Contents

વેદાનું વચન.. 2

ભૂમિકા.. 2

વેદાનું વચન.. 8

પ્રથમ ઉપદેશ : કર્મકાંડ. 8

પહેલો અધ્યાય.. 8

બીજો અધ્યાય.. 11

ત્રીજો અધ્યાય.. 13

ચોથો અધ્યાય.. 19

પાંચમો અધ્યાય.. 24

છઠ્ઠો અધ્યાય.. 28

સાતમો અધ્યાય.. 32

આઠમો અધ્યાય.. 36

નવમો અધ્યાય.. 39

(40/76) 48

બીજો ઉપદેશઃ જ્ઞાનકાંડ. 49

પહેલો અધ્યાય.. 49

બીજો અધ્યાય.. 59

બીજો ઉપદેશઃ જ્ઞાનકાંડઃ ત્રીજો અધ્યાય.. 64

Chhbilbhai Keval 89

10 Hill Side Road. 89

French Wood. 89

Preston – Lanc. 89

PR1 4NE. 89

Phone – 01772-257350. 89

Kantilal Parmar 89

1 Grays Lane. 89

Hitchin – Herts – UK. 89

SG5 2HA. 89

Phone – 01462-459079. 89

Mobile – 07980496392. 89

Website – https://kantilal1929.wordpress.com/. 89

 

વેદાનું વચન

ભૂમિકા

( લખનાર બાબા નગિનાસિંહ વેદી, આત્મદર્શી )

(૧) આ સંગ્રહ, કે જે બાબા નગિનાસિંહ વેદીએ ઋષિ મુનિઓનાં વચનોમાંથી ભેગો કરેલો છે, તે કેવળ વેદભગવાનના ઉપદેશ માટે આવી રીતે વેદોમાંથી અલગ કરવામાં આવ્યો છે. ને (સંસ્કૃત નહિ જાણનારા, તથા માત્ર હિન્દી ભાષા જાણનારા મહાશયો માટેના એક કુશળ વડીલ તરીકે એની યોજના કરવામાં આવી છે. તેથી, જે કોઈ એનું શ્રવણ કરે, તે શિક્ષણની આ યોજનાની સાર્થકતા કરે, તેના દ્વારા, એનું શ્રવણ કરનાર કશી પણ રોકટોક વિના, દ્યુ-લોક (દેવલોક) કહેવાતા બ્રહ્મલોકમાં પહોંચી જાય છે. અને પ્રજાપતિ (પરમાત્મા પરમેશ્વર) સાથે એનો મેળ થઈ જાય છે.

(૨) એનો ઉપદેશ, ખરૂં જોતાં, માત્ર માનુષી, એટલે કે કોઈ માણસે કહેલોજ નહિ, પરંતુ દૈવી છે, કે જે પરમેષ્ઠિ વગેરે ઋષિઓને, સ્વયં બ્રહ્મા પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલો છે, અને જે સ્ત્રી-વંશ, પુરૂષ-વંશ, એ બે વંશના ઋષિઓ (જ્ઞાનીઓ) દ્વારા છેક આપણા સુધી ચાલી આવેલો છે.

(૩) હવે, અહીં હું ઢંઢેરો પીટું છું, અથવા કહો કે, તમને એક શુભ સમાચાર સંભળાવું છું. કે વેદ ભગવાન દ્વારા અમને ખબર પડી છે કે, તમારા ઈશ્વર સાથેનો મેળાપ માટે દૈવે એક એવો નિયમ નક્કી કર્યો છે, કે જેના વડે કરીને તમે બ્રહ્મલોકમાં દાખલ થઈને, મુક્તિ મેળવી શકશો.

(૪) એ નિયમ એવા પ્રકારનો છે, કે જેવો અહિં (સંસારમાં) રાજ્યોનો નિયમ હોય છે, તે એ, કે, જે દુન્યવી વિદ્યાઓનાં પ્રમાણપત્રો (સર્ટીફીકેટ) મેળવી લ્યે છે. અને તે સાથે, જેમની ચાલચલગત, પણ સારી હોય છે, એમને જ સરકારી નોકરી માટે લાયક લેખવામાં આવે છે. ને એવાઓને જ રાજ્યકર્તાઓનાં દરબારમાં સ્થાન મળે છે.

(૫) હું તમને સાચું જ કહું છું કે, તમે સંસારી તથા વ્યવહારિક વિદ્યાઓની પ્રાપ્તિને પ્રતાપે કરીને, દુન્યવી સંપત્તિ કમાઓ છો, અને દુન્યવી રાજ્યકર્તાઓની સમક્ષ તમને ખુરસી તથા સન્માન પ્રાપ્ત થાય છે. (1/76) એવી રીતે, આ ઈશ્વરીય વિદ્યાની પ્રાપ્તિ થવાની, તમને બ્રહ્મલોકમાં (યથેચ્છ) ભોગ મળી શકે છે. અને તેનાં ખાસ દરબારમાં તમને ઊંચું આસન તથા માનપાન પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

(૬) એટલું જ નહિ પણ અહીં જેવી રીતે પોતપોતાની યોગ્યતાને કારણે ઉમેદવારને સરકારી પદ મળે તથા અધિકાર અપાય છે, તેવી જ રીતે બ્રહ્મલોકમાં પણ, પોતપોતાની કરણી તથા, પોતપોતાના કરતૂત અનુસાર, તમને ત્યાંની નોકરી ચાકરી મળી શકે છે. ને તે રીતના આત્મિક અધિકાર પણ, યોગ્યતાના અનુસાર આપવામાં આવે છે.

(૭) અહીં તો, તમે (દુન્યવી) વિદ્યાઓમાં પાસ થઈ જાઓ તોયે, જગા ખાલી ન પડે ત્યાં સુધી તમારે નોકરી માટે રાહ જોવી પડે છે. અને જો નોકરી મળે, તોયે, ત્યાં તમારી બઢતી અમુક ચોક્કસ હદ સુધી જ જઈ શકે છે. પરંતુ તમારાથી સ્વયં રાજા-મહારાજા તો કદી પણ નથી બની શકાતું. જ્યારે આ (ઈશ્વરીય ઉપદેશ) પાસ કરવા વડે, તમે આગળ વધીને, છેક પ્રજાપતિ (પરમેશ્વર) સાથે મેળ સાધીને સ્વયં પ્રજાપતિ બની શકો છો.

(૮) આ પ્રકારની દેવલોક સુધીની ઉન્નતિમાં, (વિશેષ) ફાયદો એ થવા પામે છે કે, ત્યાં તમે સત્ય સંકલ્પ અને સત્યકામ બની જાઓ છો, અને અહીં આ દુનિયામાં જે મનગમતા પદાર્થો પરિશ્રમ કરવાથી પણ ન મળી શકે, તે ત્યાં તમને માત્ર સંકલ્પ કરવા વડે આવી મળે છે. દાખલા તરીકે, અહીં રૂપાળી નારી મહામહેનતે મળવા પામે, તથા મરણ પામેલાં મા, બાપ, ભાઈ, કે પુત્ર વગેરે તો, કોઈ પણ રીતે ન મળી શકે, પણ એ બધું, ત્યાં માત્ર સંકલ્પથી પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

(૯) તમે જો ઈચ્છો કે, અમને રૂપાળી સ્ત્રી મળે, તો, સંકલ્પ કરતાં જ ત્યાં સ્ત્રીઓ ઉત્પન્ન થઈ જાય, અને તમે જ્યારે એવી ઈચ્છા કરો કે (ગુજરી ગયેલાં) મા, બાપ, ભાઈ, પુત્ર વગેરે મળે, તો એ પણ માત્ર સંકલ્પ કરતાં જ પેદા થઈ જાય છે. એવી રીતે, સાદુ ભોજન, સુન્દર વસ્ત્રો, ઉત્તમ ઘરબાર, અરે, બાગબગીચા, નહેરો વગેરે, જે કંઈ ચાહો તે બધું જ ત્યાં સંકલ્પ વડે પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. અને એનું નામ છે. બ્રહ્મલોક (એટલે કે સ્વર્ગ). (2/76)

(૧૦) તેથી, આવો, મારૂં કહેવું સાંભળો, ને મારો ભરોસો ઉત્તમ દ્વાર બનીને તમારી સમક્ષ હાજર થયો છું. હું તમને એવા પદાર્થો બતાવીશ, કે જેને, આંખો દેખતી નથી, તેમ કાન સાંભળતા નથી, છતાં, જે સર્વશક્તિમાન પરમેશ્વરે, તમારે માટે બ્રહ્મલોકમાં તૈયાર કરી રાખ્યા છે. તમને, અને, એનાં મેળાપમાં, કોઈ અજબ સુખ રહે છે, જેને પરમાનંદ કહેવામાં આવે છે. અને એને પ્રાપ્ત કરીને, મનુષ્ય (દુઃખસુખથી) મુક્ત થઈ જાય છે.

(૧૧) કોઈ કદાચ એમ પણ કહે કે એવું તે વળી કેમ કરીને બની શકે ? એમ થવું, એ તો કઠણ, બલકે અસંભવ છે, કેમકે, આ બધું માત્ર કહેવા પુરતું છે, પણ નક્કી નથી, બોલવા પુરતું છે, પણ એની (કોઈ) સાબિતી નથી. તો એને હું સમજાવી દઉં કે, ઈશ્વરીય નિયમમાં કશું પણ કઠણ નથી, બલ્કે બધું જ બની શકે છે. તે માટે હું વેદ ભગવાનમાંથી એ સિદ્ધાંતોનો સંગ્રહ કરીને, તમારા મનમાં વિશ્વાસ પડે તે માટે, એનો અનુવાદ કરૂં છું.

(૧૨) કારણકે, જ્યાં સુધી (મનુષ્ય) સાંભળે નહિ, ત્યાં સુધી જાણે નહિ. જાણે નહિ, ત્યાં સુધી વિશ્વાસ ન કરે, ત્યાં સુધી આચરણમાં ઉતારે નહિ, તેથી પહેલાં તમે સાંભળો પછી જાણો, પછી ભરોસો કરો, ને તે પછી, આચરો. (૧૩) વેદોનો સંપૂર્ણ આશય એવો છે કે, મનુષ્ય અન્તે દેવતા બની જઈને, પ્રજાપતિ સાથે મેળ સાધે, એવો મેળ સાધવા માટે, ફક્ત બે માર્ગો અથવા સાધનો છે. એક છે કર્મકાંડ, ને બીજો છે જ્ઞાનકાંડ. સમસ્ત વેદો આ બે માર્ગો અથવા સાધનોનો સ્પષ્ટતા પૂર્વક વિગતે ઉપદેશ કરે છે. (૧૪) વાસ્તવમાં (-એટલે કે ખરૂં જોતાં-), કર્મ કાંડ એક એવો ઈશ્વરીય કીમિયો (SPIRITUAL CHEMISTRY) છે કે જેનાં વડે કરીને, મનુષ્ય પોતાની આ સ્થૂળ ભૌતિક (માટીની) કાયાને બદલીને, કોઈ દિવ્ય દેહ ધારણ કરી શકે. અને જ્ઞાનકાંડ, ખરૂં જોતાં એવો એક રહસ્યનો પરિચય છે, કે જેના વડે કરીને મનુષ્ય, બ્રહ્મામાં બધું જ બની શકે અને જે સ્વયં પરમાનંદ છે. તેવા પરમાત્માના સવિશેષ સુખમાં એ પહોંચી જઈ શકે. (3/76)

(૧૫) પહેલાં (-પૂજન અર્ચન વગેરે ફળ-) કર્મકાંડનાં માર્ગ થકી મનુષ્ય બહુ બહુ તો, પરમેશ્વર (બ્રહ્મ) ના ગુણો તથા તેની શક્તિઓ મેળવીને, જે ચાહે તે કરી શકવા સમર્થ બને, પરંતુ (બ્રહ્મ) ના સ્વરૂપમાં, તથા તેના આનંદમાં, એને પ્રવેશ મળી શકતો નથી. અને બીજા, (જ્ઞાનના) માર્ગદ્વારા તો, તે એમાં પ્રવેશ પામીને, સ્વયં પોતે જ પરમેશ્વર બની જઈ શકે છે. (૧૬) અને વળી, પહેલાં (કર્મકાંડ) માર્ગમાં શાસ્ત્રોએ કહેલી મહામોટી મુશ્કેલીઓ, અને તપ તથા વ્રતોની કઠણાઈઓ ભરેલી પડી હોય છે. એટલું જ નહિ પણ અન્તે એના ફળ પણ કૃત્રિમ, એટલે કે બનાવટી, અને અનેક જાતનાં હોય છે, અને તે યે વળી, નાશવંત હોય છે. એ કારણે એ ફળ દુઃખ અને શોકથી મુક્ત નથી હોતાં. પરંતુ, બીજા (જ્ઞાનના) માર્ગમાં, શાસ્ત્રોની, આમ કરવું ને તેમ કરવું, એવી કોઈ મુશ્કેલી નથી હોતી, બલકે, ત્યાં સ્વતંત્રતા છે. વળી, એનું ફળ પણ અકૃત્રિમ, અસલી, ને નિત્ય હોય છે. નિત્ય પ્રસન્નનતારૂપીએ ફળ એકજ, અને તેથી, શુદ્ધ હોય, એમાં જરાયે દુઃખ શોક (ની ભેળસેળ) નથી હોતી.

(૧૭) અને એ પણ ખરી વાત છે કે, પહેલા (કર્મકાંડના) માર્ગમાં એવો નિયમ છે કે, (જીવ) જેવું કરે, તેવું પામે. કેમકે જે જેવી મજુરી કરે, તેવો બદલો એને મળવો જોઈએ, તેથી એ માત્ર લૌકિક ‘ન્યાય’ ની સ્થિતિ છે. પરંતુ, બીજા (જ્ઞાન) માર્ગ દ્વારા તો, આપણને જે મળે, તે બધું મફત, ને (રોકડ) છે. મરવાને વાયદે નહિ. ત્યાં તે માટે કશું પણ કરવું પડતું નથી. તેથી, એ ‘પ્રસાદ’ ની સ્થિતિ છે.

(૧૮) આ પ્રસાદની સ્થિતિ છે તો ઘણી મોટી, અને એ મેળવવાની ઈચ્છા પણ સહુ કોઈ કરે છે. પરંતુ એની પ્રાપ્તિનો આધાર, એક અમુક ખાસ રહસ્યની જાણકારી ઉપર રહે છે. તેથી, એના અધિકારી માત્ર એવા જ (જિજ્ઞાસુઓ) થાય છે. કે જે, નિર્મળ બુદ્ધિ, ને પવિત્ર હ્રદય (એટલે કે – પવિત્ર ભાવના) રાખી જાણે. એ હકીકત પણ દેખીતી છે કે, અંતઃકરણની તથા બુદ્ધિની એવી શુદ્ધિ (યોગ્ય) કર્મો કર્યા વિના નથી થઈ શકતી. તેથી પ્રસાદીનાં ઈચ્છુકોનું પ્રથમ (કર્તવ્ય) સાધન, કર્મ (છે). ને તે પછી, જ્ઞાન છે. (4/76)

(૧૯) તેથી કરીને, વેદોમાં કર્મકાંડનું વર્ણન પ્રથમ કરેલું છે, ને જ્ઞાન તો, છેક એને છેડે ઉપદેશાય છે. અહીં પણ, આ ઉપદેશમાં, આપણે પહેલાં કર્મકાંડના સિદ્ધાન્તોનો, અને તે પછી જ, શાન કાંડના સિદ્ધાંતોનો અનુવાદ કરીશું. પણ તેયે, એટલું જ કરીશું, કે જેટલું માપ (ચાલુ) ભાષા જાણતાં મહાશયો માટે પૂરતું થઈ પડે. જેમને બધું જ ખપતું હોય, તેઓ, સ્વયં વેદ ભગવાન પાસેથી એ જાણી લ્યે.

(૨૦) હવે અમે, અમારા ઈશ્વર પરમાત્મામાં દ્રઢ વિશ્વાસ સાથે, મંગળાચરણ કરીએ છીએ કે , આપણો આ (મોક્ષનો) નિશ્ચય પૂરો થાય, આપણે ભક્તિપૂર્વક એવું પઠન કરીએ, ને એવા પ્રસાદનો સાક્ષાત્કાર પામીએ, કે જેનાં આપણે બધા અભિલાષી છીએ.

(૨૧) આ ઉપદેશ માત્ર અમે કલ્પી લીધેલો નથી. પરંતુ વેદોમાંથી લેવાયેલો, અને તેથી, ઈશ્વરીય છે. એનું (ચાલુ) ભાષામાં અહીં અવતરણ કરેલું છે. છતાં, એ સંપૂર્ણ વેદોના વચનોને અનુસરે છે. ને તેથી, એ ઈશ્વરીય વાણી છે.

।। ૐ ।। (5/76)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

।। ૐ ।।

વેદાનું વચન

પ્રથમ ઉપદેશ : કર્મકાંડ

પહેલો અધ્યાય

(૧) વેદોમાં, કર્મકાંડનું એવું મનોરંજક શાસ્ત્ર કહેલું છે, કે જેનાં દ્વારા (પાંચ ભૂતોનો બનેલો) ભૌતિક મનુષ્ય (તેજોમય) દેવતા બની શકે છે. દેવોને આપણાં જેવા સ્થૂલ દેહો નથી હોતા. પરંતુ એ કલ્પનામય, એટલે કે તેજોમય સત્વો જ હોય છે. અને તેથી, તે આપણાં દેહો જેવા કષ્ટને વશ નથી હોતાં. પરંતુ કદાચ કોઈ અજાણ મનુષ્ય આ બાબતમાં એવો વિચાર પણ કરે, કે દેહનું એવું પરિવર્તન કેવી રીતે બની શકે ? પરંતુ થોડો વિચાર કરતાં એને સમજવું જોઈએ, કે કુદરતી કાનુનમાં અથવા કહો કે ઈશ્વરીય નિયમમાં, કશુંક અઘરૂં નથી, કેમકે, માનવદેહ પ્રાપ્ત થતાં પહેલાં પોતે શું હતો, ને ક્યાં હતો, તેનો અલ્પ વિચાર કરવાથી પણ, એ જાણી શકે છે, કે પોતે કેવાં કેવાં પરિવર્તનો પામી ચૂકેલો છે.

(૨) એ તરતજ નક્કી કરી શકે છે કે પોતે, જન્મ પહેલાં, પિતાના વીર્યમાં મુકાયેલું માત્ર અપવિત્ર જળબિન્દુ હતો. પરંતુ સમય પાકતાં પ્રકૃતિએ એને માતાનાં ગર્ભાશયમાં સિંચ્યો. તે પછી ત્યાં, એ પ્રકૃતિનો પરિપાક થતાં, એ લોચા, પરપોટા, કબિલ, અને પછી જન્મવાને તૈયાર એવા બાળક રૂપે બની ગયો, તેથી, એ ચોક્કસપણે જાણિ શકે છે, કે એનું પોતાનું વર્તમાન ઘડતર માત્ર પાણીમાંથી થયું છે.

(૩) વળી આગળ એણે એ પણ વિચારવું ઘટે કે, પિતાના વીર્યમાં, વીર્યરૂપે સ્થાન મળતાં પહેલાં એની સ્થિતી કેવી, ને કયાં હતી. મને ખાતરી છે, કે થોડો સરખો વિચાર કરવાથી પણ એ સમજી શકશે, કે શરૂમાં, એ માત્ર અન્ન હતો, જે એના પિતાએ ખાધું, પછી એવા અન્નરૂપે રહેલો એ પિતાનાં પક્વાશયમાં પચ્યો, અને તેનો રસ યકૃત (લીવર) માં ગયો, ને રક્ત બન્યો. રક્ત બનીને, એ પિતાના પ્રત્યેક અંગનો આહાર બન્યો. અને તેમાંથી સર્વ અંગોનો નિચોડ – સાર રૂપે, પિતાનાં વીર્યના પ્રવાહમાં પ્રવેશ્યો, અને પોતે વીર્યરૂપે, ત્યાં પ્રગટ થયો.

(૪) અન્નનું ખરૂં રૂપ શું છે ? ઘાસ, પાંદડા, એ ક્યાંથી નીપજે છે. ૧ ધરતીમાંથી. તે ઉપરથી જણાય છે કે, અમુક કાળે એ ધરતીનાં પેટાળમાં હતો, ને ધરતીએ એને (6/76) વનસ્પતિ રૂપે જણ્યો. ને તે પછી, એ પોતાના મનુષ્ય પિતાનો આહાર થયો હોવો જોઈએ. આવી રીતે વિચાર કરીને એ નક્કી કરી શકે છે કે, પોતે પહેલાં માટી હતો. ને માટીમાંથી નીકળીને, દૈવી પ્રકૃતિ દ્વારા, અનેક રૂપો બદલતો, પોતે છેવટે માણસ થવા પામ્યો છે.

(૫) પણ ક્યાંયે, આ વિચારનો છેડો નથી આવતો, એણે જાણવું જોઈએ કે, હવે પછીયે, એ એવા મનુષ્યનાં ખોળિયામાં સદાકાળ નથી રહી શકવાનો, જન્મ પછીયે, એ પ્રકૃતિને પ્રતાપે, પરિવર્તન પામતો, પહેલો બાળક, પછી યુવાન, ને પછી વૃદ્ધ થતો, અને અમુક નિશ્ચિત સમયે, મરી પણ જવાનો છે. અને વળી પાછો, ધરતીમાં ધરબાઈને માટી બની જવાનો છે. એમ વિચારતાં એને ખબર પડે છે કે, હું જ્યાંથી આવ્યો, ત્યાં જ પાછો જઉં છું. (ને તે કાળમાં જાતજાતનાં પરિવર્તનોનો અનુભવ કરૂં છું.)

(૬) ત્યારેયે, એણે એવું ન માની લેવું જોઈએ કે, હવે મારે ધરતીમાંથી પાછું બહાર નીકળવાનું નહિ રહે. કેમકે, એણે વળી પાછું, ઘાસ પાંદડાં રૂપે બહાર પડવું જ રહ્યું. કેમકે કુદરતનો એવો નિયમ છે કે, જે ગર્ભમાં આવે તે અવશ્ય જન્મે છે. ને જે (માટીમાં) વવાય તે ઉગ્યા વિના નથી રહેતું. અને તેમ છતાં પણ, એવું ભાગ્યે જ બને, હું એ પાછો મનુષ્યનો આહાર બને. થવા પામે. બલકે, એવું પણ થાય કે (પોતાનાં કર્મો તથા વાસના મુજબ) એ પશુપંખીનાં કે કીડા પતંગિયાના પેટમાં જઈ પડે. અને એમ થતાં, એ પોતે નર-માદા દ્વારા, પશુ પંખી કે કીડો મગતરૂં પણ બની જાય.

(૭) આ ઉપરથી જણાય છે કે, કુદરતનાં કાનૂનોને વસ વરતીને, વિચિત્ર પરિવર્તનો પામતો શું નો શું બની જાય છે. અજ્ઞાની મનુષ્યની મતિ પહેલાં તો, (આ બધું વિચારીને) દંગ થઈ જાય છે. પણ છેવટે એણે ચોક્કસપણે જાણી લેવું રહ્યું, કે હું કોઈવાર મનુષ્ય, તો કોઈવાર પશુ બની જાઉં છું. કદીક પશુ પંખી બનીને ચારો ચરી ખાઉં છું. ઉડું છું. ને માર પણ ખાઉં છું. કોઈ વાર ઉંટ કે ગર્દભ બનીને બોજ ઉપાડું, ને માર પણ ખાઉં છું. એવી રીતે, ભાઈઓ ! તમે પ્રત્યેક ખોળિયામાં, તેવા પ્રત્યેક રૂપે લટાર મારતાં, કદી માટી, કદી વનસ્પતિ, ને કદીક (7/76) જીવતું પ્રાણી પણ બની જાઓ છો. આ એજ અદભૂત ચક્કર છે, કે જેને વેદના જાણકાર બ્રાહ્મણો, સંસાર ચક્ર કહે છે.

(૮) એવું રખે માની બેસતાં કે, આવી રીતે એ સદા આ ભૂલોકમાં જ ચક્કર ખાયા કરે છે. બનવા જોગ છે કે, નાનાવિધ આકારોનું કારણ બનતો એનો જીવરૂપી જે ખરો રસ પ્રવાહી રૂપ છે, તે સૂર્યનાં તાપથી, વરાળનું રૂપ લઈને આકાશમાં ઉડે, ને વાડળ બની જાય, ને પછી વાદળ રૂપી મેઘમાંથી, વીજળી, તથા વીજળીમાંથી તેજ બનીને, કિરણોમાં ભળી જાય. અને કિરણો દ્વારા સૂર્યની ભીતરમાં પ્રવેશે. (કર્મકાંડમાં સૂર્ય લોકને સ્વર્ગ કહે છે.) ત્યાં સૂર્યલોકમાં જઈને, ત્યાંની વનસ્પતિ બનીને, દેવો કહેવાતાં સતલોકનાં રહીશોનો એ આકાર થઈ જાય. અને ત્યાં, એના એ નિયમો અનુસાર, દેવ નર-માદામાં ભ્રમણ કરતો, એ પોતે પણ દેવ બની જાય. એવી રીતે, આપણે એવું માની શકીએ કે ધરતીનું પ્રાણી દેવલોકનું પ્રાણી થઈ શકે. એટલે કે, મનુષ્ય પોતે દેવ થઈ શકે. ઈશ્વરીય યોજનામાં, આમાંનું કશું અશક્ય નથી.

હવે પછીનાં કર્મકાંડનાં અધ્યાયો જરૂર પૂરતા સારવવામાં આવ્યા છે.

બીજો અધ્યાય

(૧) વેદો કહે છે કે, પૃથ્વી, સૂર્ય, ચંદ્રમા, ને બધા જ નક્ષત્રો ‘વસુદેવો’ છે. એટલે કે, એમનામાં “દેવોની એવી વસ્તિઓ” છે. કે જેવી પૃથ્વી ઉપર છે. તેથી કર્મકાંડના જાણનારા બ્રાહ્મણો પૃથ્વીને ભૂલોક, સૂર્યને સૂરલોક, ને ચંદ્રને સોમલોક કહે છે.

(૨) ધરતીનું લોક ધરતીમય એટલે કે માટીનું, ને તેથી, અંધકારમય, ચંદ્રનું ચાંદની જેવું ચમકતું, ને સૂર્યનું ઝગમગાટ તેજનું બનેલું હોય છે. ને તેથી એ સુરલોક ને પરલોક, કે દ્યુલોક અથવા સ્વર્ગ કહે છે. એમ, પૃથ્વીને મધ્યબિંદુ રાખીને એને ફરતા એક-એકથી ચડિયાતા પરલોકો અથવા સ્વર્ગોની શાસ્ત્રોએ કલ્પના કરેલી છે. પૃથ્વીની ઉપર સોમલોક, ને તેની ઉપર સૂરલોક રહેલો છે. (8/76)

(૩) અહીંની નારીઓના દેહો માટી જેવા ચમક વગરનાં, ને ચંદ્રની નારીઓનાં ચાંદની જેવા ઉજળા કહેવાય છે. ને ત્યાંના પુરૂષો ગંધર્વ કહેવાય છે. આપણે એને સ્વર્ગ કહીએ છીએ, તે, આ સોમલોક જ છે.

(૪) ત્યાંના ખાનપાન પણ ચંદ્ર જેવા તેજસ્વી, શીતળ, ને સ્વાદુ, ને અહીંના કરતાં ઘણા વધારે સુખદ હોય છે. તેથી, બ્રાહ્મણો ત્યાંના વધારે મીઠા ભોગ મેળવવા ખાતર વ્રતો, ને તપ કરે છે.

(૫) ધરતીના તન તમોમય, તેજ હીન છે, તેથી તેમાં આત્માના તેજ ખીલતાં નથી. સોમલોકનાં દેહો તેજના બનેલા હોવાથી, તેમાં એ વધારે મળે છે. ને તેથી, ત્યાંનાં પ્રાણીઓને મનમાન્યું વધારે મળે છે. તેથી એ અહીંના કરતાં વધારે સંતોષી ને સુખી છે.

(૬) સૂર્ય બધાં નક્ષત્રો કરતાં વધારે ઝળકે છે. ત્યાંની સૃષ્ટિનાં શરીરો કેવળ સૌર એટલે કે સંકલ્પમય, મનોમય હોય છે. ત્યાં અહીંના જેવો, કે સોમ જેવો પણ દેહનો ભાવ નથી. ત્યાંના સુખો ખુબ જ પ્રબળ છે. ત્યાં ધાર્યું થઈ શકે, તેથી સત્યસંકલ્પ, ને જોઈતું મળે, તેથી સત્યકામ કહેવાય છે. ત્યાંના વસનારા, સુરલોક, કે દેવો કહેવાય છે.

(૭) વેદવાળાઓ સૂર્યને અમૃતનો કૂપ અથવા “ધૂપ” માને છે, ને દેવોને એનું અમૃત ખાનારી મધમાખો રૂપ જાણે છે. ત્યાંનું સર્વોપરિ સુખ, પરમેશ્વરનાં દર્શનનો આનંદ છે. ત્યાં પ્રજાપતિ (અથવા સૃષ્ટિનાં રચનાર ઈશ્વર) નું પણ દર્શન થાય છે.

।। ૐ ।।

ત્રીજો અધ્યાય

(૧) કર્મકાંડવાળાઓ, આ લોક, પરલોક વગેરે મળીને સમગ્ર વિશ્વને એક મોટી દૈવી અગ્નિની ભઠ્ઠી જેવું કહે છે. એમાં મોટા પાંચ હોમના કુંડ બળે છે. આ હોમનાં કારખાનામાં મનુષ્ય જીવ પોતાનાં રૂપો બદલતો, કોઈવાર પાર્થિવ માટીનાં, કોઈવાર ચંદ્રનાં, (9/76) ને કોઈવાર સૂર્યનાં રૂપો લે છે. પહેલો હોમકુંડ સૂર્ય, બીજો વાદળ, (મેઘ) ત્રીજો પૃથ્વી, ચોથો નર ને પાંચમી નારી છે.

(૨) (હવે જે વર્ણન આવે છે. તે છાંદોગ્ય ઉપનીષદના અધ્યાય ૫ ના ખંડ ૩ થી, ૧૦ સુધીનાં મંત્રોનો સાર છે. એજ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના ૩-૨માં ને શતપથ બ્રાહ્મણ ૧૪-૮-૧૬માં વિગતે આપેલું છે. જીવની ગતિનો આરંભ પરલોકનાં વાસથી થતો કર્મશાસ્ત્રો કલ્પે છે. તે મુજબ) પરલોકમાં (તેને લગતાં દેહનું) મરણ થાય, ત્યારે એ જીવને સોર હોમમાં હોમાય છે. ત્યાંથી એ જીવ મેઘમાં પડે છે. ને વરસાદ સાથે ધરતીમાં ધરબાય છે. ધરતીમાં ઘાસપાન થઈને એ, નર અગ્નિમાં અન્ન રૂપે ખવાય છે. ને ત્યાંથી નારી-ભઠ્ઠીમાં હોમાય છે. એમ દિવ્ય સ્વર્ગીય જીવ, માટીનું પુતળું, મર્ત્ય થઈ જાય છે.

(૩) પછી અહીં જે મરે છે, તેને અહીંના અગ્નિમાં બાળવાથી એ મેઘમાં, ત્યાંથી સૂર્યમાં, ને ત્યાંથી સૌર નર-માદા વાટે, ઉપજીને પોતે દેવ બને છે.

(૪) જૈવલી નામે ઓળખાતા પ્રવાહણ રાજાએ આ (પંચાગ્નિ) વિદ્યા ઉદ્દાલક મુનિને શીખવી હતી. આ કોમોની હારમાળા વડે થતા જીવના ફેરફારોને, અમે “આધ્યાત્મિક રસાયણ” કહીએ છીએ.

(૫) પ્રવાહણ કહે છે, આ હોમનો પહેલો અગ્નિ દેવલોક છે. એમાં દેવો એટલે કે દિવ્ય પ્રાણશક્તિઓ, શ્રદ્ધા હોમે છે. (શ્રદ્ધા એટલે યજ્ઞમાં મનરૂપી યજમાન પહેલી આહુતિ એ જીવાત્માના પોતાના મનની ભાવનાની આપે છે. તે એની વાસનાની છે. એવી વાસના પૂર્વક એ આહુતિ એ અગ્નિમાં અપાય છે, કે મારી અમુક વાસનાઓ આ યજ્ઞ વડે ફળજો.) મતલબ કે, આશા ઉમંગભર્યા કર્મકાંડી મનુષ્ય, સ્વર્ગ મેળવવા યજ્ઞ કરે, ત્યારે એના મનની સ્થિતિ સ્વર્ગનાં સુખોવાળી હોવાથી, એ મનવડે સ્વર્ગમાં જ યજ્ઞ કરતો હોય એવો બની જાય છે) ત્યારે મર્યા પછી એ જીવ સોમરાજ (સોમલોકનો વાસી) થાય છે. (10/76)

(૬) બીજો અગ્નિ મેઘ છે. (જ્યારે મનુષ્યમાં રહેતી ઈંદ્રિયોની દિવ્ય શક્તિઓ સોમરાજથી પણ વધારે ચડિયાતા થવા માટે) એ સોમરાજને મેઘમાં હોમે છે. ત્યારે એ વરસાદ થઈને વરસે છે.

(૭) ત્રીજો અગ્નિ ભૂલોક-પૃથ્વી છે. (મનરૂપી) દેવો વર્ષાને એ ભૂતળમાં હોમે છે. (એટલે કે વરસાદ પડે છે.) ત્યારે એ જીવ અનાજ બની જાય છે.

(૮) પછી એ પ્રાણ શક્તિમય ભાવનાં-દેવો અન્નને નર-અગ્નિમાં હોમે છે. (મનુષ્ય એને ખાય છે.) ત્યારે એ જીવ વીર્ય બને છે.

(૯) પછી દેવો ને પાંચમા અગ્નિરૂપ નારીમાં હોમે છે. (દેવો એટલે પ્રાણ થવા ઈંદ્રિયો.) ત્યાં એ મનુષ્ય રૂપ ધરે છે.

(૧૦) સંસાર ચક્રમાં, પૃથ્વી, ચંદ્ર, સૂર્ય વગેરે બધાં જ, જીવની સફારીમાં વિશ્રામ સ્થાનો અર્થાત પડાવો છે. પૃથ્વીમાં જીવ મનુષ્ય થતાં પહેલાં, પ્રથમ વનસ્પતિ, પછી રક્ત, પછી વીર્ય, પછી (ગર્ભમાં) લોચો, પછી પરપોટો, પછી જન્મવા તૈયાર શિશુ થાય છે. ને એવી રીતે, જીવની એ મજલ પૂરી થાય છે. પ્રત્યેક પડાવે છે, એ એવા ક્રમ વડે જ દેહો રૂપો બદલાતો ચાલે છે. વેદવાળા બ્રાહ્મણો, એ પડાવોના માર્ગોને પથ અથવા સડકો કહે છે.

(૧૧) જીવની ચડિયાતી તેમજ અધોગતિઓના પ્રકાર અસંખ્ય હોવાથી, એ સડકો પણ અનેક, ને ઘણી કઠણ હોય છે. કર્મકાંડ, સૂર્યને (વિશ્વનું મધ્યબિંદુ અથવા વિશ્વની રાજધાની કહે છે. ને પ્રાણરૂપી સૂર્યની જીવની ગતિનો આરંભ થતો માને છે.) ને ત્યાંથી ચારે તરફ સડકો પડે છે. વળી, પ્રત્યેક પડાવોથી પણ અનેક સડકો ફંટાય છે. વગેરે, પણ એ બધા ઉપર રાજ્ય સૂર્ય (દેવકોનું) ચાલે છે. (11/76)

(૧૨) એક સડક પૃથ્વીથી નીકળીને સીધી (પ્રાણદેવોની) રાજધાની સૂર્યમાં પડે છે. બીજી ચંદ્ર તરફ જાય છે. ને ત્યાંથી રસ્તા જુદા જુદા નક્ષત્રો તરફ જાય છે. ત્રીજી સડક પૃથ્વી તરફ આવે છે.

(૧૩) જે સડક પ્રજાપતિના પાટનગર સૂર્યમાં જાય છે. તે પ્રકાશરૂપ તેજસ્વી છે. ત્યાં બ્રહ્મલોકનાં રહેવાશી દેવો વસે છે. તેથી એ દેવયાન કહેવાય છે. પણ ત્યાંથી પૃથ્વી તરફ જતો પંથ અંધારીયો હોવાથી, તમોમય છે. ને ચંદ્ર તરફ લઈ જતી સડક પિતૃયાન માર્ગ કહેવાય છે. ને ત્યાં જનારા, વચમાં પિતૃલોકમાં વાસો કરે છે. એ મુકામ સોમલોકની પાસે છે. (ને એજ યમલોક છે.)

(૧૪) ધરતીથી દેવયાન ડાબે (ઉત્તર). ને પિતૃયાન જમણે દક્ષિણ જાય છે. દૈવયાનનો આરંભ (ચિતાના) અગ્નિની જ્વાળા દ્વારા, ને પિતૃયાનનો આરંભ એના ધુમાડા સાથે છે. તેથી પહેલો ઉત્તરાયન ને બીજો દક્ષિણાયન પંથ કહેવાય છે.

(૧૫) આ બન્ને પંથો, ઉપરના લોકના છે. ને જે સડક (બંને સ્થળેથી) પૃથ્વી ઉપર પાછા લઈ જાય છે. તે એકજ અધોમાર્ગ છે: એ માર્ગનો ક્રમ પાછળ કહેવાયો છે. (પહેલાં ધરતી પછી વનસ્પતિ વગેરે).

(૧૬) એ સડક સાવ અંધારી છે. એમાં જીવાત્મા ગાઢી નિદ્રામાં અચેત જેવો ચાલે છે. પણ, જ્યારે એ ગર્ભમાં જન્મવાની તૈયારીમાં આવે, ત્યારે સ્વપ્નની જેમ એના જન્મજન્માંતરની બધી ઘટનાઓ (ચિત્રપટની જેમ) એ પ્રત્યક્ષ દેખે છે. પછી જન્મતાં સાથે, એ જાગૃત જેવો થઈ જાય છે. ને તે સાથે, એની સ્મૃતિ પણ જતી રહે છે. (તેથી મનુષ્યને પૂર્વભવોની યાદનું ભાન રહેતું નથી).

(૧૭) આ ત્રણેય સડકો પ્રાણરૂપી અગ્નિ વડે ફંટાય છે. ત્યારે, એ દેહનો સારભાગ બળીને જ્વાળા કે ધુમાડો, કે ભસ્મ થઈ જાય છે. (12/76)

(૧૮) કર્મો તથા વાસના અનુસાર એ જીવ ચિતાના આગની જ્વાળા સાથે જોડાતાં, દેવલોકને પંથે પડે છે. એ કર્માનુસાર ધુમાડારૂપ થાય, ત્યારે ચંદ્રલોકને માર્ગે ચઢે છે. ને પિતૃલોકમાં પહોંચે છે. પણ એ જીવ રાખોડીમાં જ ભરાઈ રહે, (એટલે કે એની વાસનાઓ સાવ અધમ સંસારી હોય) તો એ અધોમાર્ગને રસ્તે ચાલે છે. કીડા, ફુંદા, પતંગીયા વગેરેના ભવ પામે છે.

(૧૯) જ્વાળાને માર્ગે જતાં, એ જ્વાળાદ્વારા દિનનો, દિનમાંથી અજવાળિયાંનો, ને અજવાળિયામાંથી ડાબી તરફ જતાં છ માસી ઉત્તરાયણ કહેવાતા સૂર્યના પંથોનો ઉજળો ભાવ ધારણ કરે છે. એ છ માસીમાંથી એને ભાવ સંવત્સરનો થતાં, એ સૂર્યલોક, કે જે સંપૂર્ણ વર્ખરૂપ છે, ત્યાં પહોંચ્યો જાણવો. એ સ્વર્ગનું દ્વાર છે.

(૨૦) ધુમાડારૂપ થતાં, એ ધૂંધળો (અવિદ્યામય) જીવ અંધારી રાત, અંધારિયું પખવાડિયું, પછી જમણી (દક્ષિણ) ની સડકે ફંગાઈને છમાસી દક્ષિણાયનનો ધુંધળો ભાવ કરતો, “પિતૃલોક” કહેવાતા યમલોકમાં પહોંચે છે. ત્યાંથી એ (જો અમુક જાતનાં પુણ્યકર્મોવાળો હોય તો, જરૂર મુજબ નરક ભોગવીને પછી, એ પુણ્યોનાં ફળ ભોગવી લેવા માટે) સોમલોકનો ભાવ પામે છે. ને એ “સ્વર્ગવાસી” કહેવાય છે.

(૨૧) આ ઉર્ધ્વ કહેવાતો લોક પણ, છે તો (સ્વરૂપના જ્ઞાન વગરનો, વાસનાઓથી ખદબદતો) અંધારિયો જ. એ તરફ જીવ, નિદ્રાધીન અચેત જેવો ચાલ્યો જાય છે. એ ટામલોક (પિતૃલોક) પહોંચે, ત્યારે, સ્વપ્ન જેવી એની અવસ્થા થાય છે. ત્યાં એ સ્વપ્ન સમાન એક દુનિયા દેખે છે. ને ત્યાં જીવોના ન્યાય થાય છે. ત્યાંના જજ સાહેબ યમરાજ કહેવાય છે. (એ ધર્મરાજ પણ છે, કેમકે એ ધર્મ – અધર્મનો ઈન્સાફ કરે છે.)

(૨૨) અહીં જીવની પુણ્યપાપની ચિત્રગુપ્તે રાખેલી, ખાતાવહી તપાસાય છે. પ્રત્યેક જીવ માટે ત્યાં નરકની ઈમારત પણ તૈયાર રહે છે. (13/76) (તેથી આપણા મૂઢ, અજ્ઞાની, જડ લોકો મૈયત પછી ગરૂડપુરાણનાં બિહામણાં નરકનાં વર્ણનો વંચાવે, ને જીવને એની થનાર બૂરી દશાનો ભાવ, ન હોય, ત્યાંથી ઉપજાવે છે?) ત્યાં પાપોની યાતના પૂરી કરીને, જીવ ચંદ્રલોકરૂપી સ્વર્ગમાં જાય છે. જે જીવ સાવ નિષ્પાપ હોય, તે યમલોકનાં નરકમાં ન રોકાતાં, સીધો સ્વર્ગે જાય છે.

(૨૩) દેવયાનનો પ્રવાસી, સ્વપ્ન જેવી (કલ્પનામય) અવસ્થામાં, એક રાજકુમાર પોતાની છડી-સવારી સાથે પોતાના સામ્રાજ્યમાં વિહરતો હોય તેવી અદાથી, એ પંથે ચાલી નીકળે છે. માર્ગમાં સ્થળે-સ્થળે જાતજાતના દેવગણ, એના સ્વાગત કરે છે.

(૨૪) એ માર્ગે કર્મની વહી, કે દુઃખની પંચાત નથી. અગ્નિદેવ એનો ભોમિયો થાય છે. (જ્ઞાનના તેજસ્વી માર્ગે જનારને વળી પુણ્ય પાપ કેવાં, ને દુઃખભાવ કેવો ?) એ સૂર્યલોકમાં પહોંચીને, પિતા પ્રજાપતિ-ઈશ્વરને મળે છે.

(૨૫) ત્યાં, માત્ર દિવ્ય સુખ – સંકલ્પરૂપ શરીર છે, છતાં, ક્યાંયે દેવોની પદવીઓમાં ફરે છે. – અહીંના જ જેવા, જેવા કે રાજા અને પ્રજા વચ્ચે હોય છે તેવા, કેટલાક રાજા તથા દરબારીએ વચ્ચેનાં હોય તેવા, ને કેટલાક અંગ તથા અંગી (દેહ અને તેનાં અંગો) વચ્ચેનાં હોય તેવા, પરંતુ, અહીં ઊંચામાં ઊંચી પદવી, ઈશ્વર સાથેએકરૂપ થવાની છે. (એ તો, જેવી જે જીવની ભાવના, તથા જેવો એનો સંકલ્પ ?)

(૨૬) એમાંથી પહેલી (પ્રજાની) પદવી, (વૈશ્ણવોની) સાલોક્ય મુક્તિ, બીજી સામીપ્ય મુક્તિ, ત્રીજી આયુજ્ય, ને ચોથી સારૂપ્ય મુક્તિની કક્ષા છે.

(૨૭) એ છેલ્લી કક્ષામાં એ સૂર્યનાં સ્વર્ગમાં ન રહેતાં, ચંદ્રલોકમાં સિધારે છે. ત્યાંથી મેઘ, મેઘમાંથી વિદ્યુત, ને તેમાં સવાર થઈને બ્રહ્મલોક (સાતમાં સ્વર્ગ) માં પહોંચે છે. ત્યાં એક દેવદૂત આવીને તેને અંદર લઈ જાય છે. ત્યાં એ પ્રજાપતિ (ઈશ્વર) સાથે એનો આત્મિક (મનોમય) મેળાપ ભાવ થાય છે.

(૨૮) પંચાગ્નિ વિદ્યાના રહસ્યને જાણતા જીવને પાછું અહીં નથી આવવું પડતું. (કેમકે એ શાનને માર્ગ ચડેલો, સંસારી વાસનાથી મુક્ત છે.) (14/76) પણ જે માત્ર પુણ્ય કર્મો, ને યશ, ને તપ, ને દાન જ જેમણે કરેલાં છે. ને આ પ્રવાસનાં રહસ્યને જે નથી જાણતા (એટલે કે બધું માત્ર કલ્પના તથા મિથ્યા હોઈને, એક માત્ર આત્મા જ સત્ય છે જેનું વર્ણન ગીતાના અ. ૧૫ માં છે.) અને જેઓ એટલુંયે ન કરતાં સત્ય, સત્કર્મ, દાન ઈ,(ઈતર-વગેરે) પણ ન કરે. (સ્વાર્થી થઈને પેટભરા ખટપટી સંસારના કીડા જ રહે.) તે, કીડા-ફુંદા જેવા ઉપરાછાપરી જન્મે મરે છે. એને શ્રુતિ “જન્મ ને મર, મર ને જન્મ,” એવી ગતિ કહે છે. એવું પ્રવાહણે ઉદ્દાલકને કહ્યું.

।। ૐ ।।

ચોથો અધ્યાય

(૧ થી ૫). આ બધી “ગતિઓ” માણસનાં, કર્મોને લાગીને થાય છે. ને પરલોકની ગતિનું મુખ્ય સાધન કર્મ જ છે. (પણ મોક્ષનું નહિ.)

(૬) એ કર્મ દ્વારા થતી જીવની ગતિ, એક ઈશ્વરીય રસાયન (Heavenly Chemistry) છે. એને શાસ્ત્રોમાં હોમ કહે છે. હોમ, અગ્નિદ્વારા થાય છે. તેથી, હોમ હવન કરવા, એ ઈશ્વરીય રસાયન (કર્મની ગતિ) નું જ અનુષ્ઠાન છે. કર્મની જ ગતિમાં રચ્યાપચ્યા રહેનાર મોહમય પરલોક ઈચ્છનારાઓને મન, એવા હોમહવનો, અને તેવા કર્મો કરાવનારા જ પોતાનું સર્વ કાંઈ છે.

(૭) પરલોક માટે કર્મોનો પાર નથી. એમાં બે મુખ્ય છે. એક દેવકર્મ, જેમાં અગ્નિ મુખ્ય છે (યજ્ઞયાગાદિ) ને પિતૃકર્મમાં, ગોર બ્રાહ્મણ મુખ્ય છે. પહેલામાં અગ્નિને જમાડાય છે, ને બીજામાં બ્રાહ્મણ (ગોર – ગોરાણી વગેરે) ને એ ભોજનો “આહુતિઓ” છે.

(૮) “જ્ઞાનપ્રસાદ” ની વૃત્તિ ન જાગે, (ગીતામાં આ જ્ઞાન પ્રસાદનો વૈભવ વર્ણવાયો છે.) તો છેક શરીર પડતાં સુધી માણસો સત્કર્મો કર્યા કરવાં જ ઠીક છે. કે છેવટે સોમલોક તો મળે ને કીડા પતંગીયાની દશાથી તો બચાય ? (ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદના મંત્રનો ભાવ આ છે.) (15/76)

(૯) પણ જ્યાં જીવાત્માની વૃત્તિ આત્મજ્ઞાન તરફ વધી, ત્યાં કર્મકાંડની ગતિ સમાપ્ત થઈ જાય છે. મનુષ્ય આઝાદ થાય છે. ને પરલોક વાળી સ્વર્ગની ઉન્નતિ તો, એને રસ્તે ચાલતાં કોઈનીયે ગરજ કે પળસ્ત વગર જ મળી જાય છે. (એ વાત આપણે આગળ કરીશું.)

(૧૦) હવે કેટલાક શબ્દોના અર્થો જોઈએ. પિતૃ એટલે માતા પિતા તથા બીજા પૂર્વજો. દેવો એટલે જાણવા તથા ક્રિયાઓ કરવાની ઈન્દ્રિયોરૂપી અસલ શક્તિઓ જેનાં દ્વારા જન્મ પામવાનું થાય છે. ને જેમના વડે તત્વવિવેક તેમજ કર્તવ્યશીલતા પણ મળે છે. એજ પિતૃ, ને એજ દેવો છે.

(૧૧) જન્મવામાં કારણ માત્ર માબાપના શરીરો જ નહિ, પણ ખરેખરા તો, એ પિતૃ-દેવો જ છે. એમની પરંપરામાં માણસ જન્મે, ને મર્યા પછી પાછા એમને જ પામે, એ કર્મકાંડનો ન્યાય છે. તેથી મરનાર પાછળ શ્રાદ્ધ વગેરે પિતૃકર્મ કરાય છે. બધા પિતૃઓ યુગલ સ્વરૂપ છે. કેમકે જન્મ પરંપરા નર-નારીનાં (એટલે કે પ્રાણ અને દ્રવ્ય, Energy and Matter રૂપી) યુગ વડે જ થાય છે.

(૧૨) પ્રથમ પિતૃયુગલ સૂર્ય-ચંદ્ર છે. એમાં ઉષ્ણતા અને ચંચળતા ભેગાં છે. બીજું જોડું દક્ષિણાયન-ઉત્તરાયન મળીને સંવત્સર (વર્ષ) રૂપ છે. ત્રીજું અજવાળિયાં-અંધારિયાં, પખવાડિયાં મળીને માસરૂપ છે. પાંચમો પિતૃ અન્ન છે. જેનામાં વીર્યને રજનો મેળ છે.

(૧૩) (એ બધાં પૂણ્ય-પાપ, સુખ-દુઃખ વગેરે દ્વંદ્વોના રૂપકો જ છે.) એમાં પ્રકાશમય, તે પિતા, ને અંધકારમય, તે સંસારમાં ખેંચનાર માતા, એવી કલ્પના છે.

(૧૪) જે પિતાઓની શ્રેણી છે, એ બધા પ્રાણ, અર્થાત્ પ્રજાપતિના આધ્યાત્મિક તનાવો છે. ને માતા-શ્રેણી રયી. અર્થાત્ પ્રજાપતિના શારિરીક સ્થૂળ તત્વો છે. (જે કર્મફળ કહેવાય છે.) (એ સ્થૂળ તત્વો) કર્મફળ અનુસાર, પાછળ કહેલી ગતિઓ રીતે, બદલાયા કરે છે. (Energy) પ્રાણશક્તિ સર્વ સંજોગોમાં એની એ રહે છે. (16/76) ને જેનામાં એનો સંચાર થાય છે. એ (Matter) દ્રવ્યોના પ્રકાર અનેક હોય છે. બદલાયા કરે છે.

(૧૫) (કર્મકાંડની ભાવના, અહીં કે સ્વર્ગમાં પણ) જન્મ મરણની હોવાથી મર્યા પછી જીવ, એક આવા બીજા પિતૃયુગલને પામે, એ બધાં જ મહાપ્રાણ પ્રજાપતિના પુત્રો, પ્રજા ઉપજાવનારા જ છે. આદિ પિતૃ પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) છે. એ દિવ્ય પિતૃ કહેવાય છે. જેમને પિંડદાન દેવાય છે. તે મરીને પિતૃ થયેલા “અગ્નિષ્વાતા” કહેવાતા આપણા પૂર્વજો છે.

(૧૬) આ કહ્યું તે અમારૂં ગાંઠનું નથી. એ તો પિપાલાદ મુનિએ કાત્યાયન ઋષિને એનો જ ઈશારો કરેલો છે. (જુઓ પ્રશ્ન ઉપ. નો પહેલો પ્રશ્ન) કબંધી કાત્યાયને પૂછ્યું, “હે ભગવાન, આપણે ક્યાંથી ઉપજ્યા છીએ, ને આપણને ઉપજાવનાર કોણ છે ?”

(૧૭) મુનિએ ઉત્તર આપ્યો, કેઃ સંતાનની ઈચ્છાવાળા પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) એ પ્રાણ (Energy) અને (રયિ) (માત્ર) (Matter) નું યુગલ રચ્યું. કલ્પ્યું. એમાં સૂર્ય, પ્રાણ (અચેતન) ને ચંદ્ર રયિ (માત્ર) (જડ) છે. જેને આકાર છે, તે બધાં રયિ (માત્ર) છે. ને એ સર્વમાં ખરી શક્તિ છે, તે જ એનો પ્રાણ છે.

(૧૮) સૂર્ય ઉગવા સાથે ચારે દિશાઓમાં એનાં (પ્રાણ) કિરણો પ્રસરીને, સર્વ પ્રાણી પદાર્થને સચેતપણું, જાગૃતિ, નીરોગીતા ને પ્રાણ અર્પે છે.

(૧૯) તેથી સૂર્ય વૈશ્વાનર, વિશ્વરૂપ અગ્નિ, સર્વનો પ્રાણ છે. એ સર્વ નેત્રોનો પ્રકાશ તથા પ્રાણ છે. એ ઉગે, ત્યારે જાણે કે આપણા પ્રાણનો ઉદય થયો.

(૨૦) રાત્રે ચંદ્ર ચઢે ત્યારે, પ્રત્યેક પ્રાણી પદાર્થમાં માદાતત્વ (ઉગવા-ઉપજવાની વૃત્તિ) ઉપજાવે છે. એનીયે હસ્તી સૂર્ય પ્રાણને લીધે જ છે. પ્રાણ કર્તા છે. ને રયિ (માત્ર) કરણ અથવા ક્રીયા છે. એ બે ભેગાં મળીને સંસારમાં કામ કરે છે. પ્રાણનો તેમાં પ્રભાવ છે, ને એનાં જોરે રયિ (માત્ર) બદલતી રહે છે. એવી રીતે ઉન્નતિ તથા  (17/76) નાશનો ક્રમ બંધાય છે. (રૂપ બદલવું, એટલે મરણ અથવા નાશ છે.)

(૨૧)(૨૨) એ સૂર્ય ચંદ્ર રૂપી પ્રાણ-રયિ ન હોય, તો કશું જ ન હોય. તેથી, એ આદિ પિતૃ છે. જો દક્ષિણ-ઉત્તર અયનો ન હોત તો વર્ષ ન હોત, તેથી સંવત્સર બીજા નંબરનો પિતૃ છે. એજ “કામ” અથવા સમય કહેવાય છે. ને સર્વ કંઈ યથા કાળ જ ઉપજે – મરે છે. તેથી એ મોટો પિતૃ છે. (પછી ઉત્તરાયનમાં મરનાર જીવનું દેવયાન, તથા દક્ષિણાયનમાં જનાર જીવના પિતૃયાન, તથા તેની ગતિઓનાં વર્ણનો આવે છે.)

(૨૩)(૨૪) જે કોઈ તપ. યશ વગેરે કર્મો જ કરે, એ દેવયાન (ઉત્તરાયન) ને પંથે જાય, ને પોતાનો સંસાર ત્યાં પણ ઉભો કરીને, એ પોતાની અધૂરી રહેલી વાસનાઓ, મનોમય (સ્વપ્નની રીતે) પૂરી કરે, ને જેઓ, માત્ર શ્રાદ્ધ – તર્પણ જેવાં પરોપકારનાં, દાન-પુણ્યાદિક કર્મોમાં સંતોષ માને તે સોમલોકે જઈને ત્યાં મનમાન્યા કોડ પુરા કરે, ને એ પુણ્ય પૂરાં થતાં, પાછા થઈ જાય ઘેરના ઘેર !

(૨૫) પણ, જે જપ, તપ, સંયમ વગેરે કરે, ને એવો નિશ્ચય બાંધે કે હું સંસારી જીવ નહિ, પણ ઈશ્વરનું સંતાન છું. એવો સાધક મર્યા પછી પિતાનો વારસો જરૂર પામે, ને દેવલોકને સિંહાસને વિરાજે. (એ પ્રાણ ઉપાસકની ગતિ છે.) ત્યાંથી જીવાત્માને પાછા ફરવાનું નથી થતું. ને ઉંચા ને ઉંચા સ્વર્ગો પાર કરતો એ બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે, ને પછી, ત્યાંથી એ કલ્પને છેડે, ઈશ્વરની સાથોસાથ મોક્ષ પામે.

(૨૬ થી ૨૯) માસ, દિન તથા અન્ન વિશે પણ એમ જ કહે છે, કે એમાંના પ્રાણ – ભાગમાં શુભ કર્મ કરનારને જરૂર તેજસ્વી ફળ મળે, પરંતુ પ્રાણ ભાગમાં પણ હીન કર્મો કરનારની તો, રથિના સેવક જેમ હીન ગતિ જ થાય, તેથી કહે છે, કે જે કોઈ દિવસનાં ભાગમાં રાત્રીને છાજતાં કામ-ભોગ કરે, તે પોતાનાં પ્રાણની હાની કરે છે. પણ રાતને સમયે એ કર્મ કરનારો બ્રહ્મચર્યથી ચલીત નથી થતો. અન્નના આહારનો પણ, જે યોગ્ય ઉપયોગ કરે, ને પિતૃભાવ રાખે, તે પ્રજાપતિના વારસારૂપ પુત્ર-પુત્રીનાં યુગલો ઉપજાવે, એમાંના જે કોઈ સંતાનો બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે, તે સોમલોક પામે. (18/76) (એમ શાસ્ત્રો લાલચ અને ધમકીનો, સામાન્ય લોકોને સીધે રસ્તે ચાલતા રાખવા માટે ઉપયોગ કરે છે.)

(૩૦ – ૩૧) ઈશ્વરવાદી કર્મકાંડ, જેવા ઈશ્વરે (પ્રજા ઉપજાવવાનાં વગેરે કર્મો,) તેજ રાહે ચાલવા લોકને ઉત્તેજન આપે છે. ને સંસાર-ચક્રમાં જે ઉન્નતિ સાધ્ય હોય તેટલી જ દોડનાં અનુસરણની હિમ્મત કરે છે. અને એમ કરવું, એજ કર્મકાંડનો સરવાળો છે. વેદોમાં એનો પુષ્કળ વિસ્તાર છે. દિન-રાતનું યુગલ, એ સૂર્યની છાયા, ને ધરતી (રયિ) ની છાયાની જોડી છે. એ બે મળીને વિરાટ બને છે, એ સમષ્ટિરૂપ, જીવતો પુરૂષ છે. એને ઉર્દુમાં “રહમાન” કહે છે.

(૩૨) એ વિરાટ પુરૂષનું, દેવલોક માથું છે, સૂર્ય નેત્ર છે. દિશાઓ એના હાથ છે. ધરતી ચરણ છે. સમુદ્ર મુત્રાશય છે. અંતરિક્ષ એનું તન છે. વાયુ એનો શ્વાસ છે. અગ્નિ એનું મુખ છે. ને મનુષ્ય એનો પુત્ર, એને જ આકારે ઉપજ્યો છે. જેમ આપણાં અંગો તથા નસ નાડીઓમાં પ્રાણ તથા ઈન્દ્રિયો છે. તેમ વિરાટનાં અંગો તથા નસ નાડીઓ રૂપ આ પિતરોમાં પણ, પ્રાણ અને ઈન્દ્રિયો છે, જે “દેવો” કહેવાય છે.

(૩૩) આપણાં અંગો તથા ઈંદ્રિયોને, જેમ હ્રદય તથા મસ્તકમાંથી શક્તિ મળે છે. ને તેના વડે ઈન્દ્રિયો તથા અંગો જીવતાં રહે છે, તેમ, ઉપર કહેલા યુગલરૂપ પિતરો, દેવલોક તથા સોમલોકમાંથી શક્તિ પામીને જીવે છે. (એમ અહીં વ્યષ્ટિ તથા વિરાટની સમાલતા વધારે વિગતે વર્ણવી છે.)

(૩૪) આરોગેલા અન્ન વડે દેહ તથા ઈન્દ્રિયો પુષ્ટ રહે છે. ને અન્ન ન ખાવાથી ક્ષીણ થાય છે. કેમકે, અન્નના સ્થૂળ ભાગથી માંસ તથા ત્વચા, ને સૂક્ષ્મ અંશમાંથી ઈન્દ્રિયો બને છે.

(૩૫) એમ આપણે પણ વિરાટનું અન્ન થઈને, ના એક (મર્ત્ય) અંગમાંથી બીજાં (સ્વર્ગાદિ) અંગોમાં પચતા જઈએ છીએ, જેમ અન્ન સ્વયં હાડચામ વગેરે બની જાય છે. તેમ આપણે વિરાટનાં અંગો બનીએ છીએ. (19/76)

।। ૐ ।।

પાંચમો અધ્યાય

(૧-૨) માનવીની જીવન શક્તિ, પ્રાણ (Energy) છે. તેમ આ પિતરોની જીવનશક્તિ અર્થાત તેમના પ્રાણ, “દૈવ” કહેવાય છે. દા. ત. અગ્નિની જીવનશક્તિ અગ્નિદેવ છે. એમ, જુદે જુદે નામે તોયે, પ્રાણ જ સર્વત્ર પ્રવર્તે છે, ને વર્તે પણ છે.

(૩) ટૂંકામાં કહેતાં, પ્રત્યેક ભૌતિક તથા આધ્યાત્મિક વસ્તુ, પ્રજાપતિનું અંગ, અથવા તેનો અંશ છે. પ્રત્યેકનું જીવન, તેનો “પ્રાણ” છે. શ્થૂલ-સૂક્ષ્મ વસ્તુઓ અનેક હોવાથી , તેમનાં “પ્રાણો”, અને ઈન્દ્રિયો પણ અસંખ્ય છે. પરંતુ, પ્રાણશક્તિ વસ્તુ એક જ છે, જે પાલક કે સંરક્ષક પ્રાણાત્મા કહેવાય છે.

(૪) એ તત્વ સમષ્ટિ દેવ છે. વ્યષ્ટિમાં ઈન્દ્રિય દેવો સંરક્ષક છે. પણ એ ઉત્પત્તિ પામેલા છે. ઉપજેલા છે. (તેથી નાશવંત છે), પણ એ સમષ્ટિ સંરક્ષક દેવ શક્તિ વિશ્વંભર અને અવિનાશી, તેથી ઉપાસવાયોગ્ય ગણાય છે.

(૫) સમષ્ટિ દેવશક્તિઓ (પ્રાણશક્તિઓ) નાં પ્રકારો અસંખ્ય છે. પણ જાતિભેદને હિસાબે, ૩૩ કોટિઓ (કક્ષાઓ) ગણાય છે. એ ૮ વસુ, ૧૧ રૂદ્ર, ૧૨ આદિત્ય, ૧ ઈંદ્ર, ને એક પ્રજાપતિ, એમ ૩૩ છે.

(૬) પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, સૂર્ય, દેવલોક, સોમલોક, ને નક્ષત્રો, એ બધા વસુ, એટલે કે “વસેલા દેવો” છે.

(૭) એ બધા, જીવોના કર્મફળભોગ આપવા માટે જાત જાતનાં મિશ્રણો રૂપે બને છે. ને એમનાં બનેલા આ મહેલમાં જીવાત્મા વસાવે છે. એ મહેલ આપણો વાસ છે. ને જેનો એ બનેલો છે, તે મુક્ય તત્વો, આપણાં વસુદેવો છે.

(૮) એ બધાં જ “દેવો” આપણાં તન-મનના અસ્તિત્વમાં ફાળો આપતા હોવાથી, આપણે તેમનાં આભારી છીએ.

(૯) એમનાં અન્ન, શાક વગેરે, રૂપોને આપણે ખાઈએ, ને એના ધરતી રૂપને પગ નીચે રગદોળીએ—- તોયે, માવતરજી જેમ, એ બધા આપણને ક્ષમા આપે છે. (૨૦/76)

(૧૦) પાંચ (જાણવાનાં સાધન) જ્ઞાનેંદ્રિયો, પાંચ (કરવાનાં સાધનો) કર્મેન્દ્રિયો, ને વિચાર કરનારું મન, એ ૧૧. રૂદ્રદેવો છે. એ પણ આપણા કર્મફળભોગ આપવા માટે દેહમાં પધારેલાં છે.

(૧૧) એવી રીતે, એ સર્વ આ મહેલમાં ભેગા થયા છે, ને આપણા સાથી તથા સેવકો બને છે.

(૧૨) પ્રજાપતિનું રાજ્ય બ્રહ્માંડ-ભરમાં છે, ને આપણે, એનાં રાજકુમારો આ દેહમાં રાજય કરીએ છીએ.

(૧૩) મન તથા ઈંદ્રિયોરૂપી સમષ્ટિ દેવોનાં અંશો કેવી રીતે આ દેહરાજ્યમાં આપણી સેવા કરે છે. એ તમારે પોતે વિગતે વિચારી જોવું.

(૧૪) એવી રીતે કામ, ક્રોધ, મનોવૃત્તિઓ, વિવિધ શક્તિઓ, વગેરે અસંખ્ય કર્મચારીઓ ને પદાધિકારીઓ, પ્રજાપતિની આજ્ઞા અનુસાર, ન્યાય અને ધર્મ પૂર્વક ભેગા થઈને રાજકુમારની તેહનાત બજાવે છે. તેથી આપણે પણ, પ્રજાપતિનાં રાહે, એ સર્વનો ઉપયોગ, ન્યાય તથા ધર્મ, મુજબ કરવો ઘટે, નહિ તો, આપણે ગુનેગાર થઈએ, યોગ્ય સજા પામીશું જ.

(૧૫) એ અગીયાર દેવ પોતાની અસંખ્ય સેના સાથે, જ્યાં લગી કર્મનાં ભોગ ચાલુ છે, ત્યાં લગી, આપણી સેવા કરે છે. ત્યારે સગાંસંબંધીઓ રડે કૂટે છે. એમ એ દેવો જતી વખતે લોકને રૂદન કરાવે છે. તેથી એ “રૂદ્ર” કહેવાય છે.

(૧૬) પ્રત્યેક માસનો (મહિનાનો) એક-એક આદિત્ય અથવા સૂર્ય મળીને, બાર આદિત્યો કહેવાય છે. (કેમકે પ્રત્યેક માસનાં સૂર્યની અસર બીજાઓ કરતાં જુદી રહે છે.) એ પણ આપણી સેવા બજાવવા, તથા કર્મફળ ભોગવવા સહાયક થયા કરે છે. એમનું કામ આપણાં કર્મોને તોળી જોખીને તે મુજબ આયુષ્યોની આપ-લે કરવાનું છે. એવું આપ-લે નું કામ કરનાર “આદિત્ય” કહેવાય છે. તેથી આ દેવો “આદિત્ય” છે. એમ ૩૧ દેવો થયા. (૨1/76)

(૧૭) બત્રીસમો દેવ આકાશમાં વીજળીરૂપે પ્રત્યક્ષ છે. જે આપણાં દેહમાં શક્તિ તથા પ્રાણનાં સંચાર (બળ) રૂપે વસે છે. એ જ ઈંદ્ર છે. એ દેહનાં સર્વ દેવોનો રાજા, ને તેથી આપણો પૂજ્ય છે. કેમકે આપણને ડગલે ને પગલે, શ્વાસે શ્વાસે, બળની ગરજ રહે છે.

(૧૮) તેત્રીસમો દેવ પ્રત્યક્ષ મહાશક્તિ પ્રાણદેવ છે. એ જ મહાપ્રાણ, મહાદેવ, પ્રજાપતિ છે. બધાજ દેવોની એ માતા છે. તેથી એ “અદિતિ” કહેવાય છે. ને બધાનો પિતા પણ છે. તેથી “પ્રજાપતિ” કહેવાય છે. એના રૂપે એ સંપૂર્ણ વિશ્વમાં ફેલાયેલ, ને બધાનું મૂળ છે. અરે, એ એક જ દેવે, પિતૃઓ તથા ચરાચર સરજતનાં બધાં રૂપો ધરેલાં છે. (બધું VITAL-Energy જ છે.) એ એક જ મહાપ્રાણ – પરમેશ્વર તેત્રીસ દેવ કોટિઓ, ને પિતૃઓ રૂપ થઈને વિરાટ-ભગવાન રૂપે ભાસે છે.

(૧૯) જનકરાજાનાં દરબારમાં યાજ્ઞવલ્ક્યને એના એક દ્વેષી, બ્રાહ્મણ નામે શાકલ્યે ઘણાં ઝીણા પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા, તેના ઉત્તર આપતાં એમણે (બ્રુહ-ઉપ-૩-૯) આ માહિતી કહી હતી.

(૨૦) શાકલ્યે પૂછ્યું હતું કે દેવો કેટલા છે ? યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું. વૈશ્વદેવ નામનાં શાસ્ત્રમાં જેટલા કહેલાં છે, તેટલા દેવો છે.

(૨૧) પ્રશ્નઃ ટૂંકામાં કહેતાં, કેટલાં? – ઉત્તર – તેત્રીસ.

પ્રશ્નઃ હજી વધારે સંક્ષેપમાં કહો. – ઉત્તર – છ.

પ્રશ્નઃ હજી વધારે ટૂંકાવો, — ઉત્તર – ત્રણ.

પ્રશ્નઃ એનોયે સારરૂપ કેટલા ? – ઉત્તર – બે.

પ્રશ્નઃ એનાય સારરૂપ કેટલા ? – ઉત્તર – દોઢ.

પ્રશ્નઃ એનોયે સાર કહો. – ઉત્તર – એક.

પછી શાકલ્યે પૂછ્યું. કે વૈશ્વદેવો શાસ્ત્રમાં કેટલા દેવો કહેલા છે ? એને ઉત્તર મળ્યો, કે એમાં કહેલા બધા, આ તેત્રીસની જ વિભૂતિઓ છે. (૨2/76)

(૨૨) પછી આઠ વસુ, અગિયાર રુદ્ર, બાર આદિત્ય, એક ઈંદ્ર, ને એક પ્રજાપતિ, એમ પાછળ કહ્યા મુજબ તેત્રીસ દેવો યાજ્ઞવલ્ક્યે ગણાવ્યા.

(૨૩) “ઈંદ્ર કોણ છે ? ” – “જે ગરજે છે તે.” “કોણ ગરજે છે?” “જે  ચમકે છે, ને વરસે છે તે” —– એમ ઈંદ્રનો પરિચય થયો.

(૨૪) “છ દેવ કોણ છે ?” અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ, સૂર્ય ને દેવલોક. “એનાયે સારરૂપ ત્રણ કયા?” તો કહે, આ ત્રણ લોકો.

(૨૫) પછી બે બતાવ્યાઃ પ્રાણ અને રયિ (અન્ન), પછી “એના સારરૂપ કહેલા દોઢ કયા” એમ પ્રશ્ન થતાં ઉત્તર મળ્યો, કે જે “ચાલે છે તે.” નિત્ય નિરંતર માત્ર પ્રાણ ચાલે છે. “એને દોઢ કેમ કહો છો?” તો કહે, જે પોતે એક, સ્વચ્છંદ છે, ને બીજાને માટે દાતાર બને છે, તે મળીને એ દોઢ છે. “દેહની અંદર જતો પ્રત્યેક શ્વાસ જીવનને સહાયક છે, (એ અડધો), ને જે બહાર નીકળે છે, તે પોતે, આનંદદાયક છે, તે આખો, એમ, એ (પ્રાણ) દોઢ છે. એ જો ન હોય, તો વિશ્વમાં કશું પણ નથી. એ જ (કર્મકાંડનો) બ્રહ્મ છે. ને આ દ્રશ્ય પરમેશ્વર છે. એને વેદોમાં त्यत् કહેલો છે. त्यत् એટલે નિરાકાર, આકાર રહિત, અદ્રષ્ટ ગતિસ્વરૂપ. એ પ્રાણશક્તિનું વાસ્તવિક રૂપ છે, તે આપણે જાણીએ છીએ.

।। ૐ ।।

છઠ્ઠો અધ્યાય

(૧-૨) એવી રીતે, દેવોનું અસલ સ્વરૂપ પ્રાણ છે. એક માત્ર એ પ્રાણશક્તિ જ, વિવિધ રૂપો ધરે છે. ને એ રૂપોમાંનાં કેટલાંક દેવો કહેવાય છે. ઉર્દુમાં એને “રૂહ” કહે છે. એમ એક જ મહાપ્રાણ, જરૂર પ્રમાણે ફેલાઈને, અનેક પ્રાણ બની જાય છે. (પ્રાણશક્તિ એકઃ- પછી, એ, આની શક્તિ, તેની શક્તિ—– એમ પદાર્થો ઈંદ્રિયો, મહાભૂતો (૨3/76) વગેરેમાં વહેંચાઈને, જેની-તેની શક્તિરૂપે અસંખ્ય બની જાય છે. એને લોક ઐહિક લોભ-લાલચનાં માર્યા “ભગવાન” કહે છે. અને એની જ, “માતા” તરીકે પણ પાર વગરની ગરજ કરે છે.) એ બધાં દેવ-શક્તિઓનાં રૂપો દેવલોકમાં (આપણી કલ્પનામાં) વિદ્યમાન છે, અને એ બધા દેવો એ એકનાં જ કિરણો છે. જેમ એક જ સૂર્યનાં કિરણો સર્વત્ર પ્રસરે છે. ને એનાં અનેક નામો પડે છે. (જેવાં કે તડકો, સાત રંગો, એક્ષ-રે, ગામાન્ રે, ઈત્યાદિ) એવાં, આ બધાં, પ્રાણ, સૂર્યનાં જ કિરણો છે. ને એ “દેવમૂર્તિઓ” તરીકે દુનિયામાં ફેલાય છે. (એવી રીતે વિસારીને દુનિયાને વ્યાપવું, એ તેમની “વ્યાપ્તિ” છે.)

(૩-૪) પ્રાણદેવની એ વ્યાપ્તિ, બે પ્રકારે થાય છે. દેહમાં એની પહેલી વ્યાપ્તિ છે, એના વળી પાંચ પ્રકારઃ- જે ખેંચે છે, તે પ્રાણ, જે બહાર કાઢે છે તે અયાન. જે રોકે છે તે વ્યાન. જે પચાવે છે તે સમાન. ને જે બનાવે છે, તે ઉદાન. એમ દેહમાં પ્રાણ પાંચરૂપે કામ કરે છે, ને સંપૂર્ણ વિશ્વમાં,પ્રાણી, ખનીજ, વનસ્પતિ, આકાશી, પાર્થિવ, એ સર્વમાં, જેની – તેની શક્તિરૂપે, એ બધું જ કરે છે.

(૫) શ્વાસોચ્છવાસની હવા, એ પ્રાણ નથી, પણ શ્વાસને અંદર લેવાની, બહાર કાઢવાની, રોકવાની, દેહમાંથી મળ, પરસેવો વગેરે કાઢવાની વગેરે ક્રિયાઓ, જે શક્તિ (Energy) વડે થાય છે. તે પ્રાણશક્તિ છે.

(૬) વનસ્પતિમાં પણ પ્રવેશીને પ્રાણ જ વિવિધ કાર્યો કરે છે. અગ્નિ, પદાર્થોને પ્રાણ વડે જ બાળે છે. જળ પણ પ્રાણ વડે ભીંજવે છે, હવા, પ્રાણ વડે સૂકવે છે, વગેરે.

(૭-૮) પંડિતીઓ વિવિધ કામો અંગે એનાં વિવિધ નામો પાડ્યાં છે. જન્મની ક્રિયા એજ કરે છે, ને જીવનું ગમન પણ એજ કરાવે છે. દેવયાન-પિતૃયાન વગેરે. લોક પરલોકમાં અવર-જવર એજ કરાવે છે. યમલોકમાં યમરાજા એજ છે. એવા કામ કરે છે. ત્યારે એ “ઉદાનપ્રાણ” કહેવાય છે. (24/76)

 (૯) એમ, એ ઉદાન પ્રાણજ સ્રષ્ટા, પોષક, કર્તા ને હર્તા છે. એની ચુંગાલમાં ફસેલો જીવ, પોતાનાં કર્મો અનુસાર, કંઈકનો કંઈક થયા કરે છે, – કદી પંખી થઈને ઉડે છે, પશુ થઈને ચરે છે, પિતર થાય છે, દેવ થાય છે, કીડો થાય છે.—- સંસારચક્રની બધી વિચિત્રતાઓ એની જ છે.

(૧૦-૧૧) પાંચ નામો નીચે, એ એક જ દેવ સંસારમાં વ્યાપક છે. તો પણ, આધ્યાત્મિક (એટલે કે દેહમાં થતા ઉપયોગો), આધિભૌતિક (એટલે બહારની દુનિયાના બધા પશુ-પદાર્થોમાં થતા ઉપયોગો,) ને આધિદૈવિક (એટલે કે પાંચ ભૂતો રૂપી સમષ્ટિ તત્વોમાં થતાં ઉપયોગો) ની નજરે, એ એક જ “એનર્જી” મહાપ્રાણ કર્તા, હર્તા, ને ધર્તા, એવાં ત્રણ નામે પણ કહેવાય છે. અદ્યાત્મપ્રાણ, દેહમાં રહીને આ રીતે પાંચ પ્રાણરૂપે કામ કરે છે.

(૧૨) વિશ્વમાં આધિભૌતિક પ્રાણનું મુખ્ય સ્થાન સૂર્ય છે. ( કેમકે બધી જ “એનર્જી” સૂર્યમાંથી પ્રસરીને સારા વિશ્વને નિભાવે છે.) સૂર્ય જ આંખને પણ પોતાની જોવાની શક્તિ વાપરવા માટે સવડ કરી આપે છે.

(૧૩-૧૪) પૃથ્વીનું ગુરૂત્વાકર્ષણ, એ એનો અપાનપ્રાણ છે. એજ સર્વ પ્રાણી પદાર્થને ધરતી ઉપર ખેંચીને ટકાવે છે. ને બધું સ્થિર રાખે છે.

(૧૫) પૃથ્વીની આ, આકર્ષણ શક્તિ, એ પૃથ્વીનો દેવ છે. (- પૃથ્વી પોતે દેવ નથી.)

(૧૬-૧૭) આ બધું, કૌશલ્ય નામના આશ્વલાયન ઋષિના પૂછવાથી, પિપ્યલાદ મુનિએ કહેલું છે, (જુઓ પ્રશ્ન ઉપર ત્રીજો પ્રશ્ન) આશ્વાલયને પૂછ્યું, કે “આ પ્રાણ ક્યાંથી ઉપજ્યો છે, કેવી રીતે એ કાયામાં આવે છે, કેવી રીતે એ ફેલાઈને અનેકરૂપે થાય છે, કેવી રીતે નીકળી જાય છે, ને અધ્યાત્મ તથા અધિભૂતમાં, એ કેવી રીતે વહેંચાય છે?” (૨5/76)

(૧૮) મુનિએ એને ઉત્તર આપ્યો, કે તારે તો ઘણી ગંભીર બાબતો જાણવી છે, પણ એનો ભેદ બધા નથી સમજી શકતા. આ મહાપ્રાણ, આત્મા (Consciousness) અર્થાત્ ચિત્, અથવા અસ્તિત્વ) માંથી પ્રકટે છે. કેવી રીતે, ? તો કહે, જેવી રીતે કાયામાંથી છાયા પ્રકટે છે, તેવી રીતે. કાયા ખરી છે, ને એની છાયા ખોટી, મિથ્યા અને તુચ્છ છે, તેમ આત્મા ખરો છે, ને તેમાંથી નીકળતી છાયારૂપ પ્રાણ તુચ્છ છે.

(૧૯) પ્રત્યેક જીવનાં પોતાનાં કર્મોનાં ફળોનાં બંધનને લીધે, એના મનમાં ઉપજતાં (જીવવાના) સંકલ્પને જોરે, પ્રાણ એના દેહમાં આવે છે. એની સાથે (ખપપૂરતો) સંબંધ બાંધે છે, ને જરૂર મુજબ દેહમાં જાતજાતનાં કામો કરે છે.

(૨૦) એ મહાપ્રાણ, ઈંદ્રિયો તથા અંગોમાં પોતાના “એજન્ટો” ને બેસાડે છે, — પોતે જ બહુરૂપી જેવો, બધે વસે છે. એ ઈંદ્રિય – શક્તિઓ રૂપી પ્રાણો ભેગા મળીને, સૂક્ષ્મદેહ કહેવાય છે, કે જે શરીરનું અસલ રૂપ છે. (એ મુખ્ય વસ્તુ છે, ને કાયા તો, એણે ધારણ કરેલો પોષાક છે.)

(૨૧) જીવાત્માનું પાટનગર અંતઃકરણ છે. એમાં મહાપ્રાણની મુખ્ય કચેરી છે, તેમાંથી ૧૦૧ નાડીઓ (જ્ઞાનતંતુઓ, Nerves) નીકળે છે, એ પ્રત્યેકમાંથી સો સો શાખા નાડીઓ ફંટાય છે, એ પ્રત્યેક શાખા-નાડીની પાછી બોતેર-બોતેર હજાર ઉપશાખા-નાડીઓ નીકળે છે. (એમ, વેદોને અંદાજે, દેહમાં જ્ઞાનતંતુઓ (Nerves) બોતેર કરોડ, બોતેર લાખ, દશ હજાર, ને બસો, એટલે કે, અસંખ્ય છે. આ હકીકત, થોડા ફેરફાર સાથે, પ્રશ્ન, બૃહ, કંઠ, અને કૌષીતકી ઉપનિષદોમાં કહેલી છે.)

(૨૨) આ બધી નાડી-નસોમાંથી એક નસ નામે સુસુમ્ણા છે, તે મસ્તકમાં ઉપર જાય છે, ને એમાં (મૃત્યુમાં જીવને લઈને જનારો) ઉદાનપ્રાણ વસે છે, જે જીવને કર્મફળ અનુસાર, યોગ્ય લોકોમાં ફેરવે છે. એ ફેરામાં, પાપ-પુણ્યની જ્યારે સમાનતા આવે, ત્યારે તે એને મનુષ્યનો સ્વાંગ પહેરાવે છે. (26/76)

(૨૩-૨૪) સૂર્ય બહારનો પ્રાણ છે, એ આંખને મદદ કરે છે. પૃથ્વીનો અપાન, મનુષ્યનાં મળત્યાગમાં કામ કરે છે. આકાશ, બહારનો સમાન છે. હવા, બહારનો વ્યાન છે. ને ઉષ્ણતા, એ બહારનો ઉદાન છે. એ સર્વ આધિભૌતિક પ્રાણો, આધ્યાત્મિક બનીને, આપણાં દેહનાં કાર્યો પાર ઉતારે છે.

(૨૫) જે કોઈ મનુષ્ય, પ્રાણના આ રહસ્યને બરોબર સમજી જાય, ને એનાં કામોને ઓળખે, એનો પ્રજાપતિ સાથે સારો મેળ રહે, (કેમકે, એ પોતાના પ્રાણનો ઉપયોગ બરોબર સમજ પૂર્વક જ કરે) ને અમૃત થઈ જાય.

।। ૐ ।।

સાતમો અધ્યાય

(૧) (આ બધું બાહ્ય ક્રિયાઓમાં પ્રાણની પહેલી દેહસ્થ વ્યાપ્તિનું રૂપ થયું.) એની બીજી વ્યક્તિ સમજ – વિચારરૂપ (મનોમય, આંતરિક ગતિપ્રવૃત્તિ તરીકેનું) છે. મહાપ્રાણ અંતઃકરણમાં વિકસે છે. મન પોતે, પાંચ પ્રકારનાં પ્રાણોનો જ (નિરાકાર) દીકરો છે, ને મન પોતે, સ્વયં પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) અર્થાત્ સૃષ્ટિનાં સંકલ્પ) નો જ એ પુત્ર, એના સ્વરૂપ છે. અને માણસ પોતે, સ્વરૂપે મન જ છે. (- “તન તો), મનનું કામ કરવા માટેનું માત્ર એક જંતર છે.)

(૨) મનમાં પ્રવેશીને, એ પ્રાણ પ્રજાપતિ જ, અનેક પ્રાણ, અનેક સંકલ્પ-વિચારો, ને અનેક વૃત્તિઓ રૂપ થઈ જાય છે. ને એ બધી વૃત્તિઓ, મનમાં એકાકાર પ્રાણજ છે.

(૩-૪) મસ્કમાં એ બે ભાગમાં જાણે કે, વહેંચાય છે, એનો એક પ્રવાહ છે જ્ઞાનનો (એટલે કે જાણવા પણાનો, આત્માનું જે “જાણવું બ્રાહ્મણ છે, એને મન જાતજાતના વ્યાવહારિક આકારો આપે છે, જેમકે ખુરશીને “જાણી” મિત્રને “જાણ્યો” અમુક વિચારને “જાણ્યો” સગું “જાણ્યું” વગેરે, આ, આ, – એમ “ઈદં” પ્રકારે). અને બીજો પ્રવાહ વહે છે, કર્મ (-ક્રિયારૂપે, કરવું, કરવું, એ-) રૂપે. એ બન્ને પ્રવાહો, પાછા પાંચ-પાંચ રૂપ ધરે છે. જ્ઞાન રૂપે, એ પ્રવાહ પાંચ જ્ઞાનની ઈંદ્રિયોના દેખાવા, સુણવા, વગેરે પાંચ પ્રકાર વહે છે. (૨7/76)

(૫-૬) કર્મ રૂપી પ્રાણ-પ્રવાહ, બોલવા, ચાલવા, લેવા, મુકવા, વગેરે પ્રકારે, કર્મેન્દ્રિયો (-વાણી, હાથ, પગ, તથા ઉપસ્થ તથા વાયુ) નાં કામ કરે છે. એ બધાં કામો મનનાં છે, ને મન એ કામો જે-તે ઈન્દ્રિયો મારફત કરે છે. એ બધું મનનું, તેમજ ઈન્દ્રિયોનું “કરવું”, એ પ્રાણનું જ કરવું છે.

(૭) એ પ્રાણ જ વિવિધ દસ ઇંદ્રિયો વડે બધું કરે છે.

(૮-૯) એ બધી ઈંદ્રિયોનો રાજા, પ્રજાપતિના પહેલા ખોળાનો દીકરો, મન જ છે. (એજ બ્રહ્માનું જીવમાં રહેલું રૂપ છે.) એ જેમ ચાહે, તેમ પ્રત્યેક ઈંદ્રિય વર્તે છે. જે ઈંદ્રિયોમાં મન ન હોય, તે ઈંદ્રિયનું કરેલું કશું કામ નથી લાગતું, ને વ્યર્થ જાય છે. બ્રહ્માનું રાજ્ય બ્રહ્માંડમાં, તેમ મનનું રાજ્ય પિંડમાં છે. (બ્રહ્મા Microcosm નો રાજા, ને મન દેહરૂપી Microcosm નો સ્વામી છે.)

(૧૦ થી ૧૪) વ્યષ્ટિનું એટલે કે વ્યક્તિનું મન, સમષ્ટિ (વિરાટ) નો જ અંશ હોવાથી, પ્રત્યેક મનુષ્યની બધી જ વૃત્તિઓને, તથા તેના વડે થતી બધી દેહની પ્રવૃત્તિઓને, “વિરાટ-મન” (બ્રહ્મા અથવા હિરણ્યગર્ભ કહેવાનું ઈશ્વર-મન) જાણે છે, એ વિરાટ-મન (Universal Super-Mind) પોતે જ, દેહમાં ઈંદ્રિયો તથા મન બનીને બધું કરે છે. એક વ્યક્તિના વિચાર બીજી વ્યક્તિ નથી જાણતી, પણ સમષ્ટિ (Collective) મન સર્વ વ્યક્તિઓનાં મન તથા તનની ચેષ્ટાઓને જાણે છે, (તેથી, શરીર પડ્યા પછી, જીવનાં કર્મોનો ન્યાય, એ પ્રાણ જ ધર્મરાજા કે યમરાજા રૂપે બરોબર કરી શકે છે, તેથી એને લોક “ચિત્રગુપ્તનો ચોપડો” કહે છે.)

(૧૫) એ સમષ્ટિ મનનાં જાણવાપણામાં, મનુષ્યો, દેવો, પશુપંખીઓ—- બધાંનાં મનોનાં જાણવાપણામાં સમાઈ જાય છે.

(૧૬) પ્રત્યેક વ્યક્તિનું મન, જ એ વ્યક્તિ છે, મન પ્રત્યેક ઈંદ્રિયમાં તદ્રુપ છે, તેથી, પ્રજાપતિનું (Collective) મન પ્રત્યેક ઈંદ્રિયમાં તદ્રુપ છે. બધા મનોનું વિચારવું, એ સમષ્ટિ મનનું વિચારવું છે, તેથી વિરાટને હજારો માથાં, હજારો આંખો, ને હજારો પગવાળો, વિશ્વને વિટળાઈને  (28/76) તે તેનાથીયે આગળ ફેલાતો પુરૂષ એવી રીતે વર્ણવેલો છે. (-શ્વેતાશ્વેતર ઉપનિષદ – ૩ – ૧૪)

(૧૭) એ આખો વિરાટ પોતે, વિરાટ પ્રાણ જ છે, ને વિરાટ પ્રાણ જ વિરાટ પુરૂષ છે.

(૧૮) (વિરાટ પુરૂષનું વર્ણન, પાછળ ચોથા અધ્યાયના ૩૨ માં ફકરામાં આપેલું છે.) આપણે બધા (કર્મકાંડની સંસારમય ગતિને લેખે,) એના પુત્રો, એના અંશો, ને તેથી એના વારસ છીએ.

(૧૯) અત્યારના પ્રજાપતિનું પદ (કર્મકાંડની દેવલોકોની જ નજરે જોતાં) જે વ્યક્તિ ધરાવે છે, તેણે વિરાટભાવનાવાળાં કર્મો તથા વિચારોને પ્રતાપે કરીને જ એ પદ પ્રાપ્ત કરેલું છે, ને ઈશ્વરપણું મેળવ્યું છે.

(૨૦) જે દેવો છે, તે બધાં જ, એક સમયનાં જીવાત્માઓ, કર્મકાંડમાં કહી છે, એવી ભાવનાઓ તથા એવાં સુકૃત્યો વડે કરીને, જે-તે પદ પામેલા છે. પુણ્યની અધિકતા દેવપદ આપે છે. પાપની અધિકતા પાપમય (પશુ વગેરે અધમ) પદ આપે છે, ને બંનેની સમાનતા, માનવપદ આપે છે. માનવયોની કર્મયોની છે, તેથી એને સુખ ને દુઃખ બંને સાંપડે છે. (બીજી બે, માત્ર પુણ્ય કે પાપ ભોગવી છૂટવાની ભોગ-યોનીઓ છે.)

(૨૧) દેવો, કર્મ માર્ગીઓએ આરાધવા યોગ્ય છે, કેમકે, એમનાં જેવું થવાની કર્મમાર્ગીઓની અભિલાષા હોય છે. ને મનવડે તદાકાર થવાના જે ઉપાયો છે, એને જ કર્મકાંડ કહેવામાં આવે છે.

(૨૨-૨૩) મનુષ્યમાં, ઈંદ્રિયો તથા મન વળીને “અંતઃકરણ” ને સમષ્ટિમાં એ સમુદાય (Collective) “હિરણ્યગર્ભ” કહેવાય છે. મનને ધારણ કરનારો, જીવ તો માનવ પુરૂષ છે. ને અતિમાનસ (Supermind) ને ધારણ કરનારો, જીવતો વિરાટ પુરૂષ છે.

(૨૪-૨૫-૨૬) માનવજીવ પોતાનાં વ્યક્તિ કર્મોથી બંધાયેલો છે, તેમ વિરાટ ત્મા સમષ્ટિ પુરૂષ પણ પોતાના સામુહિક કર્મોથી બંધાયેલો છે, પરંતુ, તે પોતાના સ્વેચ્છાપૂર્વક સૃષ્ટિના સર્જન વગેરેના કરેલા સંકલ્પો વડે સ્વેચ્છાપૂર્વક બંધાયેલો હોવાથી, એ સ્વેચ્છાપૂર્વક મુક્ત પણ છે. જ્યારે માનવી અવિદ્યાને લીધે કરેલાં સંકલ્પો તથા કર્મો વડે વિરાટઆત્મા ઈશ્વર સત્યસંકલ્પ (૨9/76) તથા ન્યાયી છે. કર્મકાંડ એવા ન્યાયનું શાસ્ત્ર છે, કે જેવું કરો તેવું ભરો. તેથી હે ભાઈઓ, ભલાં કામ કરશો, તો તે તમારા માટે જ છે, ને બૂરાં કામ કરશો, તો તેયે તમારે જ હિસાબે ને જોખમે છે, એમાં, કોઈ કોઈના ઉપર ઉપકાર કે અપકાર કરતું નથી. કૂવામાં જાણીબૂઝીને કોઈ બુદ્ધિમાન ન પડે, જે અંધ કે મૂઢ હોય, તે જ એવું કરે. (આ ધર્મકર્મનાપ્રાણાધીન શાસ્ત્રની મર્યાદા છે.)

(૨૭) પશ્ચિમનાં ભણતર, આ પરલોકની ગતિની વિદ્યાથી આપણને અજાણ ને વિમુખ કરી નાંખે છે, કેમકે એમને પુનર્જન્મ, કે પૂર્વજન્મનાં સાયન્સની ખબર જ નથી, ને મરવું, એટલે જીવનનો છેડો, એવું જ એ લોકો જાણે છે. કર્મફળનાં ન્યાયને એ નથી જાણતા, જેઓ આ ન્યાયને જાણે છે, વા આપણે તો, ચેતીને ચાલવું જોઈએ.

(૨૮) જેવી મતી, તેવી ગતી, એવું, પાછળ વર્ણવેલી જીવની ગતિઓ ઉપરથી સ્પષ્ટ જાણનારા આપણે, કર્મકાંડની રીતથી જ સંતોષ પામતા હોઈએ તો પણ, વિચાર, વાણી, તથા વર્તનમાં ખબરદાર રહેવું જોઈએ, કેમકે, ગયો વખત પાછો હાથમાં નહિ આવે.

।। ૐ ।।

આઠમો અધ્યાય

(૧ થી ૧૨) મનમાં પરિવર્તનો અને તરંગો પારાવાર છે. પણ એની મુખ્ય વૃત્તિઓ, ચાર કહેવાઈ છે. બરોબર તપાસ તથા ચોકસાઈ કરીને, અંતઃકરણ અમુક એક નક્કી વિચાર ઉપર આવે, ત્યારે એજ અંતઃકરણ “બુદ્ધિ” કહેવાય છે. જ્યારે એ માત્ર વિચાર કરે, ત્યારે “મન” કહેવાય છે. કશું દેખ્યું કે સાંભળ્યું યાદ કરે ત્યારે “ચિત્ત” ને જ્યારે હું, મારૂં. મને, એવો હું પણાનો ભાવ કરે, ત્યારે એ પોતે અહંકાર બની જાય છે. બીજી અસંખ્ય વૃત્તિઓનાં એ રૂપ લે છે. જેનાં નામ, ગણ્યાં ગણાય નહિ, તેટલાં પાડવાં પડે. વિચાર, અથવા વૃત્તિઓનાં, મુખ્ય બે રૂપ છે. એક ભલી ને બીજી બૂરી. સારી વૃત્તિઓ દેવ, ને બૂરી વૃત્તિઓ અસુર છે. એમ, આ એક અંતઃકરણ જ પોતાની અંદર અનેક દેવ-અસુરોની (30/76) ફોજ ઉભી કરે છે. ને પ્રાણરૂપી તાર વડે એ બધાંને બાંધી રાખે છે. કર્મોના બંધન, એજ એ તારની વાડ છે. કયાં કર્મો ? જે આ ભવે ફળ આપવા ઊડી નીકળ્યાં હોય, તે પ્રારબ્ધ કર્મો, એ પોતાનું ડાપું પૂરૂં કરીને દેહને છોડશે. એને પગલે પગલે, મન પોતે સુખી-દુઃખી થશે. મનનાં સુખદુઃખોને, લોક પોતાનાં સુખદુઃખો જાણે છે.

(૧૩) પ્રશ્ન ઉપ. આ ચોથા પ્રશ્નોમાં સૌર્યાયણી માર્ગ્ય ઋષિ પિપ્પલાદ મુનિને પ્રશ્ન પૂછે. “આ મનુષ્યમાં કયા કયા દેવો સૂએ છે, ને કયા કયા જાગે છે ? કયો દેવ સ્વપ્નમાં દેખે છે ? નિદ્રામાં સુખ કોણ પામે છે, અને તે સમયે એ બધા શેમાં લય પામે છે.

(૧૪) પિપ્પલાદ મુનિએ ઉત્તર આપ્યોઃ- જેવી રીતે સૂર્ય અસ્ત થતાં, કિરણો સૂર્યમાં લીન થઈને એની સાથે એક થઈ જાય છે. અને પછી ઉદય સમયે, એનામાંથી વારંવાર નીસરે છે. એવી રીતે, બધી જ્ઞાનેંદ્રિયો, અને કર્મેંદ્રિયો, મહાન દેવ મન (અંતઃકરણ) માં એક થઈ જાય છે, તેથી તે સમયે માણસ નથી સાંભળતો, નથી દેખતો, નથી સૂંઘતો, નથી સ્પર્શતો, નથી પકડતો, નથી આનંદ લેતો, ત્યારે જણાય છે, કે ઊંઘી ગયો છે.

(૧૫) પણ, પ્રાણ એનાં દેહમાં જાગે છે, ને પોતાનું કામ છોડતો નથી. પાંચેયે પ્રાણો પોત પોતાનાં કાર્યો કરતા રહે છે.

(૧૬) એ કાળે સ્વપ્નમાં, આ (આત્મા) દેવ પોતાના મહિમાને અને તેજને જુએ છે. અરે જે દેખ્યું, તેમ ન પણ દેખ્યું. તે એ દેખે છે. જે સાંભળ્યું, કે ન સાંભળ્યું હોય, તે એ સાંભળે છે. જે દિશાઓ જાણી હોય કે ન જાણી હોય, તેને એ જાણે છે….. અને, બધું થઈને એ બધું દેખે છે.

(૧૭) પણ, જ્યારે એ ઉદ્યાન વડે સુષુપ્તિમાં જાય છે. ત્યારે, ત્યાં એ સ્વપ્ન નથી દેખતો. નથી કંઈ જાણતો. ત્યારે, એ પોતાનાં ખાસ રારામને એટલે કે પોતાનાં પરમાનંદને પ્રાપ્ત થાય છે. એ એનો પરમ બ્રહ્મલોક છે. એ સમયે, જેમ પંખીઓ સાંજ પડ્યે વૃક્ષમાં ભેગા થઈને સૂઈ (31/76) જાય છે. તેવી રીતે, એ બધાં (દેવો) પરમાત્મામાં નિમગ્ન થઈ જાય છે.

(૧૮) પૃથ્વી, ને પૃથ્વીની માત્રા (પૃથ્વીનો દેવ). પાણી ને પાણીની માત્રા, અગ્નિ ને અગ્નિની માત્રા, વાયુ ને વાયુની માત્રા. આકાશ ને આકાશની માત્રાઃ—રે, દ્રષ્ટિ ને દ્રષ્ટવ્ય (જોવાની વસ્તુ) શ્રોત્ર અને શ્રોતવ્ય. ઘ્રાણ ને ઘ્રાતવ્ય, સ્વાદ અને સ્વાદિષ્ટ, સ્પર્શ અને સ્પર્શવાની વસ્તુ, વાણી અને અર્થ, પકડ અને પકડવાની વસ્તુ, ત્યાગ, ગ્રહણ, ગમન, ગતિ, મન, વિચાર, બુદ્ધિ, બુદ્ધિમતા, સ્મરણ, સ્મૃતિ, અહંકાર, પ્રાણ, જીવન, — એ બધું પરમાત્મામાં લીન થઈ જાય છે.

(૧૯) ત્યારે, એ (જીવાત્મા) ચર્ચાઓ, વાદવિવાદોથી રહિત, નિર્વિકાર, નિરવયવ, બધાં ગુણોથી પર છે. એ દેખતો નથી, પણ ઘ્રાણસ્વરૂપ છે. એવા એ છાયા, શરીર કે રંગ વિનાનાને જે જાણે છે, તે સર્વજ્ઞ અને સ્વરૂપ થઈ જાય છે.

(૨૦) એની વેદવાણી ઉપરથી આપણને જણાય છે, કે સ્વપ્નાવસ્થા દેવલોકનું પ્રકટ થવું છે. ને સુષુપ્તિ, બ્રહ્મલોકનું સ્વરૂપ છે. ઉદાનપ્રાણ, એને રોજ દેવ અને બ્રહ્મલોકમાં લઈ જાય છે.

(૨૧) એ (જીવાત્મા) જો કર્મકાંડનાં શાસ્ત્રો મુજબ વર્તે, તો મરણ બાદ ઉદાન એને દેવયાન ઉપર લઈ જાય છે.

(૨૨) આ લોકમાં પણ, ઉદાન પ્રાણ મનને જ વશ વર્તિને ઈંદ્રિયોને ચલાવે છે.

(૨૩) નાની કે મોટી, તણખલાથી બ્રહ્મ સુધીની પ્રત્યેક વસ્તુ, સાથે તન્મય તદાકાર થઈ જવાની મનની ગુંજાયશ છે.

(૨૪) આ દેહમાં મન કર્મનાં ફળભોગમાં ફસાયેલું હોવા છતાં, એ જાગ્રત સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિમાં કેવાં કેવાં ચમત્કારિક પરાક્રમો કરે છે. તે વિચારી જુઓ. એની ગતિ ત્રણેય લોકમાં છે. અને મૃત્યુ પછી, એ ઈશ્વરીય મનમાં એકાકાર થઈ જાય છે. (32/76

।। ૐ ।।

નવમો અધ્યાય

પાછળના અધ્યાયો પરથી જણાય છે, કે માનવીનું શરીર, પાંચ ભૂતોનું જ બનેલું છે. તો પણ એ એક દેવમંદિર છે. ઈશ્વરીય મૂર્તિ છે, જેમાં બધા દેવોનો વાસ છે. એ દેવો (ઈંદ્રિયો અને પ્રાણ) ની મહત્તાનું લોકને ભાન નથી. ને એ માત્ર માટીની કાયામાં દેહાધ્યાસ રાખે છે, કે “આ શરીર હું છું.” દેવોને બૂરાં કામોમાં જોડીને, દુઃખી એ પોતે જ થાય છે, ને એ દેવો પોતે, સુખદુઃખથી અલિપ્ત રહે છે. પણ સમજુ લોકો દેવોનો દુરૂપયોગ નથી કરતા. કેમકે એ દેવો ઈંદ્રિયો મારફત જ જીવાત્મા મોક્ષ પામી શકે છે. એ બધા, મનુષ્યે પૂજવાયોગ્ય છે, ને એમનાં પૂજનનાં, સુંદર ફળ પણ મળે છે. પણ જે પ્રાણની ઉપાસના કરે, (એટલે કે પોતાની “એનર્જી” નો સદુપયોગ કરે.) એને તો બધાં જ સત્કર્મોનાં ફળ મળે છે. ને એ છેક પ્રજાપતિ સ્વરૂપ થઈ શકે છે. બધાં જ દેવોની ઉપાસનાનાં ફળ એને મળી જાય છે. જેવી રીતે, એ આપણે જોઈએ,…..

છાંદોગ્ય ઉપનિષદના – ૫-૧, તથા બૃહદારણ્યક ઉપનિષદનાં ૬-૧ માં પણ એક કથાનક છે, એક વાર દેવલોકમાં ઈંદ્રિયો વચ્ચે તકરાર પડી. વાણી કહે, હું મોટી છું, ને આંખ કહે હું. કાન કહે, બધાં કરતાં મારૂં મહત્વ વધારે, મે મન કહે કે, આ બધો મારો જ મહિમા છે….. પ્રાણ કહે, તમે બધા ખોટી ડિંગ હાંકો છો, પોતાની બોડમાં દરેક કૂતરો સિંહ હોય, પણ ખરૂં પૂછો, મારી તો વાત જ ન્યારી છે….

બધા ન્યાય કરવા પ્રજાપતિ પાસે ગયા. પ્રજાપતિએ સલાહ આપી, કે તમારામાંથી એક-એક જણ વારાફરતી એક-એક વરસ માટે આ પિંડની બહાર નીકળી જાઓ, જેનાં જવાથી બધાં જ આકળવિકળ થઈ જાય, એ બધામાં મોટો ગણાશે. પહેલાં વાણી નીકળી ચાલી. વરસ પછી તે પાછી આવી, તો એણે જોયું કે જેમ મુંગો માણસ બોલતો નથી, પણ નાકથી શ્વાસ લે છે, આંખ દેખે છે, કાને સાંભળે છે, મન વડે સમજે છે, વીર્યથી પ્રજા ઉપજાવે છે, ને જીવે છે. એવી રીતે દેહ તો જીવતો રહ્યો. વાણી એ જાણીને ચૂપ-ચાપ પિંડમાં પાછી બેસી ગઈ. પછી આંખ ચાલી ગઈ. એક સાલ પછી પાછી આવીને એણે પૂછ્યું, કે મારા વગર તમને કેમ ચાલ્યું ? તો જવાબ મળ્યો, કે આંધળો આંખે દેખે નહિ, તો પણ શ્વાસ લે, સાંભળે, સમજે….. અને જીવતો રહે, એમ અમે જીત્યાં. આંખ ચૂપચાપ પોતાના સ્થાને બેસી ગઈ. (33/76) પછી કાનનો વારો આવ્યો. બાર મહિને પાછા આવીને એણે પૂછ્યું, કે મારા વગર તમે કેમ જીવ્યાં ? બધાએ કહ્યું, કે બહેરો સાંભળે નહિ, પણ દેખે, શ્વાસ લે, બોલે, સમજે……. ને જીવે, એમ અમે જીવ્યા. ત્યારે કાન પણ “ઠીક છે” કહીને, પાછા પોતાની જગાએ ગોઠવાઈ ગયા. તે પછી મન એક વરસ માટે ચાલ્યું ગયું. ને પાછું આવીને તપાસ કરે છે, કે મારા વગર તમારૂં શું થયું. તો બધાએ જવાબ વાળ્યો, કે ચિત્તભ્રમ માણસ કશું સમજે નહિ, તોયે નાકે શ્વાસ લે, મુખે બોલે, આંખે દેખે…… અને જીવતો રહે. એમ અમેયે ખાસ્સાં જીવતાં રહ્યા. મન મુંગું મુંગું તનમાં પાછું પેસી ગયું….. પછી વીર્ય એક વરસ બહાર ફરી આવ્યું. પાછા આવીને એણે જોયું, કે નપુંસક મનુષ્ય બાળકો નથી જન્માવતો, પણ નસ્કોરાંથી શ્વાસ લે, આંખે દેખે, વગેરે, ને ખાસ્સો મઝાનો જીવે છે. એમ દેહને જીવવામાં કશો વાંધો ન આવ્યો. વીર્ય ચૂપ થઈને ઠેકાણે બેસી ગયો.

પછી પ્રાણે જવા વિચાર્યું. પણ, જેમ એક બળવાન ઘોડો ઉછળે, ત્યારે ચારે તરફના ખૂંટા ઉખડવા લાગે, તેમ એના ઉછળવા સાથે બધી જ ઈંદ્રિય દેવતાઓ ઉખડવા લાગી. ને પોકારી ઉઠી, કે હે મહારાજા, તમે ન જશો, રોકાઈ જાઓ, તમે જ અમારા બધાના વડીલ, અમારા આત્મા છો. અમારા પૂજ્ય છો. તમારા વગર અમે લાચાર છીએ, ને અમે હવેથી કદી એવું નહિ કહીએ.

ત્યારે, દરેક ઈંદ્રિયે નક્કી કર્યું, કે હું પ્રાણનું જ છોરૂં છું ?….. જે આવું સમજીને પોતાની વિવિધ પ્રાણશક્તિઓનો સદ્ઉપયોગ કરે, તે કર્મકાંડની દુનિયામાં છેક ટોચ સુધી પહોંચવાને લાયક થાય, પણ, જે  દેહને જ પોતે હોવાનું માને, એને કોઈ શાસ્ત્ર દાદ નથી દેવાનું.

એવા દેહાધ્યાસીને શાસ્ત્રો સાચો શૂદ્ર કહે છે, ને પશુ પાસેથી લેવાય તેવી એની પાસેથી શારીરિક વેઠ જ લેવી ઘટે છે. પરંતુ, જે પ્રાણોપાસના દ્વારા બીજો જન્મ લે છે. ને દેવોનું રહસ્ય સમજે છે, તે દ્વિજ છે, ને એને કર્મકાંડનો અધિકાર છે, જેને એવો બોઘ મળે છે, કે તું દેહ નહિ પણ પ્રાણાત્મા છે. તે ભલે દેહો બદલે, પણ એનો (34/76) જીવ એનો એ, અમર રક્ષા કરે છે. ગાયત્રી મંત્ર એ સૂર્યરૂપી મહાપ્રાણની ઉપાસનાનો હોવાથી, દ્વિજને એ મંત્ર અપાયો છે. ને પોતે આ દેહથી પૃથક એવો દેવ હોવાનું એને શિખવાય છે. ત્યાંસુધી, એ પશુ છે. પ્રાણાત્માની ઉપાસના, એ જ કર્મકાંડ છે. ને મનુષ્યને એ પશુ કરતાં એક મેડો વધારે ઊંચું પદ અપાવે છે. એ પુણ્ય-પાપ ધર્મ-અધર્મ વગેરે ને વિચારે છે, ને સદાચારી રહેવા પ્રેરાય છે. કર્મકાંડમાં, દંપતિ સાથે મળીને ધર્મકર્મો કરે છે. તે ખરૂં જોતાં, મહાપ્રાણરૂપી અગ્નિમાં પોતાના અલ્પ પ્રાણોને હોમીને, જે દેવતાને નામે આહુતિ આપે, તે પોતે દેવના પ્રાણ સાથે એક થવાનો ભાવ કરે છે, એમ, હોમ હવનનો એવો હેતુ સમજીને બધું કરવું જોઈએ. એવી રીતે યજ્ઞયાગ આધ્યાત્મિક રસાયમની ભઠ્ઠી છે. એમાં વેદોના મંત્રોચ્ચાર થાય છે. ઋગ્વેદી આચાર્ય “હોતાં” યજુર્વેદી “અધ્વર્યુ” સામવેદી “ઉદગાતા” ને એ બધા ઉપર દેખરેખ રાખનારો બ્રાહ્મણ “બ્રહ્મા” કહેવાય છે. તેમાં પાંચમો “યજમાન” હોય છે.

તે પછી, મહાપ્રાણનું આવાહન થાય છે, કેમકે અગ્નિમાં હોમાયેલું આરોગનાર એ સૂક્ષ્મ પ્રાણ છે. યશનો હેતુ એ છે, કે અને નિમિત્તે, મનમાંથી અસુરરૂપી બધા જ બૂરા વિચારો, સંકલ્પો, ને વૃત્તિઓ દૂર થાય, ને શુભ, કલ્યાણકર, દેવરૂપ સંકલ્પોનો વિજય થાય. ( એ વગરનો યશ, નર્યું ધતિંગ છે.) બુદ્ધિમાન મનુષ્ય જરા વિચાર કરે, તો તે સમજી જાય, કે મન રૂપી ગઢને, દેવો બધા અસુરો ઘેરો ઘાલે છે. એમાં અસૂરો જીતશે, તો જીવની કમબખ્તી છે. ને દેવો જીતશે, તો જીવની ખુશહાલી છે.

કર્મકાંડમાં દેવોને જીતાડવાના મોટા મોટા જબરા ઉપાયો, બતાવેલા છે. પણ ઈશ્વરની સહાય વિના મનને જીતવું અતિ કઠણ છે. વેદોનું મુખ્ય વિધાન, જ્યોતિષ્ઠોમાં, અર્થાત્ પ્રાણની ઉપાસનાં છે. પ્રાણબળ વડે જ મનની અનિષ્ટ વૃત્તિઓ ઉપર કાબૂ આવી શકે છે. “પ્રાણ જ હું છું, હું પ્રાણ જ છું.” એવો નિશ્ચય કરવો, એ પ્રાણોવાસના છે. જે પ્રાણાત્માને ઓળખે, તે બૂરાં કામો ન કરે. આજે પશ્ચિમના ભણતરો એ, આ પ્રાણ – ઉપાસનાનો, દાટ વાળ્યો છે. ને બધાને શરીરના પૂજકો બનાવી દીધા છે.

આ બધી મારી ગપો નથી. યજુર્વેદના બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના અધ્યાય ૧ ના બ્રા. ૩ ને “ઉદગીય બ્રાહ્મણ” કહે છે. તેમાં લખ્યું છે. (35/76) કે પ્રજાપતિનાં બે સંતાન છે, એક દેવો, ને બીજા અસુરો. એમાં દેવોની સેના નાની, ને અસુરોની મોટી છે. (મનરૂપી પ્રજાપતિનાં બે સંતાનો, સદવૃત્તિઓ, ને અસદવૃત્તિઓ – એનું આ રૂપક છે.) સૃષ્ટિનાં આરંભે એ બે સેનાઓ વચ્ચે ધીંગાણું થયું. અસુરોએ, દુનિયાની તથા દેહની જાતજાતની લાલચો વડે મનને લોભાવ્યું. દેવોએ એને સત્કર્મોદાસ, મળતા સ્વર્ગ વગેરે પરલોકનાં ભોગ બનાવ્યા. બંને પક્ષોએ તે માટે જાતજાતની વિદ્યાઓ અને ચાલચલગતો જમાવી જોઈ. છેવટે દેવો એવા વિચાર ઉપર આવ્યા, કે આપણે જ્યોતિષ્ઠોમાં યાગ કરીએ, ને તેમાં ઉદગીથના પ્રયોગ વડે સુરોને જીતીએ.

એમણે વાણીને કહ્યું, કે અમારે માટે ઉદ્ગાયન કરો. વાણીએ દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું. પણ વાણીના જે ભોગ છે, તે એમને માટે ગાયા. ને સુંદર વાણી પોતાને માટે ગાઈ. અસુરોને લાગ્યું કે આ લોક આ ઉદગામાને લીધે આપણને જીતી જશે. તેથી એમણે વાણીને અડીને એને પવિત્ર કરી દીધી. તેથી, વાણી બોલવા જેવું. ને ન બોલવા જેવું યે. બોલતી થઈ ગઈ છે.

પછી દેવોએ નાકને કહ્યું કે અમારે માટે ઉદગાયન કરો, એણે કહ્યું, બહુ સારૂં. પછી એણે દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું. પરંતુ એણે નાકના ભોગ એમને માટે ગાયા. ને જે સારૂં સારૂં સુંઘવાનું હોય, તે પોતાના માટે ગાયું, અસુરોએ જાણ્યું, કે આ ઉદગાતાને લીધે આ લોકો અમને જરૂર જીતી લેશે. તેથી તે નાકને અડ્યા, તેથી, નાક સારૂં, ને ખરાબ, બધું સુંઘતું થઈ ગયું છે.

પછી આંખોને કહ્યું કે અમારા માટે ઉદગાયન કરો. આંખ કહે, વારૂ. પછી એમણે દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું, પણ આંખના ભોગ એણે દેવો માટે ગાયા, ને જે સારૂં સારૂં દેખવાનું હતું તે પોતાને માટે ગાયું. અસુરોએ જાણ્યું કે આ ઉદગાતાને લીધે આ લોક આપણને જીતશે. તેથી એ ઉડીને આંખને અડક્યા, તેથી, આંખો સારૂં ને ખરાબ, બધું જોતી થઈ ગઈ.

પછી એમણે કાનને કહ્યું, કે અમારે માટે ઉદગાયન કરો, એમણે કહ્યું ઠીક. એમણે દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું, પણ કાનના ભોગ એમને માટે ગયા, ને સારૂં સારૂં સાંભળવાનું પોતાને માટે ગાયું. અસુરો સમજી ગયા, કે આ લોકો આ ઉદગાતા વડે અવશ્ય આપણા ઉપર જીત કરશે. તેથી એમણે ઉઠીને કાનને સ્પર્શ કર્યો. તેથી, કાન સારૂં ને ખરાબ, બંને સાંભળતા થઈ ગયા છે. (36/76) પછી એમણે મનને કહ્યું કે અમારે માટે ઉદગાયન કરો. મને કહ્યું, ભલે. એણે દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું, પણ મનના ભોગ એણે દેવો માટે ગાયા, ને જે સારા સારા વિચારો કરવાના હતા, તે પોતાના માટે ગાયા. અસુરોને ખાતરી થઈ, કે દેવો આ ઉદગાતા વડે અમારા ઉપર વિજય મેળવશે, તેથી, એમણે મને સ્પર્શ કર્યો. તેથી મન સારા ને નરસા, બંને પ્રકારના વિચારો કરે છે. એવી રીતે, દેવોએ જે જે વ્યક્તિગત દેવોને પોતાના ઉદગાતા એટલે કે આગેવાન બનાવ્યા, એ બધાને અસુરોરૂપી નકારી વૃત્તિઓએ અભડાવી મૂક્યા. તેથી, આજે પણ, એ સર્વમાં સારૂં ને નઠારૂં, ઉભય પેસી ગયાં છે, એ દેખીતું છે.

છેવટે દેવોએ શુદ્ધ પ્રાણને કહ્યું કે તમે અમારે માટે ઉદગાન કરો. એણે કહ્યું, બહુ સારૂં. પછી એણે દેવો માટે ઉદગાન કર્યું. અસુરોને લાગ્યું, કે આ ઉદગાતા મારફત આ દેવો આપણને જીતશે, તેથી, એ આસુરી વૃત્તિઓ ઉઠી, ને પ્રાણ શક્તિને વળગી પડી. પણ એ અસુરો, એમ અડકતાની સાથે એવા તો તૂટી ફૂટી ગયા, કે લોખંડની મુસળી પથરા ઉપર પટકાય, ને જેવા એના ભૂક્કા બોલી જાય. એવી રીતે દેવોનો જય થયો, ને અસુરોનો પરાજય થયો.

એ બતાવે છે, કે શુદ્ધ પ્રાણ (એક એવી તટસ્થ “એનર્જી”) શક્તિ છે, કે જેનામાં બુરાઈનો પ્રવેશ નથી, અસુરો એના ઉપર જરાયે ફાવતા નથી, ને ને અડકતાં જ તેમનો નાશ થાય છે. જે કોઈ પ્રાણાત્માના આ સ્વભાવને જાણે, — એટલે કે પ્રાણબળનો સદઉપયોગ કરી જાણે, એના દુશ્મન એનાથી હારી જાય છે.

પછી દેવો વિચાર કરવા લાગ્યા, કે આ ઈંદ્રિય દેવોમાંનાં કોને અગ્રેસર કરવા પડે, આપણે અસૂરો ઉપર જીત મેળવી ગયા – શક્યા. એમની ખાતરી થઈ, કે એ શુદ્ધ પ્રાણ જ છે, ને પ્રત્યેક (ઈંદ્રિયશક્તિ) નો પ્રાણ જ સાર છે, ને એજ એનો આત્મા (સ્વયં અસ્તિત્વ) છે. તેથી, પ્રાણને આંગિરસ (સર્વ અંગોનો રસ) કહે છે.

પછી એ ઇંદ્રિયસ્થ દેવોએ વિચાર્યું, કે આ દેવને “દૂ પણ કહેવાય છે, કેમકે મૃત્યુ છે, ને પાપ એનાથી દૂર ભાગે છે. જે કોઈ “હું આ દેહ નહિ, પણ પ્રાણ જ છું.” (37/76) એવું હું-પણું કરે છે, તેનાથી મોત ને પાપ દૂર નાસતાં ફરે છે. એમ મહાપ્રાણમાં નિષ્ઠા રાખીને આ ઈંદ્રિયોએ મૃત્યુ અને પાપથી છૂટકારો મેળવ્યો. એ બધાંના પાપો ઉપાડીને એ મહાપ્રાણે દેહાધ્યાસી લોકોમાં ફંગોટી દીધાં. એવા દેહાધ્યાસીઓ માણસ જાતમાં ઘણાયે મળે છે, કે જે પ્રાણ તો ધારણ કરે છે, પણ એની ખૂબીઓને નથી જામતા. એ અંત્યજ કહેવાય છે, કેમ અંત એટલે સીમા. જે લોક માણસાઈમાં નહિ પણ માણસાઈને છેડે (પશુતાની નજીક) જન્મેલા હોય, તે અંત્યજ છે, એ બધા પિતૃકર્મમાં ફસાયેલા રહે છે, ને એવા અંત્યજો સાથે, પ્રાણમાં અહંતા કરનારા દ્વિજો કશો વ્યવહાર સંબંધ ન રાખે, જેમ પશુ સાથે ન રાખે, તેમ, પછી, પ્રાણે પોતાને માટે આહારનું ગાન કર્યું. તેથી, જે કંઈ છે, તે બધું જ પ્રાણનો આહાર છે, ને પ્રાણ એ સર્વ ને ખાય છે, તેથી યમરાજા એજ છે. ત્યારે ઈંદ્રિયો કહે, તમે તો બધું જ ખાઈ ગયા, હવે અમારૂં શું ? પ્રાણે કહ્યું, તમે બધાં મારામાં જામી પડો. ને મારામાં જ હું ભાવ કરો, તેથી, એ બધી એનામાં પેસી, ને બેસી ગઈ. તેથી, બધી ઈંદ્રિયોનું અસલ પોતીકું રૂપ, પ્રાણ છે, ને એ, તે બધાનો પિતા છે. તેથી, આપણે જે કંઈ ખાઈએ છીએ, તેનાથી જ્ઞાનેંદ્રિયો તથા કર્મેંદ્રિયો ધરાઈ જાય છે. જે કોઈ પોતાનો પ્રાણાત્મા જાણે છે, ને શરીર નહિ, તે બધાને ઈશ્વર બનીને બધામાં જીવે છે.

(પ્રાણરૂપે પોતે બધામાં વસતો હોય, એવો ભાવ એને થાય છે.) (હવે, બ્રાહ્મણો જમવા પહેલાં અપોષણ કરે છે, તેનો ભેદ કહે છેઃ) તેથી, એવો જાણકાર પ્રાણોપાસક ( પહેલો કોળિયો ભરતા “પ્રાણાય સ્વહા” એવો ભાવ કરે છે, તેથી) એના પહેલા કોળિયાના એવા હોમ વડે પ્રાણ ધરાય છે. તેથી આંખ ધરાય છે,તેથી આંખની શક્તિ સૂર્ય ધરાય છે, ને આખી સૃષ્ટિ સૂર્યમાં જ વસેલી હોવાથી, સર્વે સૃષ્ટિ તૃપ્ત થાય છે, બીજે કોળીયે વ્યાન તથા એની સાથે કાન, ચંદ્રમા, ને દિશાઓ ( તથા તેમાં વસનારાં સત્વો) તૃપ્ત થાય છે. (ઓમ વ્યાનાય સ્વાહા).

પછી ઓમ્ અવાનાય અવાનાય સ્વાહા એમ કરીને લેવાતે ત્રીજે કોળીયે, અવાન, તથા તેની સાથે વાણી, અગ્નિ (અને તેમાં વસનારા જીવો) તૃપ્ત થાય છે. (ઓમ્ સમાનાય સ્વાહા કરીને, સમાનને આહુતિ ભાવ કરીને) ચોથો કોળિયો ભરતાં, સમાન, મન, મેઘ, અને વીજળી (તથા તેમાં વસનારાં તત્વો) તૃપ્ત થાય છે. અને (ઓમ્ ઉદાનાય સ્વાહા, એવા આહુતિના ભાવ સાથે) પાંચમો ગ્રાસ લેવાથી ઉદાન – પ્રાણવાયુ, અંતરિક્ષ (38/76) આકાશ, તથા તેમાં વસનારાં તત્વો તૃપ્ત થાય છે.

(આ ઉપરાન્ત, ખ્રિસ્તીઓ જમવા પહેલાં “ગ્રેઈસ” બોલે છે. તેમ તેનાં કરતા અત્યંત વધારે ઉન્નતિ ભાવથી, જે અપોષણની ચાર ક્રિયાઓ જમવા પહેલાં કરવાની આપણા શાસ્ત્રમાં છે, તે પ્રાણઉપાસના અર્થાત્ દેવ-ઉપાસના રૂપી યશસ્વરૂપ છે, તેમાંથી પ્રત્યેક જાણવા યોગ્ય છે. ગીતાએ જે કહેલું છે, કે જે યજ્ઞનું શેષ જમે, તેનું ભલું થાય છે. ને જે પોતાના પેટ માટે રાંધે ને જમે, તે ચોર છે, પાપી છે, તે આ અર્થમાં છે, સર્વને સમર્પણ કરીને, પછી પોતાની કાયાને નિમિત્તે કોળિયો ભરવો, એવો ભાવ આપણે કરવાનો હોય છે. પરંતુ, ઈશ્વરની પૂજા એ પ્રાણની ઉપાસના છે, ને એ જ કર્મકાંડ છે. એ હકીકત, અપોષણ કરનારા અથવા પૂજાપાઠ વગેરે કરનારા, કે પોતાને ભક્ત માનનારા પણ, કેટલા જાણે છે?

હોમહવનનો આત્મા, આવો યજ્ઞભાવ છે. ને સંપૂર્ણ જીવન એ રાહે વીતે, એ એનો સંકેત છે.)

ટૂંકામાં, વ્યક્તિનિષ્ઠ દેવો, ને દેવલોકનાં દેવો, એક સ્વરૂપ છે. ને એમનો પરસ્પર સીધો સંબંધ તથા એકપણું છે. તેથી, સરવાળે, પ્રાણી- પશુ, દેવોને આખી સરજત, પ્રાણમય, ઈશ્વરમય, એક જ વિરાટપુરૂષનાં અંગો છે. તેથી મન તથા ઈંદ્રિયોનો જે દૂરુપયોગ કરે છે, તે સમગ્ર વિશ્વનો અપરાધી હોઈ, “દેવો” અને વિરાટાત્મા ઈશ્વર તરફથી એને યોગ્ય સજા મળ્યા વિના નથી રહેતી. એ કર્મકાંડનો ન્યાય છે. સર્વ કર્મ – અનુષ્ઠાનો ( તેમ જ આજનાં પ્રાકરનાં દુન્યવી સેવા – સત્કર્મ રૂપી યજ્ઞો) ની જડ “હું પ્રાણાત્મા છું.” એવા ભાવમાં રહેલી છે. એવી શ્રદ્ધા વગર જે કર્મકાંડ કરે , તે પિતૃલોકને પામે, દેવલોકને નહિં.

કોઈ વળી એમ કહે છે, કે એવો ભાવ, મનમાં હોય, એ પૂરતું છે. ને જીભ વડે એવું કહેવા – કરવાની કંઈ જરૂર નથી. પણ એ વાત ખોટી છે. એ ભાવ સિંહગર્જના વડે પ્રકટ થવો જોઈએ, વેદોમાં એક પ્રસંગ છે, કે મહાન ઋષિઓના એક યજ્ઞમાં બ્રહ્મદત્ત શ્યેકિતાનિય નામના મહા બ્રાહ્મણ ઉદગાતા હતા, ત્યારે, યજ્ઞનો સોમરસ પીતે એમણે સિંહસમાન ગર્જના કરીને પોતાની શ્રદ્ધા બાપોકાર જાહેર કરી હતી, કે “હું પ્રાણાયામ છું, શરીર નહિ. જો એ પ્રાણાત્મા સ્વરૂપે ઉદગાન ન કર્યું હોય, તો આ સોમરસ મને બ્રહ્મલોકમાંથી નીચે પટકી દેજો?” વેદોને કહેવાનો આશય એ છે. (39/76) કે જો કર્મકરનારનાં શ્રદ્ધા અને કર્મ દ્રઢ ન હોય, તો એ મોતનો મસાલો બની જાય છે. વેદોને નહિ જાણનારા સામાન્ય આસ્તિક લોકો માટે જરૂરી છે, કે તેઓ આવી પ્રાણનિષ્ઠાને વાણી-વડે પણ દ્રઢ કરતા રહે, કે હું દેહ નથી, માત્ર માણસ નથી, પણ પ્રાણાત્મા છું. પ્રજાપતિનું સંતાન છું.

(કર્મકાંડના પ્રકરણના અધ્યાય ૨થી ૯ સુધીના આ સારનું આપણે ટાંચણ કર્યું. તેના ઉપસંહારરૂપે, અધ્યાય ૯ ના છેલ્લા ત્રણ ફકરાનો બાબજીનાં શબ્દોમાં અનુવાદ કરીએ.)

૧૦૯ —- પરંતુ, અમે ચેતવણી આપીએ છીએ કે, કર્મકાંડ વડે ઘણી ઉન્નતિ સધાય છે. છતાં, અંતે, એ પણ નાશવંત છે. નિત્ય નથી. કેમકે, ક્રિયાવડે જે થઈ શકે, તે બધું છેવટમાં નાશવંત જ હોય છે. પુણ્યો વડે પ્રાપ્ત કરવાના લોક પણ, પુણ્ય કર્મ વડે બને છે, તેથી તે યે, અમર નથી, અમૃત નથી, (દુઃખમય છે.)

૧૧૦—- આ ઉન્નતિ નિત્ય તથા સત્ય નથી, તેથી વેદ ભગવાન, અંતમાં એની સખ્ત નિન્દા કરે છે, ને મનુષ્યને પ્રસાદ તરફ બોલાવે છે, કેમકે, કર્મકાંડમાં પાર વિનાની મહેનત-મજુરી છે, ને તેમાં જેવું કરે, તેવું પામવાનું છે.—- આ કારણે, અંતમાં, વેદ (મુમુક્ષને) કર્મમાં ઉત્તેજન નથી આપતા, બલકે એને કર્મની લપથી વારે છે, કે જેથી, જ્ઞાનમાર્ગની પ્રસન્નતામાં અધિકારપૂર્વક સામેલ થઈને, એ પરમેશ્વરના મુખ્ય પરમાનંદ રૂપ સુખમાં પ્રવેશ પામે.

૧૧૧—- આ વિદ્યાનો મોટો મહિમા એ છે કે, નિજ સ્વરૂપાનુંભવનો મુખ્ય આનંદ એના સાધકને રોકડો, અહીંનો અહીં, પ્રાપ્ત થઈ જાય, અને (કર્મકાંડવાળું) સત્યસંકલ્પપણું તથા સત્યકામપણું તો, મર્યા પછી, છાયાની જેમ, એની પાછળ ચાલ્યાં જ આવે. તેથી, અમે પણ, કર્મકાંડ સમાપ્ત કરીને , અમારા પ્રિય શિષ્યોને પ્રસાદની સ્થિતિમાં વધારવા નિમંત્રીએ છીએ…

સમાપ્ત

(40/76)

।। ૐ ।।

બીજો ઉપદેશઃ જ્ઞાનકાંડ

પહેલો અધ્યાય

(૧) પાછલા ઉપદેશમાં આપણે ઈંદ્રિયોના અસલ સ્વરૂપ વિશે સારી પેઠે લખી ચૂક્યા છીએ. એ ઈંદ્રિયોનાં ખાસ ખાસ કાર્યો પણ આપણે કરી ચૂક્યા છીએ, કે આંખ દેખે છે, કાન સાંભળે છે, જીભ ચાખે છે, મન વિચારે-સમજે છે, હાથ વડે પકડે છે, પગ ચાલે છે, વાણી બોલે છે, પ્રાણ ખેંચે છે, અપાન બહાર કાઢે છે, વ્યાન રોકે છે, સમાન પકડે છે, ને ઉદાન કંઈનું કંઈ કરી નાંખે છે.

(૨) આ ઈંદ્રિયો જ્યારે સાથે મળીને શરીરમાં કામ કરે છે, ત્યારે એને સામુદાયિક દ્રષ્ટિએ “મનુષ્ય” કહેવામાં આવે છે, ને એ (ઈંદ્રિયો) ની પ્રવૃત્તિ જ વાસ્તવમાં મનુષ્યની પ્રવૃત્તિ કહેવાય છે. બહારને  લગતું કામ કરતી એ ઈંદ્રિયો, જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો કહેવાય છે, અને જે અંદરના (મનોમય) કામો કરે છે, તે અંતઃકરણ કહેવાય છે. (અંતઃ એટલે અંદરની પ્રવૃત્તિઓ, તેનું કારણ, એટલે સાધન, એ અંતઃકરણ.)

(૩) એ ઈંદ્રિયો જ ખરૂં જોતાં, બધા કામધંધા કરે છે, તેથી ખરી કર્તાભોક્તા એજ છે. કેમકે એ તો ન્યાયની વાત છે, કે જે કરે, તે જ પામે, એ કારણે, કર્મકાંડમાં, એ (ઈંદ્રિયો) ની જ ખાસ કાળજી રખાય છે. તેથી આપણે પહેલાં ઉપદેશમાં એનું વિસ્તારે વર્ણન કર્યું છે.

(૪) એટલું સમજી લ્યો, કે જે કંઈ કામકાજ થાય છે, તે કોઈને કોઈ પ્રકાશને આશરે જ થવા પામે છે. અંધારાના આશરે નહિ. બલ્કે જ્યારે અંધારૂં થઈ જાય છે, ત્યારે બધા કામધંધા તરત બંધ કરવા પડે છે. ઈંદ્રિયોનાં બધાં કામકાજો જે જ્યોતિના પ્રકાશમાં થવા પામે છે, એ આત્મજ્યોતિ છે, એનું વર્ણન આપણે કર્મકાંડમાં નથી કર્યું, કેમકે, એ જ્યોતિ, કર્મકાંડની પ્રવૃત્તિઓથી અલગ, તથા અભોક્તા, (એ પ્રવૃત્તિઓની) સાક્ષીમાત્ર છે, કર્મકાંડ સાથે એ (આત્મજ્યોતિ) ને કશું લાગતું વળગતું નથી.

(૫) એ આત્મદેવના પરિચય ઉપર જ કૈવલ્ય (જીવતાં જીવત થતાં સંપૂર્ણ) મોક્ષનો બધો આધાર છે. તેથી, એનો ઉલ્લેખ જ્ઞાનકાંડમાં થાય છે, મતલબ, કે, જે વિદ્યાદ્વારા આ આત્મજ્યોતિનો પરિચય થવા પામે છે, એનું નામ જ્ઞાનકાંડ છે. એ જ્યોતિ જ પરમેશ્વરનો મુખ્ય આનંદ છે. એજ જ્ઞાનીજનોનું પરમ ધામ છે. એને જાણીને જ, (મુમુક્ષુ) પ્રસાદમાં પ્રવેશ પામે છે. (41/76) એની ઓળખાણ વડે, સમસ્ત ઈશ્વરીય શક્તિઓ સાધકને એમને એમ (સાવ મફતમાં) આવી મળે છે. (કે જેને માટે લોકો કર્મકાંડની આટઆટલી નાહકની મથામણને કડાકૂટ કરી મરે છે.)

(૬) આ આત્મજ્યોતિ, ખરૂં પૂછો તો, બધાંની અંદર વસે છે. પરંતુ, એ બહારનાં જાતજાતનાં અજવાળામાં છૂપાઈ રહેલી હોવાને કારણે એ સહજે દેખવામાં નથી આવતી. વળી, બહારનાં અજવાળા અનેક છે, ને તેમાં એ એકલું અંતર-અજવાળું, ગુપ્ત વાસ કરે છે. અજાણ માનવી, બહારના પ્રકાશોને જોવા સાથે એને પણ જોતો હોવા છતાં, તે એને ઓળખી શક્તો નથી. તેથી,એ મહામોટા પ્રસાદ (ઈશ્વરીય કૃપા) થી વંચિત રહી જાય છે.

(૭) બહારની જ્યોતિઓમાં, મોટામાં મોટી પ્રસિદ્ધ જ્યોતિ સૂર્ય છે. કેમકે, જ્યારે સૂરજ ઉપર આવે છે, ત્યારે મનુષ્ય (નિંદ્રાથી) ઉઠે છે, સૂર્યની હાજરીમાં માણસ પોતાનાં કામ સારી રીતે કરે છે. તેથી, સૂર્ય માણસની જ્યોતિ છે.

(૮) સૂર્ય ન હોય ત્યારે, માણસની જ્યોતિ ચંદ્ર બને છે, કેમકે, સૂર્યનાં અજવાળાની જેમ જ, માનવી એને અજવાળે કામ કરે છે. અને જ્યારે ચંદ્રમા પણ નથી હોતો ત્યારે, દીવડો એનો પ્રકાશ બની જાય છે, કેમકે, દીવાને અજવાળે પણ માણસ પોતાનું કામ એવી જ રીતે કરી શકે છે. જ્યારે દીવો પણ ન હોય, ત્યારે વાણી એનું અજવાળું બની જાય છે. કેમકે અંધારી રાતે, જ્યારે હાથ સુજણું પણ નથી હોતું, ત્યારે માણસને જ્યાં બોલાવવામાં આવે, ત્યાં એ જઈ પહોંચે છે. અથવા, જ્યાં કોઈ કૂતરૂં ભસતું કે ગધેડું ભૂંકતું હોય ત્યાં તે અવાજ ને આધારે એ પહોંચી જાય છે.

(૯) વાણી મનુષ્યનાં અજવાળા તરીકે લોકમાં જાણીતી નથી. તોયે, પ્રકાશની જે ખાસીયત છે, તે, એનામાં પણ આપણને મળી શકે છે. કેમકે, સૂર્ય, કે ચંદ્ર, કે દીવાનાં અજવાળાં નેત્રને પ્રકાશ આપીને હ્રદયમાં (સમજદારી રૂપે) વિવેક, વિચાર ઉપજાવીને, એને પોતાના જે હોય તે કામધંદામાં જોડે છે, તેવી જ રીતે, વાણી પણ, માનવીના કાનમાં પ્રકાશ આપીને, એની બુદ્ધિમાં યોગ્ય વિવેક ઉપજાવીને, એને કામકાજે લગાડે છે, તેથી , માણસનું એ પણ એક અજવાળું છે.

(૧૦) એવી અપ્રસિદ્ધ જેયોતિ માત્ર વાણી જ નથી, પણ નાકની (42/76) સૂંઘ, સ્વાદની સૂઝ ને ત્વચાનો સ્પર્શ, એ સર્વ પણ માનવીનાં અજવાળાં છે, કેમકે, એ જ્યોતિઓ પણ, નાક, જીભ અને ત્વચાનાં પ્રકાશ ઉપજાવતી, બુદ્ધિમાં વિવેકનો ઉદય કરે છે, અને માણસને કામકાજ માટે તૈયાર કરે છે. તે ઉપરથી આપણને ખબર પડે છે કે, જે કોઈ વસ્તુ, કોઈપણ રીતે, માણસના મનમાં વિવેક ઉત્પન્ન કરીને એને કામે લગાડી શકે છે, તે એનું અજવાળું બની રહે છે.

(૧૧) એટલું સમજી લ્યો, કે બ્રાહ્મ બાહ્ય સાધનો રૂપી, એટલે કે કિરણો રૂપી બાહ્ય ઈંદ્રિયો ઉપર પોતાનો પ્રકાશ પાડીને, આ બધી જ્યોતિઓ, માણસના મનને ચાલતું કરે છે. એવાં બાહ્ય સાધનોની ગેરહાજરીમાં ઈંદ્રિયો અંતઃકરણને, એટલે કે વિવેકના સાધનરૂપ મનને નથી કરી શકતી, તેથી, એ (સૂર્ય, ચંદ્ર, દીપક, વાણી, ઘ્રાણ વગેરે જ્યોતિઓ.) માત્ર બાહ્ય જ્યોતિઓ છે. પરંતુ, ચિત્તમાં સ્મૃતિ તથા વિચાર સ્ફૂરતાં, માણસનું મન પોતાની મેળે સળવળી ઉઠે છે. ત્યાં, તે એ બાહ્ય જ્યોતિઓના લીધે નહિ, પરંતુ, જે અંદરની જે આત્મજ્યોતિ છે, તેના વડે કરીને સચેતન બને છે. કેમકે આપણે જ્યારે વિચારીએ કે મારે અમુક વસ્તુનો વિચાર કરવો છે, ત્યારે, આપણા મનને પેલી આત્મજ્યોતિનો પ્રકાશ મળી શકે છે. તેના વડે વિચાર કરવાનો વિવેક એને સાંપડે છે, અને ત્યારે, એ આંતરિક પ્રવૃત્તિ કરી શકે છે.

(૧૨) એ આંતરિક ઉજાસનો ખરેખરો અનુભવ આપણને સ્વપ્નમાં થાય છે, કે જ્યારે આપણે સ્વપ્નની દુનિયામાં સહેલ કરતા હોઈએ છીએ. કેમકે, તે વખતે, નિદ્રાને લીધે, બાહ્ય ઈંદ્રિયો નિશ્ચેષ્ટ હોય છે. ત્યાં નથી સૂર્ય તપતો, નથી ચંદ્ર પ્રકાશતો, નથી તારા ચમકતા, દીવોયે ત્યાં નથી હોતો, તેમ વાણી વગેરે બાહ્ય જ્યોતિઓ પણ ત્યાં વિદ્યમાન નથી હોતી. ને તેમ છતાં, પોતાની આત્મજ્યોતિમાં આપણે એક વિચિત્ર સ્વપ્નસંસાર દેખીએ છીએ, અને બહારનાં અજવાળાં વડે કરતા હોઈએ છીએ, એવી જ પ્રવૃત્તિઓ, આપણે તેમાં પણ કરીએ છીએ.

(૧૩) આપણે એટલું નક્કી કર્યું, કે ઉપર કહેલા નિયમ મુજબ જેની હાજરીમાં મનુષ્ય પ્રવૃત્તિ કરે છે, એજ એની જ્યોતિ છે. અને સ્વપ્નાવસ્થામાં તો, મનુષ્યની પ્રવૃત્તિ પોતાના આત્મામાંજ થતી સાવ દેખીતી છે. તે ઉપરથી આપણને ખબર પડી શકે છે, કે, માણસનો આત્મા પણ એનો ઉજાસ છે, એની (43/76) જ્યોતિ છે.

(૧૪) અને એ ઉજાસ, બધી જ ઈંદ્રિયોની અંદર વસતો હોવાથી, એ અંતરજ્યોતિ કહેવાય છે. સ્વપ્નકાળે, આપણી આત્મજ્યોતિનાં અજવાળામાં, સ્વપ્ન શરીરના પગ ચાલે છે, હાથ પકડે છે, આંખો ભાળે છે, કાન સાંભળે છે. એ ઘોડા ઉપર સવાર થઈને દૂરદૂરની સફારીઓ કરે છે. દોસ્તોને મળે છે, બજાર જાય છે, વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરીને એ પાછો વળે છે, ને રૂપાળી સ્ત્રીઓ સાથે ચેનચાળા પણ કરે છે, આ બધી ચેષ્ટાઓ માણસની પોતાની આંતરિક જ્યોતિમાં થાય છે.

(૧૫) જાગ્રતકાળે પણ, આપણે એજ આત્મજ્યોતિમાં વર્તતા હોઈએ છીએ, ને ચંદ્ર, સૂર્ય વગેરે તો, એ આત્મજ્યોતિમાં માત્ર ઉપલક સેવા કરે છે. કેમકે, જાગ્રતમાં જો એ (સાનભાન રૂપી) આત્મ-ઉજાસ માણસમાં ન હોય તોયે, ત્યાં એક સમાન અંધકાર જ સર્વત્ર પ્રવર્તે. તેને લીધે, મરણ પામેલા શરીરને તો, બધું અંધારૂં જ અંધારૂં હોય. તેથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, ખરૂં જોતાં, એ જ્યોતિ જ આત્મા છે, ને બહારનાં અજવાળાં, સાચાં અજવાળાં નહિ, પણ માત્ર ઈંદ્રિયોને કામ કરતી કરવાનાં સાધન હોય છે. પરંતુ, સામાન્ય લોકો, વ્યવહારિક દ્રષ્ટિએ, સૂર્ય, ચંદ્ર વગેરેને જ પોતાની (વાસ્તવિક) જ્યોતિઓ સમજે છે.

(૧૬) જ્યારે આપણો આત્મા નેત્ર વગેરેમાં પ્રકાશ પૂરે છે. ત્યારે જ આંખો દેખે છે, કાન સાંભળે છે, નાક સૂંઘે છે, જીભ ચાખે છે, ને કાયાને ઠંડી-ગરમીની ખબર પડે છે. બુદ્ધિમાન લોક, (દેહની) એવી પ્રવર્તમાન સ્થિતિને જાગ્રત અવસ્થા કહે છે. બહારના (લૌકિક) પ્રકાશો તો, એ (ઈંદ્રિયો) નાં કામોમાં સહાયક બને છે, જેવી રીતે કે, ચંદ્ર, સૂર્ય, કે દીવો, ભૌતિક અંધારાને હટાવવા રૂપે સહાયક થાય છે, કે જેથી કરીને આંખો પોતાનું કામ પૂરે પૂરૂં, ને ઠીક ઠીક કરી શકે. તે કારણથી, બધી જ બાહ્ય જ્યોતિઓ પોતપોતાની સેવા બજાવવામાં, આત્મજ્યોતિને અધીન વર્તે છે. (કેમકે બહારનું અજવાળું સરખું હોય, તો તેમાં આત્મજ્યોતિ મનુષ્યને સરખી રીતે પ્રવર્તાવી શકે.)

(૧૭) પરંતુ, પોતાનાં પ્રકાશમાં, આત્મજ્યોતિ એ (બાહ્યપ્રકાશો) ને અધીન નથી હોતી, કેમકે, સ્વપ્નમાં, સ્વપ્નદ્રષ્ટા, વગર-આંખે દેખે છે, વગર-કાને સાંભળે છે, વગર-ચરણે ચાલે છે, ને વગર-હાથે પકડે છે. બાહ્ય પ્રકાશો તો, ઈંદ્રિયોના ચાકર છે, જે ઈંદ્રિયોથી ઘણા વેગળા હોય છે, ને આત્મપ્રકાશ (44/76) સાથે એમનો કશો સંબંધ હોતો નથી. તેથી, આપણને ખબર પડે છે કે આત્મજ્યોતિ પોતાના સ્વરૂપમાં વિરાજમાન, ને સ્વતંત્ર છે, નહિ કે બહારના પ્રકાશોને વશ વર્તનારી.

(૧૮) એ બહારના અજવાળાં, ઈંદ્રિયોની ચાકરી કરે છે, એમને ઉજાસ આપે છે, ને કામે લગાડે છે. પણ એ, નથી પોતાને જાણતો, નથી ઈંદ્રિયોને જાણતાં, તેમ એમને નથી, હોવી. પોતાના દ્વારા થઈ રહેલી સેવાની પણ કશી જાણકારી. તેથી, એ (બાહ્યજ્યોતિઓ) સ્વભાવે કરીને જડ છે, પરંતુ, આત્મજ્યોતિ મનને, મનનાં વિચારો, ઈંદ્રિયોને, તેમજ સૂર્ય, ચંદ્ર, દીપક એ સર્વને, જાણે છે. તેથી એ સ્વપ્રકાશ અને જ્યોતિઓની યે જ્યોતિ છે. સંસ્કૃતમાં એને ચેતન કહે છે.

(૧૯) બહારની જ્યોતિઓને ભાગે, માત્ર ઈંદ્રિયોને કામે લગાડવાનું કામ હોય છે. દેખાવાનું નહિ. જ્યારે આત્મજ્યોતિનું કામ તો, ઈંદ્રિયોને કામે લગાડવાઉપરાંત, એને દેખવાનું પણ છે. (ચેતના વડે જ આંખો પ્રવર્તી, અને દેખી પણ શકે છે, ને બહારનાં અજવાળાં ઈંદ્રિયોને ત્યારે જ પ્રવર્તાવી શકે છે, કે જ્યારે એ ઈંદ્રિયોમાં ચેતનનો સંચાર હોય – નહિ તો બાહ્ય પ્રકાશો ઈંદ્રિયોને પ્રવર્તાવી શકે નહિ.) તે કારણે બાહ્ય પ્રકાશો અધૂરા, ખોડીલા, ને તુચ્છ છે, જ્યારે આત્મજ્યોતિ, પૂર્ણ જ્યોતિ છે. તે ઉપરાન્ત, બહારનાં અજવાલાં વડે થતી પ્રેરણા પણ, નહિ જેવી હોય છે. કેમકે, સૂર્ય, ચંદ્ર, ને દીપક તો, માત્ર આંખોને જ પ્રેરી શકે છે. કાન તથા નાક, વગેરે અન્ય ઈંદ્રિયોને નહિ, જ્યારે આત્મજ્યોતિ, આંખ, કાન, નાક, વગેરે સર્વ ઈંદ્રિયોને પ્રેરે છે. ને એ સર્વ-ને તે દેખે પણ છે. (-એ સર્વની હયાતીનું ભાન પણ, માણસને એ ચેતના વડેજ થાય, અથવા રહે છે.) તેથી, આત્મજ્યોતિ જેવી વ્યાપક (Inclusive) છે, તેવી ઈંદ્રિયો નથી.

(૨૦) આ સિવાય, બીજું પણ એક એવું કારણ છે, કે જેને લીધે આત્મજ્યોતિ, બહારનાં પ્રકાશો કરતાં વધારે ચળકતી છે. તે એ, કે બહારના પ્રકાશો, ગમે તે કારણે પણ, માણસની બાહ્ય પ્રવૃત્તિઓનું કારણ બને છે, એ ખરૂં. તેમ છતાં એ બાહ્ય પ્રકાશો, માણસની પ્રવૃત્તિ થતી હોવા બદલ (આ મારાથી થયું, એવું ) અભિમાન નથી કરતા. જ્યારે આત્મજ્યોતિ (45/76) (રૂપી સાનભાન) ને તો, માણસની પ્રવૃત્તિમાં, કોઈને કોઈ પ્રકારનું અભિમાન રહેતું જોવામાં આવે છે. (કે મેં આ કર્યું, વગેરે). કેમકે જ્યાં સુધી ઈંદ્રિયોને પોતાની ચેષ્ટામાં સ્વાભાવિક (હું પણાનું) અભિમાન ન હોય, ત્યાં સુધી એ નિરર્થક, નકામી રહે છે, (કેમકે ત્યારે એ ચેતનહીન રહે છે, ને બહારનાં ગમે તેવાં ઉગ્ર અજવાળાંને પણ એ દાદ દઈ શકતી નથી.)

(૨૧) જુઓ, જ્યારે આત્મા,મનમાં તેમજ ઈંદ્રિયોમાં (હુંપણાનું) ‘અભિમાન’ કરે છે, ત્યારે જ જાગ્રતની પ્રવૃત્તિઓ બની શકે છે. અને જ્યારે એ ઈંદ્રિયોને પડતી મૂકીને આત્મા માત્ર માણસના મનમાં જ અભિમાન સીંચે છે, ત્યારે, સ્વપ્નની પ્રવૃત્તિઓ શક્ય બને છે, ને સ્વપ્ન – સંસારના ભોગ, (સ્વપ્ન દ્રષ્ટાને) પૂરા પાડે છે. અને જ્યારે એ (આત્મજ્યોતિ – ચેતન) મનમાં પણ ભિમાન (અર્થાત્ ભાન) રાખવાનું છોડીને માત્ર પાંચ પ્રાણોને જ સભાન રાખે છે. ત્યારે માણસને નિદ્રા આવી જાય છે. ત્યારે કેવળ પાંચ પ્રાણો જ કામ કરતા રહે છે. અને જ્યારે આત્મજ્યોતિ જો પ્રાણોમાં પણ અભિમાન પૂરવાનું પડતું મુકે છે, ત્યારે શરીરનું મૃત્યુ થઈ જાય છે.

(૨૨) આવી રીતે વિચાર કરવાથી આપણને ખબર પડે છે કે, જ્યારે આત્મજ્યોતિનું અભિમાન, (ચેતના), ઈંદ્રિયોને વ્યાપે છે, ત્યારે જ  ઈંદ્રિયો કર્તા – ભોક્તા બની જાય છે. ને પોતપોતાની પ્રવૃત્તિઓ કરતી રહે છે, પરંતુ બહારના પ્રકાશો, એ ઈંદ્રિયોના સંચરણમાં, (પોતાપણાનું) અભિમાન નથી કરી શકતા. એ કારણથી પણ, એ (બહારની જ્યોતિઓ) ખોડખાંપણવાળી, ને તુચ્છ છે, જ્યારે આ, (ચેતન આત્મજ્યોતિ) પૂર્ણ જ્યોતિ છે. પેલાં જડ છે, ને આ ચેતન છે.

(૨૩) એક ચેતવણી, — રખે તમે એવું માની બેસતા, કે આપણે જે આત્મજ્યોતિના અભિમાનીની વાત કરી, તે આત્મજ્યોતિનું પોતીકું સ્વાભાવિક હોય છે. એવું નથી. એ અભિમાન તેનામાં આપણે કલ્પી લીધેલું હોય છે. કેમકે, માણસનાં જેવાં જેવાં (પાછળ કરેલાં) કર્મો પોતાનું ફળ આપવા તૈયાર થાય છે. તેવાં તેવાં એ (કર્મોને લગતાં) સ્વાભાવિક અભિમાનો, (એટલે કે અહંકારો) એ ફળભોગની ચેષ્ટામાં પ્રકટ થતાં રહે છે, એ કર્મ સમાપ્ત થતાં, આત્મજેયોતિ, સર્વ પ્રકારના અભિમાનથી મુક્ત એવા પોતાના શુદ્ધ અને પવિત્ર સ્વરૂપે વિદ્યમાન હોય છે. (દા.ત. કોઈને ચિત્રપટ જોવાનો શોખ હોય, ત્યારે ચિત્રપટ જોવાનો વિચાર કરતે તેમજ ચિત્ર જોતે પણ, એના મનને લોભ તથા પોતે ચિત્ર જોતા હોવાના અહંકાર પૂર્વકનું (46/76) સાનભાન એની નેત્ર ઈંદ્રિયોમાં ચમકી ઉઠે છે. પરંતુ, એ કામ, પત્યા પછી, એની આંખો તેમજ તેમાંથી આત્મચેતના, પોતાની શાન્ત, શુદ્ધ, પ્રકૃતિમાં પુનઃસ્થિર થઈ જાય છે.)

(૨૪) જ્યારે માનવીનું (અમુક કોઈ) કર્મ જાગ્રત અવસ્થામાં ભોગવવા યોગ્ય ફળ આપવા માટે ઉપર નીકળી આવે છે, ત્યારે એનું અભિમાન લાગતી વળગતી ઇંદ્રિયોમાં પ્રકટ થાય છે. અને એ ફળભોગ સમાપ્ત થાય, તથા સ્વાનમાં જ ભોગવવા યોગ્ય કર્મો આગળ નીકળી આવે, ત્યારે એનાં ભોગનું અભિમાન ઈંદ્રિયોમાં નહિ, પરંતુ, ફક્ત મનમાં જ ઉદય પામે છે, (અને તે ભોગો એ મનોમય ભોગવી લ્યે છે.) અને જ્યારે જાગ્રત અને સ્વપ્ન, ઉભયના ભોગ સમાપ્ત થાય, ત્યારે એ જીવાત્મા મન વડે પણ અભિમાન રાખતો નથી, કેમકે મન તેમજ ઈંદ્રિયોને સમેટી લઈને એ પોઢી જાય છે. વધારે શું લખીએ? જ્યારે ચાલુ જીંદગીનાં ચાલુ કર્મો ખતમ થઈ જાય, ત્યારે, મનુષ્ય પોતાના પાંચ પ્રાણો (-એટલે કે શ્વાસોચ્છવાસ) નું અભિમાન પણ છોડી દે છે. ને ત્યારે, એ મરણ ને શરણ થાય છે.

(૨૫) આવી રીતના અવલોકનથી તથા અનુભવથી આપણને ખબર પડે છે, કે એનું (એટલે કે આત્મચેતનાનું) અભિમાન પણ, સ્વાભાવિક નહિ, પણ એનામાં કલ્પાયેલું હોય છે. અને એ કલ્પના, માણસનાં કર્મોને લીધે, એનામાં થવા પામે છે. તે ઉપરથી એવું ફલિત થાય છે કે, જેમ સૂર્યનો પ્રકાશ યોગ્ય રીતે ઝીલવા માટે આંખો સ્વસ્થ (નીરોગી) હોવી જરૂરી છે. એવી જ રીતે, માણસના અભિમાનના આવિષ્કાર માટે માણસનાં ભોગ કર્મો હોવાં આવશ્યક છે. (કેમકે એને નિમિત્તે જ એને કર્તા ભોક્તા પણાનું અભિમાન થઈ શકે છે.)

(૨૬) એ દેખીતી હકીકત છે કે, જ્યારે નેત્રો નીરોગી હોય, ત્યારે સૂર્ય એમાં પ્રકાશ પૂરીને એને કાર્યક્ષમ બનાવે છે. એવી રીતે, જ્યારે માણસે ભોગવવાનાં કર્મો ઉદય પામે છે, ત્યારે આત્મજ્યોતિ (ની ચેતના) પણ એમાં (કર્તાપણાના) અભિમાનનો ઉજાસ ઉપજાવીને, એને કામે લગાડે છે, પરંતુ, જો સૂર્યનો પ્રકાશ આંખોને સ્પર્શવા છતાં, તેનાથી પોતે અસ્પૃષ્ટ, ને પવિત્રનો પવિત્ર રહે છે, એવી રીતે, (47/76) આત્મજ્યોતિને પણ, કોઈપણ ઈંદ્રિયોનો ચેપ લાગતો નથી, પરંતુ એ સદાકાળ પવિત્રની પવિત્ર રહે છે.

(૨૭) સંક્ષેપમાં કહેતાં, એ આત્મજ્યોતિમાં કદીક જાગ્રત, કદીક શ્વાન, ને કદીક ગાઢ નિદ્રાની સ્થિતિઓ આવે જાય છે, અને જેવાં જેવાં કર્મોનો ઉદય થાય છે, તેવી તેવી એ મનુષ્યની અવસ્થાઓ, પલટા લેતી રહે છે. અને તેથી પ્રત્યેક, હિલચાલ અને તેનાં બધાજ ફળભોગ, એ આત્મજ્યોતિમાં જ પૂરાં થાય છે.

(૨૮) એટલું જ નહિ પણ, શરીર પડ્યા પછી એ જીવની જે કંઈ પ્રવૃત્તિ થાય છે, એ પણ, એજ આત્મજ્યોતિમાં બનવા, અને પૂર્ણ થવા પામે છે. કેમકે, મરણ પછી, જીવાત્મા દેવયાન કે પિતૃયાનની સડક ઉપર વિચરે છે, કે અધોગતિ પામે છે, ત્યાં (એ બધું) કરનારો, ઉદાન પ્રાણ છે. તો પણ, જેવી રીતે કારીગર ફાનસને અજવાળે કામ કરે છે. તેવી રીતે, એ ઉદાન પણ, ત્યાં એ આંતરિક ફાનસ (આત્મજ્યોતિની ચેતના) ને સહારે જ પોતાની પ્રવૃત્તિ કરે છે.

(૨૯) દેવયાનને માર્ગે એ જીવાત્મા, કર્મકાંડમાં બતાવ્યા મુજબ, અગ્નિ, પછી અગ્નિથી ભડકો અથવા જ્વાળા, અને જ્વાળામાંથી દિનને પામે છે. અને જો પિતૃયાનને માર્ગે જવાનું હોય, તો, પહેલાં ધૂમાડો ને ધૂમાડામાંથી અંધારી રાત એ પામે છે. અને જો અધોગતિ થવાની હોય તો, પહેલાં એની ભસ્મ, પછી માટી, પછી વનસ્પતિ વગેરે બનતો બનતો, છેલ્લે એ નારીનાં ગર્ભમાં પહોંચે છે.

(૩૦) જીવની ગતિ જો દેવલોક તથા પિતૃલોકમાં હોય, તો, એ ત્યાં સોમરાજા કે દેવરૂપ બની જાય છે. અને ભૂલોકમાં માદાના ગર્ભમાંથી પશુપક્ષી કે મનુષ્યની જાતમાં, મર્ત્યલોકના ભોગો (એના કર્મો અનુસાર) એ ભોગવે છે. આ બધી હિલચાલો, લૌકિક કે પારલૌકિક, કે આધ્યાત્મિક, કે આધિભૌતિક, કે માનવીય, કે ઈશ્વરીય, — જે હોય તે, એ બધી, એ જીવાત્માનાં જેવાં કર્મો પોતાના ફળ આપવા ઉદય પામે, તેના ઉપર અવલંબે છે. ને એ બધું કરનારો, ઉદાન પ્રાણ છે, તેથી કરીને, ઈંદ્રિયોને પ્રાણ, ખરૂં પૂછો તો, કર્મોના જ બંધન હેઠળ, કર્તા કે ભોક્તાપણાનો ભાવ ધારણ (48/76) કરે છે. પરંતુ, એમના ભોગ તથા એમની પ્રવૃત્તિઓની પૂર્તિ અથવા સમાપ્તિ, એ આત્મજ્યોતિ (ની ચેતના) ને જ આશ્રયે થાય છે. તેથી આત્મ ચૈતન્ય જ સર્વ પ્રવૃત્તિઓનો આધાર, એટલે કે તેનું અધિષ્ઠાન છે.

(૩૧) એમ ઉર્ધ્વ તથા અધોગતિઓમાં, અથવા તો લૌકીક કે પારલૌકિક (-એટલે કે આ ભવની કે પરભવની) ગતિઓમાં, ઉદાન પ્રાણ જે પ્રવૃત્તિ કરે છે, તે, એ આજ આત્મજ્યોતિના અભિમાન વડે, (એટલે કે તેના વડે જ પ્રેરાઈને,) કરે છે, અને તેના જ અભિમાન જોરે, એને શ્રષ્ટા એવું નામ પ્રાપ્ત થાય છે. (કેમકે, કર્મકાંડની રીતે જોતાં, ઉદાન પ્રાણ જ જીવાત્મા માટે દેવલોકની કે પિતૃલોકની કે મર્ત્યલોકની સૃષ્ટિ પૂરી પાડે છે, ને જીવને માટે જાતજાતનાં દેહો રચે છે. પરંતુ, ખરૂં જોતાં જ્ઞાની જન જાણે છે કે, એ સૃષ્ટા તથા કર્તા જેવો દેખાતો ઉદાનપ્રાણ પણ, પોતાની એ બધી પ્રવૃત્તિ, કેવળ આત્મચૈતન્યના રૂડા પ્રતાપે જ કરી શકે છે. ને તેના વિના, એ માત્ર જડ વાયરો છે.) એજ ઉદાન પ્રાણ, દેવલોકમાં કે પિતૃલોકમાં વિવિધ ઈંદ્રિયો રૂપ થઈને, ઉર્ધ્વગતિના ભોગની પ્રાપ્તિ, અને દેવલોકને ઘટે તેવી પ્રવૃત્તિ કરે છે. અને ત્યારે, ત્યાં પણ, એજ આત્મજ્યોતિના અભિમાનને લીધે, એ ઈશ્વર કે દેવ નામ પણ પામે છે. અને એજ (ઉદાન પ્રાણ), નરલોકમાં કે પશુપંખીઓમાં, ‘જીવ’ નામ પ્રાપ્ત કરે છે. ઉર્ધ્વલોકોમાં અને પરલોકમાં, પુણ્યકર્મોના ફળરૂપે એ સ્વતંત્ર (સ્વાધીન) થાય છે, અને અહીં (મર્ત્યલોકમાં), પાપકર્મોને કારણે એ પરતંત્ર બની જાય છે. (-એવી એવી દેખાતી સ્વાધીનતા કે પરાધીનતા, કેવળ એના પાપ-પુણ્યોનાં ફળને કારણે એને પ્રાપ્ત થતી હોવાનું કર્મકાંડ કલ્પે છે.)

(૩૨) એવી જ રીતે, શું લૌકિક કે શું પારલૌકિક (-એટલે કે આ ભવનું કે પરભવનું) સંસારચક્ર, અનાદિકાળથી, આ આત્મજ્યોતિમાંજ ચાલતું રહ્યું છે, અને પોતે પોતાનાં કર્મો અનુસાર, પ્રાણ, અથવા ઈંદ્રિયો અને પ્રાણ, કદીક પારલૌકિક, તો કદીક લૌકિક ચક્રમાં (-એટલે કે, ઉર્ધ્વ કે અધોગતિઓમાં,) ફેરા ફરે છે. અને એજ જ્યોતિ, સર્વ પ્રવૃત્તિઓનું અધિષ્ઠાન છે, ને (તે સાથે, એ) તે સર્વથી પૃથક, તથા અકર્તા તેમજ અભોક્તા છે. કેમકે, કરવું અને પામવું, એ ખરૂં જોતાં પ્રાણનું અને ઈંદ્રિયોનું કામ છે, આત્મજ્યોતિનું (49/76) નહિ. તેથી, એ અસંગાત્મા છે.

।। ૐ  ।।

બીજો અધ્યાય

(૧) આ  વિવેચનથી એ હકીકત પુરવાર થાય છે કે, (બધી) પ્રવૃત્તિ આત્મજ્યોતિને આશ્રયે – આધારે થતી હોવા છતાં, એ પોતે, (એમાંના કશાની) કર્તા નથી, એટલું જ નહિ પણ, એને એ પ્રવૃત્તિ સાથે, ઉજાસ (આપવા) ઉપરાન્ત, કશો પણ સંબંધ નથી હોતો. જુઓ કે, આપણે બધી પ્રવૃત્તિ કરીએ છીએ, (કેમકે, એનાં પ્રકાશમાં જ આપણે બજાર જઈએ, ને કામકાજ પતાવીને પાછા પણ આવીએ છીએ.) એ પ્રવૃત્તિઓ કરવી, ને એનાં જે લાભ કે હાની હોય, તે ઉઠાવવાં, એ મનુષ્યનો સ્વભાવ છે, એનો પ્રકાશ આપનારા ચંદ્રનો કે સૂર્યનો, કે બીજાનો નહિ.

(૨) પાછલા અધ્યાયમાં આત્મા ‘જ્યોતિઓનો જ્યોતિ’ હોવાનું આપણે સિદ્ધ કર્યું છે. અને તે સાથે એ પણ સિદ્ધ કર્યું છે કે, બાહ્ય કે આંતરિક, લૌકિક કે પારલૌકિક, માનુષી કે ઈશ્વરીય, બધીજ પ્રવૃત્તિઓ, આ આત્મજ્યોતિમાંજ સિદ્ધ થઈ શકે છે. તથા કર્તા ભોક્તા તો, પ્રવૃત્તિના યંત્ર અથવા સાધનરૂપ ઈંદ્રિયો અને પ્રાણજ છે. તેથી, કરવું, અને કર્યાનું પરિણામ પામવું, એ તેમનો ધર્મ છે, આત્મજ્યોતિનો નહિ. એટલું જ નહિ પણ, એ આત્મજ્યોતિ તો, અકર્તા, અભોક્તા, નિત્ય મુક્ત, અસંગાત્મા છે.

(૩) આ વાતની સ્પષ્ટતા કરવા માટે આપણે એક ઉદાહરણ લઈએ, ને પછી, તે વાતને એ દ્રષ્ટાન્ત સાથે ઘટાવીયે, કે જેથી, સંસ્કૃત નહિ જાણનારાઓ માટે, સૂક્ષ્મ વિચાર કરવામાં સરળતા થાય. એક કલ્પના કરો, કે કોઈ એક રાજદરબારમાં રાતને સમયે નાચમુજરા અને ખેલતમાશા ચાલે છે.

(૪) ત્યાં એક વિશાળ રાજમહેલ છે, તેમાં આ ખેલતમાશા ચાલે છે. એ ખંડમાં એક ખૂણામાં એક દીપક ગોઠવેલો છે. એમાં બત્તી પ્રજ્વળે છે. એક સિંહાસન ઉપર મહારાજા વિરાજે છે, અને એના દરબારીઓ યથાસ્થાન પોતપોતાને આસને  (50/76) બેઠા છે. એમની સામે એક કંચની અભિનય કરે છે, ને નાચે છે. ગવૈયા તથા સાજીંદાઓ, એને પોતાના તાલ ઉપર નચાવે છે, અને કંચની પણ, જે તાલે તેઓ નચાવે, તે તાલે નાચે છે.

(૫) આ ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ થાય છે, કે ગાનારા-બજાવનારા જેમ નચાવે, તેમ કંચની નાચે છે, એ જ્યારે તાલમાં નિયમ અનુસાર નાચે છે, ત્યારે રાજા તેમજ દરબારીઓ પ્રસન્ન થાય છે. ત્યારે પણ એ બેસુર કે બેતાલ થઈ જાય છે, ત્યારે બધા ખિન્ન થઈ જાય છે, અને સર્વ સમય, એ કંચની, એ ગાયકો, એ રાજા, એ દરબારીઓ, અને એ દીવાનખાનું – એ સર્વને, પેલો દીપક પ્રકાશ્યા કરે છે, અને બધો ખેલ તમાશો, કેવળ એને આશરે ચાલે છે. (કેમકે, જો એ બત્તી ગુલ થઈ જાય, તો ખેલ પણ ખતમ થઈ જાય,) તો પણ, એ દીપક પોતે, નથી કોઈ નાચ ગુજરા કરતો તેમ એ તમાશા અંગે, નથી કરતો લગીરે હરખ, તેમ નથી નારાજ.

(૬) અને જ્યારે એ નાચનારી અને સભાસદો વિસામો ખાવા બેસે છે, ત્યારે, એ દીપક જેવી રીતે ચાલુ તમાશાને અજવાળતો હતો તેવી જ તટસ્થ, અદાથી, એમના વિશ્રામને પણ એ અજવાળે છે, અને જ્યારે એ બધા અદાકારો (તમાશો કરનારા) અને શ્રોતાઓ ચાલ્યા જાય છે, ત્યારે, એ દીપક (તેવી જ તટસ્થ અદાથી) એ ખાલી ખંડને, તેમજ પેલા બધાની ગેરહાજરીને પણ પ્રકટ કરતો, પ્રકાશ્યા કરે છે. તમાશો તથા તેના પ્રેક્ષકો ત્યાં ન હોવાથી એને કંઈ ખેદ થતો નથી. બલકે, એ સર્વ (ઘટનાઓ) પરત્વે, તે અસંગ રહે છે.

(૭) એવી રીતે, આ ઉદાહરણમાં પણ, આ કાયારૂપી રાજમહેલ છે, કે જેમાં કામકાજ કરનારી ઈંદ્રિયો (દાસીઓ) વસી રહી છે. એના સભાઘરમાં, અહંકાર રાજા ને સ્થાને છે. અને અંદરની ઈંદ્રિયોને અર્થાત્ અંતઃકરણને, એના દરબારીઓ જાણો, બુદ્ધિ ત્યાં નાચનારી અદાકાર (એક્ટ્રેસ) છે. ને બાહ્ય ઈંદ્રિયોને આપણે ગવૈયા-બજવૈયા ગણીએ, બહારની જ્યોતિઓ એમનાં સાજ છે, ને આત્મજ્યોતિ પેલા દીપક રૂપ છે, કે જે, મનરૂપી ઝમ્મરમાં ઝગમગાટ પ્રકાશે છે.

(૮) બાહ્ય ઈંદ્રિયોરૂપી ગવૈયા, બાહ્ય જ્યોતિઓ સાથે તાલસુરનો જેવો મેળ સાધ્યા કરે છે. તેમ બુદ્ધિ નાચે છે, કેમકે, જ્ઞાનેન્દ્રિયો જેવી રીતે ગાય બજાવે છે, તેને અનુસરીને (51/76) બુદ્ધિને (કેવી રીતે નાચવું તેની ગતાગમરૂપી) વિવેક સાંપડે છે, ને એ ચેષ્ટાની પ્રવૃત્તિ કરે છે. જો એનું કામ સારૂં હોય, તો, સભાસદો સહિત અહંકાર આનંદ પામે છે, ને તે જો ભૂલ કરે તો એ બધા નારાજ, ને દુઃખી થાય છે.

(૯) આ બધા ખેલતમાશા, પેલી આત્મજ્યોતિ (ચેતના) માં થાય છે. એ (ચેતના) જેયોતિ જો (ચાલુ) ન હોય, તો, જ્ઞાનેન્દ્રિયો એ બુદ્ધિ, એ કર્મેન્દ્રિયો, એ અહંકાર, બધું વ્યાર્થ થઈ જાય, તેથી, આપણને સમજાય છે કે, એના જ પ્રકાશમાં, ને એનેજ આશ્રયે, એ બધાં પોતાનાં ખેલ તમાશા કરે છે.

(૧૦) આત્મજ્યોતિ જ્ઞાનેન્દ્રિયોને પ્રકાશિત કરે છે, ને ઈંદ્રિયોના હલનચલનને પણ પ્રગટ કરે છે, વળી, સાજરૂપી બાહ્ય પ્રકાશોને એ પ્રકાશિત કરે છે, એવી રીતે, તે બુદ્ધિને પણ પ્રકાશિત – (એટલે કે ચેતનવંતી) કરે છે. અને બુદ્ધિ જેવા જેવા વિચાર કરે છે, ને જેવું જેવું સમજે છે, તેને પણ એ પ્રકાશિત કરે છે.

(૧૧) અને વળી, બુદ્ધિની પ્રવૃત્તિથી અહંકાર હર્ષ કે શોક પામે છે, તેને પણ, અને સાથે સાથે હર્ષશોક કરતા અહંકારને પણ એ પ્રકાશ આપે છે, (એટલે કે પ્રવર્તાવે છે.) (તેમ છતાં) એને નથી ઈંદ્રિયોના સુરતાલ સાથે, કે બુદ્ધિની ચિંતા-ફિકર સાથે કશી નિસબત, તેમ નથી, અહંકારને થતા હર્ષશોક સાથે એને કશી લેવાદેવા. બલકે, એ સર્વની ચેષ્ટાઓથી, તથા એ સર્વનાં સ્વરૂપોથી અલગ, અસંગ, એવી એ, જ્યોતિઓની-યે જ્યોતિ છે. (- કે જેને લીધે બાહ્ય પ્રકાશો પણ પ્રકાશમાન થઈ શકે છે.)

(૧૨) જાગૃતિમાં, જ્યારે આ બધું નટમંડળ જાગૃતિના અભિનય કરે છે ત્યારે, આત્મજ્યોતિ જાગૃત અવસ્થાને, તેમજ એ (નટસમુદાય) ની જાગૃતિની પ્રવૃત્તિઓને પ્રકાશિત કરે છે, એ બધું ટોળું જ્યારે સ્વપ્નમાં જાય છે, ત્યારે, તે સ્વપ્નના ખેલ કરે છે, ત્યારે તે એ સ્વપ્નને, તેમજ સ્વપ્નાવસ્થાની ચેષ્ટાઓને પણ પ્રકાશિત કરે છે, જેવી રીતે જાગૃતિમાં કરે છે, તે જ રીતે. અને જ્યારે એ બધું સુષુપ્તિમાં વિલીન થઈ જાય છે, ત્યારે, એ જેયોતિ, એ ખાલી મહેલને, તેમજ એ બધાના ત્યાં હોવાને પણ પ્રકાશિત કરે છે. (52/76)

(૧૩) નથી એને જાગૃતિ કે સ્વપ્નાના તમાશાની કશી પર્વા, તેમ નથી એને સુષુપ્તિની બેખબરી, તથા શૂન્યતા-સાથે યે, કશી નિસ્બત. બલકે, જેવું હોય તેવું એ બતાવે છે. તેથી, આત્મજ્યોતિ નથી કર્તા, નથી ભોક્તા, પણ અકર્તા છે. અભોક્તા છે, પ્રકાશોનોયે પ્રકાશ, અને અસંગાત્મા છે.

(૧૪) આ ઉદાહરણથી પણ આગળ વધીને એની શ્રેષ્ઠતા એ છે કે, ઉદાહરણ અનુસાર દીપકનું અજવાળું માત્ર ભૌતિક, દુન્યવી પ્રકાશ આપે છે, ને એ પોતે એ નાટારંગને દેખતો નથી. પરંતુ આ આત્મજ્યોતિ તો, એ બધાને દેખે છે, તેમ એની સાક્ષી પણ બને છે, કેમકે, એ (જડ નહિ, પણ) ચેતન છે. અને એ જાણીતી હકીકત છે કે, જો કોઈ, કોઈ પણ ઘટનાનો સાક્ષી હોય, તે, તે ઘટનાનો કર્તા નહિ, પરંતુ (તેનાથી નિરાળો એવો) તે ઘટનાનો માત્ર સાક્ષી હોય છે. કોઈ અદાલતે, કોઈ સાક્ષી ઉપર, કદીયે આરોપ મુકવાનું કે એને સજા ફરમાવવાનું યોગ્ય માન્યું નથી.

(૧૫) એમ એ જ્યોતિ, માત્ર સાક્ષી છે. એ નથી વાદી કે નથી પ્રતિવાદી. તો પછી, એ ગુનેગાર પણ ન હોઈ શકે, તેથી, એ કોઈપણ લૌકિક કે પારલૌકિક કર્મોથી બંધાયેલી નહિ, પરંતુ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે. એવા જોનારા (તટસ્થ) ગવાહને સાક્ષી કહેવમાં આવે છે. એ કારણે, વેદાન્તના ગ્રન્થોમાં આત્માના “સાક્ષી” સંજ્ઞાથી ઉલ્લેખો કરાયા છે.

(૧૬) ભારતમાં એવી પ્રથા છે કે શોકને પ્રસંગે બૈરાં હાયપીટ કરે છે, ને મુક હલકાં વર્ણની સ્ત્રીઓ, એ હાયપીટથી લગ રહીને એમને રાજીયા લેવરાવે છે. ને બધાં કૂટવાં આવેલાં બૈરાં એના રાજીયાને રાહે પદ્ધતિપુરઃસર કૂટે છે, એવી રીતે, બધી ઈંદ્રિયો, આ સાક્ષી આત્માની પ્રેરણામાં વર્તે છે. પરંતુ એ સાક્ષી પોતે, રાજીયા લેવરાવનારી બાઈની જેમ, એ સર્વની રાજીયાની ચેષ્ટાથી અલગ રહે છે. પોતે હાયપીટ નથી કરતો.

(૧૭) જ્યાં સુધી મનુષ્ય પોતાના શરીરમાં કે ઈંદ્રિયોમાં હું પણાની નિત્યભ્રાંતિ રાખે છે, ત્યાં સુધી એ કર્મોથી બંધાયેલો, ને કર્તાભોક્તા બની રહે છે. પરંતુ જ્યારે એને પેલા સાક્ષીનું જ્ઞાન થાય છે, ને એને જ પોતાને હું જાણે છે. ત્યારે એ પૂર્ણ થઈને, પ્રેક્ષક બની રહે છે, ને પ્રત્યક્ષ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે. (53/76)

(૧૮) કાર્યો કરનારી ઈંદ્રિયો તો, પોતે જ તમાશા રૂપ છે. કેમકે એમનાં જે કામ આપણે પાછળ વર્ણવી ગયા, એ બધાં એ કરે છે. પરંતુ એમાં જ મનુષ્ય હું-ભાવ રાખે છે. (- કરેલું ઈંદ્રિયે, છતાં “મેં” કર્યું, હું કરૂં છું” એવો અહંકાર કરે છે.) એ પોતે પણ, એક તમાશો જ બની જાય છે, પરંતુ જે (મુમુક્ષ) પોતાના આત્માને તે (ઈંદ્રિય ટોળાં) થી અલગ જાણે છે, એ પોતે તમાશાનું અંગ ન બની જતાં, તમાશાનો જોનારો જ, પોતાના અંગો તથા ઈંદ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ પરત્વે સાક્ષી જ થઈ રહે છે, તેથી, એ પોતાનાં કર્મોનો ‘બદલો’ પણ નથી મેળવતો, કેમકે કાર્યનો સાક્ષી અથવા ગવાહ, પોતે કાર્યનો કરનારો નથી હોતો. પરંતુ કાર્યનું પરિણામ તો, જે કાર્ય કરે છે તે પામે છે.

(૧૯) તેથી હે ભાઈઓ, તમે સાક્ષી બનો, કર્તા નહિ. અને ઈંદ્રિયો અને પ્રાણ જે કંઈ કરતો હોય, તેને માત્ર નીરખતા રહેવું, એ દેખતા રહેવું, એ વાસ્તવિક આત્મજ્ઞાન છે, અને એવા આત્મજ્ઞાનને રૂડે પ્રતાપે, એવા મુમુક્ષુને પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે જોવાવાળો છે, તે જ સત્ય છે, ને જે જોવાય છે, તે મિથ્યા નાશવંત છે.

।। ૐ ।।

બીજો ઉપદેશઃ જ્ઞાનકાંડઃ ત્રીજો અધ્યાય

(૧) આત્મજેયોતિ જો કે છે તો અસંગ ને પવિત્ર, અને (કર્મો) કરનારી ઈંદ્રિયોથી અલગ. તો પણ, જેવી રીતે દીવાનું અજવાળું અભિનય (-ખેલતમાશા-) ને પ્રકટ કરે છે, ને તેમ કરવામાં, એ પ્રત્યેકના આકાર ઉપર પડીને તેને આકારે તદ્રૂપ જેવું ભાસે છે, તેવી રીતે આત્મજ્યોતિ પણ પ્રત્યેક કર્મેન્દ્રિય, જ્ઞાનેન્દ્રિય, અંગ તથા પ્રાણમાં પ્રકાશ પૂરતી, તે પ્રત્યેકની અકૃતિમાં એની સાથે તદ્રૂપ થયેલી જેવી ગણાય છે.

(૨) આ આત્મજ્યોતિને પોતાનો તો, કોઈ પોતાનાં આગવાં રૂપરંગ છે જ નહિ, ને એ નિર્વિકાર અને નિરવયવ, એટલે કે “કેમ” “ક્યારે” વગેરે કારણોથી પર છે, તો પણ, જેના જેના ઉપર એ પ્રકાશ પાથરે છે, તેનું તેનું રૂપ એ પોતે ધારણ કરતી જેવી પ્રતિત થાય છે. તેથી તેનું રૂપ એ પોતે ધારણ કરતી જેવી પ્રતિત થાય છે, તેથી, સામાન્ય કક્ષાના લોકોની બુદ્ધિમાં એનો વિવેક, એટલે કે ખરો પરિચય, બેસતો નથી, એ કર્મેન્દ્રિય, જ્ઞાનેન્દ્રિય, અંગો ને પ્રાણ, એ સર્વને જાણી શકે છે, પણ એને આત્મજ્યોતિની પ્રતીતિ, તરત થતી નથી.

(૩) એ આત્મજ્યોતિની (ઈંદ્રિયો વગેરે સાથેની) મિલાવટ કેવી થાય છે? જેવી રીતે સ્વચ્છ દૂધમાં લાલ (માણેક) નાંખવામાં આવે, ત્યારે, દૂધ પણ લાલ દેખાય છે, તેવી રીતે, આત્મજેયોતિ વડે પ્રકાશમાન થયેલાં ઈંદ્રિયો અને અંગો, પોતે જીવતાં અને ચેતન જેવાં જણાય છે, જેવી રીતે પોતાના સાચા રૂપે, દૂધ શ્વેત છે, ને લાલની રતાશ એનામાં પેસતી નથી, તેવી રીતે, સર્વ જ્ઞાનેંદ્રિયો, કર્મેંદ્રિયો ને અંગો, પોતે થઈને અંધકારમય અર્થાત્ જડ હોય છે, નહિ કે પ્રકાશવાન કે ચેતન પરંતુ જ્યોતિને પ્રકાશે એ સર્વ પ્રકાશમય ભાસે છે. તેથી, એ જ્યોતિનું જ્ઞાન આપણને એ (ઈંદ્રિયો વગેરે.) ને રૂપે જ થઈ જાય છે.

(૪) પ્રવૃત્તિ કરનારી ઈંદ્રિયો સૂક્ષ્મ હોવા છતાં, દર્પણની જેમ, (સ્વરૂપે) નિર્મળ પણ હોય છે, તેથી એમનામાં પેલી જ્યોતિ પ્રતિબિંબની જેમ ભાસે છે, એનું પહેલું કિરણ, મન અર્થાત્ અંતઃકરણમાં પડે છે, પછી. મનનું જ્યારે વૃત્તિ (55/76) (Mode અથવા Mood) માં રૂપાન્તર થાય છે, (-એટલે કે મનમાં કોઈ વૃત્તિ જાગે છે-) ત્યારે, એ વૃત્તિ મસ્તકમાં સંઘરે છે, ને ત્યારે, ચેતનાનું બીજું કિરણ મસ્તકમાં (-એટલે કે બુદ્ધિમાં-) પડે છે. પછી મસ્તકથી એજ વૃત્તિ, જ્ઞાનતંતુઓ દ્વારા, આંખ, નાક, મોં વગેરે માં ઉતરે છે, ત્યારે ત્રીજું કિરણ ત્યાં પહોંચે છે, પછી, આંખ, કાન વગેરેમાંથી બહાર નીકળતી એ વૃત્તિ જેને જેને સ્પર્શે છે, તેના તેના આકારે આકાર થઈને, તેને વસ્તુને એ જ્યોતિ પ્રકાશિત કરે છે, એ રીતે મનુષ્ય દેખે, સાંભળે છે, ને પ્રવૃત્તિઓ કરે છે.

(૫) આ હકીકતને દ્રષ્ટાંત વડે સમજીએ, શરીર એક મહેલ છે, અંતઃકરણ તેમાં એક તાકું છે. મન એમાં એક ફાનસની જેમ મુક્યું છે. જેમાં આ જ્યોતિ, દીપકની જેમ, પ્રકાશ આપી રહી છે. મસ્તક એક છત સમાન છે, જેમાં પાંચ છીદ્રો છે. ને તેમાં પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયોરૂપી અરીસા લગાડેલા છે.

(૬) મન (એટલે કે અંતઃકરણ) નો આપનો, એ એક એવું પલટા મારતું ચપળ શરીર છે, કે જે બધો વખત (નાનાવિધ) વૃત્તિઓનાં રૂપમાં તરંગિત થતું રહે છે. (-જેમ તળાવનું પાણી હવાને ધક્કે પ્રતિપષ્ટ તરંગો રૂપ બનતું, શમતું, આકારો બદલતું રહે છે તેમ). અને વળી, જેમ સૂર્યમાંથી કિરણો ઉપજે છે. તેમ, મન અર્થાત્ અંતઃકરણમાંથી પણ, રીતસર કિરણો પ્રકટે છે, ને પ્રકટી – પ્રકટીને મસ્તક (બુદ્ધિ) માં જાય છે. અને આત્માનો પ્રકાશ, જેમ મનમાં પડે છે, તેમ, ત્યાંયે, એનામાં ભરાય છે. એ કિરણોને આપણે (ચિત્તની) વૃત્તિઓ કહીએ છીએ, એને ફારસીમાં ‘ખયાલ’ કહે છે.

(૭) એ મનોવૃત્તિઓ મસ્તકમાં જાય છે, ત્યારે, મસ્તકમાં પ્રસરી રહેલી પેલી આત્મજ્યોતિ (ચેતના) વડે, જેવી રીતે એક દીવાને આપણે જ્યાં જ્યાં લઈ જઈએ ત્યાં ત્યાં એ અજવાળું આપે છે, તેવી રીતે, એ (ચેતનવંતી વૃત્તિઓ) મસ્તકમાં (જાણવારૂપી) અજવાળું પાડતી રહે છે. પછી, મસ્તકમાંથી જ્ઞાનતંતુ (રૂપી નાડીઓ) દ્વારા, એ (વૃત્તિ) નો ફેલાવો આખા શરીરમાં થઈ જાય છે, ને સંપૂર્ણ શરીરને એ પ્રકાશિત (એટલે કે સ-ભાન) કરે છે, પછી જ્યારે મસ્તક અમુક તરંગો પેલાં પાંચ છિદ્રોમાં પ્રવેશ કરે છે, કે જ્યાં જ્ઞાનેંદ્રિયોના અરીસા રહેલાં છે, ત્યારે, એ જ્ઞાનેંદ્રિયોમાં પણ એનો પ્રકાશ (56/76) પડે છે. (-એ પણ ચેતનવંતી થાય છે.-) એ સ્થિતિને સામાન્ય રીતે જાગૃત (અવસ્થા) કહેવામાં આવે છે.

(૮) પછી, એ વૃત્તિઓ જેમ જેમ જ્ઞાનેન્દ્રિયોમાંથી નીસરતે, વસ્તુઓ ઉપર પડતી, એને સ્પર્શતી, એને આકારે આકાર થઈ જાય છે, તેમ તેમ, એ પદાર્થો પણ જ્યોતિથી પ્રકાશિત થઈને, ઉજાસ પામતા (એટલે કે, જાણવાને પાત્ર સચેત) થતા દેખાય છે, એવી રીતે, એ (અલબેલી વિચિત્ર) જ્યોતિ, મનમાં પણ પ્રકાશ પાડતી રહેલી હોય છે. (-એના ઉજાસ વડે જ મનની અંદર થતા તથા ચાલતા વિચારો પણ આપણને અંદરને અંદર ભાસમાન થાય છે.) અને તે કારણે, એને આંતરિક જેયોતિ કહેવામાં આવે છે. અને વળી, એ જ્યોતિ વારે વારે ઉપર કહેલા ક્રમે (જ્ઞાનેન્દ્રિયોના છીદ્રો દ્વારા નીસરતી) સંપૂર્ણ દુનિયાને પ્રકાશિત (એટલે કે ભાસમાન-) કરે છે. (-એટલે કે, જગતના સર્વ પદાર્થોનું આપણને તે ચેતના વડે જ ભાન થવા પામે છે.) અને બધી જ પ્રવૃત્તિઓનું એ કારણ બને છે. (-તેના વિના કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ થઈ શકતી નથી.)

(૯) એ જ્યોતિનું પહેલું દર્શન (-પ્રતિબિંબ) મનમાં એટલે કે વૃત્તિમાં પડે છે, તે કારણે, એના અનુભવ માટે, મન અથવા તો વૃત્તિનું નિર્માણ થયેલું છે. (-સર્વ અનુભવો, લૌકિક કે આદ્યાત્મિક, પદાર્થોના કે પરમાનન્દના, મન દ્વારા જ થઈ શકે છે.) કેમકે, જેવી રીતે રાહુનાં દર્શન ચંદ્ર કે સૂર્ય (સાથેના તેના સંપર્ક) માં જ થઈ શકે છે, તેવી રીતે, એ (આત્મજ્યોતિ) નાં દર્શન મન અથવા વૃત્તિમાં થાય છે. પરંતુ આપણે લખી ચૂક્યા છીએ કે, એ જ્યોતિને પોતાનું કોઈ આગવું રૂપ નથી હોતું, બલકે જેના ઉપર એ પોતાનો પ્રકાશ પાડે છે, તેના રૂપેરૂપ એ ભાસે છે, વૃત્તિમાં એ વૃત્તિરૂપે, મસ્તકમાં મસ્તક રૂપે, જ્ઞાનેન્દ્રિયોમાં જ્ઞાનેન્દ્રિયના રૂપમાં, ને જણાતા પદાર્થોમાં તે જણાતા પદાર્થો રૂપે એ દેખા દે છે.

(૧૦) આવી તપાસણી વડે આપણને ખબર પડવા પામે છે કે (ચિત્તની) વૃત્તિ જેનો જેનો આકાર પકડે છે, તે તે આકારમાં આત્મજ્યોતિ પ્રકટ થાય છે. જેવી રીતે બહારનો પ્રકાશ જેના ઉપર પડે છે, તે તે રૂપે એ પ્રકાશ આપણને દેખાય છે. જેવી રીતે રાતાનો પ્રકાશ કરતે એ (57/76) રાતી તથા કાળાને પ્રકાશિત કરતે એ કાળી દેખાય છે, તેવી જ રીતે, એ આંતરિક જ્યોતિ પણ, વૃત્તિમાં વૃત્તિરૂપે જ દેખા દે છે.

(૧૧) પરંતુ, જેવી રીતે બહારનો પ્રકાશ લાલમાં લાલ, ને કાળામાં કાળા જેવો દેખાય છે, તો પણ, એ પોતે નથી લાલ થઈ જતો, તેમ નથી કાળો થઈ જતો, પરંતુ લાલ તથા કાળાથી અલગ, રંગ વગરનો જ રહે, તેવીજ રીતે આત્મજ્યોતિ પણ, વૃત્તિમાં વૃત્તિ, ને જ્ઞાનેંદ્રિયોમાં જ્ઞાનેંદ્રિયો રૂપ થઈ જતી હોવા છતાં, એ નથી વૃત્તિ, તેમ નથી જ્ઞાનેંદ્રિય. એ તો , એ સર્વથી અલગ, (-સ્વ-સ્વરૂપમાં) કેવળ જ્યોતિ અથવા પ્રકાશ જ છે.

(૧૨) બુદ્ધિમાન મનુષ્યને ખબર હોય છે જ કે, પ્રકાશ આપનારી વસ્તુ, જેને એ પ્રકાશિત કરે છે તે વસ્તુથી જુદી જ હોઈ શકે. આત્મા તો, પ્રકાશિત કરનારો છે. અને વૃત્તિ તથા જ્ઞાનેંદ્રિયો (તેના વડે) પ્રકાશિત થાય છે. તેથી કરીને, દીલ, વૃત્તિ, જ્ઞાનેંદ્રિય, કર્મેંદ્રિય, શરીર- એ સર્વથી, આત્મા અલગ, (છતાં) સર્વમાં સ્વરૂપ છે.

(૧૩) (એવી રીતે) એ બધામાં બધું જ છે, તેથી પદાર્થોથી અલગ કરીને કોઈ પણ રૂપે, રંગે કે આકારે એ જોઈ શકાતો નથી. કેમકે પોતાનાં સ્વરૂપમાં, એ નિર્વિકાર (-એટલે કે કશા પણ ફેરફાર વગરનો) અને નિરવયવ, અર્થાત્, તર્ક – વિતર્કથી તેમ પ્રમાણ, પ્રમોટાથી પર, માત્ર જ્યોતિ જ જ્યોતિ છે, (એટલે કે, એ કશાથી પુરવાર થઈ શકે એવી વસ્તુ નથી, પણ જેવી છે તેવી, આપમેળે છે. જ.) જેવી રીતે બહારનો પ્રકાશ પણ લાલમાં લાલ, કાળામાં કાળો, ને પીળામાં પીળો ભાસે છે, પરંતુ ખરૂં જોતાં, એ નથી લાલ, નથી કાળો, તેમ નથી પીળો. એવી જ રીતે, આત્મા પણ, બધામાં બધું જ હોવા ભાસે છે, પરંતુ ખરૂં જોતાં (એ કશામાં કશું નથી, પરંતુ) એક અલગ, આંતરિક જ્યોતિ જ હોવાનો આપણને અનુભવ થાય છે. (કે જે જ્યોતિ વડે અન્ય સર્વ આપણને જણાવા પામે છે.)

(૧૪) એ (આત્મા) ના અનુભવ માટે જિજ્ઞાસુ સર્વ પ્રથમ જ્ઞાનેન્દ્રિયોને નિષ્ક્રિય કરીને, (-આંખ, કાન, નાક, જીભ અને ત્વચાને દેખતાં, સાંભળતાં, સૂંઘતાં, સ્વાદ કરતાં, અને સ્પર્શનો અનુભવ કરતાં બંધ કરીને-) (58/76) પોતાની અંદરની વૃત્તિઓને ધ્યાન પૂર્વક તપાસે, એમ કરતે, જાત જાતનાં તરંગો, વિચારો અથવા ખ્યાલો, ઉત્પન્ન થઈ થઈને, ખસી જતાં રહેશે, એ તરંગોના એવા ઉદય તથા અસ્તને, તથા એની ચાલતી ધારાને જે દેખે તથા દેખાડે છે, (-એટલે કે જે એનું જ્ઞાનભાન આપણને કરાવે છે.-) એજ છે, એ આત્મજ્યોતિ.

(૧૫) આ દર્શનમાં તો, વૃત્તિઓ (એટલે કે મનનાં તરંગો) અરીસા જેવા બની જાય છે. જેમ કોઈ જોનારની સામે એક અરીસો ધરવામાં તથા ખસેડી લેવામાં આવે, પછી બીજો રખાય અને ખસેડી લેવાય, પછી ત્રીજો ધરાય ને હટાવી લેવાય, એમ કર્યા કરાય, તો એ બધામાં પોતાનો ચહેરો દેખે છે. તેવી જ રીતે, સમાધિનો જીજ્ઞાસુ, પોતાનાં મનનાં સંકલ્પો તથા તરંગોમાં, એ આત્મજ્યોતિનો અનુભવ સળંગ રીતે કરી શકે છે. (બધી વૃત્તિઓમાં એ પોતાના આત્માને જ દેખે છે, ને તે સર્વને પોતાના આત્મસ્વરૂપે જાણી શકે છે).

(૧૬) જુઓ કે, આ ઉદાહરણમાં, એક અરીસો સામે આવ્યો, તેજ ક્ષણે તેમાં આપણને પોતાનો ચહેરો દેખાય છે. જ્યારે એ અરીસો ખસેડી લેવાય ને બીજો સામે ધરાય તો એ જ (ચહેરો) એ બીજા આયનામાં પણ દેખાય, ને ત્રીજાનું પણ એવું જ થાય. એવી રીતે, પ્રત્યેક મનતરંગમાં, તેને જોનારાનું પોતાનું જ પ્રતિબીંબ દેખાય છે. કેમકે, જ્યારે એક તરંગ પ્રકટે છે, ત્યારે, એ તરંગનું તથા તેની ઉત્પત્તિનું, તેમજ જે જ્યોતિના આશરે એ તરંગ પ્રકટ થયો છે, તે જ્યોતિનું એ (ત્રણેય) નું, આપણને દર્શન થાય છે.

(૧૭) પરંતુ એ (તરંગ) જ્યારે બીજી ક્ષણે લીન થઈ જાય છે, ત્યારે, એ તરંગનું, તેની લીનતાનું, તેમજ જેને આશ્રયે એ લીન થવાનો વ્યવહાર કરે છે, તે જ્યોતિનો પણ આપણને અનુભવ થાય છે. (-કે- આ તરંગ ઉપજ્યો, તે આત્મજ્યોતિ વડે ઉપજ્યો, એ તરંગનો લય થયો, તે આ આત્મજ્યોતિ વડે કરીને જ લય પામ્યો—-, એવો સ્પષ્ટ અનુભવ થાય છે. કોને? જે એવી રીતે ઝીણો વિચાર કરે, તેને.) પછી, એ (પહેલા તરંગના લયની) ક્ષણમાં જે બીજો મનતરંગ ઉઠે. એ તરંગનો , તેના ઉદયનો, પહેલા તરંગ સાથેના તેના રહેલા અનુસંધાનનો, તેમજ, જેને આધારે (59/76) પેલો તરંગ શમ્યો, ને આ બીજો ઉપજ્યો, એ સર્વનો એ (જીજ્ઞાસુ) અનુભવ કરી શકે છે.

(૧૮) રખે એવો કોઈ ખ્યાલ કરી બેસે કે આમાં, પ્રકાશિત થયેલો કોઈ તરંગ અથવા વૃત્તિ, પોતે જ આત્મજ્યોતિ છે, ને તેમાંથી ભિન્ન એવી અન્ય કોઈ આત્મજ્યોતિ નથી, ત્યાં, આપણે એવું સમઝી જવું જોઈએ કે, એ જે ઉપજ્યા – આથમવાનો વ્યવહાર થયો, એ તો, એ તરંગોનું કામ છે. અને જેને આધારે તરંગોની એવી (ઉગવા-મટવાની) પ્રવૃત્તિ થાય છે, અને એ પ્રવૃત્તિનો જે અનુભવ કરે છે, એ તો એ (તરંગો તેમજ ઉદયાસ્તની પ્રવૃત્તિ, ઉભય) થી ભિન્ન એવી આત્મજ્યોતિ છે. જેવી રીતે આયનો ઉપાડી લેતાં, પ્રતિબિંબ પણ સંપૂર્ણ પણે દૂર થઈ જતું અનુભવાય છે, તો પણ, જે પદાર્થનું એ પ્રતિબિંબ હતું તે પદાર્થ કંઈ નાશ નથી પામતો, બલકે બીજા લગાતાર સામે આવતા આયનાઓમાં એ દેખાતો રહે છે, તેવી જ રીતે, તરંગનો અસ્ત થવામાં જોનારના પ્રતિબિંબનો અસ્ત થતો ભાસે છે, પરંતુ, એ જોનારો જે આત્મા છે, અસલ પદાર્થ (બિંબ) છે તે કંઈ નાશ પામતો નથી. જેવી રીતે મુખ દેખાડનારૂં દર્પણ, મુખને જોવામાં કારણ બને છે. તેવી રીતે સમાધિ (અર્થાત્ ધ્યાન) માં મનતરંગો પણ, જ્ઞાનીને આત્માનો અનુભવ (એટલે કે સાક્ષાત્કાર) થવામાં કારણ બની જાય છે.

(૧૯) જેવી રીતે દર્પણની સહાયતા વગર આંખો પોતે પોતાને દેખી શકતી નથી, તેવી જ રીતે આત્મજ્યોતિ પણ, (ચિત્તની) વૃત્તિ (વિચાર) ની હાજરી વિના, પોત પોતાને જાણનાર તરીકે અનુભવી શકતી નથી. (એટલે કે, મન વિના આત્માનો અનુભવ પણ થઈ શકતો નથી. મનની ઉપયોગિતા એટલી બધી મોટી છે કે,) તે કારણે મન અથવા અંતઃકરણનું, આત્મજ્યોતિને પ્રકટ કરનાર તરીકે, નિર્માણ થયેલું છે. તેથી, વેદની શ્રુતિઓએ વૃત્તિઓને આત્મજ્યોતિનું દર્શન કરાવનારી કહી છે. કેમકે, જેવી રીતે મુખને દર્શાવનાર તરીકે આયનાનું સ્થાન નિશ્ચિત છે, તેવી જ રીતે, વૃતિઓ પણ ચોક્કસ પણે આત્માને બતાવી આપનારી છે. (60/76)

(૨૦) હવે, ઉપર કહેલા નિયમ અનુસાર અંતઃકરણમાં આત્મજ્યોતિનું પ્રતિબિંબ પડે, ત્યારે, અંતઃકરણની વૃત્તિઓ પ્રકાશિત થાય ને ત્યાં જે જાણવાપણું ઉપજે, એનું નામ ‘જ્ઞાન’ છે. જ્ઞાનમાં, એક ભાગ છે. આંતરિક આત્મપ્રકાશ, ને બીજો ભાગ છે, મન અથવા અંતઃકરણ, કે જે વૃત્તિઓ, અથવા તરંગો, કે વિચારો રૂપ ઉભરાયા કરે છે, (કોઈ પણ વસ્તુનું જ્ઞાન થવા માટે, એક તો, આત્મચેતનાનો પ્રકાશ જોઈએ, ને બીજું, એ પ્રકાશને પ્રકટ થવા માટે, એનું મન થવું જોઈએ એટલે કે, એ પદાર્થને જામવાની મનની વૃત્તિ પણ હાજર હોવી જોઈએ, નહિ તો, આત્મજ્યોતિ શેને જાણે? તેથી, જાણવામાં, એટલે કે કશાનું પણ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થવામાં, (૧) જાણવાની વૃત્તિ, (૨) એ વૃત્તિને સફળ કરનારી આત્મજ્યોતિ એ બે નો સહયોગ જોઈએ.) અને જ્યારે કોઈ વસ્તુ આ જ્ઞાનમાં આવી જાય છે, ત્યારે, પેલો જે વૃત્તિ થવા મનના તરંગરૂપ ભાગ છે, તે, એ વસ્તુના રૂપે રૂપ, તદરૂપ બની જાય છે, ને પેલી જ્યોતિ તેના ઉપર (જાણકારીનો) પ્રકાશ પાડે છે, (એટલે કે ‘મેં’ જાણ્યું, એવી ખબર પડવા પામે છે.) અને (એ રીતે) એ (આત્મજ્યોતિ) ને વસ્તુને ‘જાણે’ છે, ને વસ્તુનું જ્ઞાન ઉપજે છે.

(૨૧) જ્યારે કોઈ વસ્તુ આપણી આંખ સામે આવે, ત્યારે, (અને જાણવાની) મનની વૃત્તિનાં કિરણો આંખની દ્રષ્ટિનાં કિરણો સાથે મળીને, આંખોની બહાર નીકળીને, સૂર્યનાં કિરણો જેવી રીતે પડે છે. તેવી રીતે, એ વસ્તુ ઉપર પડે છે. પછી, જેમ સૂર્યનાં કિરણો જે વસ્તુ ઉપર પડે તેનો આકાર લઈ લે છે તેમ, એ (ચેતના યુક્ત વૃત્તિનાં કિરણો,) તે વસ્તુને ચોતરફથી દોરી લઈને તેના આકારે આકાર થઈ જાય છે, ને ત્યારે તે વસ્તુનું “જ્ઞાન” થાય છે, ત્યાં શું થાય છે? એ જ્ઞાનમાં જે વૃત્તિવાળો ભાગ છે, તે, એ વસ્તુના આકારે આકાર થઈને એને ઘેરી લે છે, ને એનો જાણવા રૂપી અનુભવ કોણ કરે છે? આત્મજ્યોતિ, આ ઘટનાને સાધારણ રીતે ‘દેખવું’ કહે છે. (એવી રીતે, આત્મા એટલે કે જાણવાપણું, એ જો ન હોય, તો, ચિત્તની વૃત્તિ પદાર્થને પહોંચી વળે તોયે, એ વસ્તુ જણાય નહિ.)

(૨૨) જ્યારે આપણે કોઈ પણ વસ્તુનું ધ્યાન, એટલે કે કેવી રીતે હાજર થઈ જાય છે?) મનની વૃત્તિ, અથવા કહો કે એનો તરંગ કે જે સ્વયં મન જ છે. તે આપણી અંદર, (61/76) એ વસ્તુના રૂપેરૂપ તથા આકારે આકાર બની જાય છે. ને તેમાં જે જ્યોતિ છે, તે એનો અનુભવ અર્થાત્ એનું દર્શન કરે છે, (એમ, પદાર્થમાં રહેલી ચેતનાની જ્યોતિ સાથે વૃત્તિની જ્યોતિની એકાકારતાં થતાં, તે પદાર્થનું જ્ઞાન થવા પામે છે.) ત્યારે, જ્ઞાની મનુષ્ય જાણે છે કે અહીં, મનવાળો ભાગ જ્ઞાનથી અલગ થઈને, એ વસ્તુરૂપે પ્રત્યક્ષ થઈ રહેલો છે, અને આત્મજ્યોતિ અલગ થઈને, એ વસ્તુની સાક્ષી (એને જાણનારી) બની રહેલી છે, (સાક્ષીને ફારસીમાં શાહીદ કહે છે, જેના ઉપરથી ગુજરાતીમાં સાહેદ શબ્દ નીકળ્યો છે.)

(૨૩) ઉપર કહેલા નિયમ અનુસાર, વૃત્તિ તો, ત્યાં દેખાનારી વસ્તુના રૂપમાં છે, ને આત્મા એને  દેખવાવાળો, એનો સાક્ષી છે, ત્યાં, એવા વિવેક વિચારનો લાભ લેવા માટે, સાધકે પ્રથમ કોઈ પણ એક વસ્તુના આકાર ઉપર વૃત્તિ સ્થાપવી જોઈએ.(એટલે કે એનો વિચાર કરવો જોઈએ). જ્યારે એ વૃત્તિ તે વસ્તુનું ગ્રહણ કરે, એટલે કે તેને આકારે આકાર થઈ જાય, ત્યારે, તેના ધ્યાનમાં, એટલે કે એ વસ્તુના વિચારને પરિણામે, જે કંઈ દેખાય છે, અને તે દેખનારને જે દેખે છે, એ ઉભયનો, એણે વિવેક કરવો જોઈએ,(એટલે કે, એ બે એકબીજાથી સ્પષ્ટ ભિન્ન હોવાનું એણે જાણી લેવીં જોઈએ.) એમ કરવાથી, આત્માનો એને વિજયીના ઝબકારાની જેમ અનુભવ થાય.

(૨૪) એવો અનુભવ થતાં, સાધક એનું વારંવાર પુનરાવર્તન, એટલે કે એનો અભ્યાસ કરતો રહે. પરંતુ એમ કરતાં એ હકીકત સ્મરણમાં રાખે કે, ત્યાં જાણનારી અથવા જ્ઞાન તો એક જ વસ્તુનું થાય છે, તો પણ, એ અભ્યાસમાં સાક્ષી તથી સાક્ષીભૂત (એટલે કે દેખવાની) વસ્તુ, અને સાક્ષ્ય (જ્ઞાન), એ ત્રણેય વિદ્યમાન રહે છે. પછી ભલેને એ કોઈ બહારની વસ્તુનો વિચાર હોય, કે પછી કોઈ આંતરિક જ્ઞાન હોય, જેવું કે, અનહદ શબ્દનું શ્રવણ. તો પણ ત્યાં એ (દ્રષ્ટા, દ્રષ્ય અને દર્શનની) ત્રિપુટી બની રહે છે, થોડો સમય આનો અભ્યાસ કરતે કરતે, જ્ઞાન (જાણેલી) વસ્તુ તેમ જ તેનું જ્ઞાન, એ બે નો નાશ થવા લાગશે, (ને કેવળ જ્ઞાતા જ શેષ રહેશે,) તે ત્યાં સુધી, કે નિર્વિકલ્પ સમાધિની સ્થિતિ બની શકે, કે જેમાં વૃત્તિનું ઉપજવું તેમ તેનો નાશ, બેમાંનું કશું નહિ રહે, એ દશામાં, મન અર્થાત્ (62/76) અંતઃકરણ, તરંગો ઉપજાવતું, એટલે કે, સંકલ્પ-વિકલ્પ કરતું, બંધ થઈ જાય છે. જ્યાં આત્મજ્યોતિ, ધૂમાડા કે ચિનગારી કે ભડકા વિના પ્રજળતા અંગારાની જેમ, સ્વતઃસ્થિત, (સહજપણે સ્વસ્થ) રહે છે, અને એવી નિર્વિકલ્પ સમાધિની અવસ્થાનું ભાન પણ, સમાધિમાંથી ઉઠ્યા પછી થાય છે, સમાધિ દરમ્યાન નહિ, મોક્ષના ભાવનો સંપૂર્ણ આધાર આ નિર્વિકલ્પ સમાધિ ઉપર છે, એવી સમાધિની અવસ્થા આત્મસાક્ષાત્કાર કહેવાય છે. અને (ગીતામાં કહેલા) પ્રસાદનો આધાર આવા સાક્ષાત્કાર ઉપર રહે છે.

(૨૫) એ હકીકત લક્ષમાં રાખો કે, વૃત્તિ જ્યાં સુધી વિદ્યમાન હોય, ત્યાં સુધી જ તે આ આત્મજ્યોતિને પ્રકટ કરવાનું કામ બજાવે છે. પછી ભલેને એ ગમે તે આકારે આકાર હોય, અને પ્રકૃતિએ એનું નિર્માણ જ એવી રીતનું કર્યું છે, કે એ પ્રત્યેક વસ્તુને રૂપે રૂપ પલટાઈ જાય છે. પરંતુ, અભ્યાસ કરતે કરતે, કોઈ પણ (દ્રષ્ટ કે અદ્રષ્ટ) વસ્તુની વૃત્તિ કે એનો વિચાર પણ જેમાં નથી રહેવા પામતો એવી નિર્વિકલ્પ સમાધિની અવસ્થા ઉત્પન્ન થઈ જાય છે. એટલે કે, અંતઃકરણ સાવ નિશ્ચલ (સંકલ્પ વિકલ્પ વિનાનું) થઈ જાય છે. જેવી રીતે કે વાયરો વાતો બંધ થઈ જાય ત્યારે જળાશયનું જળ સ્થિર થઈ જાય છે, અથવા અગ્નિના અંગારા સ્થિર બળતા રહે છે. સમાધિની આ નિર્વિકલ્પ સ્થિતિને આપણે અનિવાર્ય અવસ્થા કહીએ છીએ. એ સમયે મનનાં તરંગો સાવ બંધ થઈ જાય છે, તો, યે, એ સમયે મન, સુષુપ્તિમાં થાય છે તેમ, લય પામી જતું નથી. એ માપ પોતાના અસ્તિત્વમાં સ્થિર થઈ રહે છે. (-એની ચંચળતા બંધ થઈ જાય છે.) ને સાવ વૃત્તિહીન ને શાંત બને છે.

(૨૬) પણ જ્યારે એ (મન) બુદ્ધિને લગતા જ્ઞાનના શિક્ષણમાં લાગી જાય છે, અને ગંભીર તથા સૂક્ષ્મ તત્વોના અભ્યાસમાં પળોટાય છે, ને તપ, વ્રત વગેરે કર્મોનાં પરિણામે, દુન્યવી વિષયોના પદાર્થો પરત્વેની એની આસક્તિ છૂટી જાય છે, ત્યારે એ બ્રહ્મવિદ્યાના વિચારનું અધિકારી બને છે, બ્રહ્મ વિદ્યામાં, જ્યારે આત્માનો વિચાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે, મન સુગમ રીતે આપોઆપ નિશ્ચેષ્ટ (એટલે કે સંકલ્પ – વિકલ્પની મથામણથી મૂક્ત) થવા લાગે છે, ને આત્મદર્શન એને મળી રહે છે. (63/76)

(૨૭) મન જ્યારે નિશ્ચેષ્ટ થાય છે ત્યારે પણ, એ પેલા આત્મ પ્રકાશને તો પ્રકટ કરતું જ રહે છે. પરંતુ, પોતે નિશ્ચેષ્ટ હોવાથી, પોતે ભાસતું નથી, (એટલે કે એ પોતે કોઈ પ્રવૃત્તિ નથી કરતું જણાતું કે જે સાધકના જોવામાં આવે, અર્થાત્, એ પોતે દ્રશ્ય બનતું અટકી જાય છે. ને માત્ર અન્ય પદાર્થો વગેરેનું દર્શન કરવામાં આત્માનું સાધન બની રહે છે.) અને એને આત્માનો બરોબર સાક્ષાત્કાર રૂપે, (ચાલુ) અનુભવ થતો રહે છે. (અર્થાત્, એને આત્માનું, ભાન રહ્યા કરે છે.) અને એ સ્થિતિને જ તત્વજ્ઞાનીઓ સાધારણ રીતે ‘સમાધિ’ કહે છે. ઉર્દુમાં એને મુરાક્વા કહે છે.

(૨૮) મનોવૃત્તિનો તથા આત્મજ્યોતિનો સંબંધ, પરસ્પર (એક બીજાનું) દર્શન એટલે ભાન કરાવવાનો છે. જ્યોતિ વિના મનની, ને મન વિના જ્યોતિની ખબર પડી શકતી નથી. મન તથા જ્યોતિ, એમ પરસ્પર પ્રકટ થતાં, ત્યાં જ્ઞાન ઉપજે છે કે, આત્મજ્યોતિ કોઈ દુન્યવી (ભૌતિક) પ્રકાશ નહિ, પરંતુ ચેતન જ્યોતિ અર્થાત્ જ્ઞાનજ્યોતિ છે, કેમકે જ્ઞાનમાંથી પેલો વૃત્તિ-વિચાર ભાગ છોડી દેતાં, શેષ રહેલી જ્ઞાનજ્યોતિ ત્યાં રોકડી ને નગદ મળી આવે છે.

(૨૯) મન – (-ચિત્તની વૃત્તિઓ-), જ્ઞાનનો (જડ) અંધકાર ભાગે છે. જગતના સર્વ વ્યવહારનું એજ કારણ છે. (-જાત જાતની વૃત્તિઓ જ જ્ઞાનને દુન્યવી પદાર્થો તથા તેના કારભારમાં ખેંચી જાય છે, અને તેને આત્માની જાણકારીથી વિમુખ રાખવાનું કામ કરે છે-). કેમકે, પદાર્થોના પરિચય તથા તેની જાણકારીમાં પણ એ વૃત્તિઓ જ નિમિત્ત બને છે. (જ્ઞાનનો જે આત્માભાગ છે, તે) આત્મા તો, પોતાને (નિર્વિકાર) સ્વરૂપે, અનુભવ અને સાક્ષાત્કાર રૂપ છે, અને તેમાં એ (વૃત્તિ) ભળે છે, ત્યારે તે, ગમે તે કારણે પણ, એની સાથે એક થઈ જવાથી, આપણને એવી ખબર પડે છે. (-કે આ વૃત્તિને મેં જાણી. અને એને જાણી એટલે એને અનુસરવાનું ‘મન’ થાય છે.) આપણે એ કહી શક્યા છાએ કે, વૃત્તિ આત્માને પ્રકટ કરે છે, ને આત્મા વૃત્તિ વિચારનો દ્યોતક (પ્રકટ કરનારો) છે, તેથી , એ બે નું કામ, એક બીજાને બતાવવાનું છે, તેથી મન જ, કોઈને કોઈ (64/76) કારણે પણ, આત્મસાક્ષાત્કારનું બાધક છે, (કેમકે), એ આત્માનો ઉપયોગ, આત્માને બતાવવાનું નહિ, પરંતુ પોતાના ઉછાળાનું, તથા દુનિયાને લગતા વિષયો તથા વિચારોનું ભાન ઉપજાવ્યા કરે છે, ને આત્માને, તેના વડે, જાણ કે, ઢાંકી દે છે,) અને, એ મન જ, આત્મસાક્ષાત્કાર થવામાં પણ હેતુ થવા સાધન બને છે, (કેમકે મન જ્યારે દુન્યવી વિષયોને છોડીને આત્માને જાણવાની વૃત્તિ કરે છે,) ત્યારે આત્માનો સાક્ષાત્કાર, મનની એવી આત્મવૃત્તિ વડે જ થઈ શકે છે.

(૩૦) મનોવૃત્તિ પોતે, કોઈ પણ વસ્તુ કે આકાર ઉપર પડે છે, ત્યારે, તેને રૂપે રૂપ, ને આકારે આકાર બની જાય છે, ને એને વીંટાઈ વળે છે, ત્યારે, એ વસ્તુ પણ મનમાં પ્રતિબિંબ થઈ જાય છે, અને એ રૂપમાં પ્રતિબિંબ પામેલી તે વસ્તુ પણ, આત્મા સાથે એકાકાર થઈ જાય છે. ને ત્યારે એ આત્મામાં (દેખાવા-જણાવા) રૂપે આપણને પ્રત્યક્ષ થાય છે. એ દ્રષ્ટિએ પણ, મન સ્વયં, સાક્ષાત્કાર સાધી આપનારો આત્માનો સાથી બની જાય છે.

(૩૧) મૂર્છાની કે સુષુપ્તિની દશામાં, અંતઃકરણમાં વૃત્તિઓ રૂપી તરંગો નથી ઉઠતા, વિચારો નથી આવતા,ને નાનાવિધ ખ્યાલો આકાર નથી પકડતા. એટલે કે કોઈ પણ પદાર્થ ઉપર મન પકડ નથી જમાવતું. એવી સ્થિતિમાં, (વૃત્તિશૂન્ય) મન, સાક્ષાત્કારનું આવરણ બની જાય છે, (કશાનું પણ દર્શન ત્યાં થઈ શકતું નથી.) તેથી આપણને ખબર પડે છે કે, ખરૂં જોતાં, બધી જ પ્રવૃત્તિઓ કરાવનાર મન છે, ને જ્ઞાનેન્દ્રિયો તો માત્ર એના વિચરણનું સ્થાન છે. (-એના દ્વારાબહાર નીકળીને, વિષય સુધી પહોંચીને તેને પકડવા માટેનું બારૂં છે.), જેમાંથી બહાર નીકળીને એ ખાસ ખાસ (પોતાને ખપતા વિષયોની)પ્રવૃત્તિ કરે છે. અને મન જ આ જ્યોતિના પ્રકાશમાંપ્રકાશિત થઈને (-તેના વડે સચેતન બનીને) ‘જ્ઞાન’ કહેવાય છે.

(૩૨) જ્ઞાનમાં (આ અમુક વસ્તુ છે, એવા) જે નિશ્ચયથી અને એવા વિચારની ચેષ્ટા થાય છે, એ તો, મનનું પોતાનું કામ છે, પરંતુ, એમાં જે અનુભવ થાય છે, એ અનુભવ થવો, એ જ્યોતિનું સ્વાભાવિક કામ છે, તો પણ, મનની પ્રવૃત્તિ આત્મામાં, ને આત્માનો અનુભવ મનમાં આરોપિત થતો દેખાય છે. (65/76) (એને અધ્યાસ અથવા ભ્રમણાં કહે છે.) અજાણ્યો (માણસ) મનુષ્ય આત્મા પવિત્ર અને અસંગ હોવાનું (- આવી સેળભેળ થતી હોવાની ભ્રાંતિને લીધે) નથી જાણી શકતો, અને ઉલટો એ મનની ભાંજગઢ આત્મામાં થતી હોવાનો ભ્રમ કરી બેસે છે, એમ થવાનું કરાણ એ છે કે, મન જે જે ભાંજગડ કરે છે, તે બધી થતી દેખાય છે આત્મામાં. દાખલા તરીકે, આકાશમાં ચાલે છે વાદળાં, પણ આપણને લાગે છે કે ચંદ્રમા ચાલે છે.

(૩૩) એવી જ રીતે, ચાલે છે મન, બુદ્ધિ, ઈંદ્રિયો, ને દેહ. પરંતુ આત્મા ચાલતો –જેવો લાગે છે, મન જ્યારે કોઈ બાબતનો નિર્ણય કરે છે, ત્યારે, (એની ખબર આપણને આત્મા દ્વારા પડતી હોવાથી,) આત્મા પોતે નિશ્ચય કરતો-જેવો બની જાય છે, (-તેથી તો ઘણાં કહે છે કે મારો “આત્મા” અમુક નિશ્ચય પર આવ્યો છે. વગેરે) જ્યારે મન કોઈ બાબતની કલ્પના કરે છે, ત્યારે, ત્યાં આત્મા કલ્પના કરતો જેવો આપણને પ્રતીત થાય છે, જ્યારે મન કોઈ અન્ય પ્રકારની લીલા કરે છે. (-જેવા કે મનોરથો-). ત્યારે આત્મા જ એ લીલા કરતો દેખાય છે.

(૩૪) એથી શ્રુતિ ભગવતી કહે છે કે, એ (આત્મા) જ, મન સાથે મન બની જઈને, બન્ને લોકોની સફર કરે છે. સફર કરતો નથી, પણ જાણે સફર કરતો હોય એવું લાગે છે, એ ધ્યાન નથી કરતો, પણ એજ ધ્યાન કરતો હોય એવું લાગે છે. લીલા તો, એ કશીયે નથી કરતો, તોયે જાણે લીલા કરતો હોય એવો ભાસ થાય છે.

(૩૫) જ્યારે જાગૃતિમાં વૃત્તિ અથવા ખ્યાલ ઉપજે છે, ને તે જ્ઞાનેન્દ્રિયો સુધી પહોંચીને બહારના પદાર્થો સાથે તદાકાર થઈ જાય છે, ત્યારે, એ જ પરમાત્મામાં જાગૃતિના દોષનું આરોપણ થાય છે, ( કે હું જાગ્યો, આત્મા જાગ્યો). અને (નિંદ્રામાં) મન-તરંગ જ્ઞાનેન્દ્રિયો સુધી પહોંચવા પામતો નથી, બલકે જ્ઞાનેન્દ્રિયોને પડતી મુકીને, મનની અંદર જ એ સ્વપ્નની ચેષ્ટા કરે છે, ત્યારે ઊંઘતા હોવાની પ્રતિતિ આપણને આત્મામાં થાય છે, ને નિંદ્રાનો ટોપલો આત્માને માથે ઓઢાડાય છે, કે ઊંઘે છે. (66/76)

(૩૬) જ્યારે એ વૃત્તિ આ શરીર સાથેનો સંબંધતદ્દન પડતો મૂકે છે, અને પોતાના પિતા પ્રાણની ગોદમાં લપાઈને આ મકાનની બહાર નીકળી જાય છે, ત્યારે, મૃત્યુ થયું હોવાનો દોષ પણ આ પરમાત્મામાં જ આરપીત થાય છે, અને પછી, એ મન કોઈ બીજી આકૃતિ (દેહ) સાથે જોડાય છે, તેથી, જાગવા પણું, નિદ્રા અને સ્વયં જન્મ તથા મૃત્યુ પણ, આત્મામાં જ આરોપાય, એટલે કે કલ્પાય છે. જે ખરી વાત નથી.

(૩૭) અહીં વિચિત્રતા એ છે કે, જ્યારે (મનમાં) અમુક ખ્યાલ ઉઠે, એ કંઈક કરી જાય, ને તત્કાલ ખસી પણ જાય, ત્યારે એનો પ્રભાવ (-સંસ્કાર, Impression) મનમાં રહી જાય છે, પછી એ સંસ્કારને કારણે, એ ફરી પાછો ઉઠે છે, ને વળી પાછો પ્રભાવ પાડે છે. (- એને વધારે દ્રઢ કરે છે). એવી રીતે, એ એક વિચિત્ર ઘટના ઉપજાવે છે, કે જેનો નથી, આરંભ, કે નથી અન્ત. અને દુનિયામાં આ પ્રભાવોને જ પુણ્ય કે પાપ, એવાં નામ આપવામાં આવે છે, કેમકે, મનુષ્ય સારું વિચારે ને સારૂં કરે, તો તેના મનમાં સારાઈનો પ્રભાવ (છાપ) પડે છે. જ્યારે બૂરા વિચાર તથા બૂરાં કામ કરે, ત્યારે એના મન ઉપર બૂરાઈની છાપ પડે છે, આમાંની પહેલી જાતની છાપનું નામ પુણ્ય, ને બીજી જાતની છાપનું નામ પાપ છે.

(૩૮) એવી રીતે, પુણ્ય અને પાપ, વાસ્તવમાં, મનની જ કલ્પના, (કે વૃત્તિ, અથવા ખ્યાલ,) અર્થાત્ (મનનો જ) ધર્મ છે. અને સ્વપ્ન તથા જાગૃતમાં, તથા એવી રીતે જન્મ મરણમાંયે, પાપ-પુણ્યના ભોગનું કારણ એજ બને છે, પુણ્યના ફળરૂપ ઉત્તમ જન્મ તથા ઉત્તમ ભોગ મળે છે, ને પાપને લીધે અધમ જન્મ તથા અધમ ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે. આ કર્મોને કારણે જ વારે વારે મનમાં જાગ્રત-સ્વપ્ન અને જન્મ – મરણ થયા કરે છે, પરંતુ આ બધી ઘટમાળ ચાલે છે, એ જ જ્યોતિમાં, તથા એના જ અભિમાન વડે. તેને લીધે વૃત્તિની જાણકારીના અભાવને લીધે, માનવી પુણ્ય-પાપનું આરોપણ આત્મામાં કરી બેસે છે, વાસ્તવમાં, એ તો અલગ, અસંગ આત્મા છે, નથી પુણ્ય એને અડકી શકતું, તેમ નથી પાપ એને ડાઘો પાડી શકતું, જેવી રીતે દીપકનું કે સૂર્યનું અજવાળું પણ, જાજરૂ તેમજ ગંગાજળ, ઉભય ઉપર પડે છે, ને (67/76) ઉભયને પ્રકાશિત કરે છે. (-દાખવી આપે છે.) તો પણ, જાજરૂને અડવાથી એ અપવિત્ર કે ગંગાને અજવાળતા પવિત્ર નથી થઈ જતું.

(૩૯) એવી રીતે, અંતઃકરણ (એટલે કે મનની વૃત્તિ) પુણ્ય ઊભું કરે છે, તો માણસ પુણ્યવાન થઈ જાય છે, ને એ જ્યારે પાપ માને છે, ત્યારે માણસ પાપી બની જાય છે. પરંતુ, એ વૃત્તિમાં ચમકતી (-એને સચેતન કરતી) અંતર જ્યોતિ. નથી પુણ્યોથી પાવન થઈ જતી, તેમ નથી એ પાપોથી પાપી બનતી, બલકે, એ તો, મનોવૃત્તિને, અને પુણ્ય-પાપને, તથા એ ઉભયના સંબંધને પ્રકાશિત કરતી (-માણસને તેનાથી જાણકારી કરતી) એની વિચિત્રતાઓની સાક્ષી, તથા જેવી ને તેવી પવિત્ર રહે છે, એ કારણથી, વેદની શ્રુતિઓ એને પવિત્રાત્મા કહે છે, જેને માટે ફારસી શબ્દ છે રુહુલ દુદસ.

(૪૦) એટલું ચોક્કસ છે કે, એ (આત્મા) ગુણોને પ્રગટ કરનારો, ને સ્વયં બધા ગુણોથી રહિત છે. તેમ છતાં, મનોવૃત્તિઓ (ના સંપર્ક) ને લીધે બધા જ ગુણો એનામાં દોષની જેમ કલ્પાય છે, કેવી રીતે ? જેવી રીતે પારદર્શક બિલોરી પ્યાલામાં વારણિ ભરવામાં આવે, તો એ પ્યાલો પણ રાતો હોવાની કલ્પના થાય છે, એવી રીતે, મન તરંગરૂપ પૂણ્ય ને પાપના ખ્યાલ પણ, જો કે છે તો મનમાં, તો પણ, તે આ જ્યોતિમાં હોવાનું કલ્પાય છે. જેવી રીતે અલ્પગતિ – બાળક ભૂલથી પ્યાલાને જ રાતો સમજી લે છે, તેવી રીતે, અજાણ માનવી પણ ભૂલથી, પુણ્ય તથા પાપ પોતાના આત્મામાં ભાળે છે, અને એ મનોવૃત્તિમાં તન્મય થઈ જઈને, જન્મ-મરણનો સંસાર પણ પોતાનામાં જ દેખી લે છે, આજ છે (ખરી) નાસ્તિકતા, ને ખરૂં બંધન.

(૪૧) પરંતુ, બુદ્ધિમાન મનુષ્ય જાણે છે કે, ઉપરના દ્રષ્ટાન્તમાં એ લાલી વાસ્તવમાં એ શરાબનો ધર્મ છે, ને પ્યાલામાં તેનો રજ પણ પ્રવેશ નથી. ઉલટો, એ (પ્યાલો) તો, પોતાના અસલ ધર્મમાં, ત્યારે પણ, સ્વચ્છ જ છે. એવી રીતે, જ્ઞાની મનુષ્ય જાણે છે કે, પાપ કે પુણ્ય, ઉભય, એક ખ્યાલ, અથવા મનના ધર્મ છે, આત્માના નહિ. આત્મા તો, પવિત્ર, અસંગ, ને નિત્ય મુક્ત છે. (68/76) તેથી, ભાઈઓ, આપણે પણ પાપી (જેવા દેખાતા) હોવા છતાં, ખરૂં જોતાં નિષ્પાપ છીએ. સત્કર્મ જેવા (આપણને પોતાને) લાગતાં હોવા છતાં, સત્કર્મીઓ નથી.

(૪૨) શું મન, શું તરંગ, શું પાપ, શું પુણ્ય, – એ બધું જ અહંકાર (-અજ્ઞાન) માયા (જડ) છે, અને આત્મા એક એવો ઉજાસ છે કે જે એ (સર્વ) માં ચમકે (-એનું માણસને જ્ઞાન – ભાન કરાવે-), પરંતુ, તમે મને એ કહો, કે અહંકારને પ્રકાશ સાથે શો સંબંધ હોઈ શકે ? મિથ્યા ને સત્ય સાથે શું સગાઈ છે ? જેમ ઘુવડની દ્રષ્ટિ સૂર્યમાં અંધકાર, ને દિનમાં રાત જાણે છે, એવી રીતે, મૂર્ખ જન પુણ્ય તથા પાપ (રૂપી અંધકાર) પોતાના (જ્યોતિર્મય આત્મરૂપ) માં દેખે છે. અને નાસ્તિકતા એજ છે. એને કારણે, જીવાત્મા જન્મમરણના બંધનમાં રહે છે, પરંતુ, એ મન, એ ખ્યાલ, એ જ્ઞાનેંદ્રિયો, એ દેહ, એ પુણ્ય-પાપ, અરે, સર્વ કંઈ, એ બધાથી અલગ, એ સર્વનો સાક્ષી અર્થાત્ એ સર્વને માત્ર જાણનાર (આત્મા) રૂપે પોતાની જાતને જે કોઈ જાણે છે, તે સત્યતા અને સચ્ચાઈ પ્રાપ્ત કરે છે, અને એવા સત્ય જ્ઞાન વડે કરીને કૈવલ્ય (-સંપૂર્ણ) મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે પ્રજાપતિ વાળું (-જન્મ મરણના ફેરા કરાવવાવાળું-) સામ્રાજ્ય, (ધાર્મિક વિધીઓ રૂપ) કર્મકાંડ વડે પ્રાપ્ત થતું કહેવાય છે, એ તો, આવા સત્યવાદીને મફતમાં બેઠું (વગર મહેનતે) મળી જાય છે. અને તે કારણે, એ પ્રસાદ (એટલે કે નિત્ય નિરંતર પ્રસન્નતા) માં પ્રવેશ પામેલો હોય છે.

(૪૩) એમ કેમ હશે વારૂ ? કેમકે, સાક્ષાત્કાર (-પાકી સમજદારી તથા અનુભવ) ને કારણે, જે ભૂલ સંસારનું મૂળ, અને આવાગમન તથા જન્મ-મરણ તેમજ પ્રલયની જનેતા છે, તે ભૂલને, એટલે કે, (પોતાના અસલ રૂપના) અજ્ઞાનને , એવો સત્યજ્ઞાની, સહજે હટાવી દે છે. જેવી રીતે કોઈ એક વૃક્ષને જડમાંથી ઉખેડી નાખવામાં આવે, તો પણ, થોડા દિવસ તો એ લીલું રહે છે, પરંતુ છેવટે સૂકાઈ જાય છે, તેમ, જ્ઞાની જન એ અજ્ઞાનની જણી ભૂલ(ભ્રાન્તિ) ને જ્ઞાન વડે ઉરાડી દે છે, અને એ જાણે છે કે, કર્મકાંડ (ના વિધીનિષેધોના ચોકઠા) માં જે ચક્ર બતાવવામાં આવે છે, તે ખરૂં (69/76) જોતાં સત્ય નથી. એ ભ્રાન્તિજન્ય છે. યથાર્થ નથી. અને એ અજ્ઞાન, આ વિશુદ્ધિ આત્માના પરિચય વડે જ નાશ પામી શકે છે, કર્મોથી નહિ. (“હું કર્મો કરૂં છું.” એવા ભાવ સાથે મન જોડીને કરેલાં) કર્મો વડે તો, પાપની ને પુણ્યની વૃત્તિઓ ઊભી થાય છે, પણ તેનાથી ભ્રમ અને અજ્ઞાન નથી ટળતાં. ઓરડીમાં જે અંધારૂં છે, તેને કોઈ વશીકરણ વિદ્યાથી નથી ટાળી શકાતું, પરંતુ દીવો પ્રગટતાં, એ ક્ષણમાત્રમાં ઊડી જાય છે, એવી રીતે, ઈશ્વરીય ભ્રમ તથા અજ્ઞાન પણ અંધકાર છે. તથા જન્મ-મરણનું સંસારચક્ર ભ્રમપૂર્ણ છે. અને એ દેખીતી હકીકત છે કે, અંધકાર, ગમે તેવા ભલા કે બૂરા ક્રિયાકર્મ વડે નહિ, પણ પ્રકાશ વડે જ ઉડે છે. આત્મા તો, પ્રકાશ છે, એનામાં પૂણ્ય કે પાપ માનવાં એ ભૂલ છે, નરી નાસ્તિકતા છે, અને એવું માનવું, એજ ઈશ્વરીયમાયા તથા અજ્ઞાન છે. અને એજ (જીવડાના) આવાગમનનું તથા પ્રલયનું કારણ છે. પરંતુ, આ આત્મજ્યોતિની પીછાણ (અનુભવ) અસ્યજ્ઞાન છે. તેના વડે, એ ભૂલ તથા નાસ્તિકતા પણ વેગળી થઈ જાય છે. એને લીધે, પરિપૂર્ણ મોક્ષ, આત્મજ્ઞાન ઉપર જ નિર્ધારીત લેખવામાં આવ્યો છે. એ જ નિર્દેશ છે. (- એટલે કે, જ્ઞાનનો સાર છે.)

(૪૪) જેવી રીતે અમુક દેવદત્તના મનની અંદર આ આંતરિક (જ્યોતિ) , પ્રતિબિંબની જેમ પ્રકાશે છે. એવી રીતે યજ્ઞદત્તનાં મનમાં પણ એ જ ઝબકે છે. જેવી રીતે દેવદત્તના મનમાં અને મસ્તકમાં તથા તેની જ્ઞાનેંદ્રિયોમાં એ પ્રકાશ નાખે છે (એ સર્વને ચેતનવંતા કરે છે), તેવી જ રીતે એ યજ્ઞદત્તનાં અંગોને પણ પ્રકાશ આપે છે. જેવી રીતે દેવદત્ત, એના જ અભિમાન તથા તેના જ પ્રકાશમાં પોતાનો દુન્યવી વ્યવહાર કરે છે. તેવી જ રીતે યજ્ઞદત્ત પણ, એના જ અભિમાનમાં તથા એની જ ચેતનામાં પોતાનો વ્યવહાર કરે છે, એમ, શું દેવદત્ત કે શું બ્રહ્મદત્ત, બલકે મનુષ્યમાત્રની અંદર, આત્મજ્યોતિ ઝળકી ઝળકી રહી છે, ને તેના જ પ્રકાશમાં એમનો બધો- આદ્યાત્મિક, તેમ જ આધિભૌતિક (દુન્યવી) વ્યવહાર ચાલે છે. (-થવા પામે છે.)

(૪૫) દેવદત્ત, યજ્ઞદત્ત  કે બ્રહ્મદત્ત, બધાં જ માનવીઓ પોત (70/76) પોતાના શારિરીક દ્રષ્ટિએ તથા કર્તાભોક્તા ઇંદ્રિયોના સમૂહના ખ્યાલથી જોતાં, પોતપોતાના અલગ અલગ દેહો તથા વ્યક્તિત્વો ધારણ કરે છે ખરા, પરંતુ આ જ્યોતિમાં તો, એ બધા એક જ છે. એને એ જ એ સર્વનો આત્મા છે, એ આત્મા ફક્ત મનુષ્યોની અંદર જ પોતાનું તેજ અર્થાત્ પ્રતિબિંબ (અર્થાત્ ચેતનની ઝલક) પાડે છે. એવું કાંઈ નથી, પશુ, પંખી, પતંગીયાં, કીડા વગેરે, જંતુમાત્રની અંદર પણ એ, મનુષ્યોમાં ચમકે છે, એવી જ રીતે, ચમકે છે. તેથી, આ આત્મા બધામાં એક જ છે. અને એ બધાં યે, અંદર અંદર (સ્વ-રૂપે) એક જ છે.

(૪૬) (એટલું જ નહિ પણ) રખે કોઈ એવું સમજી લેતા કે આ આત્મજ્યોતિ કેવળ પશુપંખી કે મનુષ્યની અંદર જ વિલસે છે. એ તો, જેમ એ બધાંની અંદર વિલસે છે, તેમ, દેવો અને પિતૃઓના અંતરમાં પણ વિલસે છે, ને એમના દેવલોકના વ્યવહાર માટેનું નિમિત્ત બને છે, અને, દેવ તથા પિતૃલોકમાં વસનારાં સર્વ કોઈના પોતાના ધ્રુ-લોકના વ્યવહારો તથા ફળભોગો, એ ચેતનાજ્યોતિમાં જ થવા પામે છે, તેથી, લૌકિક કે પારલૌકિક, પાર્થિવ કે દિવ્ય બધું જ તેનામાં એકાકાર છે. (૪૭) વધારે શું લખીએ ? ખુદ પ્રજાપતિના મનમાં પણ એજ જ્યોતિ, એવી જ રીતે ઝગે છે, તેની જ્ઞાનેન્દ્રિયોને તથા તેના સિંહાસનને પણ એવી જ રીતે પ્રકાશિત કરે છે કે જેવી રીતે એ મનુષ્યનાં મન, મસ્તક તથા ઈંદ્રિયોને પ્રકાશિત કરે છે. અને જેવી રીતે માનવીની પ્રવૃત્તિઓ એ જેયોતિના પ્રકાશમાં જ પાર પડે છે, તેવી જ રીતે, ઈશ્વરની પ્રવૃત્તિઓ પણ આ પ્રદીપમાં જ પાર પડે છે. જે મનુષ્યનો આત્મા છે, એ જ પ્રજાપતિનો પણ આત્મા છે. એના જ જ્ઞાનમાં જ્ઞાનીજન નીશ્ચય કરે છે, કે હું ને પ્રજાપતિ એક છીએ.

(૪૮) રખે તમે મનમાં એવો સંદેહ કરતા, કે જો બ્રહ્મદત્તનો ને યજ્ઞદત્તનો આત્મા એક છે, તો પછી બ્રહ્મદત્ત જે જાણે છે તે યજ્ઞદત્ત પણ કેમ નથી જાણતો ? અને દેવદત્તનાં દુઃખો, બ્રહ્મદત્તનાં દુઃખ કેમ નથી બની જતાં ? જુઓ કે, આપણે નક્કી કરી ચૂક્યા છીએ કે આ પવિત્ર પ્રકાશ બરોબર પ્રકાશસ્વરૂપ અથવા અનુભવસ્વરૂપ છે. ને સુખદુઃખનું ભાન (71/76) થવું તથા જ્ઞાનોનો નિશ્ચય થવો, એ મનની ક્રિયા છે. આ બધા ગુણ મનોવૃત્તિમાં હોવા છતાં, એ વધુ આ જ્યોતિમાં દોષરૂપે હોવાથી માત્ર કલ્પના કરવામાં આવે છે, જે જે મનોવૃત્તિનાં આ નિશ્ચય તથા અનુભવો થાય છે, તે તે મનોવૃત્તિમાં એટલે કે અંતઃકરણમાં તે સર્વને આ આત્મજ્યોતિ પ્રકાશિત કરી દે છે, તેમ છતાં, તેમાંના કોઈની સાથે એને કશો સંબંધ નથી બંધાતો, એ તો, દેવદત્તનો નિશ્ચય કે જે, દેવદત્તનાં મનનું લક્ષણ છે, તેને દેવદત્તના જ મનમાં પ્રકાશિત કરે છે, પણ યજ્ઞદત્તનાં મનમાં નહિ. અને યજ્ઞદત્તના મનના લક્ષણરૂપ યજ્ઞદત્તના નિશ્ચયને, એ યજ્ઞદત્તના જ મનમાં પ્રકટ કરે છે. દેવદત્તના મનમાં નહિ.

(૪૯) જ્યારે બ્રહ્મદત્તને યજ્ઞદત્ત એક જ ઓરડામાં દીવો પ્રકટાવીને જુદાંજુદાં પુસ્તકો વાંચતા હોય છે, ત્યારે, એકનો એક દીપક, બ્રહ્મદત્તના પુસ્તકોને ઉજાસ આપીને, તેના પઠનમાં બ્રહ્મદત્તને જ મદદ કરે છે, નહિ કે યજ્ઞદત્તને, અને એ જ દીપક યજ્ઞદત્તના પુસ્તકને ઉજાસ આપીને યજ્ઞદત્તને તેની સમજમાં મદદ કરે છે, બ્રહ્મદત્તને નહિ. દેવદત્તના વિચારો કે જે દેવદત્તના જ મનમાં થાય છે. તેનું ભાન એના જ અહંકારને થાય છે, બ્રહ્મદત્તના અહંકારને નહિ, અને યજ્ઞદત્તના વિચારો કે જે યજ્ઞદત્તના મનમાં ઘોળાતા હોય છે, તેનું ભાન યજ્ઞદત્તના અહંકારને થવા પામે છે, દેવદત્તના ને નહિ, – જો કે, એ નિશ્ચયો, વિચારો, ને જાણકારીઓ થાય છે, એક જ આત્મજ્યોતિમાં

(૫૦) જેવી રીતે આંખોનું દેખવું, કાનનું સાંભળવું, ને મને એ ઉભયને જાણી લેવાં. એ બધું એક જ જ્યોતિ મારફત થવા પામે છે. અને એ જ્યોતિ તો, તો યે એનાથી ખરડાયા વિનાની શુદ્ધ રહે છે, એવી રીતે, બ્રહ્મદત્તે, યજ્ઞદત્તે, એને દેવદત્તે જાણેલું તથા પ્રજાપતિએ પણ જાણેલું, બધું એજ જ્યોતિ મારફત થતું હોવા છતાં, આ જ્યોતિ પ્રજાપતિની જાણ તથા સમજથી અસ્પૃષ્ટ ને પવિત્ર રહે છે. અને જેવી તે મનુષ્યોનાં જ્ઞાનો તથા સમજદારીઓની તટસ્થ સાક્ષી રહે છે, તેવી જ પ્રજાપતિનાં પણ જ્ઞાનો સમજદારીઓની એ સાક્ષી બની રહે છે.

(૫૧) જેવી રીતે આંખે દેખવું, કાને સાંભળવું, અને એમણે દેખેલી – સાંભળેલી ઘટનાઓ મને જાણી લેવી, એ બધાના ગુણોનું (72/76) આરોપણ આ જ્યોતિમાં થાય છે, તેવી રીતે, પ્રજાપતિએ જાણેલું તથા સમજેલું બધું પણ એજ જ્યોતિમાં આરોપાય છે. પરંતુ એવા આરોપીત ધર્મોનો પાસ એ (જ્યોતિ) ને નથી લાગતો, કે નથી તે ધર્મો એને બાંધતા. તે કારણે, એ (જ્યોતિ) પૂર્ણ સ્વતંત્ર અર્થાત્ સ્વતંત્ર સ્વરૂપ અસંગ આત્મા તથા નિત્ય-મુક્ત સ્વરૂપ હોવાનો નિર્ણય થાય છે.

(૫૨) આત્મા જો કે પોતાના નીજ સ્વરૂપ પૂર્ણપણે સ્વતંત્ર, અલગ ને અસંગ છે. તો પણ, એ વિચારો, મનો તથા ઈંદ્રિયોમાં ચમકે તથા એ બધાંને પ્રકાશિત કરે છે, તેથી, એ બધાં પણ પોતાના અંધકાર, તથા ગુણોના દોષ એને લગાડે છે. એવું પરસ્પરપણું હોવાને લીધે, એ બધાંની પ્રવૃત્તિ, (સંઘદોષથી) આત્મામાં (થતી હોવાનું), ને આત્માનો પ્રકાશ એ સર્વમાં હોવાનું કલ્પાય છે. એ હકીકતથી અજાણ્યો એવો બીચારો જીવાત્મા, મનતરંગો તથા ઈંદ્રિયોથી આત્માને નોખો નથી કરી જાણતો, તેથી તે એને જોતો હોવા છતાં નથી જોતો. એને જાણતો હોવા છતાં નથી જાણતો.

(૫૩) આ જ્યોતિમાં, જાણે કે, એક અનાદિ અજ્ઞાન (રૂપી) પડદો હોય છે, એનું નામ અવિદ્યા છે. અને જ્યારે અજ્ઞાનરૂપી પડદા નીકળે છે, ત્યારે એક દુનિયા (અર્થાત્ સંસાર) દેખાય છે. આ લોક ને પરલોક સહિતનો સમસ્ત સંસાર, એના જ ભેદ (રૂપી પડદા) છે. આ પદડા તો ઘણાં લાંબા, પરંતુ, સમષ્ટિરૂપે એ બધા મળીને ત્રણ છે, એક પડદો એવો છે કે જે એને છાયી દે છે. અને તેને લીધે એ જ્યોતિ છુપાયેલી રહે છે. બીજો પડદો એવો છે કે જેમાં એ જ્યોતિ છુપાયેલી છતાં છતી થઈ જાય છે. ત્રીજા પડદામાં એ જાતજાતનાં રૂપે એ દેખા દે છે. એ જ્યોતિને સાવ છાયી દેનારો પડદો તમોગુણ કહેવાય છે. જે એ જ્યોતિમાં રહીને એને પ્રકટ કરે છે, તે સત્વગુણ. ને જે જાતજાતનું “કરી” બતાવે છે, તે રજોગુણ કહેવાય છે. એ ત્રણ ગુણોને એકસહ (સમૂહરૂપે) દૈવી માયા કહેવામાં આવે છે. અને સામાન્યરૂપે સર્વ કોઈમાં, એજ પડદા અર્થાત્ માયા, ઈશ્વરીય યોજના કહેવાય છે, અને, એ માયાના ધર્મને લીધે (એની સાથેના સંબંધને લીધે). એજ આત્મજ્યોતિ, ઈશ્વરીય (અર્થાત માયાવી) કહેવાય છે. (73/76)

(૫૪) મનુષ્યનાં કર્મો જ્યારે મનુષ્યને પોતાના ફળનો ભોગ આપવા તૈયાર થાય છે, ત્યારે આ અજ્ઞાનના પડદાઓમાં ક્રિયા થાય છે. ને તેમાં આ ભેદરૂપી (એટલે કે ભ્રમથી જીવાત્મા જુદો હોવાની કલ્પનારૂપી) પડદાઓની આડ રહે છે, જ્યારે એમાં સજાવગુણની છાંટ સારી પેઠે હોય, ત્યારે આપણે એને વિદ્યા કહીએ છીએ, પરંતુ મેલા સત્વગુણને અવિદ્યા કહેવામાં આવે છે, સત્વગુણમાં રહેલી એ જ્યોતિ, પ્રતિબિંબ રૂપે પ્રકટ થાય છે. (-એટલે કે જણાય છે.) વિદ્યારૂપી સત્વગુણમાં પડતા એ પ્રકાશને, તથા તેને લીધે વિદ્યામાં જે અભિમાન (-એટલે કે હું પણું) ઉપજે છે, એને જ (શાસ્ત્રો) ઈશ્વર કહ્યા કરે છે. (પોતાની માયા અર્થાત્ ઈચ્છાને અનુસરીને જ્યારે બ્રહ્મ એવું ‘અભિમાન’ કરે છે કે ‘હું સૃષ્ટિ રચું,’ ત્યારે, એ માયાની અંદર, તે એ જ આત્મચૈતન્ય વડે એવી ‘ઈચ્છા’ રૂપી અભિમાન કરે છે, બ્રહ્મનું એવું પોતાની જ જ્યોતિમાં માયા સહિત પ્રવર્તતું, એ તેનું ઈશ્વર પદ છે.

(૫૫) વિદ્યા, (એટલે કે આત્મવિદ્યા,) પૂર્ણ શુદ્ધ જ્ઞાન છે, અને આત્મજ્યોતિને ઢાંકી દેનારા અજ્ઞાનથી એ સાવ મુક્ત અને શુદ્ધ હોય છે. એ છે, આત્મજ્યોતિનો પરિચય. અને તેથી, એ ઈશ્વર નિત્યમુક્ત છે, ને સર્વજ્ઞ પણ છે. એ ચાહે તે કરી શકે છે. કેમકે એ જ્ઞાનનો સ્વામી છે. (Knowledge is Power!)

(૫૬) પરંતુ, અવિદ્યા દોષયુક્ત જ્ઞાન છે. કેમકે, એ તમોગુણથી સાવ મુક્ત નથી હોતી. તેથી, એને આત્મજ્યોતિ સાથે પરિચય થવા પામતો નથી. તેથી, અવિદ્યા વડે ગ્રસાયેલો મનુષ્ય, એ જ્યોતિ પરત્વે ઉલટા-સુલટા ખ્યાલો કરે છે, જે ઠીક નથી થતું. અને એ સર્વજ્ઞ નથી હોતો, પણ એના કર્મફળભોગ એની પાસે જેટલું કરાવવા તથા તેને આપવા તૈયાર હોય, તેટલું જ એ કરી શકે છે. તેથી, એ અશક્ત, તથા અજ્ઞાનના બંધનમાં ફસાયેલો જેવો રહે છે.

(૫૭) (રંગ એક જ હોય, પણ એની મિશ્ર-છાંટો Shades અનેક હોઈ શકે.) સંપૂર્ણ રંગ એક વસ્તુ છે, ને રંગની ઓછી-અધૂરી છાંટ એવી, એ સાવ જુદી વસ્તુ છે. એ દેખીતી હકીકત છે. તે કારણે, ઈશ્વર એક, ને જીવો (74/76) અનેક છે. પરંતુ, જીવને પ્રકટ કરનારી જે અવિદ્યા છે, તે ખરૂં જોતાં, મન તથા પ્રાણને પ્રથમ ઉત્પન્ન કરે છે. અને સાંકડાપણાથી ઘેરાયેલા મન તથા ઈંદ્રિયોની જે પ્રવૃત્તિઓ થાય છે, તે બધી, જીવમાં કલ્પિત છે, અને અવિદ્યા જેનું મૂળ છે એવા મન અર્થાત્ ચિત્તના તરંગોને લીધે, એ (જીવ) ના કર્મોનાં ફળના ભોગ પૂરા થાય તે માટે યોજાયેલો સંસારચક્રનો ધર્મ તેનામાં આરોપીત થાય છે. ( ને એમ કહેવાય છે, કે સંસારચક્રનું ચાલવું, એ “જીવનો ધર્મ”). જેવું કરે છે, તેવું પામે છે, એવો જે ન્યાય છે, એનો સંકેત કર્મકાંડમાં કરાયો છે.

(૫૮) કર્મો, સારાં હોય છે, કે બૂરાં, સારાં કર્મોને લીધે જીવાત્મા દેવયાન કે પિતૃયાનની સડકે ચઢીને ઉપરના લોકોમાં જાય, ને ત્યાં સર્વલોકના ભોગ ભોગવે. એ પૂરા થાય, ત્યારે એ ત્યાંથી પાચો વળી જાય. એમ, કદી ઉપર, કદી નીચે, એવા એ આંટાફેરા ફરે છે, જેને જન્મમરણનું ચક્ર કહે છે.

(૫૯) પરંતુ (કોઈ પણ પ્રકારનાં) કર્મો વડે, અવિદ્યામાં રહેલું અજ્ઞાન નાશ પામતું નથી. કેમકે (સત્યથી અસત્યની જેમ.) વિદ્યાથી અવિદ્યા ઘણી વેગળી પડે છે. જ્યાં સુધી મનુષ્ય જીવ આત્મવિદ્યા નથી મેળવતો, ત્યાં સુધી, કર્મકાંડમાં, (એટલે કે સત્કાર્યો વગેરેમાં) એ ગમે તેટલો આગળ વધે તો પણ, એની ( અંતઃકરણમાં ઘર કરી બેઠેલી) અવિદ્યા ટળતી નથી. તેથી, (નિત્ય પ્રસન્નતા રૂપી) પ્રસાદના અભિલાષીઓ આ આત્મજ્યોતિને પરખવામાં લાગી જાય છે, જ્યારે એની પીછાન થાય, ત્યારે એ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરે છે, ને, જે આ દેહ તથા ઈંદ્રિયો (રૂપી પ્રપંચ) ની મૂળ છે, તે અવિદ્યા દૂર થઈ જાય છે. ને અવિદ્યાનો અભાવ થતાં, શરીર પડવા પછી, પેલા (સ્વર્ગ-નરક, પાપ-પુણ્ય વગેરેની ભાવનાના) બધા પડદા ખસી જાય છે, એ વિદ્યા ઈશ્વરને દાખવી આપનારી હોવાથી, એ જીવાત્મા ઈશ્વર સાથે એકાકાર થઈ જાય છે, તથા સ્વર્ગનું સમસ્ત સામ્રાજ્ય, આ (વિદ્યાના) પરિચય દ્વારા એને બેઠ્ઠું મળી જાય છે, મફતમાં જ.

(૬૦) કહેવાનું તાત્પર્ય એ કે, પવિત્ર જ્યોતિસ્વરૂપ આત્મા, સર્વ પ્રકારે, સર્વથી અલગ, સર્વરૂપ, તથા અસંગ છે, (75/76) મનના વિચાર સાથે તદ્રૂપ બનીને, જાણે ધ્યાન કરતો તથા લીલા કરતો હોય, એવો એ થઈ જાય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં, નથી એ ધ્યાન કરતો, કે નથી રમત રમતો. નીદ્રાની અવસ્થા વખતે જ્યારે મનની વૃત્તિ બદલાઈ જાય છે, ત્યારે એ સૂતેલો જેવો, ને જ્યારે મનની વૃત્તિ બદલાઈ જાય છે, ત્યારે એ સૂતેલો જેવો, ને જ્યારે મનની વૃત્તિ જાગૃતિની અવસ્થામાં બદલાય છે. ત્યારે જાગતા જેવો થઈ જાય છે.

(૬૧) જ્યારે આ મન અંતઃકરણ) દેહ સાથેનો પોતાનો સંબંધ સાવ છોડી દે છે, ત્યારે એ જીવાત્મા જાણે મરતો હોય તેવો ભાસે છે. વાસ્તવમાં, આત્મા મરતો નથી, ને જન્મતોયે નથી. એ બધા ફેરફારોની ભાજગડ આ (આત્મ-ચૈતન્ય) માં જ થવા પામે છે. અને એ બધું, સાવ કલ્પિત, ને મનોમય છે. અને કર્મોનાં ભોગ પામવા માટે, એ મન, વાણોને તાંતણે બંધાઈને, હ્રદયકમળમાં કેદી થઈ રહે છે, કે જે પાછલા જન્મમાં એના પગમાં પડેલી બેડીઓ છે, (અહીં, હ્રદય કમળ એટલે, પૂર્વના સંસ્કારો તથા વાસનાઓનું જાળું સમજવું.)

(૬૨) કર્મોની સાંકળને લીધે, પ્રાણોના તારને કારણે, એ અંતઃકરણ, (-સંસ્કારો તથા વાસનાઓની ગાંઠરૂપ) હ્રદયકમળમાં બંધાયેલું છે. અને વળી તે પેલી આત્મજ્યોતિમાં (જાણવારૂપે) પ્રકટ થાય છે. તેથી, જીવાત્માની દ્રષ્ટિમાં, આત્મજ્યોતિ પણ, મુક્ત હોવા છતાં, હ્રદયમાં બંદીવાન પડેલી જેવી જણાય છે. આ હકિકતની જાણકારી, એ જ છે ખરા રહસ્યનું જ્ઞાન, અને એવું ભેદજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનું સાધન અથવા એની પ્રાપ્તિનું સ્થાન પણ, હ્રદય અથવા મન જ છે. (76/76)

ૐ ત્રીજો અધ્યાય સમાપ્ત ૐ

1/11/1975 Hand written.

 

Flat Earth Is Not The Psyop, The Globe Is – Santos Bonacci & Mark Devlin in Conversation

https://www.youtube.com/watch?v=Zds1TMpvBOg

 

Power vs. Force – Dr. David Hawkins Interview part 1

https://www.youtube.com/watch?v=b7k1dxdv10g

Tadrupanandji – Lecture 2012 – Qualities of “Stitha Prajna” – Part I

https://www.youtube.com/watch?v=qWpMgT8-UoI

Introduction to Vedanta – Swami Sarvapriyananda – Aparokshanubhuti – Part 1 – July 05, 2016

https://www.youtube.com/watch?v=3MRa2lR9MUg

Chhbilbhai Keval

10 Hill Side Road

French Wood

Preston – Lanc.

PR1 4NE

Phone – 01772-257350

Kantilal Parmar

1 Grays Lane

Hitchin – Herts – UK

SG5 2HA

Phone – 01462-459079

Mobile – 07980496392

Website – https://kantilal1929.wordpress.com/