નામ માળા

Contents
નામ માળા 4
પ્રકાશકીય 5
અનુક્રમ 5
નામમાળા-પરિચય 7
૧ 9
ૐ 9
૨ 10
तत् 10
૩ 11
सत् 11
૪ 11
श्री 11
૫ 12
नारायण 12
૬ 12
पुरूषोत्तम 12
૭ 13
गुरू 13
૮, ૯ 14
सिद्ध, बुद्ध 14
૧૦ 16
स्कंद 16
૧૧ 17
विनायक 17
૧૨ 17
सविता 17
૧૩ 18
पावक 18
૧૪ 19
ब्रह्म 19
૧૫ 19
मज्द 19
૧૬ 20
यहव 20
૧૭ 21
शक्ति 21
૧૮ 22
ईशु-पिता 22
૧૯ 24
प्रभु 24
૨૦, ૨૧ 24
रूद्र, विष्णु 24
૨૨, ૨૩ 25
राम, कृष्ण 25
૨૪ 26
रहीम 26
૨૫ 26
ताओ 26
૨૬ 27
वासुदेव 27
૨૭ 28
गो-रूप 28
૨૮ 29
विश्व-रूप 29
૨૯ 30
चित् 30
૩૦ 30
आनंद 30
૩૧ 31
हरि 31
૩૨ 31
अद्वितीय 31
૩૩ 33
अकाल 33
૩૪ 34
निर्भय 34
૩૫ 35
आत्मलिंग 35
૩૬ 36
शिव 36
પ્રાર્થનાનો મહિમા 37
LIKES 39
નામ માળા 1 39

નામ માળા
વિનોબા
યજ્ઞ પ્રકાશન
ભૂમિપુત્ર, હુઝરાતપાગા, વડોદરા – ૧
કીમત ૫૦ પૈસા
પ્રથમ આવૃત્તિ પ્રત ૫૦૦૦ માર્ચ ૧૯૬૫
પુનર્મુદ્રણ પ્રત ૫૦૦૦ એપ્રિલ ૧૯૬૬
પુનર્મુદ્રણ પ્રત ૫૦૦૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૮
યજ્ઞ પ્રકાશન વતી કાન્તિ શાહે
યજ્ઞ મુદ્રિકા, હુઝરાતપાગા, વડોદરા – ૧થી છાપીને પ્રકટ કર્યું.
પ્રકાશકીય
વિનોબાજી કૃત સર્વધર્મઉપાસના રૂપ ‘નામમાળા’ આજે હવે લોકકંઠે ચઢી ગઈ છે. એનું માધુર્ય તો પ્રેમપૂર્વક એનું ગાન કરનાર રસજ્ઞોથી અછતું નથી. નામ-સ્મરણનું આ એક અત્યંત સુશ્લિષ્ટ ભજન બન્યું છે. અગ્નિદેવને તેમ જ ગંગામૈયાને અસંખ્ય કાવ્યાંજલિઓ સમર્પીને થયેલ કાવ્યસાધનાનો પરિપાક આ ભજનમાં અવશ્ય જોવા મળે છે.
શબ્દની સાથોસાથ જેમ જેમ એનો અર્થ સ્ફુટ થતો જાય છે તેમ તેમ એનું માધુર્ય વધુ ને વધુ ઘૂંટાતું જાય છે અને તે વધુ પ્રેરક બનતો જાય છે. આ ‘નામમાળા’નું એક એક નામ લઈ તેનો અર્થ સ્ફુટ કરતાં પ્રવચનો વિનોબાજીએ જુલાઈ ૧૯૬૪ માં બ્રહ્મવિદ્યામંદિર, પવનારમાં આપેલાં. સહુ સાધકો માટે એ આ પુસ્તિકામાં સંઘરાયાં છે. મૂળ મરાઠી નોંધ પરથી ભગિનીદ્વય હરિશ્ચંદ્રે એને ગુજરાતીમાં ઉતાર્યાં છે. મુખપૃષ્ઠ શ્રી વિનય ત્રિવેદીનું છે.
અનુક્રમ
નામ પાન નામ પાન
નામમાળા-પરિચય ૭ ૧૯ પ્રભુ ૪૪
૧ ૐ ૧૧ ૨૦ રુદ્ર ૪૫
૨ તત્ ૧૪ ૨૧ વિષ્ણુ ૪૫
૩ સત્ ૧૫ ૨૨ રામ ૪૬
૪ શ્રી ૧૬ ૨૩ કૃષ્ણ ૪૬
૫ નારાયણ ૧૭ ૨૪ રહીમ ૪૮
૬ પુરુષોત્તમ ૧૯ ૨૫ તાઓ ૫૦
૭ ગુરૂ ૨૦ ૨૬ વાસુદેવ ૫૨
૮ સિદ્ધ ૨૩ ૨૭ ગો-રૂપ ૫૪
૯ બુદ્ધ ૨૩ ૨૮ વિશ્વ-રૂપ ૫૬
૧૦ સ્કંદ ૨૬ ૨૯ ચિત્ ૫૮
૧૧ વિનાયક ૨૮ ૩૦ આનંદ ૫૯
૧૨ સવિતા ૨૯ ૩૧ હરિ ૬૦
૧૩ પાવક ૩૧ ૩૨ અદ્વિતીય ૬૨
૧૪ બ્રહ્મ ૩૩ ૩૩ અકાલ ૬૫
૧૫ મજદ ૩૪ ૩૪ નિર્ભય ૬૮
૧૬ યહ્વ ૩૬ ૩૫ આત્મલિંગ ૭૧
૧૭ શક્તિ ૩૮ ૩૬ શિવ ૭૩
૧૮ ઈશુ-પિતા ૩૯ પરિશિષ્ટઃ ૭૪

પવનાર, તા. ૩-૪-૬૫
ચિ. હરિશ્ચંદ્ર,
‘નામમાળા’ મળ્યું. થોડામાં મીઠડું છે. હું આવાં નાનકડાં પુસ્તકોનો જ ભોક્તા છું. ગીતા એક નાનકડું જ પુસ્તક. પણ ૫૦ વર્ષ થયાં હજી તેનું વાંચન મારૂં પૂરૂં થતું જ નથી, ત્યારે પાંચ-પાંચસો પાનાનાં પુસ્તકો કલાક અડધા કલાકમાં પૂરાં થઈ જાય છે!
‘નામમાળા’ માં ઈશુ-પિતા મેં કહ્યું નથી. મારો શબ્દ છે ઈશુ-પિતા આ હુબ્રૂ શબ્દનું સંસ્કૃત રૂપ છે.
–વિનોબાના જય જગત્
(મૂળ મરાઠી પત્ર પરથી)
ॐ तत् सत् श्री नारायण तू, पुरूषोत्तम गुरू तू ।
सिद्ध बुद्ध तू, स्कन्द विनायक, सविता पावक तू ।।
ब्रह्म मज्द तू, यह्व शक्ति तू, ईशु-पिता प्रभु तू ।
रूद्र विष्णु तू, राम कृष्ण तू, रहीम ताओ तू ।।
वासुदेव गो विश्वरूप तू, चिदानन्द हरि तू ।
अद्वितीय तू, अकाल निर्भय, आत्म-लिंग शिव तू ।।
નામમાળા-પરિચય
આ નામમાળાની રચના કેમ થઈ, તે જાણી લેવું ચિંતન સારૂ લાભદાયી છે.
હું વર્ષોથી ભિન્ન ભિન્ન સંસ્કૃતિઓની ઉપાસના કરતો રહ્યો છું. જે જે વખતે જે જે ધર્મની ઉપાસના કરી, તે તે વખતે તે તે ધર્મનાં ખાસ ખાસ નામોનું ચિંતન કરતો રહ્યો. કુરાનમાં અલ્લાહનાં અનેક નામ આવે છે. એ બધાંમાં ગુણવાચક ‘રહમાન’ કે ‘રહીમ’ મુખ્ય છે. તેવી જ રીતે ચીની તત્વજ્ઞાનનું મંથન કરતાં ‘તાઓ’ શબ્દ મળે છે. આમ ઘણા ધર્મોની અને સંસ્કૃતિઓની ઉપાસના વખતોવખતે મારા મનમાં ચાલતી રહી.
હવે, જ્યારે હું હ્રષીકેશથી હરદ્વાર જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે રસ્તામાં કાલીકમલીવાળાઓએ મને ચંદનની એક મણિ-માળા ભેટ આપી. સામાન્ય રીતે આ જાતની માળાનો ઉપયોગ મેં બહુ ઓછો કર્યો છે. તકલી અને ચરખાએ મને માળાનું કામ આપ્યું છે. તેનાથી મારી એકાગ્રતા તુરત સધાઈ જાય છે. તેમ છતાં એમણે માળા આપી જ એટલે પછી રાતે સૂતી વખતે હું તે મારી પાસે રાખતો હતો. સાથોસાથ કંઈક ચિંતન પણ ચાલતું રહ્યું. એના ત્રણ શ્લોક બની ગયા.
જો કે પ્રભુના ગુણ અનંત છે, એટલે એના નામ પણ અનંત છે. અહીં તો ભક્તજનોને જે પ્રિય થઈ ગયાં છે, તેમાંથી થોડાં નામ ચૂંટી લીધાં છે. છતાં આની ખૂબી એ છે કે આમાં સર્વ ધર્મોનો સમાવેશ થયો છે. હિંદુધર્મના મોટા ભાગના પંથોનો નિર્દેશ પણ થઈ ગયો છે. બધું મળીને નામ-સ્મરણનું એક સુશ્લિષ્ટ ભજન બન્યું છે. આ નામમાળાથી મને સમાધાન થયું છે અને આ ભજન હવે મારી સવાર-સાંજની પ્રાર્થનાનો એક ભાગ બની ગયું છે.
આ નામમાળામાં ૩૬ નામો છે. આમ તો ઈશ્વરનું એક જ નામ આપણા માટે પૂરતું છે. આટલાં ત્રીસ-ચાલીસ નામ લેવા બેસવું જોઈએ કે ‘વિષ્ણુસહસ્ત્રનામ’ નાં હજાર નામોનો પાઠ કરતાં રહેવું જોઈએ, એવું કાંઈ નથી. પરંતુ માણસે ગુણચિંતન કરવાનું હોય છે; અને ઈશ્વરના એક નામ પરથી એના સર્વ ગુણોનું ચિંતન કરવું, એ માણસના પુરૂષાર્થ પર નિર્ભર છે. પણ જો નિરનિરાળાં નામો હોય તો ઈશ્વરના નિરનિરાળા ગુણોનું ચિંતન સુગમતાથી થઈ શકે છે. એટલા ખાતર આ નામમાળાનો ઉપયોગ છે.
यानि गौणानि नामानि, અર્થાત્ ઈશ્વરનાં આ ગૌણ નામો છે. ગૌણ એટલે શું સામાન્ય રીતે જેનું મહત્વ ઓછું હોય તેને આપણે ગૌણ કહેતા હોઈએ છીએ. પણ અહીં આ નામો મહત્વનાં નહીં ને ગૌણ છે, એવો અર્થ નથી. અહીં ગૌણનો અર્થ છે, ‘ગુણવાચક’. અર્થાત્ આ નામો ગુણવાચક છે. ગુણોનાં સૂચક છે. એક એક નામ એક એક ગુણ માટે છે. મેં આવાં ૩૬ નામો શોધ્યાં, તેમાં જુદા જુદા ગુણો જોયા.
આ બધાં નામો જુદા જુદા સમાજોએ રસપૂર્વક ગ્રહણ કર્યાં છે. અહીં તે બધાં એકત્ર થયાં છે. આ નામો એકત્ર થવાથી બધા ધર્મો નિકટ આવે છે. મુસલમાન અલ્લા કહે છે, હિંદુ રામ કહે છે, કોઈ કૃષ્ણ કહે છે, આમ એકેકનું એકેક નામ છે. અહીં તે નામોને એકત્ર કર્યાં છે. બગીચામાં જાતજાતનાં વૃક્ષો અને છોડવાઓથી બગીચાની શોભા વધે છે. તેવું જ આ નામમાળાનું છે.


પહેલું નામ છે ૐ. આ સંસ્કૃતમાં એક શબ્દ છે. નકરો અક્ષર નહીં; અક્ષર તો છે જ, પણ તે ઉપરાંત શબ્દ પણ છે. મરાઠી-ગુજરાતીમાં તેનો અર્થ થાય છે, ‘હા જી’. આ જે ‘હા જી’ છે તેને સંસ્કૃતમાં ૐ કહે છે.
પહેલાં હું જ્યારે સાબરમતી આશ્રમમાં હતો ત્યારે ત્યાં પ્રાર્થનામાં અમારી હાજરી લેવાતી. એક એકનું નામ બોલાય અને તે કહે ‘હાજર છું.’ ત્યારે મારૂં નામ આવતાં હું ‘હાજર છું’ ને બદલે કહેતો, ૐ. તમે પણ તમારી નિશાળમાં આ શરૂ કરી શકો છો. વિદ્યાર્થીનું નામ બોલાય અને એ હાજર હોય તો કહે, ૐ. હાજરીની હાજરી પુરાય અને ભગવાનનું નામ લેવાય.
વળી, ૐ એટલે અનુકૂળ હોવું. કોઈ પૂછે, જમવા આવશો? તો તુરત કહી દેવું, ૐ, અર્થાત્ મને અનુકૂળ છે. પણ કોઈ પૂછે, અમુક કામ માટે આવશો? તો શું ના કહેવી? ત્યારે પણ અનુકૂળ થવું જોઈએ, ૐ – હા જી કહેવું જોઈએ. નહીં તો જમવામાં હા અને કામમાં ના, એવું ન થાય! ગમે તે વાતમાં ૐ – અનુકૂળ જ.
‘વિષ્ણુસહસ્ત્રનામ’ માં ભગવાનનું એક નામ આવે છેઃ अनुकूलः शतवर्तः। અર્થાત્ ભગવાન સહુને અનુકૂળ થાય છે. એટલે શું? જેવો જે હોય, તેવો એ તેને અનુકૂળ થાય છે. વળી, એ शतावर्तः છે, સેંકડો પ્રવર્તન કરનારો છે, સેંકડોવાર તમારી મદદે દોડી આવનારો છે. એ વૈકુંઠમાં રહે છે, પણ ભક્ત જ્યારે જ્યાં બોલાવે ત્યારે ત્યાં હાજરાહજૂર થઈ જાય છે. પ્રહ્લાદે બોલાવ્યો તો પ્રહ્લાદ સારૂ એ આવ્યો. દ્રૌપદીએ બોલાવ્યો તો દ્રૌપદી સારૂ આવ્યો. નરસિંહ મહેતાએ બોલાવ્યો તો નરસિંહ મહેતા સારૂ આવ્યો. તુકારામે બોલાવ્યો તો તુકારામ સારૂ આવ્યો. નામદેવે બોલાવ્યો તો નામદેવ સારૂ એ આવ્યો. ભક્તિપૂર્વક એને બોલાવો તો એ આવે જ છે. એટલે ‘વિષ્ણુસહસ્ત્રનામ’ માં એનું એક નામ છેઃ अनुकूलः शतावर्तः।
પરંતુ આપણે ભગવાનને બોલાવતા જ નથી. મિત્રોને બોલાવીએ છીએ, સગાંવહાલાંને બોલાવીએ છીએ, જમાઈને બોલાવીએ છીએ, વેવાઈ-વેલાંને બોલાવીએ છીએ, પણ એક ભગવાનને બોલાવતા નતી. કારણ, આપણને મનમાં ભય હોય છે, ને આશંકા હોય છે કે એ મારો વા’લો આપણને આપણા કામમાં કેમ અનુકૂળ થશે? કારણ, આપણે તો પડોશીના ખેતરમાંનું અનાજ લૂંટી લાવવાનું હોય છે, લોકો સાથે બાઝવા-ઝઘડવાનું હોય છે. પછી એ આપણને કેમ અનુકૂળ થાય? પણ ભક્તિપૂર્વક એને બોલાવો, સારા કામ માટે બોલાવો તો એ દોડતો આવે છે. આવો બધા ભક્તોનો અનુભવ છે. એટલે ભગવાનનું એક નામ છે, ૐ. કોઈ પણ સારા કામમાં ના કહેવી જ નહીં, ૐ— ‘હા જી’ જ કહેવાનું.

तत्
ભગવાનનું બીજું નામ છે, तत्. આ પણ સંસ્કૃત શબ્દ છે. तत् એટલે તે. ને ત્યાં. ખૂબ દૂર છે. તે દૂર રહે છે. તે આવી ગંદકીમાં કાંઈ રહે? હું પદયાત્રા કરૂં છું, તે ગામ નજીક આવે કે નાક દાબીને ચાલવું પડે છે. ગામ આવ્યું કે ગંદકી પણ આવવા લાગી. તો આવી જગ્યાએ કાંઈ ભગવાન રહે? એટલે તે ત્યાં, પેલે પાર, પેલી કોર છે.
हरि निर्मल, मल ग्रसित ह्रदय । હરિ નિર્મળ છે, અને મારૂં હ્રદય મલિન છે, મળથી ભરેલું છે. એટલે ત્યાં ભગવાન કેમ રહે? તેથી તુલસીદાસે કહ્યું કે ભગવાન આવામાં કેમ આવે? આપણે ત્યાં કોઈ સામાન્ય મહેમાન આવવાનો હોય તો યે આપણે ઘર વાળી ઝૂડીને સાફ કરીએ છીએ. ત્યારે ભગવાન આપણે ત્યાં આવે એમ જો આપણે ઈચ્છતા હોઈએ તો ગંદકી રહેવા દેવાય કે? એ આવી ગંદકીમાં રહેતો નથી, એટલે એનું નામ રાખ્યું, तत्.

सत्
ત્રીજું નામ છે, सत्; અર્થાત્ સચ્ચાઈ, ખરાપણું. સચ્ચાઈ હશે ત્યાં ભગવાન રહેશે. તુકારામને એક વાર કોઈએ પૂછ્યું, ભગવાન કેમ મળે? તો એણે કહ્યું, — તમે ફક્ત ખરૂં બોલો, એટલે ભગવાન તમને મળશે. પણ તુકારામે બતાવેલ આ સાવ સહેલો ઉપાય છોડીને આપણે ફોકટના ભળતા જ ઉપાય કરીએ છીએ! જાત્રાએ જઈએ છીએ ને થાળ ધરાવીએ છીએ. જે સચ્ચાઈપૂર્વક જીવતો હશે, તે માણસ પાસે ભગવાન આવવાનો જ. આ सत् નામનો અર્થ છે.
આપણે ત્યાં ॐ तत् सत् – આ ત્રણેય નામનો એકસાથે ભક્તિપૂર્વક જાપ કરાય છે. આ ત્રણ શબ્દોમાં વેદોનો સાર આવી જાય છે. ગીતાના સત્તરમા અધ્યાયમાં યે આનો ઉલ્લેખ છે. ૐ એટલે અનુકૂળ થવું. મારૂં કાંઈ જ નથી, જે કાંઈ છે તે બધું તમારૂં જ છે. હું તમને અનુકૂળ છું. तत् એટલે અલિપ્ત. સહુને અનુકૂળ છું, છતાં સહુથી અલિપ્ત છું. એટલે જ તો અનુકૂળ થઈ શકું છું. અલિપ્ત ન હોત તો એકને અનુકૂળ થાત અને બીજાને પ્રતિકૂળ થાત. પણ એ સત્ય છે.

श्री
શ્રી એ ઈશ્વરનું નામ છે. તે આપણે કાયમ જ લેતા હોઈએ છીએ. પત્ર લખવો હોય તો શ્રી થી આરંભ કરીએ છીએ. શ્રી એટલે શોભા. આ જે શોભા છે તે નિસર્ગમાં સર્વત્ર છે. આપણા જીવનમાંયે શોભા છે, શ્રી છે. અહીં બધા બેઠા છે તે સારી રીતે વ્યવસ્થિત બેઠા છે, એટલે અહીં શ્રી છે, શોભા છે. શ્રી વ્યવસ્થાથી આવે છે અને શ્રી સ્વચ્છતાથી આવે છે. વ્યવસ્થિત સ્વચ્છ બગીચો હોય તો જોઈને આનંદ થાય છે. સ્વચ્છતા અને વ્યવસ્થિતતા બેઉ મળીને બને છે શોભા. તે ઈશ્વરનું લક્ષણ છે.
શ્રી શબ્દ લક્ષ્મીનો યે વાચક છે, અર્થાત્ શ્રમનો પ્રતિક છે. શ્રમથી ઊપજતી પેદાશ શ્રી છે.
‘सत् श्री’ સાથે લઈએ તો શિખોનો ઉપાસ્ય મંત્ર બની જાય છે.

नारायण
નારાયણ ઈશ્વરનું નામ છે. એ માણસ સાથે જોડાયેલું છે. નરમાંથી નારાયણ. નર એટલે દોરી જનારો, નેતા. માણસ સર્વ સૃષ્ટિનો નેતા છે. આસપાસની સૃષ્ટિ, સર્વ ભૂતમાત્ર માણસના હાથમાં છે.
નારાયણ એટલે નર-સમુદાય. અહીં આશરે સો માણસો છે. આ એક સમુદાય છે. તે સમુદાયમાં ઈશ્વરનું રૂપ છે, તેને નારાયણ કહે છે. નર-સમૂહમાં રહેનારો દેવ તે નારાયણ. આમ તો પ્રત્યેકના હ્રદયમાં ઈશ્વર છે, પણ જ્યાં સમાજ એકત્ર થયો ત્યાં નારાયણ. નારાયણ એટલે સમુદાયનો દેવ.
માણસનો સમુદાય હોવો જોઈએ. તેમાં સ્વચ્છતા ને વ્યવસ્થિતતા હોવી જોઈએ. સમુદાય હોય પણ સ્વચ્છતા ન હોય તો ત્યાં શોભા નથી. અને માણસ એકલો હોય ને ભરપૂર સ્વચ્છતા હોય ત્યાં યે નારાયણ નથી. તેથી સમુદાય અને સ્વચ્છતા બેઉ જોઈએ. એટલા વાસ્તે શ્રી અને नारायण એ બે નામ સાથે આપ્યાં છે.

पुरूषोत्तम
પુરુષોત્તમ નામ આપણે આપણા છોકરાનું ઘણી વાર રાખતા હોઈએ છીએ. પુરૂષોત્તમ એટલે સર્વપુરૂષોમાં ઉત્તમ. પુરૂષ એટલે સ્ત્રીપુરૂષ બંને. ઘણા એમ સમજે છે કે પુરૂષ એટલે જેને આપણે માણસ કહીએ છીએ તે. આ બરાબર નથી. પુરૂષ એટલે આત્મા, અને પુરૂષોત્તમ એટલે પરમાત્મા. સ્ત્રી–પુરૂષ સહુમાં શ્રેષ્ઠ પરમાત્મા છે.
આપણી આસપાસ જે માણસો હોય છે તે બધામાં ગુણ-દોષ હોય છે. જેમાં મુદ્દલેય દોષ ન હોય એવો કોઈ માણસ જણાતો નથી. એવો યે કોઈ માણસ તમને નહીં જડે કે જેમાં ગુણ ન હોય. દુર્જનમાં દુર્જન માણસમાં પણ રતીભારેય ગુણ હોય છે અને ગમે તેવો મહાપુરૂષ હોય તેનામાંયે એકાદ તો દોષ હોય છે જ. તેથી અત્યંત નિર્દોષ, જેનામાં લેશમાત્ર દોષ ન હોય, સંપૂર્ણ દોષરહિત, સર્વગુણસંપન્ન એવો તો એક પરમેશ્વર જ છે. એટલે તેને પુરૂષોત્તમ કહ્યો છે.
ગીતાના પંદરમા અધ્યાયમાં આ નામ આવે છેઃ
यस्मात् क्षरमतीतोहम् क्षरादपि चोत्तमः ।
अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरूषोत्तमः ।।
ક્ષર એટલે જડ સૃષ્ટિ અને અક્ષર એટલે ચેતન સૃષ્ટિ, પરમાત્મા તે બેઉથી પર છે. તેથી જ વેદે એને પુરૂષોત્તમ કહ્યો છે, ને લોકો પણ એને પુરૂષોત્તમ કહે છે. સર્વગુણસંપન્ન, દોષરહિત છે એટલે ઉત્તમ કહે છે.

गुरू
ભગવાન પૂર્ણ ગુણમય અને સર્વથા દોષરહિત છે, એટલે એ ગુરૂ છે. આપણા શિક્ષકનેય આપણે ગુરૂ કહીએ છીએ. એકાદ જણ પાસેથી આપણે યેકાદ ગુણ લઈએ એટલે તેને પણ ગુરૂ કહેવામાં હરકત નથી. પણ ગુરૂ એટલે કોણ? સર્વગુણસંપન્ન અને દોષરહિત એવો માણસ મળતો નથી. તેથી ગુરૂનું સ્થાન ખાલી રાખવું, અને દરેક પાસેથી ગુણ ગ્રહણ કરવા.
ભાગવતમાં આવે છે કે અવધૂતે અઠ્ઠાવીસ ગુરૂ કર્યા હતા. એ કોણ કોણ હતા? નાના કીડાનેય ગુરૂ બનાવ્યો, હાથી નેય ગુરૂ બનાવ્યો અને કીડીનેય ગુરૂ બનાવી. અર્થાત્ જે કોઈ પાસેથી તે કાંઈ શીખ્યો તેને એણે ગુરૂ નામ આપ્યું. તેવી રીતે આપણે પણ સહુને ગુરૂ માનીએ. પણ છેવટે તો એકમાત્ર ગુરૂ પરમેશ્વર છે. તેના માટે એ સ્થાન ખાલી રાખવું. તે જ્યારે આવે ત્યારે તે સ્થાને ની સ્થાપના કરવી. એનો મેળાપ ક્યારે થશે, ખબર નહીં. પણ તેવી ભાવના પૂરતી છે. શિષ્યની યોગ્યતા પ્રાપ્ત થશે તો ગુરૂ અવશ્ય મળશે. એટલે શ્રદ્ધા ને ભક્તિભાવ જોઈએ.
લોકોની એવી માન્યતા છે કે ગુરૂ વિના રહ્યા તો મોક્ષ નહીં મળે. પછી કોઈ કાનમાં નાનકડો મંત્ર ફૂંકી દે છે, અને આ તે આધાર પર રહે છે. પણ તેટલાથી ચાલતું નથી. આ તેને જ ગુરૂ માનીને ચલાવી લે છે એ અલગ વાત છે. માટે ગુરૂનું સ્થાન ખાલી રાખવું. આપણી શ્રદ્ધા અનુસાર એકાદ નિર્દોષ માણસ જડી જાય તો તેને ગુરૂ માની શકાય, પણ નહીં તો તે સ્થાન પરમેશ્વર સારૂ ખાલી રાખીને શિષ્યની જેમ વર્તવું.
વળી, ગુરૂ એટલે પંથ-પ્રવર્તક એવોયે અર્થ લઈ શકાય. ઈસ્લામ, ખ્રિસ્તી ધર્મ, શીખ, બધા ગુરૂ-પંથ છે કેમકે આ ધર્મો વિશિષ્ઠ ગુરૂના નામે પ્રચલિત થયા છે, હિંદુ ધર્મને ગુરૂ-પંથ નહીં કહી શકાય. ગુરૂ દત્તાત્રયનો એક વિશિષ્ટ સંપ્રદાય છે, તેનું યે સ્મરણ આમાં સમાયેલું છે.
नारायण, पुरूषोत्तम, गुरू એ ત્રણેય મળીને એક મહાન આદર્શ ચિંતન સારૂ મળે છે.
૮, ૯
सिद्ध, बुद्ध
સિદ્ધ એટલે સાધી ચૂકેલો, અર્થાત્ જેનું કામ પૂર્ણ થયું છે તે. બુદ્ધ એટલે જાગૃત, જાગેલો. સંસારમાં અસંખ્ય માણસો છે, જેઓ બાર કલાક જાગે છે અને બાર કલાક ઊંઘે છે, પણ એકંદરે તેઓ ઘોરતા જ હોય છે. સંસારમાં જેમને આસક્તિ છે તેઓ નિદ્રામાં છે એમ જ કહેવાય. બુદ્ધ એટલે જાગૃત, અર્થાત્ સંસારનું સ્વરૂપ તેને ઓળખાઈ ગયું છે. તે હવે ઊંઘી રહેશે નહીં.
આ બે શબ્દ પાછળ બે મોટી પરંપરા છે. ગૌતમ બુદ્ધની પરંપરાનું નામ છે બુદ્ધ, અને જૈન પરંપરાનું નામ છે સિદ્ધ. બુદ્ધપરંપરામાં મહાપુરૂષ કેવો હોય? તો કહે, બુદ્ધ, જૈન પંરપરામાં મહાપુરૂષ કેવો હોય? તો કહે, સિદ્ધ. ભારતમાં જે જૈન પંથ છે તે સંયમપ્રધાન છે. તેમાં મુખ્યત્વે આ જ વિચાર છે કે જીવનમાં માણસે મનને કાબૂમાં રાખવું, ઈન્દ્રિયોને કાબૂમાં રાખવી. બૌદ્ધૌની પરંપરા મુખ્યત્વે કારુણ્યની પરંપરા છે. પ્રાણીમાત્ર પ્રત્યે કરૂણા હોવી જોઈએ. આ પહેલાં આપણે नारायण અને पुरूषोत्तम એ બે નામ જોવાં તે વૈદિક પરંપરાનાં છે.
આ ત્રણેય બહુ મોટી પરંપરા ભારતમાં પ્રાચીન કાળથી ચાલતી આવી છે. આપણે હિંદુ કહીએ છીએ તે વૈદિક પરંપરા. તેનું મુખ્ય લક્ષણ છે ભક્તિ. વૈદકોયે ભક્તિનો વિકાસ કર્યો, જૈનોએ સંયમનો વિકાસ કર્યો, અને બૌદ્ધોએ કારૂણ્યનો વિકાસ કર્યો. આ ત્રણેય પરંપરાએ મળીને દેશમાં ઘણું મોટું કામ કર્યું, ભારતમાં અનેક મહાપુરૂષ, યોગી, સંન્યાસી થઈ ગયા. એમણે દેશભરમાં ઘૂમીને આ પરંપરાઓનો ફેલાવો કર્યો.
અહીં જે મૂર્તિઓ મળી છે તે વૈદિક પરંપરાની છે. અહીંથી થોડે દૂર રસ્તામાં ગૌતમ બુદ્ધની એક મુર્તિ છે. આવી બુદ્ધની મૂર્તિઓ હિંદુસ્તાનભરમાં કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી અને આસામથી દ્વારકા સુધી બધે મળે છે. મહારાષ્ટ્રમાં અકાણી મહાલયમાં પણ મળી. ત્યાં ન સંસ્કાર છે, ન શિક્ષણ. છતાં આટલા તે ઉપેક્ષિત વેરાન પ્રદેશમાંયે બુદ્ધનો સંદેશ પહોંચ્યો હતો. આ બહુ મોટો ઉપકાર છે. ભારતની બહાર પણ ચીન, બ્રહ્મદેશ. જાપાન, લંકા બધી જગ્યાએ આ સંદેશ પહોંચ્યો હતો. કરૂણાની વ્યાપક લહેર પ્રસરી હતી.
જૈનોએ સંયમ શીખવ્યો.સાથેસાથે એમણે અહિંસા પણ શીખવી. પરંતુ જૈન પરંપરા મુખ્યત્વે શ્રમણપરંપરા, સંયમપરંપરા મનાય છે.
આવી રીતે ભક્તિ, સંયમ અને કારૂણ્ય એ ત્રણેય પરંપરા અહીં મળે છે. ગીતામાં ભક્તનાં લક્ષણો કહ્યાં છેઃ
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मंत्रः करूण एव च ।
निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमो ।
संतुष्टः सततं योगी यतात्मा द्रढनिश्चयः ।।
આમાં સંયમનો ઉલ્લેખ છે, દયા-મૈત્રીનો ઉલ્લેખ છે, આ ત્રણેય ઉપદેશ એકત્ર કરવા જોઈએ.
૧૦
स्कंद
સ્કંદ એ એક સંસ્કૃત શબ્દ છે. પરમેશ્વરનું વિશેષણ છે સ્કંદ. સ્કંદ એટલે ખંડન કરનારો. એમ મનાય છે કે સ્કંદ દેવોના સેનાપતિ હતા. ગીતામાં આવે છે કે सेनानीनाम् अहं स्कन्दः, અર્થાત્ સેનાપતિઓમાં હું સ્કન્દ છું, સર્વશ્રેષ્ઠ સેનાપતિ સ્કન્દ મારી એક વિભૂતિ છે. આપણે જેને આજકાલ સરકારનું સંરક્ષણ ખાતું કહીએ છીએ તેનું ઈશ્વરનું ખાતું છે તે સ્કંદ છે.
સ્કંદ એટલે ખૂબ પરાક્રમી. ઉપનિષદમાં સનત્ કુમારને સ્કંદ નામ આપવામાં આવ્યું છે. સનત્ કુમાર મહા જ્ઞાની થઈ ગયા. એમણે નારદને જ્ઞાન આપ્યું. નારદે સનત્ કુમાર પાસે જઈને કહ્યું કે મને જ્ઞાન આપો. સનત્ કુમાર બોલ્યા, તું તો ઘણું શીખેલો છે, તને વળી શું જ્ઞાન આપવાનું?
ત્યારે નારદે કહ્યું, ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद अथर्वणश्चतुर्थ ईतिहासपुराणं पंचमो वेदानां वेदः पित्र्योराशिदेवो निधिर्वाकोवाक्यमेकायानं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्वदेवजनविद्या — આ બધી વિદ્યાઓ હું શીખી ચૂક્યો છું. પરંતુ આટલું શીખ્યા છતાંયે અંતઃકરણમાંથી હજી શોક ગયો નથી. તો મને શોકથી પર કેમ થવાય તે શીખવો.
સનત્ કુમારે કહ્યું, તું જે શીખ્યો છે તે શબ્દ છે, શાબ્દિક વિદ્યા છે.
નારદ બોલ્યા, તો હું શું કરૂં?
ત્યારે સનત્ કુમારે કહ્યું કે અમુક કર તમુક કર. એ બધું કર્યા બાદ છેવટે એમણે નારદને જ્ઞાનોપદેશ આપીને એમનો સંસારભય દૂર કર્યો.
तस्मै मुदितकषायाय तमसस्पारं
दर्शयति भगवान् सनत् कुमारः
અર્થાત્ સનત્ કુમારે જેના સર્વ कषाय નષ્ટ થઈ ગયા હતા, એટલે કે જેમનું ચિત્ત શુદ્ધ થયું હતું, એવા નારદને અંધકારની પેલે પાર પ્રકાશનો કિનારો દાખવ્યો એટલે સનત્ કુમારને સ્કંદ નામ આપવામાં આવ્યું. કારણ, તેઓ સંસારનું ખંડન કરે છે. આમ, સંસારનું, પાપનું ખંડન કરનારી ભગવાનની જે શક્તિ છે તેને સ્કંદ કહે છે.
૧૧
विनायक
વિનાયક એટલે ગણપતિ. સંરક્ષણ ખાતું સ્કંદનું તો શિક્ષણ ખાતું વિનાયકનું. જ્ઞાન આપવાની ભગવાનની જે શક્તિ છે તેને વિનાયક કહે છે. દક્ષિણ ભારતમાં સ્કંદની ઉપાસના કરે છે અને વિનાયકની ઉપાસના સામાન્ય રીતે આખા ભારતમાં ચાલે છે. ઉત્તમ શિક્ષણ મળે તો ભીતરથી રક્ષણ થાય છે. ઉત્તમ શિક્ષણ હોય તો રાષ્ટ્ર સંકટમાં પડતું નથી અને તેમ છતાં આવી પડે તો સ્કંદ તેને દૂર કરે છે.
આમ, સ્કંદ ને વિનાયક બેઉ મળીને કામ થતું હોવાથી આ બે નામ સાથે આવ્યાં.
૧૨
सविता
સૂર્યનારાયણને સવિતા કહે છે. એ માણસને પ્રેરણા આપે છે. ખેડૂતને કહે છે, ઊઠ, કામે લાગ. પંખીને કહે છે, ઊઠ, ગીત ગા. પછી કોઈ કાંઈ તો કોઈ કાંઈ એમ બધાં નિરનિરાળાં કામો કરવા મંડી જાય છે. સૂર્યનારાયણ કામ કરે છે? એ માત્ર પ્રકાશ આપે છે. પછી એનો ઉપયોગ તમે પોતપોતાની મરજી મુજબ કરો. સદુપયોગ કરવો હોય તો સદુપયોગ કરો, અને દુરુપયોગ કરવો હોય તો દુરુપયોગ કરો, એ તો કેવળ પ્રકાશ આપે છે એટલે પ્રકાશ આપવા સિવાય બીજા કોઈ કામમાં એ માથું નહીં મારે.
એ સહુનો સેવક છે. એનાં કિરણો દરવાજા પાસે આવીને ઊભાં રહે છે. દરવાજો બંધ હશે તો દરવાજો ઠેલીને એ અંદર નહીં આવે. જો તમે ઊઠીને દરવાજો ખોલશો તો એ અંદર આવશે. અલબત્ત, એ એમ નહીં કહે કે તેં દરવાજો ન ખોલ્યો એટલે હું પાછો ગયો. દરવાજો ઊઘડવાની વાટ જોતો એ બહાર બેઠો રહેશે.
વળી, એ ઊંચો અલિપ્ત રહે છે. જ્ઞાનદેવે કહ્યું છે, નિર્મળ એટલે મળરહિત અને નિરાળું એટલે અલિપ્ત. કેટલાક લોકો સૂર્યના ઉપાસક હોય છે. આપમા દેશમાંયે છે, અને બહાર પણ છે.
સૂર્યનારાયણ. આપણે એને ‘નારાયણ’ કહીએ છીએ. ખેડૂત હળ લઈ ખેતરે જાય છે. સૂરજ ઊગે એટલે એને નમસ્કાર કરીને પછી કામે લાગે છે. તેથી ખેડૂતના જીવનમાં મીઠાશ હોય છે અને તે નિષ્ઠાપૂર્વક કર્મ કરી શકે છે. તેથી જ તેના પર પરમેશ્વરની કૃપા થતી હોય છે.
૧૩
पावक
પાવક એટલે અગ્નિ. ઘરમાં આવ્યા કે અગ્નિ જોઈએ. ઠંડીથી બચવા માટે જોઈએ, રસોઈ માટે જોઈએ. તેથી અગ્નિ સાક્ષાત્ સેવક છે. સૂર્ય આપણને ભાત રાંધી દેવાનો નથી, અગ્નિ રાંધી દેશે. અગ્નિ જે કરે છે તે સૂર્ય નહીં કરે, અને સૂર્યનારાયણ જે કરે છે તે અગ્નિ નહીં કરે. અગ્નિ તમારા હાથમાં છે. ખિસ્સામાં દીવાસળી હોય છે, જ્યારે જોઈએ ત્યારે અગ્નિ પેટાવી શકાય. પરંતુ સૂર્ય તમારા હાથમાં નથી. સૂર્ય સેવા કરે છે, પણ એ સ્વામી છે. અગ્નિ આપણો સખા છે, આપણો ભાઈ છે. પેલો કોણ છે? પ્રભુ છે. આ ભાઈ છે. આને તમે કહેશો કે ઘર બાળી નાખ તો તે બાળી નાખશે. અને કહેશો કે રસોઈ કરી નાખ તો તે રસોઈ કરી નાખશે. જે કહેશો તે કરવા તૈયાર.
ધારો કે કાલે તમને કુબુદ્ધિ સૂઝી અને કોઈનું ઘર બાળવાની તમને ઈચ્છા થઈ. અગ્નિને પૂછશો, આગ લગાવીશ કે? તો તે કહેશે, હા જી! પછી તમને ગિરફતાર કરીને ન્યાયાધીશ સામે ખડા કરવામાં આવશે ત્યારે તમે કહેશો કે આગ અગ્નિએ લગાડેલી, તો તે સાફ કહી દેશે કે હું જવાબદાર નથી. અને પછી ન્યાયાધીશ તમને જ શિક્ષા કરશે. અગ્નિનો તમે દુરૂપયોગ કરશો તો તેની જવાબદારી તમારી. તે તો તમે કહેશો તે કરશે. તે તમારો બંદો છે. જ્યારે પરમેશ્વર આપણો બંદો બનીને ઘેર આવે ત્યારે શું કહેવું!
અગ્નિ વિશે વેદમાં એક જગ્યાએ કહ્યું છે, તું પુત્ર છે, તું પિતા છે, તું ભાઈ છે; અર્થાત્ તે ઘરનો એક સભ્ય બની ગયો. આખી જિંદગી તે તમને ઉપયોગી થશે, અને મરશો ત્યારે યે ઉપયોગી થશે. એટલે કેટલાક લોકો અગ્નિની ઉપાસના કરે છે. પ્રાચીન ઋષિઓ અગ્નિના ઉપાસક હતા. આજે પણ પારસીઓ અગ્નિના ઉપાસક છે.
૧૪
ब्रह्म
બ્રહ્મ તો હિંદુસ્તાનના બધા લોકો જાણે છે. આ આશ્રમનું નામ બ્રહ્મવિદ્યામંદિર છે. અહીં ભાઈ-બહેનો બ્રહ્મની ઉપાસના કરે છે. બ્રહ્મ એટલે સર્વત્ર વ્યાપેલો. સૃષ્ટિમાં, પહાડોમાં અને બધી જગ્યાએ બ્રહ્મ વ્યાપેલું છે, એમ સમજીને બધા સાથે વ્યવહાર રાખવાનો અભ્યાસ આ લોકો કરશે. તે એમને કેટલો સધાય છે એ આટલી વારમાં કહી શકાય નહીં. પણ એમની પ્રતિજ્ઞા એવી છે.
બ્રહ્મ સર્વત્ર છે. જ્યાં અવકાશ દેખાય ત્યાં પણ એ છે. આવી રીતે એ ખીચોખીચ અણુએ અણુમાં ભરેલો છે. તેનો સાક્ષાત્કાર થઈ જાય તો પછી પૂછવું જ શું? પછી આનંદ જ આનંદ સિવાય બીજું કશું નહીં રહે. બ્રહ્મવિદ્યા શબ્દ બ્રહ્મ પરથી આવ્યો. બ્રાહ્મણ શબ્દ પણ બ્રહ્મ પરથી બન્યો. બ્રાહ્મણ એ અત્યારે એક જાતિ બની ગઈ છે, પણ પહેલાં બ્રહ્મની ઉપાસના કરનારો તે બ્રાહ્મણ કહેવાતો. બ્રહ્મ પરમેશ્વરનું એક નામ છે.
૧૫
मज्द
આ નામ તમારામાંથી ઘણાએ સાંભળ્યું નહીં હોય. ‘મજ્દ’ એ પારસી લોકોનો શબ્દ છે. પારસીઓ પહેલાં ઈરાનમાં રહેતા હતા. પછી મુસલમાનોએ તેમના પર ચઢાઈ કરી, તેમને બહુ સતાવ્યા, ઘણાને માર્યા. ત્યારે કેટલાક પારસી ત્યાંથી ભાગીને વહાણોમાં બેસી અહીં આવ્યા. તેરસો વર્ષથી તેઓ અહીં રહે છે. લાખ-સવા લાખની એમની વસ્તિ હશે. તેઓ ભારતમાં આવ્યા અને આપણે તેમને જગ્યા આપી. એમનામાં ઘણા મહાપુરૂષો થઈ ગયા. એમણે હિંદુસ્તાનમાં પરોપકારનાં ઘણાં કામ કર્યાં. દાદાભાઈ નવરોજી બહુ મોટા દેશભક્ત થઈ ગયા. તેઓ પારસી હતા.
જેમ આપણો વેદ, તેમ પારસીઓનો ધર્મગ્રંથ છે ‘અવેસ્તા’. એમના દેવનું નામ છે अहुर्. આપણે જેમ ‘વિઠોબા-રખુમાઈ’ કહીએ છીએ તેમ તેઓ अहुर मज्द નો નામઘોષ કરે છે. અહુર્ એટલે અસુર એટલે મહાન. સંસ્કૃતમાં અસુર એટલે રાક્ષસ, પણ પારસી ભાષામાં અહુર્ એટલે ભગવાન, દેવ અને મજ્દ એટલે મહાન. અર્થાત્ અહુરમજ્દ એટલે મહાદેવ એવો અર્થ થયો. એ ભગવાનનું નામ છે. આપણે ત્યાં આર્ય લોકોએ ભગવાનને બ્રહ્મ કહ્યો, જ્યારે એમના બંધુ પારસીઓ ઈરાનમાં હતા એમણે એને મજ્દ નામ આપ્યું.
૧૬
यहव
આ નામ યહૂદી લોકોનું છે. યહૂદી લોકો ક્યાં રહે છે? આમ તો તેઓ આખી દુનિયામાં ક્યાંક ને ક્યાંક છે જ. પણ હમણાં ઈઝરાઈલ નામનો એમનો એક નાનો દેશ બન્યો છે. આપણે ત્યાં તેઓ આશરે બે હજાર વર્ષ પહેલાં આવ્યા. મારો જન્મ કોલાબા જિલ્લામાં થયો છે, ત્યાં યહૂદી લોકો પુષ્કળ છે. તે લોકો મુખ્યત્વે વેપાર કરે છે. એમના દેવનું જે નામ છે તેને અંગ્રેજીમાં ‘જુહોવા’ કહે છે, પણ યહૂદીમાં ‘યહવા’ કહે છે. આપણે યમુનાને જમુના કહીએ છીએ ને, તેવું.
આ યહવા શબ્દ આપણા વેદનો છે. ઋગ્વેદમાં यहुआ નામ આવે છે. પણ યહૂદીઓને તેની ખબર નથી. એકવાર પેલેસ્ટાઈનથી એક માણસ આવ્યો હતો. પેલેસ્ટાઈનમાં યહૂદી લોકો રહે છે. તે કહે, ઈશ્વરનાં અનેક નામ લોકો લે છે, પણ અમારા ઈશ્વરનું નામ કોઈ લેતું નથી, અમે યહૂદીઓ કોઈને ત્રાસ નથી આપતા એટલે કોઈ અમારૂં નામ નથી લેતું. ત્યારે મેં તેને કહ્યું કે હું તમારા ભગવાનનું નામ લઉં છું. અને પછી કહ્યુઃ यह्व शक्ति तू । ત્યારે કહે, હા ભાઈ, છે અમારૂં નામ. અમે તેને યહવા કહીએ છીએ. અમે એક ખૂણામાં રહીએ છીએ, પણ તમને અમારી પરવા છે.
વેદમાં યહ્વ શબ્દનો અર્થ થાય છે, યુવાન. પરમેશ્વર જુવાન છે, એવી કલ્પના છે. ઘરડો થયો તો પછી મરી પણ જાય. એટલે પરમેશ્વર નિત્ય યુવાન છે. એ ઉત્સાહથી ભર્યો છે. હવે અહીં ઘણા જુવાન છે. પણ મોટા ભાગના માણસો જુવાનીમાં ઈશ્વરને ભૂલી જાય છે અને ઘડપણમાં એને યાદ કરે છે. પરંતુ જુવાનીમાંયે ઈશ્વરને ભૂલવો ન જોઈએ. યહ્વ એટલે નિત્ય યુવાન, તાજોમાજો, દુર્બળ નહીં, મજબૂત. ‘युगे अठ्ठावीस विटेंबरी ऊभा’ – એ અઠ્ઠાવીસ યુગોથી કમરે હાથ મૂકી ઈંટ પર ઊભો છે. તમે ગમે ત્યારે આવો, એ તમારો ઉદ્ધાર કરવા સારૂ સદૈવ તૈયાર છે, આવો પરમેશ્વર હમેશાં બળવાન રહેશે. આ નામ યહૂદી લોકો લે છે.
૧૭
शक्ति
આ નામ આપણે ત્યાંનું છે. કાલી, ચંડી વાઘ ઉપર સવાર હોય છે. તે મહિષાસુરમર્દિની છે. તેની સામે પાડો હોય છે અને તે પાડાને ભાલો માર્યો હોય છે. એ શક્તિ છે.
પહેલાંના વખતમાં હિંદુસ્તાનમાં જંગલો હતાં. અત્યારે આપણે રહીએ છીએ તે દંડકારણ્ય હતું. આગ્રાથી માંડીને નાસિક સુધી જંગલ જ જંગલ અને તે પણ એટલું ગાઢું કે વાંદરા એક ઝાડ પરથી બીજા ઝાડ પર ઠેકતા ઠેકતા ઠેઠ મથુરાથી નાસિક સુધી પહોંચી જતા. હવે તો મોટાં મોટાં નગરો વસ્યાં છે, પણ ત્યારે દરેકનું કામ જ હતું જંગલો કાપવાનું. જંગલમાં ભયંકર જાનવરો હોય છે. એટલે આ શક્તિદેવી માનવામાં આવી. જંગલો કાપવાનું કામ જેમણે કર્યું એમણે પરમેશ્વરને શક્તિ નામ આપ્યું. શક્તિના ઉપાસકોને શાક્ત કહે છે. બંગાળમાં શાક્તો ઘણા છે. શૈવ એટલે શંકરના ઉપાસક, વૈષ્ણવ એટલે વિષ્ણુના ઉપાસક, શાક્ત એટલે શક્તિના ઉપાસક, પરમેશ્વરની પ્રેમસ્વરૂપે ઉપાસના કરનાર ભક્ત કહેવાય છે અને શક્તિ-સ્વરૂપે ઉપાસના કરનાર શાક્ત કહેવાય છે.
૧૮
ईशु-पिता
આપણે ત્યાં અનેક મહાપુરૂષો થઈ ગયા – જ્ઞાનદેવ, તુલસીદાસ, કબીર વગેરે. એવી રીતે ત્યાં પેલેસ્ટાઈનમાં પણ મોટા મોટા મહાપુરૂષ થઈ ગયા. એમાંના એકનું નામ ઈશુ ખ્રિસ્ત. જેમ આપણે રામને અવતાર માનીએ છીએ, કૃષ્ણને અવતાર માનીએ છીએ, તેમ તે લોકો ઈશુને અવતાર માને છે. એને બધા લોકોએ મળીને ખીલા ઠોકીને મારી નાખ્યો. એટલો બધો તેના પર ત્રાસ ગુજાર્યો! ક્યારેક લોકો એવા મૂઢ બની જાય છે કે મહાપુરૂષોનું કહેવું એમને સમજાતું નથી, અને એટલે તેઓ એમને ત્રાસ આપે છે. આપણે ત્યાં પણ જ્ઞાનદેવ-તુકારામને ત્રાસ આપ્યો. તેમ આને ખીલા ઠોકી માર્યો. પરંતુ ત્યાર પછી કરોડો લોકો આના ભક્ત થયા. યુરોપમાં જેટલા દેશો છે તેટલા બધા ખ્રિસ્તી છે.
જે ધર્મ દુનિયામાં આટલો બધો ફેલાયો, તે ધર્મે શું શીખવ્યું? મનુષ્યમાત્રની સેવા કરવી. દુર્જનતાનો પ્રતિકાર સજ્જનતાથી કરવો. કોઈ કહે, હું તને મારીશ, તો કહેવું કે માર, જેટલું મારવું હોય તેટલું માર; હું હાથ નહીં ઉપાડું, ગુસ્સો નહીં કરૂં, પ્રેમ જ કરીશ. શું તમે આવું કરી શકશો? આમ કરવું સહેલું છે. તમે ગુસ્સે ન થાવ. સામે હાથ ન ઉપાડો તો તે મારી-મારીને થાકી જશે. એટલે તમારે શાંત રહેવું.
વાલ્મીકિ હતા. એમણે આવડું મોટું રામાયણ લખ્યું. પણ તેઓ પહેલાં શું કરતા હતા? લૂંટ-ફાટ કરતા હતા. એક વાર નારદ પોતાની વીણા વગાડતા ગાતા-ગાતા તે રસ્તેથી પસાર થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે આ વાલિયો લૂંટારો નારદને મારવા દોડતો આવ્યો. પણ નારદ તો શાંત ઊભા રહ્યા, એટલે તેને આશ્ચર્ય થયું કે આ કોઈ મામૂલી માણસ નથી. આ ન તો સામો થાય છે, ન ભાગી જાય છે! આ કાંઈક નિરાળું જ પ્રાણી છે. ત્યારે તે નારદ સામે ઊભો રહ્યો. નારદે એને પૂછ્યું, તું માણસને મારીને શું કરે છે? તે બોલ્યો, રાંધીને ખાઉં છું, હું મારૂં છું અને મારી બૈરી રાંધે છે. નારદે પૂછ્યું, આમ કરવાથી પાપ નથી લાગતું? તે કહે, લાગે છે. નારદ બોલ્યો, તો તું આમ કર. હું અહીં ઊભો છું. તું ઘેર જઈને તારી બૈરીને પૂછી આવ કે હું તમારા લોકો માટે આ બધું પાપ કરૂં છું તો તમે એ પાપના ભાગીદાર થશો ને?
વાલિયાએ ઘેર જઈને બૈરીને પૂછ્યું. તો બૈરી કહે, હું શું કામ ભાગીદાર થાઉં? તું જે લાવી આપે છે તે હું રાંધી દઉં છું. તું ઘઉં લાવે તો રોટલી કરૂં, જુવાર લાવે તો ભાખરી કરૂં, માણસ લાવે તો તે રાંધી દઉં. મને કેવું પાપ? આ સાંભળતાં જ પેલાની આંખ ઊઘડી. આ બૈરીછોકરાં સારૂં માણસો માર્યાં, પણ તે તો મારા પાપમાં ભાગીદાર થવાયે તૈયાર નથી! તે નારદ પાસે આવ્યો. નારદે તેને કહ્યું, હવે શું કરે છે? હવે તારે મને મારવો હોય તો માર. પણ એ તો રડવા લાગ્યો કે મારા હાથે અત્યાર સુધીમાં કેટલાં બધાં પાપ થયાં છે! નારદે તેને આશ્વાસન આપ્યું. ગમે તેટલા પાપ હોય પણ માણસને તેનો પશ્ચાતાપ થાય તો ઝટ ઉદ્ધાર થાય છે. પશ્ચાતાપ થાય કે માણસને સુધારતાં વાર લાગતી નથી. ગુફાનું હજારો વર્ષનું અંધારૂં જ્યોતિ આવતાં ક્ષણવારમાં નાશ પામે છે. એટલે એ રામનામનો જપ કરવા લાગ્યો. પછી મોટો કવિ થયો અને તેણે રામાયણ લખ્યું. સારાંશ એ કે નારદ માર ખાવા તૈયાર થયા તો આટલું પરિવર્તન થઈ શક્યું, કેટલાય માણસો મરવા તૈયાર નથી થતા, કારણ તેઓ ડરપોક હોય છે.
એક હતો રાક્ષસ. તેણે એક માણસને પકડ્યો. અને દિવસભર તેની પાસે કામ કરાવતો રહ્યો. પેલો થાકે અને સહેજ આરામની વાત કરે કે રાક્ષસ તેને ખાઈ જવાની બીક બતાવે એટલે પેલો ડરનો માર્યો કામ કરવા માંડે, પણ રાક્ષસ તો તેને નિરાંતે બેસવા જ દે નહીં. આખરે તે માણસ કંટાળ્યો અને તેણે કહી દીધું કે લે તારે ખાવો હોય તો ખાઈ જા, હું કામ કરવાનો નથી. પણ રાક્ષસને તો કામ માટે માણસ જોઈતો હતો એટલે એ તેને કેમ ખાય? તેણે ભય છોડ્યો કે તે રાક્ષસની જોહુકમીમાંથી છૂટ્યો.
તો હું કહેતો એ હતો કે ઈશુ ખ્રિસ્તે આપણને ભય છોડવાનું શીખવ્યું. લોકોની સમજમાં આ વાત ન આવી એટલે એમણે એને પકડીને ખીલા ઠોકી મારી નાખ્યો. છતાંયેએણે અંતકાળે એમ જ કહ્યું કે હે પ્રભુ, આ લોકો અજ્ઞાની છે. તેઓ શું કરે છે તેની એમને ખબર નથી. એમને ક્ષમા કર.
આવો તે મહાપુરૂષ થઈ ગયો. એ ઈશ્વરને પિતા કહેતો. જ્ઞાદેવે પણ પરમેશ્વરને બાપ કહ્યો છે. તેથી આપણે અહીં ઈશુ પિતા કહ્યું છે. અર્થાત્ ઈશુએ જેને પિતા માન્યો હતો તે ઈશ્વર. પરમેશ્વર જગત્-પિતા તો છે જ, પરંતુ વિશેષ અર્થમાં એ ભક્ત-પિતા છે. ભક્તોના પ્રતિનિધિ રૂપે ઈશુનું નામ લીધું છે. ઈશુ-પિતામાં ભક્ત અને ભગવાન, બેઉનું સ્મરણ થાય છે.
૧૯
प्रभु
પ્રભુ એટલે પ્રભાવશાળી પરમેશ્વર, લોક સ્વામી. એક પક્ષી છે. તે એકસરખું બોલતું રહે છે – પ્રભુ તું, પ્રભુ તું. તેને મરાઠીમાં भूरी કહે છે. હિંદીમાં होला કહે છે.
૨૦, ૨૧
रूद्र, विष्णु
ભગવાન રૂદ્ર છે અને વિષ્ણુ પણ એ જ છે. એ નિરનિરાળાં કામ કરે છે એટલે નામ જુદાં જુદાં પડ્યાં. જેમ માણસ એકનો એક જ, પણ ખેતરમાં કામ કરતો હોય ત્યારે ખેડૂત કહેવાય અને નિશાળમાં શીખવતો હોય ત્યારે શિક્ષક કહેવાય. કોઈ માણસ શીખવે પણ છે અને ખેતરમાં કામે ય કરે છે એટલે તે શિક્ષક પણ કહેવાય છે અને ખેડૂત પણ કહેવાય છે.
તેવી જ રીતે ભગવાનના અનેક ગુણ છે. અસ્વચ્છતા, અમંગળતા, ગંદકી એ બધું દૂર કરવાનું કામ રૂદ્રનું. રૂદ્ર એટલે અમંગળ કાઢનારો, અને વિષ્ણુ એટલે મંગળ વધારનારો. આપણે ખેતરમાં નીંદામણ કરીએ છીએ, અને ગોડાઈ કરીએ છીએ. સાફસફાઈ કરવી એ રૂદ્ર-કામ, અને ગોડાઈ કરવી એ વિષ્ણુ-કામ.
ચિત્તમાં ખરાબ વાસનાઓ હોય છે તેને કાઢવી એટલે તેનો નિરોધ કરવો અને સારી વાસનાઓને પોષવી એટલે તેનો વિકાસ કરવો. ખરાબનો નિરોધ, સારાનો વિકાસ. નિરોધ રૂદ્ર કરશે અને વિકાસ વિષ્ણુ કરશે. એક ખાતાનું કામ નિરોધ કરવાનું છે અને બીજા ખાતાનું કામ વિકાસ કરવાનું છે. નિરોધ અને વિકાસ બેય મળીને કામ પૂર્ણ થશે. ગંદકી દૂર કરવાનું કામ રૂદ્ર કરશે, ફૂલો ઉગાડવાનું કામ વિષ્ણુ કરશે. ભગવાન બે રૂપ લે છે. એક રૂદ્ર, બીજું વિષ્ણુ. રૂદ્ર-વિષ્ણુ બે નામોમાં શૈવ અને વૈષ્ણવ ભક્તોના ઉપાસ્ય દેવોનોયે સંકેત છે.
૨૨, ૨૩
राम, कृष्ण
આ બે નામ હિંદુસ્તાનમાં એટલાં પ્રસિદ્ધ છે કે વધુ શું સમજાવું? પણ તેમાં ઘણું બધું સમજવા જેવું છે. આપણે રામકૃષ્ણનો હમેશાં જાપ જપ્યા કરીએ છીએ, પણ મોટે ભાગે તે પોપટિયો હોય છે.
એક વાર શું થયું? હનુમાન ઉપર સીતામાતા પ્રસન્ન થયાં. હનુમાને ખૂબ કામ કરેલું એટલે સીતાને થયું કે આને કાંઈક બક્ષિસ આપવી જોઈએ. અને તેથી એમણે પોતાની માળા હનુમાનને આપી દીધી. પણ હનુમાને શું કર્યું? માળાનું એક એક મોતી લઈને તે ચાવવા લાગ્યા અને હટ્ આમાં રામ નથી એમ કહી ફેંકી દેવા લાગ્યા. બધાં મોતી ચાવી જોયાં પણ તેમાં તેમને રામ ન દેખાયો.
સારાંશ કે દરેક વાતમાં રામ છે કે નહીં તે હનુમાન જોતા. તેવી રીતે જોવાની દ્રષ્ટિ કેળવવી જોઈએ. ખાવા રોટલો મળ્યો તો તેમાં રામ છે કે નહીં તે જોવું જોઈએ. ચોરીનો માલ કોઈ તમને ખાવા આપે અને તમને ખબર હોય કે તે ચોરીનો માલ છે તો તમે તે ખાશો કે? દરેક વાતમાં આવો વિચાર કરવો જોઈએ. હનુમાને આવો જ વિચાર કર્યો.
રામ એટલે સત્ય, ખરાપણું, સચ્ચાઈ; અને કૃષ્ણ એટલે પ્રેમ.
સુદામાએ પ્રેમથી મુઠ્ઠી તાંદુળ આપ્યા તો કૃષ્ણે તે ખાઈ નાખ્યા. પ્રેમથી એમણે તે સ્વીકારી લીધા. કૃષ્ણ એટલે પ્રેમ, રામ એટલે સત્ય અને અગાઉ આપણે જોયું કે બુદ્ધ એટલે કરૂણા. આમ સત્ય, પ્રેમ, કરૂણા ત્રણેય છે. રામે સત્ય સારૂ વનવાસ સ્વીકાર્યો, કૃષ્ણે પ્રેમ સારૂ અર્જુનનું સારથિપણું સ્વીકાર્યું, અને બુદ્ધે કરૂણા સારૂ ગૃહત્યાગ કર્યો. સત્ય-પ્રેમ-કરૂણા!
૨૪
रहीम
આપણા હિંદુસ્તાનની પશ્ચિમે અરબસ્તાન છે. રહીમ શબ્દ અરબસ્તાનનો છે. એ પરમેશ્વરનું નામ છે. બધા મુસલમાનો ઈશ્વરને અલ્લા, રહમાન, રહીમ કહે છે. રહીમ એટલે રહમ કરનારો, દયા કરનારો, ईम એ પરમવાચક શબ્દ છે. રહીમ, કરીમ, હકીમ. હકીમ એટલે ખૂબ શાણો. વૈદ્ય હોય છે ને? તેને હકીમ કહે છે. કારણ તે જ્ઞાની હોય છે. કરીમ એટલે અત્યંત ઉદાર. રહીમ એટલે પરમ પ્રિય છે.
बिस्मिल्ला हिर् रहिमानिर् रहीम । આ એમનો એક મંત્ર છે. અલ્લાના નામે હું આરંભ કરૂં છું. ઉત્સવ કરવો હોય, કાંઈ કામ કરવું હોય તો આરંભમાં તેનું નામ અવશ્ય લેવું — રહેમાન! મરાઠીમાં કહેવાય છેઃ કૃપાળુ એટલે રહેમાન, કનવાળુ એટલે રહીમ. ખૂબ જ કૃપા. ખૂબ જ કરૂણા. કરૂણાવાન એટલે રહીમ.
૨૫
ताओ
તાઓ એ ચીની નામ છે, પણ તે બન્યું છે तन સંસ્કૃત ધાતુ પરથી. तन એટલે તણવું. વણાટમાં તાણો અંદર નાખવામાં આવે છે. તણ એટલે તણવું, વિકાસ કરવો. સંસ્કૃતમાં પુત્રને तनव કહે છે. એટલે કે તેનાથી વંશવિસ્તાર થાય છે. દેહને तनु કહે છે. અર્થાત્ આત્મા દેહમાં વ્યાપક બન્યો.
આમ, તાઓ એટલે વિશ્વવ્યાપક પરમાત્મા. અર્થાત્ બધે ઠેકાણે સમાન રૂપે વ્યાપેલો, અણુએ અણુમાં પ્રસરેલો. અંદર-બહાર, આગળ-પાછળ, જમણે-ડાબે, ઉપર-નીચે, સર્વત્ર એ છે. તદુપરાંત તમે ને હું બેઠા છીએ તેમાંયે એ છે. એટલે બધે એ છે જ છે.
તાઓ પરથી સમાનતાની કલ્પના અને વ્યાપકતાની કલ્પના આવે છે. ઈશ્વર પાંખો નથી, ખીચોખીચ ભર્યો છે. વચ્ચે આકાશ જણાય છે ત્યાં પણ એ છે. ઘન વસ્તુમાં તો એ છે જ છે, પણ પોકળમાંયે છે જ. એટલે એને નામ આપ્યું તાઓ. અર્થાત્ સમાનરૂપે વ્યાપેલો.
હિંદુસ્તાનની પૂર્વે ચીન છે તેનો શબ્દ છે તાઓ, અને પશ્ચિમે અરબસ્તાન છે તેનો શબ્દ છે રહીમ. કરૂણા અને સમાનતા! એ બે વચ્ચે શું સંબંધ? એક બાજુ સમાનતા ઉપર જોર છે; અને બીજી બાજુ કરૂણા ઉપર જોર છે. અને હિંદુસ્તાન બેઉની વચ્ચે છે, તેને કરૂણા પણ જોઈએ છે અને સમાનતા પણ જોઈએ છે. એટલે હું હમેશાં કહું છું કે આપણે ત્યાં કરૂણામૂલક સામ્યયોગ લાવવો છે. આપણે સામ્યની સ્થાપના કરવી છે, પણ તે કરૂણાને માર્ગે. ગરીબોને મદદ કરવી છે અને સામ્ય આણવું છે. એક બાજુ રહીમ અને બીજી બાજુ તાઓ, અને આ બેઉનો સમન્વય કરવાની આપણી નેમ છે.
૨૬
वासुदेव
ભગવાનનું આ નામ ભાગવત સંપ્રદાયમાં પ્રચલિત છે. ભાગવત સંપ્રદાય એ વૈષ્ણવ સંપ્રદાયનો જ એક પ્રકાર છે, તેમ છતાં સ્વતંત્ર છે. એની ભક્તિ પ્રાચીનકાળમાં હિંદુસ્તાનમાં ચાલતી હતી. તેની સાથોસાથ અર્જુનની ભક્તિ પણ ચાલતી હતી. કેટલાક વાસુદેવના ભક્ત અને કેટલાક અર્જુનના ભક્ત. કાળાંતરે અર્જુનના ભક્ત વાસુદેવના ભક્તોમાં બળી ગયા, અને પછી તેની અલગ ભક્તિ રહી નહીં. આ બાબતમાં પાણિનિએ એક સૂત્ર લખ્યું છે. વાસુદેવ અને અર્જુનની ભક્તિ કરનારાઓને અનુક્રમે વાસુદેવક અને અર્જુનક કહે છે. અર્જુનક હવે રહ્યા નથી, વાસુદેવકમાં ભળી ગયા છે.
આ વાસુદેવ છે તે ભાગવતધર્મમાં ભગવાનના મુખ્ય નામધારી છે. ભગવાનનાં નામો અનેક છે, પરંતુ વાસુદેવ એ નામ ભાગવતધર્મમાં મુખ્ય છે જે સમસ્ત વિશ્વમાં વાસ કરે છે તે વાસુદેવ. તમારી વસ્તી જેમ પવનારમાં તેમ વાસુદેવની વસ્તી સમસ્ત વિશ્વમાં છે. ગીતામાં કહ્યું છે,
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्ल ।
સકળ વિશ્વમાં વાસુદેવ નિરખનારો સંત દુર્લભ છે, ખૂબ દુર્લભ છે.
આ વાસુદેવ શબ્દ કેમ બન્યો? દેવ એટલે ભગવાન. વસુ એટલે વસનારો, સહુને વસ્તી આપનારો. આવો જે દેવ તેને કહે છે વાસુદેવ. વાસુદેવ એટલે સર્વત્ર વસનારો દેવ, એવી નિરૂક્તિ છે. આનો ઉલ્લેખ ‘ઈશાવાસ્યોપનિષદ’ માં છે. ईशावास्यं ईदं सर्वं – જગતમાં જે કાંઈ જીવન છે તે બધું ઈશ્વરથી વ્યાપ્ત છે. આના પરથી વાસુદેવ શબ્દ આવ્યો. એ ભાગવતધર્મનો સંસ્થાપક છે, એણે ભાગવતધર્મની સ્થાપના કરી.
ભારતમાં રામાયણ, મહાભારત અને ભાગવત એમ ત્રણ મુખ્ય ગ્રંથ છે. રામાયણમાં રામની કથા છે. મહાભારતમાં કૌરવ-પાંડવની કથા છે. (તેમાં સમસ્ત ભારત-ભૂમિનો ઈતિહાસ આવી જાય છે, એટલે તેને નામ આપ્યું, ભારત.) અને ભાગવતમાં કૃષ્ણની કથા છે. તેમાં વાસુદેવને મહત્વ અપાયું છે. તે પરથી આ નામ આવ્યું, વાસુદેવ.
૨૭
गो-रूप
ગો-વિશ્વ-રૂપ એટલે ગો-રૂપ પ્રભુ અને વિશ્વ-રૂપ પ્રભુ. સંસ્કૃત ભાષામાં ગો શબ્દના અનેક અર્થ છે. ગો એટલે વાણી. તે પ્રભુની માણસને અનુપમ દેણ છે. આ દેણ માનવ-સૃષ્ટિને જ છે. બાકીની સૃષ્ટિને વાણી નથી. જાનવરોને વાણી નથી. તેઓ ગળામાંથી કાંઈક અવાજ કાઢે છે ખરા, પણ તે વાણી નથી. આવી આ અમૂલ્ય દેણ ઈશ્વરે માણસને દીધી.
કેવી છે તે દેણ? સમર્થ રામદાસ સ્વામીએ કહ્યું છે કે બ્રહ્માંડ-રચના કરતાંયે ચઢિયાતી શબ્દ-રચના છે, કારણ કે બ્રહ્માંડમાં જે વસ્તુ નથી તે આ શબ્દમાં આવી છે. દાખલા તરીકે મૃગજળ છે. મૃગજળ પ્રત્યક્ષમાં નથી. તે ભાસે છે, સૂર્યનાં કિરણોને લીધે ઉત્પન્ન થયેલો પાણીનો ભાસ. ત્યારે આવી જે વાત પ્રત્યક્ષમાં નથી, બ્રહ્માંડમાં નથી, તે શબ્દમાં આવી. આ વિશ્વમાં જેટલાં રૂપ છે તેનું બરાબર જ્ઞાન વાણીથી જ થઈ શકશે. હવે, કાંઈક જ્ઞાન હાથથી થઈ શકે છે, કાંઈક પગથી થઈ શકે છે, કાંઈક કાનથી થઈ શકે છે. કાંઈક આંખથી થઈ શકે છે. આમ આ કર્મ-જ્ઞાનેન્દ્રિયો દ્વારા કાંઈક જ્ઞાન પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. પરંતુ વાણી વિના તેનું સ્પષ્ટ ગ્રહણ થવું અશક્ય છે. આવી આ વાણી ઈશ્વરે મનુષ્યને આપી. અને તે ઈશ્વરનું રૂપ છે.
‘ગો’ નો બીજો અર્થ છે, ગાય. તેના મૂત્રથી માંડીને તે છાણ, દૂધ સુધી બધા પદાર્થ આપણી સમક્ષ મૂકીને તે આપણી સેવામાં ઊભી છે. આવી આ ગાય ભગવાનનું રૂપ નથી શું? માનું રૂપ નજર સમક્ષ લાવો. પ્રત્યક્ષ ભગવાન માના સ્વરૂપે આપણી સેવા કરે છે. તેથી માની ઉત્તમ સેવા કરવી જોઈએ.
‘ગો’ નો ત્રીજો અર્થ છે, ભૂમિ-માતા. આ જ આપણને સહુને ધારણ કરી કહી છે. આપણો ભાર વહન કરી રહી છે, અને આપણું ભરણ-પોષણ કરી રહી છે, આમ ભગવાન ગો-રૂપે, આપણી સમક્ષ આવે છે એટલે કે વાણીના રૂપે, ગાયના રૂપે અને ભૂમિના રૂપે. તેથી વાણીનો, ગોમાતાનો અને ભૂમિમાતાનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો જોઈએ, અને તેમની ઉત્તમ સેવા કરવી જોઈએ.
૨૮
विश्व-रूप
ઈશ્વરનું બીજું નામ છે, વિશ્વ-રૂપ. આ ભયાનક નામ છે. અત્યાર સુધી જોયાં તે નામ જુદાં, પણ આ નામ તો ભયાનક છે, ભગવાને અર્જુનને વિશ્વ રૂપ દેખાડ્યું અને તે ભયભીત થયો. ભગવાનના તે રૂપમાં તેને આખું બ્રહ્માંડ દેખાવા લાગ્યું. અને તે જોઈને તે ગભરાયો. આ બધું વર્ણન ગીતાના અગિયારમાં અધ્યાયમાં આવે છે.
ધારો કે તમે બેઠા છો અને તમારી નજર સમક્ષ થઈ ચૂકેલી બાબતો, ચાલુ બાબતો અને હવે પછી થનારી બાબતો – બધી જ એકદમ તમારી નજર સમક્ષ આવે, તમને દેખાવા લાગે તો તમારી શી સ્થિતિ થાય? તમે ગભરાઈ જાઓ કે નહીં? તેવું અર્જુનનું થયું. અને તે ગભરાયો. એટલે વિશ્વનો જે ભાગ આપણને દેખાય છે, તે જ આપણા કામનો, તેટલો જ આપણા સારૂ બસ છે. તેટલાથી જ સેવા કરવી. પણ ઈશ્વરમાં સમસ્ત વિશ્વ સમાયેલું છે. સમસ્ત વિશ્વમાં તે વ્યાપેલો છે. આવી રીતે વિશ્વમાં જેટલાં રૂપ છે તે બધાં ભગવદ્ સ્વરૂપ છે, અને તેમનાં અનેક નામો પણ ભગવદ્ સ્વરૂપ છે.
૨૯
चित्
ચિદાનંદઃ આમ જોઈએ તો આ એક જ નામ જણાય છે, પણ છે તે બે નામો – ચિત્ અને નંદ. ચિત્ એટલે બોધ, જ્ઞાન, ચૈતન્યશક્તિ.
તમારી આંખ નજીક કોઈ હાથ હલાવવા લાગે કે તમે આંખ મીંચી દો છો. આ ચૈતન્યનું લક્ષણ છે. આ માખી જુઓ, અહીંથી ઊડીને ત્યાં બેઠી! તે પંખી જુઓ, ઊડી ગયું! એકાદ મિનિટમાં તે કેટલી વાર ઊડે છે! આ ચૈતન્યનાં લક્ષણ છે. પણ તે પથ્થર જુઓ! તે જ્યાં પડ્યો છે, ત્યાં જ છે. તમે તેને ઉપાડીને બીજી જગ્યાએ મૂક્યો તો ઠીક, નહીં તો જ્યાં છે ત્યાં જ. તેમાં ચૈતન્ય પ્રકટ નથી. તે જડ છે.
૩૦
आनंद
આનંદ એટલે સુખ. સહુને આનંદ જોઈએ છે. સહુને સુખ જોઈએ છે. આનંદ શાનાથી મળે છે? કેરી ખાવાથી આનંદ થાય છે. પણ તે આનંદ ટકવાનો નહીં. કેરીની સાથોસાથ જ તે પણ સમાપ્ત થશે. પરંતુ ભગવાનનો આનંદ શાશ્વત છે. તે કદી સમાપ્ત થતો જ નથી. તે જ ખરો આનંદ છે, અને તે જ ઉત્તમ આનંદ છે.
જ્ઞાનદેવ મહારાજ કહે છે, आनंदा आनंद, प्रबोधा प्रबोध, પ્રભુ ચૈતન્યનો ચૈતન્ય છે અને આનંદનો આનંદ છે. આવો આ ચિદાનંદ ઈશ્વર છે. આમ તો ઈશ્વરનાં ત્રણ નામ છેઃ सत्, चित्, आनंद – सच्चिदानंद । આમાંનું એક નામ, सत् આપણે અગાઉ જોયું છે, એટલે અહીં બે જ નામ છે, चित् અને आनंद – चिदानंद.
૩૧
हरि
હરિ એ અદભૂત નામ છે. આખા ભારતમાં રામનામની બરોબરીનું આ જ એક નામ છે. જ્ઞાનદેવ મહારાજ કહે છે, એક હરિ નામ લીધું કે બીજું નામ બાકી જ રહેતું નથી. બધાં જ નામો તે એક નામમાં આવી જાય છે. આટલું એક નામ લીધું કે બસ!
હરિ એટલે સર્વ માયાનું હરણ કરનારો, પાપ, તાપ, દુઃખ, રોગ વગેરે વગેરે સર્વ દુઃખદોષોનું હરણ કરનારો છે હરિ. જ્ઞાનદેવ મહારાજે ‘હરિપાઠ’ લખ્યો છે. મહારાષ્ટ્રમાં ‘હરિપાઠ’ સહુ જાણે છે. બ્રાહ્મણોની સંધ્યા સંસ્કૃત ભાષામાં છે. તેમાં ભગવાનનાં નામો છે. પણ તે સંસ્કૃતમાં હોવાથી સામાન્ય લોકો તે સમજી શકતા નથી. તેથી સામાન્ય માણસનેય સમજાય તે માટે જ્ઞાનદેવે ‘હરિપાઠ’ લખ્યો. તે ‘હરિપાઠ’ મહારાષ્ટ્રમાં ઘેરેઘેર વંચાય છે. તેમાં જ્ઞાનદેવ મહારાજે લખ્યું છે.
તે ઉપરાંત એકનાથ મહારાજે પણ એક ‘હરિપાઠ’ લખ્યો છે. તેમાં તેઓ કહે છે,
આમ બધાએ હરિનામનો મહિમા ગાયો છે.
આવો જ હરિનામનો ઘોષ બંગાળ અને ઓરિસ્સામાં પણ થાય છે. ત્યાં કહે છે, हरि बोल, हरि बोल । દક્ષિણના કેટલાક પ્રાંતમાં રામનામનો ઘોષ ચાલે છે. આપણે બેઉનો સમન્વય કરીને ‘હરે રામ હરે રામ’ કરી નાખ્યું. એમ તો પણે ત્રણેય નામ લઈએ છીએ – જય જય રામ કૃષ્ણ હરિ, જય જય રામ કૃષ્ણ હરિ.
૩૨
अद्वितीय
અદ્વિતીય એટલે બીજું કોઈ ભગવાનની બરોબરીનું નથી. ભગવાન એટલે ભગવાન જ. કોઈ મહાપુરૂષ થયો, બળવાન રાજા થયો, મોટો પહાડ થયો તોયે ભગવાનની બરોબરી કરી શકતો નથી. ઈશ્વર જેવો તો એક ઈશ્વર જ. આપણે એના ભક્ત થઈ શકીએ, પણ એની બરોબરી કરી શકવાના નહીં. એક જ ઈશ્વર સકળ સુષ્ટિને સંભાળનારો છે, સૃષ્ટિને ઉત્પન્ન કરનારો છે, સૃષ્ટિને વિલીન કરનારો છે. એના જેવો બીજો કોઈ નથી. આ ઈશ્વર અંગેની કલ્પના છે.
ઈશ્વરનું નામ લીધા પછી બીજું કોઈ નામ લેવાનું બાકી જ રહેતું નથી, ગણવા સારૂ કોઈ ચીજ બચતી જ નથી. ધારો કે આપણે અહીં બેઠેલાં બાળકોને ગણવા લાગીએ. રામ, કૃષ્ણ, ગોવિંદ, હરિ, ચાર નામ થયાં. તે ઉપરાંત પણ બીજાં થઈ શકે. પણ આપણે ઈશ્વરનાં નામ ગણવા બેસીએ તો ૧. ઈશ્વર, ૨. ડુંગર, ૩. ઝાડ, ૪. નદી એમ ગણી શકાશે નહીં. એક ઈશ્વરને ગણ્યો કે બીજું કાંઈ બાકી રહેશે નહીં. ઈશ્વરના પેટમાં બધા જ આવી જાય છે. આપણે કાંઈ એમ ન ગણી શકીએ કે ૧. હિંદુસ્તાન, ૨. પવનાર, ૩. નાગપુર; કારણ કે પવનાર, નાગપુર એ બધું હિંદુસ્તાનમાં સમાઈ જ જાય છે. તેવી જ રીતે આ ઝાડ, ડુંગર, નદી, મનુષ્ય, વગેરે બધું જ ઈશ્વરમાં સમાઈ જાય છે. તેથી ઈશ્વરનું એક નામ લીધું કે બીજું કાંઈ બાકી રહેતું નથી. ઈશ્વરને બાજુએ મૂકીને ગણતરી કરવા જાવ તો એક, દસ, સો હજાર, દસ હજાર, લાખ, દસ લાખ, કરોડ, દસ કરોડ, અબજ, દસ અબજ, એમ પાર જ નહીં આવે. પણ એને બદલે એક ઈશ્વરનું નામ લીધું કે બીજું કાંઈ ગણવાનું રહેતું જ નથી. જ્ઞાનદેવે આ જ કહ્યું છેઃ एक नांव हरि, द्वैत नांव दूरी । આ અર્થમાં એ અદ્વિતીય છે.
ધારો કે એક દાડમ છે. તેમાં દાણા હોય છે. દાડમમાંના દાણા એક એક ગણી શકાય છે. પણ દાડમ ગણી લઈએ પછી ૧-દાડમ, ૨-દાણા, ૩-છાલ એમ કાંઈ ગણાય કે? કારણ કે દાડમના પેટમાં એ બધું આવી ગયું. એટલે ઈશ્વરનું નામ લીધા પછી કાંઈ બાકી રહેતું નથી. આ અદ્વિતીયનો અર્થ છે.
ઘણા લોકો કહે છે, આ દેવની માનતા માનો અને પેલા દેવની માનતા માનો. એમ પચાસ નામ લે છે. આ બરાબર નથી. ઈશ્વરની સાથે આ નામોને સરખાવી શકાય નહીં. તેથી પરમેશ્વરનું અદ્વિતીય નામ છે. ઉપનિષદમાં આવે છેઃ एकमेवाद्वितीयम् — એક એ જ એકમેવ અદ્વિતીય છે. બળદને બે શીંગડાં હોય છે, પણ ગેંડાને એક જ હોય છે. તેવી રીતે ભગવાન બિલકુલ અદ્વિતીય છે. ઈશ્વરનું આ ખૂબ મોટું લક્ષણ છે. – एकमेवाद्वितीयम् ।
૩૩
अकाल
અકાલ એટલે જેને કાળ લાગુ જ પડતો નથી. બાકી બધાને કાળ લાગુ પડે છે. સામાન્ય પ્રાણી પચાસ-સાઠ વર્ષ જીવે છે, માણસ વધુમાં વધુ સો વર્ષ જીવે છે, જ્યારે વૃક્ષો બસો-ત્રણસો વર્ષ કાઢે છે. પહાડ-પર્વતો કેટલાંયે વર્ષથી ત્યાં હોય છે. આપણી પૃથ્વી બસો કરોડ વર્ષની થઈ છે. હજીયે બીજા બસો કરોડ વર્ષ રહેશે એમ કહે છે. પણ ક્યારેક ને ક્યારેક એને પણ કાળ ઉઠાવી લેશે. હવે, આકાશમાં નક્ષત્રો છે, સૂર્ય છે. તે ધીરેધીરે ઠંડા થતા જશે, અને એક દિવસ બિલકુલ ઠંડા થઈ જશે. અને તેના પર માણસો રહેવા લાગશે. અને પછી વધુ ઠંડા થઈને નહીંવત્ થશે. આમ એક પછી એક બધા કાળના ઉદરમાં ગરક થતા જાય છે. બધાને કાળ લાગુ પડે છે. એક ઈશ્વરને તે લાગુ નથી પડતો. તેથી તેને નામ દીધું છે, અકાલ.
આપણને સહુને કાળ ઓહિયાં કરી જશે. તમને ને મને, બેઉને કાળ ખાઈ નાખશે. ત્યારે આપણે તે વખતે શું કરીશું? આપણે કહીશું: કાળ આપણા દેહને ખાશે, આપણને નહીં. ત્યારે ‘હાય હાય રે, અમે મરવા પડ્યા છીએ,’ એમ કહી આપણે રડવા બેસીશું કે? નહીં. આપણે તો ભગવાનનું નામ લેતાં લેતાં નાચીશું, ગાઈશું. છેવટની ઘડીએ નાચતાં આવડવું જોઈએ. આ માણસ નાચતો નાચતો મર્યો, એમ થવું જોઈએ.
આવો એક માણસ અહીં મર્યો. એનું નામ શિવરામ પંત. એ અહીં જ ઊભો હતો. અહીં જ બાંધકામ ચાલતું હતું, તે અંગે સૂચના આપતો તે ઊભો હતો. તેવામાં બોલતાં-બોલતાં ધડાક દઈને પડ્યો અને રામશરણ થયો. રોગબોગ વિના સાવ ઊભો ઊભો મર્યો. આમ થવું જોઈએ. તો છોવટની ઘડીએ आम्हीं आनंदे नाचुं गाउं એમ થશે. પછી આપણે પણ અકાલ બની જઈશું.
આ અકાલ નામ ખાસ કરીને શીખ લોકો લે છે. એમની મુખ્ય વસ્તી પંજાબમાં છે. આજે અહીં એક શીખ સજજન આવ્યા છે. શીખ લોકો એકલું અકાલ કહેતા નથી. सत् श्री अकाल કહે છે. सत् અને श्री, એ બે નામ આપણે શરૂઆતમાં જ જોયાં. અને હમણાં अकाल વિશે વિચાર્યું. શીખોના ગુરૂ થઈ ગયા એમનું નામ ગુરૂ નાનક. એમણે ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે. તેમાં એક નાનકડું પુસ્તક છે, તેનું નામ ‘જપુજી’ (વિનોબા). તેનો શીખ લોકો રોજ પાઠ કરે છે. ‘જપુજી’ નું ભાષ્ય કરતાં વ્યાખ્યાનો મેં આપેલાં, જે પુસ્તક રૂપે પ્રસિદ્ધ થયાં છે. આજે જે શીખ ભાઈ અહીં આવ્યા છે એમણે આ પુસ્તકની હજાર નકલ વહેંચવાનો વિચાર કર્યો છે. આજે જ તેઓ મને મળવા આવ્યા અને આજે જ આ ‘અકાલ’ નામ ઉપર મારે બોલવાનું થયું. જુઓ, ઈશ્વરની લીલા કેવી છે!
૩૪
निर्भय
આજ આષાઢી એકાદશી છે. પંઢરપુરમાં કમર ઉપર હાથ રાખીને એ (વિઠોબા) ઊભો છે. લાખો માણસો આજે ત્યાં પહોંચ્યા હશે. આપણે ત્યાં આ ગામના લોકોએ પણ અહીં આવીને આશ્રમની પ્રદક્ષિણા કરી. તેને પરિક્રમા પણ કહે છે. એવો રિવાજ છે કે લોકો પંઢરપુર જઈને વિઠોબાના મંદિરમાં હરિનામનું રટણ કરતા પ્રદક્ષિણા કરે છે. તેવી જ રીતે આ લોકોએ અહીં આવીને આશ્રમની પ્રદક્ષિણા કરી.
ચારે કોર આટલી બધી શ્રદ્ધા જોઈને મારા મનમાં સવાલ ઊઠે છે કે ઈશ્વર વિશે આટલી શ્રદ્ધા છે તો તે લોકોમાં નિર્બયતા આવી છે ખરી? ઈશ્વર ઉપર શ્રદ્ધા રાખનારો માણસ નિર્ભય હોય છે. તુકારામે કહ્યું છે, હરિના દાસનું મૂળ લક્ષણ જ એ છે કે તેને ન કોઈ ભય છે, ન કોઈ ચિંતા છે. તો શું એવો અનુભવ થાય છે ખરો કે આ લોકોને ઈશ્વર ઉપર આટલી શ્રદ્ધા છે તો તેઓ બધા નિર્ભય છે?
આપણને કોનો ભય? પરમેશ્વર આપણું રક્ષણ કરતો હોય ત્યાં ભય શાનો? મા ઉપર શ્રદ્ધા હોવાથી એની ગોદમાં બાળક નિર્ભયતાથી ને શાંતિથી ઊંઘે છે. તેવી જ રીતે ઈશ્વર ઉપરની શ્રદ્ધાને લીધે નિર્ભયતા ને નિશ્ચિંતતા આવવી જોઈએ.
નિર્ભયતા એ જ ભક્તિ છે. ભક્તિને લીધે માણસમાં નિર્ભયતા આવે એવી અપેક્ષા છે. પણ તે અપેક્ષા પૂરી થયેલી જણાતી નથી, એટલે તે ભક્તિ નથી, અને તે ભક્ત નથી. તે ભક્તિ ઢોંગી નહીં પણ કાલ્પનિક છે. તે જડ શ્રદ્ધા છે. વિવેકયુક્ત ભક્તિ નહીં. માટે આપણે નિર્ભયતાની ટેવ પાડવી જોઈએ. નિર્ભયતાના અભ્યાસથી ઈશ્વરભક્તિ આવશે. આ ઊલટું કરીને કહ્યું. આ બીજો પ્રયોગ આપણે કરી જોઈએ.
ઈશ્વર નિર્ભય છે. પણ ઈશ્વર નિર્ભય છે તો તેનો આપણને શું લાભ? માટે ઈશ્વર નિર્ભય છે એમ કહેવાનો અર્થ એ કે નિર્ભયતા ઈશ્વરનો ગુણ છે અને તે ગુણ આપણે ગ્રહણ કરીશું, તેની આદત પાડીશું.
ઈશ્વરનું આ ‘નિર્ભય’ નામ ખાસ કરીને શીખ લોકો લે છે. निरभउ, निरबैरु અને अकाल એવું એમણે ઈશ્વરનું વર્ણન કર્યું છે. શીખ લોકો વધુ નિર્ભય હોય છે, એમ આપણે માનવું જોઈએ. તેઓ ડરનારા લોકો નથી.
નામમાળામાં આ નામ એટલા વાસ્તે સામેલ કર્યું છે કે આપણે ભગવાનને કહીએ કે ‘હે પરમેશ્વર! તું નિર્ભય છે, માટે તારા નામનું રટણ કરીને અમે પણ નિર્ભય બનીશું, ડરીશું નહીં, પ્રેમથી રહીશું, સેવા કરીશું, સાચું બોલીશું. પછી ભય કેવો? જે સાચું ન બોલે તેને ભય હોય.’ માટે આપણે ઈશ્વરનું ‘નિર્ભય’ નામ લઈએ અને નિર્ભયતાની ટેવ પાડીએ.
નિર્ભયતા ‘સદગુણ-સેના’ નો સેનાપતિ છે. ગીતાએ દૈવી સંપતના ગુણોમાં તેને પ્રથમ સ્થાન દીધું છે.
૩૫
आत्मलिंग
આત્મલિંગ અને શિવ, એ નામ શિવ-ઉપાસક અને શિવભક્ત બેઉ લે છે, ‘જ્ઞાનેશ્વરી’ માં આત્મલિંગ નામ આવે છે. આત્મલિંગ એટલે આત્માનું પ્રતિક, એવો તેનો સ્થૂળ અર્થ થાય છે; અને આત્મા એ જ પ્રતિક એવોયે તેનો અર્થ થાય છે.
પરમેશ્વરનો પરિચય ક્યાં થશે? પરમેશ્વરનો પરિચય શું? હવે, સામે આ મૂર્તિ છે. આપણે તેને ઈશ્વરની નિશાની, ઈશ્વરનું પ્રતીક માનીએ છીએ અને તેને નમસ્કાર કરીએ છીએ. પણ તે મૂર્તિ આપણે જ ઘડી. આપણે જ તેની ઉપાસના કરીએ છીએ અને આપણે જ તે ઘડીએ છીએ. માણસે જ તે બનાવી. પણ કહે છે એમ કે ઈશ્વર સકળ સૃષ્ટિ રચે છે. તેથી તેને આપણે ઈશ્વરની નિશાની માની.
પણ ઈશ્વરનું નજીકમાં નજીકનું પ્રતીક કયું? આત્મા. આત્મા કરતાં વધુ સારી ઈશ્વરની બીજી કોઈ નિશાની આપણા માટે ન હોઈ શકે. અંદર નિરંતર વીણા વાગી રહી છે. મસ્તક એ તૂમડું છે અને હ્રદયમાં વીણાના તાર છે. આપણો શ્વાસોચ્છવાસ ચાલી રહ્યો છે તે ધ્વનિ છે. પ્રત્યેક શ્વાસ વખતે વીણા ઝંકૃત થઈ ઉઠે છે. તે ઈશ્વરની નિશાની છે. આત્મા એ જ ઈશ્વરનું લિંગ છે, એટલે કે ચિહ્ન છે, પ્રતીક છે, નિશાની છે. શૈવોએ ઈશ્વરને ‘આત્મલિંગ’ નામ આપ્યું.
પરમેશ્વર ક્યાં છે? તો કે’ સર્વત્ર છે. રામની મૂર્તિમાં વિશેષ છે અને તેના કરતાં વિશેષ અહીં હ્રદયમાં છે. આપણે કહીએ છીએ કે છાતી પર હાથ મૂકીને બોલ. તો માણસ સાચેસાચું કહી દે છે; કારણ અંદર ઈશ્વર બેઠો છે. એ કહેતો રહે છે, ‘અરે, ખરૂં બોલ!’ માટે પરમેશ્વરને ઓળખવાની નિશાની આત્મા છે. અને તેથી ઈશ્વરને ‘આત્મલિંગ’ કહે છે.
લિંગ શબ્દથી શૈવો (લિંગાયતો) ની વિશિષ્ટ ઉપાસનાનું અનાયાસ સ્મરણ થાય છે.
૩૬
शिव
શિવ એટલે કલ્યાણ, મંગલ. ‘વિષ્ણુસહસ્ત્’નામમાં વિષ્ણુનાં હજાર નામ છે. सर्वः शर्वः शिवः એમ ‘શિવ’ નામ પણ તેમાં છે. ૐ नमः शिवाय એવો એક મંત્ર છે, જેનો અર્થ થાય છે, શિવને નમસ્કાર હો. આ શિવ શબ્દ વેદમાંયે આવે છે – शिवाय च शिवतराय च । શંકર, શંભુ, વગેરે નામ પણ શિવનાં જ છે. શિવાજી મહારાજનું નામ પણ શિવ હતું. શિવ એટલે મંગળ.
અહીં આ ‘નામમાળા’ સમાપ્ત થાય છે. હવે એનો પ્રેમપૂર્વક જાપ કરજો. સૂતાં પહેલાં રોજ આ ‘નામમાળા’ ગાવી અને માતાની ગોદમાં સૂઈએ છીએ તેમ ઈશ્વરની ગોદમાં સૂઈ રહ્યા છીએ એમ સમજીને નિદ્રાધીન થવું.
પ્રાર્થનાનો મહિમા
પ્રાર્થના માટે હું હમેશાં સ્નાન, ભોજન અને નિદ્રાની ઉપમા આપું છું. ત્રણેયની જે ખૂબીઓ છે, તે પ્રાર્થનામાં છે. નિદ્રાથી માણસને ઉત્સાહ ને વિશ્રામ મળે છે, પ્રાર્થનાથીયે મનને વિશ્રામ અને આધ્યાત્મિક ઉત્સાહ મળે છે. ભોજનથી શરીરનું પોષણ થાય છે, પ્રાર્થનાથીયે મનનું પોષણ થાય છે. સ્નાનથી શરીરની શુદ્ધિ થાય છે, તો મનની શુદ્ધિ પ્રાર્થનાથી થાય છે. આ રીતે શરીર માટે જે કામ સ્નાન, ભોજન અને નિદ્રા દ્વારા થાય છે, તે જ મન માટે પ્રાર્થના દ્વારા થાય છે.
પ્રાર્થના એટલે ઈશ્વર પાસે પહોંચવાની ઈચ્છા, પ્રાર્થનામાં પણે ઈશ્વર પાસે જ આશીર્વાદ માગીએ છીએ. પ્રાણ-શક્તિને બહારની ખૂલી સ્વચ્છ હવા મળે છે તો તે મજબૂત થાય છે. આંખ બગડે તો સૂર્ય-કિરણોની શક્તિથી આપણે એને મજબૂત કરીએ છીએ. આ રીતે બ્રહ્માંડમાં જે શક્તિ પડી છે તે લઈને આપણે પિંડની પૂર્તિ કરી લઈએ છીએ. જેવા આ ભૌતિક અનુભવો છે, તેવા જ નૈતિક અનુભવો પણ છે. આપણે આત્મ-શક્તિને બહારથી પરમાત્માની શક્તિ લઈને બળવાન બનાવીએ છીએ. પરમાત્માની મદદ લેવા માટે પ્રાર્થના હોય છે. આપણે ઈશ્વર સામે ઊભા થઈ જઈએ છીએ અને દિલના દરવાજા ખોલી દઈએ છીએ, કે જેથી એ અંદર આવી શકે. આને માટે જ પ્રાર્થના છે.
પ્રાર્થના તો હ્રદયથી જ કરવાની હોય છે. તેમ છતાં માણસને ઈશ્વરે જીભ આપી છે તેથી તે તેનોયે ઉપયોગ કરી લે છે. પરંતુ જીભ વિનાયે હ્રદયથી સર્વોત્તમ પ્રાર્થના થઈ શકે છે. વળી, આપણી પોતાની વાણીમાંયે આપણે આપણી ભાવના પ્રકટ કરી શકીએ છીએ. પરંતુ આપણી વાણી દુર્બળ છે, અધૂરી છે, એટલે આપણે પ્રાર્થનામાં સંતોની વાણીનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. પરંતુ છેવટે પ્રાર્થના બનવી જોઈએ, આપણા હ્રદયની વાણી.
આપણે ભગવાનને શરણે આવ્યા છીએ, એ ભાવ પ્રાર્થનામાં હોવો જોઈએ. દિવસભર જે કામ કર્યું હોય તે બધું પ્રાર્થનામાં પરમેશ્વરને અર્પણ કરીએ છીએ, એવી ભાવના રહી તો તેની અસર આપણા દિવસભરનાં કામો પર પડશે, અને ત્યારે જ પ્રાર્થનાની અસલ શક્તિ પ્રગટ થશે. નિષ્કામભાવે દક્ષતાપૂર્વક આળસ છોડીને સેવા કરવાનો દિવસભર પ્રયત્ન કરવો, અને આ રીતે થયેલી શુદ્ધ સેવા સાંજે ભગવાનને સમર્પિત કરી દેવી. દિવસભરનાં કામોમાં કાંઈ દોષ પણ દેખાયા હોય તો તે પણ ધોવા માટે ભગવાનને જ અર્પણ કરવા.
આ સમર્પણની વિધિ બહુ જ ઉપયોગી છે. ચિત્ત-શુદ્ધિનાં અન્ય સાધનોને જો હું સોડા કે સાબુની ઉપમા આપું, તો આને પાણીની ઉપમા આપીશ. પાણી વિના સોડા-સાબુ કામ નહીં આપે. પરંતુ સોડા-સાબુ વિનાયે શુદ્ધ પાણીથી ધોવાનું કામ થઈ જાય છે. આપણે ભગવાનને શરણે જઈએ છીએ તો હ્રદય શુદ્ધ થાય છે, થાક ઊતરી જાય છે અને નવી શક્તિ, નવી સ્ફૂર્તિ, નવો સંકલ્પ મળે છે.
પ્રાર્થનામાં દૈવવાદ અને પ્રયત્નવાદનો સમન્વય છે. દૈવવાદમાં પુરૂષાર્થને અવકાશ નથી, તેથી તે લાચાર છે. પ્રયત્નવાદમાં નિરહંકારવૃત્તિ નથી, તેથી તે ઘમંડી છે. પરિણામે બેમાંથી એકેય ગ્રહણ નથી કરી શકાતું. પરંતુ બેઉને છોડી પણ નથી શકાતાં, કેમકે દૈવવાદમાં જે નમ્રતા છે, તે આવશ્યક છે. અને પ્રયત્નવાદમાં જે પરાક્રમ છે, તે પણ આવશ્યક છે. પ્રાર્થનામાં આ બેઉનો મેળ સધાય છે. मुक्तसंगोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः (નિઃસંગી, નિરહંકારી, ધૃતિ ઉત્સાહથી ભર્યો) ગીતામાં સાત્વિક કર્તાનું આ જે લક્ષણ કહ્યું છે, તેમાં પ્રાર્થનાનું રહસ્ય છે. પ્રાર્થના એટલે અહંકારરહિત પ્રયત્ન.
આપણે પ્રાર્થના પચાવવી છે, હજમ કરવી છે. આપણે કાંઈ આખો દિવસ ખા-ખા કરતા નથી. ભોજન તો દસ-પંદર મિનિટમાં પતી જાય છે, અને પછી આખો દિવસ આપણે ખાધેલું પચાવીએ છીએ. તેવી જ રીતે પ્રાર્થનામાં પણ પંદર મિનિટ ખાઈ લીધું, અને પછી તેને દિવસભર પચાવવાનું છે, કાર્યમાં પ્રગટ કરવાનું છે. આપણને પ્રાર્થનાનો નશો નથી જોઈતો, પણ પ્રાર્થનાને આપણે ‘સમત્વયુક્ત કર્મયોગ’ માં પ્રગટ કરવા માગીએ છીએ.
(સંકલિત) — વિનોબા
ॐ तत् सत् श्री नारायण तू, पुरूषोत्तम गुरू तू ।
सिद्ध बुद्ध तू, स्कन्द विनायक, सविता पावक तू ।।
ब्रह्म मज्द तू, यह्व शक्ति तू, ईशु-पिता प्रभु तू ।
रूद्र विष्णु तू, राम कृष्ण तू, रहीम ताओ तू ।।
वासुदेव गो विश्वरूप तू, चिदानन्द हरि तू ।
अद्वितीय तू, अकाल निर्भय, आत्म-लिंग शिव तू ।।
LIKES
નામ માળા 1
1. Amit Chauhan
2. Arvind Parmar
3. Ashok Chavda
4. Atul Chauhan
5. Ayush Bharatbhai Parmar
6. Bhagvanji Vadher
7. Bhanumati Parmar
8. Bhupendra Chauhan
9. Bhupendra Parmar
10. Chetan Bhagat
11. Chitra Mahadeo
12. Devvrat Desai
13. Dharmendra Bhakta
14. Dipak Ghadiali
15. Dr-Praful Purohit
16. Hansaben Chauhan
17. Harjivn Parmar
18. Hina Chauhan
19. Hiten Kuntawala
20. Hiteshkumar Y Joshi
21. Ishvarlal Champaneri
22. Jash Parmar
23. Jaswant Parmar
24. Jitu Pardiwala
25. Kailash R Waghel
26. Kailash R Waghel
27. Kalpesh Parmar
28. Kantilal Parmar
29. Kirit. C. Chauhan
30. Krishnakant Chauhan
31. Krutika Parmar
32. Madhu Champaneri
33. Manish Kumar Bulsara
34. Manjula Parmar
35. Manoj Balsara
36. Manubhai Makwana
37. Milind Parmar
38. Natwarlal Amliwala
39. Niru Chavda
40. Pankajbhai A. Chauhan
41. Parasram Parmar
42. Paresh Chauhan
43. Prakash Solanki
44. Pravin Umrawala
45. Rajendrasinh Vaghela
46. Rajesh Solanki
47. Ramanbhai Parmar
48. Ramanbhai Surti
49. Ramesh Patel
50. Ramniklal Waghela
51. Saliesh Chauhan
52. Sanjay Parmar
53. Shailendra Chauhan
54. Sharda Patel Bhula
55. Shashikant Champaneri
56. Sudha Patel
57. Tinoo Champaneri
58. Vicky Patil
59. Vimal Trivedi
60. Vina Master
61. Vinnie Champaneri
62. Viral Champaneri
63. Viral Mayngar
64. Vishal Dhavan
65. Yogesh Parmar

પ્રાર્થનાનો મહિમા
Kantilal1929@yahoo.co.uk
https://kantilal1929.wordpress.com/

Advertisements

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s