પ્રાર્થનાની કળા – ૧

કોઈને પ્રશ્ન થશે કે પ્રાર્થનાની તે વળી કલા હોઈ શકે ?

હા, પ્રાર્થનાની કલા પણ છે ને એનું આગવું વિજ્ઞાન પણ છે.

જેઓ જીવનમાં પ્રાર્થનાના મહત્ત્વને સમજીને તેનો ઉપયોગ કરે છે તેમના માટે જીવન સરળ, સુંદર ને આનંદમય બની જાય છે.

શ્રી અરવિંદ કહેતાː’તમારા દૈનિક જીવનમાં પ્રાર્થનાનો આશ્રય ના લીધો હોય તો એક મહાન લાભથી વંચિત રહી ગયા છો એમ માનજો. આ દિવ્ય માધ્યમ દ્વારા એક પળમાં જ પરિવર્તનના પ્રકાશિત પથ ઉપર તમે આવી જાઓ છો.’

જીવનમાં સુભગ પરિવર્તન કોને ના ગમે? વત્તેઓછે અંશે અંધકારમાં અટવાતા માણસને પ્રકાશની જરૂર હોય છે જ. પ્રાર્થના એ પ્રકાશ પૂરો પાડે છે.

શ્રદ્ધાની શક્તિઃ વિશ્વનાં રહસ્યો વિશે અજબ પુસ્તક લખનારા સર જેમ્સ જીન્સે બ્રહ્માંડના સંચાલન પાછળ રહેલી દિવ્ય શક્તિ, શ્રદ્ધા ને પ્રાર્થનાની તાકાત વિશે મહત્વના વિધાન કરેલાં.

એક વૈજ્ઞાનિક કહેઃ ‘તમારા જેવા ટોચની પ્રતિષ્ઠાવાળા વૈજ્ઞાનિક આવાં હિંમતભર્યાં વિધાન કરે એ જરા આશ્ચર્ય જેવું લાગે છે.’

‘શ્રદ્ધાની આ મહાન શક્તિ વિશે શબ્દો જડતા નથી. વધુ શું કહું ? ‘

‘ખરેખર ? ‘

‘હા. શ્રદ્ધાવાનના હાથમાં અસીમ શક્તિઓ આવી જાય છે. શ્રદ્ધાનું, અંતરનું, આત્માનું, ભાવનું, પ્રાર્થનાનું, એક અજબ બળ હોય છે.’

‘આ તો નવી વાત છે.’

પ્રાર્થનાની કળા – ૨

‘ના. ચિરપુરાતન છે. તમને કોઈ અનુભવ નથી. માટે નવી લાગે છે.’

સર જીન્સના જેવો જ અનુભવ ડૉ. ભાભાનો હતો.

વિખ્યાત ફિલસૂફ કેન્ટ પણ એમ જ માનતા.

વિશ્વના મહાનતમ વૈજ્ઞાનિકોમાંના એક આઈન્સ્ટાઈન પરમ શક્તિમાં શ્રદ્ધા રાખતા હતા. એ નિયમિત પ્રાર્થના કરવાના આગ્રહી હતા.

મહાત્મા ગાંધીનો પ્રાર્થનાપ્રેમ તો જગતભરમાં જાણીતો છે, વિશ્વભરમાં વિખ્યાત છે.

અબ્રાહામ લિંકન પ્રાર્થનામાર્ગના પ્રવાસી હતા.

સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ પ્રાર્થનામાં અપાર રૂચી લેતા.

આવાં તો અનેક ઉદાહરણ મળી આવે. પ્રાર્થના એટલે કોઈ ઘેલા અને ભાવુક માણસોની ભ્રમાત્મક પ્રવૃત્તિ છે એમ નથી માનવાનું.

વિશ્વના અનેક મહાન પુરૂષો પ્રાર્થનામાં રસ લેતા આવ્યા છે.

ચૈતન્ય ચમત્કારઃ આ પ્રવૃત્તિ મહાન માણસો માટે જ છે એવું નથી. સામાન્યમાં સામાન્ય માણસથી શરૂ કરીને શ્રેષ્ઠ કક્ષાની વ્યક્તિઓના પ્રાર્થનાપ્રેમનાં અસંખ્ય ઉદાહરણ નોંધાયેલાં છે. પ્રાચીન સમયમાં ધ્રુવ, પ્રહ્લાદ, માર્કંડેય, વિભીષણ, કુન્તા, દ્રૌપદી, જિસસ, મોહમ્મદ, અષો જરથુસ્ત્રો, એલીજાહ ને એવાં તો અસંખ્ય વિભૂતિઉદાહરણ જોવા મળે છે.

આધુનિક સમયમાં પણ એવાં ઉદાહરણ આપણી આસપાસમાંથી મળી આવી શકે.

એવાં અસંખ્ય ઉદાહરણમાંથી માત્ર એક જ ઉદાહરણ જોઈએ.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩

આનંદાશ્રમવાળા સ્વામી રામદાસ ભારતની તીર્થયાત્રા દરમ્યાન ભગવાનને શરણે સંપૂર્ણતયા સમર્પિત થવાના સંકલ્પ સાથે વિચરતા હતા. એકવાર એમની પાસે પૈસોય નહીં કે ખાવાની સુવિધા પણ નહીં. શેતાન મન દલીલ કરવા માંડ્યું કે બરાબર બાર વાગે જો કોઈ ખાવાનું લઈને આવે તો ભગવાન અને શક્તિ બેય સાચાં.

રામદાસજીએ મનને પટાવીને બેસાડ્યું ને પોતે પણ એક અંધારી ગુફામાં જઈને બેસી ગયા. બરાબર બારને ટકોરે કોઈ ભોજનની થાળી મૂકીને ચાલ્યું ગયું.

આવં તો અનેક ઉદાહરણ એમના ને અન્યના જીવનમાંથી મળી શકે છે.

પ્રાર્થના એક દિવ્ય સીડી છે, જેના દ્વારા આત્મા પરમાત્મા સાથે જોડાય છે અને જીવને પરમની શક્તિનો લાભ મળવા માંડે છે.

વિશ્વવ્યાપી બળઃ તિબેટી લામા તીંગ-ચી એક વાર ગુફામાંથી બહાર આવતા હતા. દ્વાર પર ઊભેલા શિષ્યે પૂછ્યુઃ ˈઆ વખતે તો ચાલીસ દિવસે બહાર પધાર્યા!ˈ

ˈહા, હું આકાશને અડતો હતો ને પાતાળને હલાવતો હતો.ˈ

ˈના સમજાયું, ગુરૂદેવ!ˈ

ˈહું પ્રાર્થના કરતો હતો. મને અજબ મજા આવી ગઈ.ˈ

પ્રાર્થના આકાશને સ્પર્શી શકે ને પાતાળને હલાવી શકે છે એવો અનુભવીઓનો મત છે.

આ મત ગમેતેમ વાતોમાંથી નહીં, પણ પ્રાર્થનાના પ્રત્યક્ષ પરિચયમાંથી પ્રગટેલી છે.

પણ એવા અનુભવ માટે કોઈ તૈયાર હોય છે? આકાશપાતાળને હલાવવાની વાત જવા દો, માણસને પોતાનું હ્રદય હલાવતાં જ નથી આવડતું

પ્રાર્થનાની કળા – ૪

તેનું શું! ત્રીસ-ચાલીસ દિવસની વાત દૂર રહી, એટલી સેકન્ડ માટે પણ મનોવૃત્તિ પ્રાર્થનાલીન બને તોય ઘણું છે.

ˈતમે પ્રાર્થના વિષે શું માનો છો?ˈ નેપાળી મહાત્મા ભોલેરામને યાત્રિકોએ પૂછ્યું.

ˈએનો કોઈ નિયમ નથી એ જ નિયમ.ˈ

ˈતોપણ?ˈ

ˈપ્રાર્થના બાળકના રૂદન જેવી તાત્કાલિક અને સરળ, આંસુના જેવી સ્પષ્ટ અભિવ્યક્તિવાળી, હ્રદયવેદના જેવી ગુપ્ત, વિજઝબકારા જેવી ત્વરિત, વંટોળ જેવી સબળ પ્રેમ જેવી અસરકારક અને સંતોના હ્રદય જેવી દિવ્ય હોય છે. પછી હું શા નિયમ બતાવું?ˈ

તોપણ પ્રાર્થનાપંથે પહેલાં પહેલાં ભરનારને થોડા નિયમો તો જોઈશે જ.

સમજણના એવા દીવા માર્ગદર્શક સ્થંભો ઉપર ગોઠવ્યા હશે તો રસ્તો સરળ થશે.

પ્રભુનું વરદાનઃ ˈમને પ્રાર્થનાની કળા સમજાવો.ˈ

રામકૃષ્ણ પરમહંસને એક વાર રાખાલે વિનંતિ કરી.

ˈએમાં શું સમજાવવાનું હતું? ખૂબ જ ભાવથી પ્રભુના વરદાનનો ઉપયોગ કરવાનું રાખવું.ˈ

ˈકયું વરદાન?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૫

ˈપ્રાર્થનાનું. એનાથી આગળનો રાહ પ્રકાશિત થઈ જશે.ˈ

પ્રાર્થના પ્રભુનું વરદાન છે એટલું પણ સમજી લેવામાં આવે તો આગળનો રસ્તો ખરેખર પ્રકાશિત થઈ જાય. અહીં આપણને બાઈબલની પેલી પ્રાર્થના યાદ આવે છેઃ

ˈહે પ્રભુ!­ અમને પ્રાર્થના કરતાં શીખવો.ˈ જો એક આ પ્રાર્થના કરતાં પણ આવડી જાય તોય ધન્ય બની જઈએ. આપનામાં આ ભાવ જાગે તોય ક્યાંથી?

દરેક શક્તિને માધ્યમ જોઈએ છે. જેમ તાંબાના તારમાંથી વિદ્યુત્શક્તિ ઝડપથી વહે છે તેમ, ભાવભર્યાં હ્રદયોમાં પ્રાર્થનાબળ ઝડપથી પ્રવાહમાન થાય છે એ સમજી શકાય છે.

શ્રદ્ધાભર્યું હ્રદય પ્રાર્થનાનું ઉત્તમ વાહક બની રહે છે. આ વિશ્વમાં કોઈ મહાન શક્તિ છે. એને આપણામાં રસ છે, પ્રાર્થના દ્વારા એનો એ રસ વધારી શકાય છે, આપણી પ્રાર્થના સફળ થઈ શકે છે-વગેરે સમજણ આવી ગઈ હોય તો આ માર્ગે યાત્રા કરવાનું વધુ સરળ બને છે.

ભાવ મહત્ત્વનોઃ એક ગામમાં નવા પૂજારી આવ્યા. એમણે મંદિરમાં પ્રાર્થના દાખલ કરી. એ દર પૂનમે ને અગીયારશે બીજા માણસો પાસે પ્રાર્થના કરાવતા.

એમાં એક અભણ ખેડૂતનો વારો આવ્યો.

એ કહેઃ ˈહું તમારા જેવા વેદવાન નથી. મારી પરાથનામાં શાં ઠેકાણાં હોય?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૬

એને પૂજારીજીએ આપેલો જવાબ જોવા જેવો છેઃ ˈવિદ્વાનની પ્રાર્થના લોકો ઉપર પ્રભાવ પાડે, પણ સરળ હ્રદયની સાદી પ્રાર્થના પ્રભુને સ્પર્શી જાય છે. આપણે શબ્દો સાથે નહીં, ભાવોની સાથે કામ છે.ˈ

સાચી પ્રાર્થનાને શબ્દો સાથે કંઈ જ લેવાદેવા નથી હોતી. અંતરના ભાવ જ એમાં મહત્વના હોય છે. પરમ શક્તિને એમનો જ સ્પર્શ થાય. પોકળ શબ્દો હવામાં ઊડી જાય.

એક સંત કહેઃ ˈઆપણે પ્રાર્થના કરીએ છીએ એ વાત સાચી. પણ સાચી પ્રાર્થના કરીએ છીએ ખરા કે?ˈ

બહુ સમજવા જેવી વાત છે. પેલા પોપટની જેમ પ્રાર્થનાના શબ્દો રટી જવા, ટેપ ચલાવી જવી એ એક વાત છે અને અંતરના ભાવ જગાવવા એ બીજી જ વાત છે.

પરમાત્માને પ્રાર્થનાની લંબાઈમાં નહીં, સચ્ચાઈમાં રસ છે, ઊંડાણમાં રસ છે. એને શબ્દશુદ્ધિમાં નહીં, હ્રદયશુદ્ધિમાં, દિવ્ય બુદ્ધિમાં રસ છે. આપણે ભલે જગતને પ્રભાવિત કરી શકીએ, પ્રભુને પ્રભાવિત કરવાના કીમિયા જુદા છે.

સનાતન શક્તિઃ ગુરૂદેવ ટાગોરે શાન્તિનિકેતનના પ્રારંભમાં પ્રાર્થનાનો અટલ આગ્રહ રાખ્યો હતો. નીના નામની એક અંગ્રેજ વિદ્યાર્થિની કહેઃ ˈઆ તો એક નવી જ વાત કહેવાય.ˈ

ˈતું પ્રાર્થનાને નવી વાત કહે છે?ˈ

ˈહા. આ વળી શું?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૭

ˈજો, એ માનવઆત્માના આદિજન્મ સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિ છે. આપણા માટે એ નવી વાત હોય એમ બને. પ્રાર્થનાની શક્તિ સનાતન છે. એની વાત નવી નથી. આપણો પરિચય નવો ગણાય એટલું જ.ˈ

ગુરૂદેવની આ વાત તદ્દન સાચી છે. વિશ્વના સહુથી પુરાતન સાહિત્ય ગણાતા વેદમાં ગાયત્રીમંત્ર આવે છે. એમાં જે દિવ્ય તેજની પ્રાપ્તિની ઊંડી અભિપ્સા છે એ પ્રાર્થના જ છે. પોતાની પ્રજ્ઞાને દિવ્ય તેજથી રસી દેવાની ઝંખનાની અભિવ્યક્તિમાં આત્માની તેજભાવના જ પ્રતિબિંબિત થાય છે.

વેદોમાં આવી તો અસંખ્ય ઋચાઓ મળે છે, જે મૂળગત રીતે પ્રાર્થનાઓ જ છે. ઉત્તર કાશીવાળા દિવ્યેન્દ્ર સ્વામીએ આવી વેદોક્ત પ્રાર્થનાઓનું સુંદર સંકલન બહાર પાડેલું.

એમના કહેવા મુજબ ˈવેદોમાં આપેલી પ્રાર્થનાઓમાં માનવજાતનો એવો એક પણ પ્રશ્ન નથી જેનો જવાબ ના મળી શકે.ˈ

ઉપનિષદની ˈतमसो मा ज्योतिगमयˈ વિશ્વની ઉત્તમ પ્રાર્થનાઓમાંની એક છે. આખા જગતનો કોઈ ધર્મ એનો અનાદર ના કરી શકે. સાવ નાસ્તિક માણસને પણ આ પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કરવો પડે એવી ઉત્કૃષ્ટ કોટિની એ પ્રાર્થના છે. અજ્ઞાન, અંધકાર અને મૃત્યુમાંથી જ્ઞાન, પ્રકાશ અને જીવન તરફ જવાની ઊંડી અભીપ્સા કોને ના હોય?

થોડાં વર્ષ અગાઉ મુંબઈમાં બાંદ્રા પાસેના દરિયાકિનારે આવેલા અદ્ભૂત પ્રાર્થનાલયમાં જ્યુલિયાના નામના એક સાધિકાબહેનને મળવાની તક મળી હતી.

એમણે બાઈબલમાં આવતી પ્રાર્થનાઓ વિશે થોડા જ સમયમાં એટલી માહિતી આપી કે અમે લોકો ચકિત થઈ ગયેલાં.

પ્રાર્થનાની કળા – ૮

કુરાનમાં પણ સુંદર પ્રાર્થનાઓ મળી આવે છે. અવેસ્તામાં પણ વેદોનીજેમ સુંદર પ્રાર્થનાના ભંડાર છે. બહાઈ ધર્મની પ્રાર્થનાઓ જોવા જેવી છે. અમેરિકાના મૂળ રહેવાસી રેડ ઈન્ડિયનોની પ્રાર્થનાઓ પણ અનોખી હોય છે. વિશ્વનું એ કે ધર્મશાસ્ત્ર એવું નથી, જેમાં પ્રાર્થના જોવા ના મળે. આ ઉપરથી ખ્યાલ આવે છે કે પ્રાર્થના એક સનાતન તત્ત્વ છે. આનું એક કારણ છે. ધર્મનું અસ્તિત્વ છે માનવીના ઉત્થાન માટે. પ્રાર્થના એમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે. પછી એનો ઉલ્લેખ ના હોય એમ બને જ શી રીતે?

આત્માનો અવાજઃ પરમહંસ યોગાનંદ કહેતાઃ ˈપ્રાર્થના વિશ્વનું મહત્તમ બળ છે. જગતના તમામ ધર્મોએ આ બળને પુરસ્કાર્યું છે. આજના માનવ માટે પણ એ મોટામાં મોટું બળ બની શકે છે.ˈ

વિખ્યાત કવિ ટેનીસન કહેતાઃ ˈઆ જગત કલ્પી શકે છે એના કરતાં ઘણીઘણી વધારે વસ્તુઓ પ્રાર્થના દ્વારા શક્ય બને છે.ˈ

આનંદમયી માના મતે ˈપ્રાર્થના જીવનનું પરમોદ્ધારક બળ છે. એનો ઉપયોગ કરવામાં માણસનું કલ્યાણ છે.ˈ

આટલા બધા માણસો ખોટા ન હોઈ શકે. અહીં તો આપણે ગણતરીનાં જ નામનો ઉલ્લેખ કરીએ છીએ. પણ આ સૂચિમાં હજારોં નહીં, લાખો નામ ઉમેરી શકાય તેમ છે.

જીવનલક્ષી સર્જનો દ્વારા અસંખ્ય લોકોનું જીવનપરિવર્તન કરનાર ડૉ. ડેલ કાર્નેગી પ્રાર્થનાના જબરા આગ્રહી હતા.

એક સહાયક એમને પૂછેઃ ˈઅમારા માટે પ્રાર્થના કરવાનું શા માટે ફરજિઆત છે?ˈ

ˈ એટલા માટે કે તમને પ્રાર્થનાની શક્તિનો ખ્યાલ આવે.ˈˈપ્રાર્થના સફળ થાય ખરી?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૯

ˈકેમ ના થાય? સાચા હ્રદયની પ્રાર્થના સફળ થાય જ થાય. અનેક જણનો ને મારો એવો અનુભવ છે કે પ્રભુ આત્માનો અવાજ સાંભળે છે જ. તમારે એ અનુભવ મેળવવો હોય તો એ પ્રાર્થનાથી જ થઈ શકશે.ˈ

આ તો સીધી વાત છે. પ્રાર્થનાનું બળ સાચું છે કે નહીં એ માપવા માટે પણ એનો પ્રયોગ કરવો પડશે. ખાલી વાંચીને બેસી રહ્યે નહીં પાલવે.

પ્રભુ પધાર્યા!: કુરૂક્ષેત્રનું મેદાન. અનેક પ્રશ્નોથી પીડાતો અર્જુન સંઘર્ષના સાગરમાં ગોથાં ખાઈ રહ્યો છે. ભગવાનની સામે એ પાર વગરના પ્રશ્નો મૂકે છે, આશંકાઓ ઠાલવે છે.

ˈપ્રભુ ! મને ટૂંકમાં બતાવો કે મારે શું કરવું?ˈ

પ્રભુનો આદેશ છે કે ˈમારામાં મનવાળો થા.ˈ આ આદેશ બહુ સૂચક છે.

મન સંસારવ્યવહારની ચિંતાઓમાં જ ભટક્યા કરતું હોય ત્યારે પરમ શક્તિ સાથે સંપર્ક સાધવાનું બહુ મુશ્કેલ બની જાય છે.

એક સુંદર જાપાની કાવ્યનો અનુવાદ વાંચવાની તક મળી હતી.

એક મલમલનો પરદો છે. એની એક બાજુ માનવી છે, સામી બાજુ ભગવાન છે.

એણે હમણાં જ પ્રાર્થના પૂરી કરીને આંખો ઉઘાડી છે.

હોઠ ઉપર છેલ્લા શબ્દો છેઃ ˈઆવો પ્રભુ… પધારો પ્રભુ… મને સાંભળો પ્રભુ…ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૦

ˈજો હું આવી ગયો. ˈસામેથી જવાબ આવે છે.

ˈઅરે, આપ પધાર્યા છો?ˈ

ˈતારા બોલાવ્યા પહેલાં હું આવીશ, તારી પ્રાર્થના પહેલાં હું જવાબ આપીશ, એમ મેં તને નહોતું કહ્યું? હવે તો તને બરાબર પ્રતીતિ થઈ ને?ˈ

સંસારના વ્યવહારમાં ડૂબેલાઓને આટલે ગજે જવાની વેળા ભાગ્યે જ આવે. આપણને રસ છે આપણા પ્રશ્નોના ઉકેલમાં, આપણી માગણીઓમાં. આપણને જોઈએ છે સુખ, શાંતિ, આનંદ અને સમૃદ્ધિ; તો કોઈ માગે છે પ્રારણા અને પ્રકાશ.

ˈમારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ.ˈ-એ મોટા ભાગની પ્રાર્થનાઓનો સાર હોય છે. પણ કોઈ પ્રભુને એમ નથી કહેતું કે ˈતારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ!ˈ જોકે એમ કહેવામાં ગેરલાભ નથી જ હોતો. પણ નાનકડું મન એટલો ઉદાર દ્રષ્ટિકોણ અપનાવી શકે જ શી રીતે?

એને એ રીતે કેળવવા માટે પણ પ્રાર્થના કરવી પડે!

શ્રદ્ધા અને સમર્પણ­ː ખલીલ જિબ્રાને અલ્ મુસ્તફા નામના એક મહાન પાત્રનું સર્જન કર્યું છે. વિશ્વસાહિત્યમાં અને ફિલસૂફીમાં આ અલ્ મુસ્તફા અમર બની ગયા છે.

એમને એક શિષ્યા પૂછે છેઃ ˈ… અને ગુરૂદેવ, અમને પ્રાર્થના વિશે કહો.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૧

ˈજો હું આવી ગયો. ˈસામેથી જવાબ આવે છે.

ˈઅરે, આપ પધાર્યા છો?ˈ

ˈતારા બોલાવ્યા પહેલાં હું આવીશ, તારી પ્રાર્થના પહેલાં હું જવાબ આપીશ, એમ મેં તને નહોતું કહ્યું? હવે તો તને બરાબર પ્રતીતિ થઈ ને?ˈ

સંસારના વ્યવહારમાં ડૂબેલાઓને આટલે ગજે જવાની વેળા ભાગ્યે જ આવે. આપણને રસ છે આપણા પ્રશ્નોના ઉકેલમાં, આપણી માગણીઓમાં. આપણને જોઈએ છે સુખઘ, શાંતિ, આનંદ અને સમૃદ્ધિ; તો કોઈ માગે છે પ્રેરણા અને પ્રકાશ.

ˈમારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ.ˈ – એ મોટા ભાગની પ્રાર્થનાઓનો સાર હોય છે. પણ કોઈ પ્રભુને એમ નથી કહેતું કે ˈતારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ!ˈ જોકે એમ કહેવામાં ગેરલાભ નથી જ હોતો. પણ નાનકડું મન એટલો ઉદાર દ્રષ્ટિકોણ અપનાવી શકે જ શી રીતે?

એને એ રીતે કેળવવા માટે પણ પ્રાર્થના કરવી પડે!

શ્રદ્ધા અને સમર્પણઃ ખલીલ જિબ્રાને અલ્ મુસ્તફા નામના એક મહાન પાત્રનું સર્જન કર્યું છે. વિશ્વસાહિત્યમાં અને ફિલસૂફીમાં આ અલ્ મુસ્તફા અમર બની ગયા છે.

એમને એક શિષ્ય પૂછે છેઃ ˈ… અને ગુરૂદેવ, અમને પ્રાર્થના વિશે કહો.ˈ

ˈતમે શ્રદ્ધા વિશે જાણી લેશો તો પ્રાર્થના વિશે જાણવાની કોઈ જરૂર નહીં રહે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૨

પછી એ પ્રાર્થના અને શ્રદ્ધા બન્ને વિશે સુંદર વાર્તાલાપ કરે છે. પણ એમનો મૂળ મુદ્દો એ કે જેના અંતરમાં શ્રદ્ધા અને સમર્પણની એક બેલડી છે.

હિન્દીનાં જાણીતાં કવયિત્રી મહાદેવી વર્મા પાસે એક સાધિકાએ માર્ગદર્શન માટે વિનંતિ કરેલી.

ˈશું માર્ગદર્શન જોઈએ છે?ˈ મહાદેવીએ પૂછ્યું.

ˈમને જીવનઉદ્ધારનો રાહ બતાવો.ˈ ˈસમર્પણ એ જ રાહ.ˈ ˈઆટલું જ?ˈ

ˈહા. પરમાત્માને શરણે તારૂં સર્વસ્વ સમર્પિત કરી દે. તને સર્વ કંઈ મળી જશે.ˈ

આ જ મહાદેવીજીએ અન્યત્ર લખ્યું છેઃ સમર્પણ એ પૂર્ણ શ્રદ્ધાયુક્ત પ્રાર્થનાની પહેલી શરત.

અનન્ય નિષ્ઠાઃ યુરોપમાં નોક્ષ નામના એક મહાન સંત થઈ ગયા. પ્રભુના નામનો ઘોષ ગજાવતા ગજાવતા એ સ્કોટલેન્ડ જઈ પહોંચ્યા. ત્યાંના માણસો પશુઓ કરતાં પણ બદતર જીવન જીવતા હતા. એમનું હ્રદયપરિવર્તન કરવા એમણે ખૂબ જ પ્રયત્નો કર્યા, અનેક પ્રવચનો કર્યાં, પણ કંઈ ના વળ્યું. એમણે પોતાના મનને તપાસવા માંડ્યું. અંદરથી આદેશ આવ્યો કે હવે માત્ર પ્રાર્થનાનો જ રસ્તો બાકી રહ્યો છે. તરત જ પ્રાર્થના શરૂ કરી.

એ પરમાત્માને રાત-દિવસ પ્રાર્થવા લાગ્યા કે, ˈપ્રભુ, આ લોકોનું હ્રદયપરિવર્તન કરાવ અથવા મને ઉપાડી લે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૩

એમની પ્રાર્થના પરમાત્માએ સાંભળી જ. આ હતું અનન્ય નિષ્ઠાનું પરિણામ.

અરવિંદાશ્રમવાળાં શ્રી માતાજી પ્રાર્થનાનાં પરમ આગ્રહી હતાં.

ˈપ્રાર્થના ને ધ્યાનˈ વિશેનું તેમનું ફ્રેન્ચ પુસ્તક આ ક્ષેત્રમાં અનન્ય પ્રદાન ગણાય છે.

સરલ નામનો એક સાધક કહેઃ ˈમારે આત્મસાક્ષાત્કાર કરવો છે ને સખત શરદી થઈ છે. મારે શું કરવું?ˈ

તારા આ બેય પ્રશ્નોનો જવાબ તને પ્રાર્થનામાંથી જ મળી જશે. અનન્યભાવથી પ્રાર્થનામાં લાગી જા. શરદી ને અજ્ઞાન બેય ટળી જશે. ˈમાતાજીએ હસીને કહ્યું.

એમની વાત સો ટકા સાચી. દિવ્યતમ બળ ધરાવનારી ને ઉપયોગમાં સરળ પ્રાર્થના પ્રત્યેક સમસ્યા ઉકેલી શકે છે. આપણે તેની કળા જ જાણવાની જરૂર છે.

સુંદર સમન્વયઃ એવરેસ્ટવિજેતા સર લેઈ હન્ટને તેમની આ મહાન સિદ્ધિ બદલ સન્માનવાનો એક સમારંભ યોજવામાં આવેલો.

ˈતમે તો મહાન સિદ્ધિ મેળવી આવ્યા. ˈવિદેશી મહેમાને કહ્યું.

ˈપ્રભુની કૃપા.ˈ હન્ટે વિનમ્રતાથી જવાબ આપ્યો.           ˈપ્રભુની કૃપા?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૪

ˈહું સમજી શકું છું કે મારા મોંએ આ શબ્દો સાંભળતાં તમને આશ્ચર્ય થાય છે. પણ આ એક હકીકત છે કે પ્રભુની કૃપા વગર અમે સફળ થઈ જ ના શક્યા હોત.ˈ

ˈઆપની આસ્થા જોઈને મને આશ્ચર્ય થાય છે.ˈ

ˈહું કોઈ જબરા આધ્યાત્મિક જ્ઞાનવાળો કે પરમ આસ્તિક હોવાનો દાવો કરવા માગતો નથી. પણ અમારા આ મહાન ગણાયેલા કાર્યમાં પ્રાર્થના ખૂબ જ ઉપયોગી થઈ હતી એ સ્પષ્ટ કહેવું જોઈએ.ˈ

ˈઆ તો સાચે જએક સમાચાર કહેવાય.ˈ

ˈએ જે ગણો તે. અમે જબરૂં આયોજન કરેલું એ કબૂલ. તો અમે સફળ થઈશું જ એવો આશાવાદ પણ સતત રાખેલો. વળી અમારા આખા જૂથનો સહકાર અનોખો હતો. પણ મારા મતે અમારી સિદ્ધિમાં પ્રાર્થનાનો ફાળો ખૂબ જ મહત્ત્વનો ગણાય.ˈ

નોંધ લેવી પડે એવો આ અનુભવ ને અભિપ્રાય ગણાય. આપણે હન્ટની જેમ ભલે એવરેસ્ટનાં આરોહણ ના કરવાનાં હોય, જીવનમાં ડગલે-પગલે નાના-મોટા અવરોધના ડુંગરાઓ ચઢવાના તો આવે જ છે. એમાં પ્રાર્થનાનો ઉપયોગ કેમ ના કરી શકાય?

વ્યવહારની વાડીમાઃ ડૉ. રામચરણ ˈમહેન્દ્રˈ નામનાં જાણીતા લેખકે મનોવિજ્ઞાનનાં નાનાં-મોટાં થઈને ચારસો જેટલાં પુસ્તકો લખ્યાં હશે! એમનાં स्वर्णपथ અને आनंदमय जीवन નામનાં પુસ્તકો તો અદ્ભૂત છે. ઉચ્ચ જીવનની પ્રેરણાઓ આપતાં આ પુસ્તકોમાં એમણે એક બાબત ઉપર ખાસ ભાર મૂકતાં કહ્યું છે

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૫

કે, ˈપ્રાર્થના કરતી વખતે એ બરાબર યાદ રાખવાનું છે કે આપણે બ્રહ્માંડની મહત્તમ શક્તિ સાथे કામ કરી રહેલા છીએ. આ સ્મૃતિ ઉપકારક નીવડશે.ˈ આ શક્તિની સાથે જ્યારે દુન્યવી સફળતાની યોગ્ય રીતિ-નીતિઓ અજમાવવામાં આવે ત્યારે એક અકાટ્ય બળ આપણી અંદર ઊભું થાય છે.

ડૉ. નોર્મન પિલને એક શ્રીમંતને મળવાનું થયેલું.

ˈગજબનો છે તમારો ધંધો. આવી વિશાળ જગા ભાગ્યે જ જોઈ હશે,ˈ ડૉ. પીલે કહ્યુઃ

ˈતમને આશ્ચર્ય થશે કે આટલા વિશાળ ધંધાની શરૂઆત મેં શૂન્યથી જ કરેલી. સજ્જડ પુરૂષાર્થ, આશાવાદી વિચારો, પ્રમાણિક વ્યવહાર, માણસો સાથે માયાળુ રીતભાત અને યોગ્ય પ્રાર્થના મનધાર્યા પરિણામ લાવે છે એટલી સમજ સાથે આ ધંધો જમાવ્યો છે.ˈ

મને લાગે છે કે વ્યવહારજગતના માણસો માટે આમાં એક સુંદર માર્ગદર્શન છે.

વ્યવહારમાં અધ્યાત્મનું આવું સુંદર સંમિશ્રણ કરનાર ધન્ય જ ગણાય ને ?

અંદરનાં ઉચ્ચાલનઃ વૃંદા નામની એક વિદ્યાર્થિનીને જ્યારે પ્રાર્થનાપ્રવૃત્તિમાં રસ પડ્યો ત્યારે એણે નિયમિત પ્રાર્થના કરવાનું વ્રત લીધું. પરદેશ ગયેલા એના મોટાભાઈ પાછા આવ્યા ત્યારે વૃંદામાં થઈ ગયેલાં આમૂલ પરિવર્તનને જોઈને એ ચકિત જ થઈ ગયા.

ˈબહેના, તું તો સાવ બદલાઈ ગઈ. તારી ધમાલ ક્યાં ગઈ?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૬

ભાઈએ પૂછ્યું.

ˈભગવાન પાસે.ˈ ˈભગવાન જેવો શબ્દ તારા મોંમાં? આ શું વાત કરે છે તું?ˈ ˈમેં પ્રાર્થના કરવા માંડી ને મારૂં જીવન બદલાઈ ગયું.ˈ ˈબહુ રસ ભરી વાત કરી તેં.ˈ

આ શી રીતે બન્યું? આની પાછળ એક મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક નિયમ કામ કરે છે. તમે બે ઘડી ભગવાનની વાત છેટી રાખો તોપણ પેલા અચેતન મન ઉપર પ્રાર્થના અને શુભ વિચારની અસર પડે છે જ. બાહ્ય મનની ધમાલ અને ગૂંચો પણ ઉકેલાવા લાગે છે. અંતરતમ નિર્મળ બને છે, ભીતરની સ્વસ્થતા વધે છે. આમ પ્રાર્થના પ્રભુને નહીં, આપણને બદલે છે.

ને… પરિવર્તન તો સુભગ જ હોય ને?

પ્રભુને ગમતું.ː એક સુંદર જર્મન રૂપક કથા છે. એમાં શિયાળાની રાતનું વર્ણન છે. કાળી ડિબાંગ રાત છે. ચારે તરફ સખત બરફ પડ્યો છે. શ્રીમંતો પોતાનાં હૂંફાળાં મહાલયોમાં ઢબૂરાઈ ગયા છે. ગરીબોએ પણ પોતપોતાની ઝૂંપડીઓમાં તાપણાં કર્યાં છે. પ્રાણી ને પંખીઓ પણ એકબીજાની હૂંફે ગરમી મેળવીને ટકી જવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છે.

ધરતી તો ધરતી, સ્વર્ગમાં પણ ઠંડીનો જબરજસ્ત કડાકો બોલી ગયો છે.

આવા વાતાવરણમાં ખુદ પરમાત્મા પણ ઠરી ગયેલા! આ તો રૂપકકથા છે ને! ઠરી ગયેલા ભગવાન જેમતેમ કરીને બહાર નીકળ્યા.

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૭

એમને હૂંફ જોઈતી હતી. એ હૂંફ એમને મળી ગઈ, પ્રાર્થના કરતા માનવના ઉષ્માભર્યા હૈયામાંથી!

પ્રભુ જાણે સાચા પ્રાર્થનાપ્રેમીને શોધી રહેલા છે. એમને જ્યારે પણ હૂંફ જોઈએ ત્યારે એ પ્રાર્થનામય હ્રદયની ઉષ્મામાંથી મેળવી લે છે. કેટલી સુંદર કલ્પના છે! પ્રાર્થના માનવીના અંતરને આટલું દિવ્ય બનાવે છે એમ પેલા અનામી રૂપકકારનું કહેવાયું હશે ને?

અંજલિમાં અમૃતઃ ભગવાન બુદ્ધ સાક્ષાત્કાર પામ્યા પછી ધર્મચક્રપ્રવર્તન માટે નીકળ્યા હતા. એમના પિતાજીનો મિત્રરાજા એમને ઓળખી ગયો.

એ કહેઃ ˈકુમાર ગૌતમ! તમે તમારી કેવી અવદશા કરી છે! ચાલો, હું તમને મેળ કરી આપું અથવા તો હું તમને મારે ત્યાં જ રાખું.ˈ

એ ભલા માણસને તથાગત શો જવાબ આપે? પરમાત્મા સૂર્યમાળાઓ આપવા માગે છે ને આપણે ધૂળ ને ઢેફાં માગ્યા કરીએ છીએ! તથાગત મહાન રાજ્ય ને તેના વૈભવો છોડીને આવ્યા હતા. ત્યારે પેલો રાજા એમને ફરી પાછો ઝંઝટમાં નાખવા માગતો હતો.

આપણે ત્યાગી બની જવું એવી વાત નથી. આપણને પ્રાર્થનાની અપાર તાકાતનો ખ્યાલ નથી એ સમજવું છે. પ્રાર્થનામાં નાનીનાની વસ્તુઓના જ માગી શકાય એવું નથી. પણ એના દ્વારા જીવનના ને જગતના મહત્તમ પ્રશ્નો પણ હલ થઈ શકે છે એ યાદ રાખવાનું છે. જીવનના સર્વાંગી વિકાસમાં એ ખૂબ જ કામ આવી શકે.

પ્રાર્થના જેવી માનવીની બીજી કોઈ શક્તિ નથી.

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૮

એને બરાબર ઓળખીને યોગ્ય રીતે ઉપયોગમાં લઈએ તો આપણા માટે કંઈ જ અશક્ય ના રહે. સ્થળસંકોચને કારણે ઉદાહરણો ટાંકી શકાય તેમ નથી, પણ વિશ્વનો કોઈ પ્રશ્ન એવો નથી, માનવજીવનની કોઈ સમસ્યા એવી નથી, જેમના ઉકેલ માટે પ્રાર્થનાનો ઉપયોગ સફળતાપૂર્વક ના કરવામાં આવ્યો હોય.

ખજાનો ખૂલશેઃ દિવ્ય જીવન સંઘવાળા સ્વામી શિવાનંદ તેમના સાધનાકાળના આરંભમાં કલાકો સુધી ગંગાના શીતળ જળમાં ઊભા રહીને સાધના કરતા.

ˈઆજે શું કર્યું?ˈ એક સંન્યાસીએ એક દિવાળીએ પૂછ્યું. ˈચાવીનો ઉપયોગ કર્યો.ˈ ˈકયી ચાવી? તમારી પાસે તો એક પણ ચાવી નહોતી.ˈ

ˈએ મારા હ્રદયમાં હતી ને! મારા એક અસીમ ખજાનાની ચાવી છે પ્રાર્થના. આજે પ્રાર્થનામાં ખૂબ જ લીન થઈ શકાયું. ખૂબ મજા આવી.ˈ

સામાન્ય માનવીનું એ સદભાગ્ય ક્યાં કે એ વારંવાર પ્રાર્થનામાં લીન થઈ શકે? એ અનેક વાર પ્રયત્ન કરે ત્યારે એકાદ વાર સફળ થાય. પણ એ તો અભ્યાસનું કામ છે.

કરિયાણાની દુકાન ચલાવતા રમણભાઈને વર્ષો પછી મળવાનું બન્યું ત્યારે એમની સૌમ્યતા જોઈ હું ચકિત થઈ ગયેલો.

ˈકાકા, તમે તો અજબ રીતે શાન્ત લાગો છો.ˈ મેં એમને કહ્યું.

ˈકેમ ના લાગું? મને પ્રાર્થનાનું મહાન રહસ્ય મળી ગયું છે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૯

પ્રભુએ પ્રાર્થનારૂપે આપણા સહુના હાથમાં એક એવું મહાન રહસ્ય મૂક્યું છે કે એનો ઉપયોગ કરીએ તો આપણને  શાંતિ અને સમૃદ્ધિ, આનંદ ને મધુરતા બધું જ મળે.

કલ્યાણ-કેડીઃ પણ એ માટે પેલા અર્જુન જેવો સમર્પણભાવ જોઈએ. એણે ભગવાનને કહેલુઃ હું તારા વચનનું પાલન કરીશ, ˈઆવી નિષ્ઠાભરી આજ્ઞાંકિતતા હોય તો સાધકનો, સામાન્ય માનવીનો અને ખૂદ પરમાત્માનો રસ્તો પણ સરળ થઈ જાય!ˈ

બાઈબલમાં પણ આ શબ્દો ગમે એવા છેઃ I will. હું (તેમ) કરીશ. ˈજુઓ, કોઈ લાંબી વાત નથી, દલીલ નથી, ˈપણˈ, ˈછતાંˈ, ˈજોકેˈ એવી ઘાંચ નથી. ˈપ્રભુ, તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે કરીશˈ – એવો સીધોસાદો સમર્પણભાવ છે.

ગીતાએ પ્રબોધ્યું છે તેમ, આવા કલ્યાણપથના પ્રવાસીનું કદી અમંગલ થાય ખરૂં કે?

પ્રાર્થના એ ભીખ નથી. એ તો છે આપણો અનન્ય અધિકાર. એના દ્વારા આપણે સર્વેશ્વરનો સહારો મેળવી શકીએ, ઠીંગણો માણસ પર્વતના શિખર ઉપર ચડી જાય ત્યારે, એની ઊંચાઈ વધી ગઈ છે એમ ના સ્વીકારીએ તોપણ, એની દ્રષ્ટિનો વ્યાપ અનેકગણો વધી ગયો છે એમ તો સ્વીકારવું જ પડે.

કાકાસાહેબ કાલેલકર એક યુવકને કહેઃ ˈતારી મર્યાદા ઓગાળવાનું તું મને પૂછતો હતો ને?ˈ ˈહા, એ મારો ગંભીર પ્રશ્ન છે.ˈ

ˈતો એ પ્રશ્નના ઉકેલ માટે તું પ્રાર્થનાનો ઉપયોગ કર. તારી તમામ સીમાઓ ઓગળી જશે ને તું સાચા જીવનનો ભોગવનાર બનીશ.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૦

પ્રાર્થનામાં આ અને બીજી અનેક શક્તિઓ ભરેલી છે. યોગ્ય ઉપયોગ કરતાં એનાથી મુસીબતો જાય ને રાહત મળે એવો અનુભવ થાય ને થાય જ. આજ સુધીમાં અનેક લોકોએ આ અનુભવ કર્યો છે; તો આપણે પણ એ પ્રાર્થનાનું બળ કેમ ના અજમાવીએ?

દર્શનીય દીપઃ સતત ઝઘડતાં જ રહેતાં સુશીલાબેનને પ્રાર્થનાનો રસ્તો મળ્યો ત્યારે એ તો ધન્યતાનો જ અનુભવ કરી રહ્યાં. એમની એકની-એક પુત્રી વંદના કહેઃ ˈમમ્મી, તેં પ્રાર્થના શરૂ કરી ને લાભ મને મળ્યો.ˈ

ˈકેમ ના મળે? પ્રાર્થનાનો દીવો તો આપણા ઘરમાં થયો ગણાય ને?ˈ

બસ પ્રાર્થનાનો દીવો કરવાની જ વાત છે ને! એ જ્યારે પણ થાય ત્યારે અજવાળાં આપે જ આપે. પ્રાર્થના આત્માની બારી છે. એ એક એવું માધ્યમ છે જે અંધકારને હઠાવે છે. પ્રકાશને પ્રગટાવે છે, આત્માને ઉજ્જવળ કરે છે અને જીવનને જ્યોતિર્મય બનાવે છે.

અંતરની આરતઃ ˈમારે પ્રાર્થના કેવી રીતે કરવી જોઈએ?ˈ સ્વામી ચિન્મયાનંદને એક જર્મન શિષ્યે પૂછ્યું. ˈપૂરા હ્રદયથી સાચા ભાવથી.ˈ

ˈએ સાચું, પણ પ્રાર્થના કેમ બેસીને કરવી જોઈએ એ પૂછું છું.ˈ

ˈફાવે તે રીતે બેસવું. વ્યવસ્થિત આસન અને એકાન્ત હોય તો સારી વાત છે. પણ એ અનિવાર્ય નથી જ. તમારા અંતરમાં પ્રાર્થના માટેનો ઊંડો ઉન્મેષ જાગે એ જ મહત્ત્ત્વનું છે.ˈ

આ ઉન્મેષ એટલે અંતરની આરત. મીરાં કહેતી તેમ,

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૧

ˈઐસી લગન લગાઓ; કહાં તુ જાસી, ઐસી લગન લગાઓ.ˈ

રોમરોમમાં આ રણકાર જાગે ત્યારે પ્રાર્થનાની ઉચ્ચતમ અવધિ આવી ગઈ ગણાય.

ઈચ્છાની અભિવ્યક્તિઃ કેટલાક લોકોને આવી આરત ઊગતાં વાર લાગે છે.

એ પ્રાર્થનામાં સરળભાવે પોતાની ઈચ્છાઓ જ રજુ કરે તોપણ ચાલે.

ઈમર્સન કહેતોઃ ˮપોતાની નવીનવી ઈચ્છાઓની જાહેરાત કરતાં પહેલાં પરમાત્માએ અગાઉ કઈ કઈ ઈચ્છાઓ પૂરી કરેલી તે માટે માણસે ખૂબ આભાર માનવાનું રાખવું જોઈએ.ˮ

આવો કૃતજ્ઞતાનો ભાવ હ્રદયમાં જાગે છે એટલે હ્રદયમાં સાચી પ્રાર્થના માટે આપોઆપ મોકળાશ પેદા થાય છે. યાદ રાખો કે આપણી કોઈપણ ઈચ્છા પૂરી કરવાનું કામ પરમાત્મા માટે સરળ છે. માટે એની શક્તિ વિશે શંકા લાવ્યા વગર પ્રાર્થના કર્યે જ જવી.

મનની મધુરતાઃ એલિસ પ્રાર્થનામાંથી ઊભી થઈ ત્યારે મોં ઉપર ખૂબ થાક હતો. એના ગુરૂ પરમહંસ યોગાનંદે પૂછ્યુઃ ˮ પથરા ભાંગવા ગઈ હતી કે પ્રાર્થના કરવા?ˮ      ˮપ્રાર્થના કરવા.ˮ   ˮતો તારા ચહેરા ઉપર આટલો થાક ક્યાંથી? પ્રાર્થનાને અંતે તનમન પ્રફુલ્લ બની રહેવાં જોઈએ. રોમરોમમાં તાઝગીનો અનુભવ થવો જોઈએ.ˮ

પ્રાર્થના બનાવટી હશે ને એમાં માત્ર ફરિયાદો જ હશે તો આપણને આવી તાઝગીનો અનુભવ નહીં થાય. એને અંતે મનમાં મધુરતા હોય,

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૨

અંતર આનંદે છલકાય; તો જ સાચી પ્રાર્થના કરી કહેવાય. આ અનુભવ એટલા માટે થાય કે ભલે તત્કાળ પૂરતા પણ આવી પ્રાર્થના દરમ્યાન આપણી ક્ષુદ્રતામાંથી મુક્ત થઈ જઈએ છીએ. આપણને વિરાટનો સંપર્ક થઈ જાય છે. પછી આપણને ભાન થવા લાગે છે કે અગાઉ તો આપણે પોતાની જાતને એકલી જ માનતા હતા. પણ વાસ્તવમાં આપણે એકલા નથી જ નથી.

એક બહેન પોતાની પ્રાર્થનાને અંતે કંઈક આવા શબ્દો બોલતાઃ ˮહે પરમ! આજ થોડી વાર માટે પણ મારી ક્ષુદ્રતા વિસરાઈ ગઈ ને મને તારી વિરાટતાનો સંસ્પર્શ થયો. આ અનુભૂતિનો રણકાર આખા દિવસ દરમ્યાન મારામાં ચાલ્યા કરે એવી વિનંતિ છે.ˮ

અંધકારમાં સહારોઃ કાર્ડિનલ ન્યુમેન નામના એક ચિંતક હતા.

એમના ઉપર દુઃખો આવવામાં કંઈ બાકી નહીં રહેલું.

એમના એક મિત્ર વર્ષો પછી એમને મળ્યા તો એમણે જોયું કે, ન્યુમેનની આંખોમાં આનંદનાં અજવાળાં રેલાતાં હતાં.

મિત્રે કહ્યુઃ ˮતમે તો કોઈ ચમત્કાર કરી દીધો લાગે છે.ˮ ˮશાનો ચમત્કાર?ˮ

ˮતમારી આંખોમાં તેજના અજબ ઝગમગાટ રેલાય છે.ˮ

ˮએ અજવાળાં આત્માનાં છે.ˮ    ˮએ શી રીતે મળ્યાં?ˮ

ˮપ્રાર્થના દ્વારા. મારા જીવનમાં મેં એ દીપ પ્રગટાવ્યો ને મારા તમામ અંધકાર ઓગળી ગયા. મને પરમ પ્રકાશની પ્રાપ્તિ થઈ ગઈ.ˮ

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૩

પ્રભુનો આ પાવન પ્રકાશ સહુ કોઈને મળી શકે છે. એ પ્રકાશ પ્રાપ્ત કરવા માટે ન્યુમેને ગાયેલું તેમ આપણે પણ ગાવું રહ્યું, સાચા હ્રદયથી પ્રાર્થવું રહ્યુઃ

ˈપ્રેમળ જ્યોતિ તારી દાખવી, મુજ જીવનપંથ ઉજાળ.

ડગમગતો પગ રાખ તું સ્થિર મુજ, દૂર નજર છો ન જાય.

દૂર મારગ જોવા લોભ લગીર નથી, એક ડગલું બસ થાય.

મારે એક ડગલું બસ થાય.

આજ લગી રહ્યો ગર્વમાં હું, ને માગી મદદ ના લગાર.

આપમેળે માર્ગ જોઈને ચાલવા, હામ ધરી મૂઢ બાળ.

હવે નિજ શિશુને સંભાળ,ˈ

ન્યુમેનની લખેલી સુંદર પ્રાર્થનાના ગુજરાતી અનુવાદ ˈપ્રેમળ જ્યોતિˈના નામે પ્રખ્યાત થયેલા આ સુંદર ભજન જેવાં બીજાં ભજનો પણ પ્રાર્થનામાં અવશ્ય સામેલ કરી શકીએ.

તારાં ચરણમાં˸ સમર્પણનું આવું જ એક સુંદર સ્તોત્ર ભાવ સાથે વારંવાર રટવું જોઈએઃ ˈત્વમેવ માતા ચ પિતા ત્વમેવ…ˈ આ કોને યાદ નહીં હોય? એની છેલ્લી પંક્તિનો ભાવ ˈતમે જ મારા સર્વસ્વ છો. ˈજો એ પ્રાર્થના વખતે મનમાં બરાબર ગુંજી ઠે તો આપણે ધન્ય બની જઈએ. એવી જ પેલી પ્રાર્થના ˈમારાથી જે કંઈ થાય એ બધું જ હું નારાયણને સમર્પિત કરૂં છું.ˈ એ પણ મજાની છે. શોધવા બેસો તો આવી તો અનેક પ્રાર્થનાઓ મળી આવે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૪

પણ એ બધી પંક્તિઓ આંખ મીંચીને ગગડાવી જઈએ તો એ ઝાઝી અસરકારક નહીં નીવડે. ભાવ-ઊંડા હ્રદયનો ભાવ- જ પ્રાર્થનામાં મહત્વનો છે. એક સુંદર પ્રાર્થના છેઃ

ˈઅબ સૌંપ દિયા સ જીવનકા, સબ ભાર તુમ્હારે હાથોંમેં,

હૈ જીત તુમ્હારે હાથોંમેં, ઔર હાર તુમ્હારે હાથોંમેં.ˈ

હું તમને ખાતરી આપું છું કે પૂરા હ્રદયથી આ પ્રાર્થના કરવામાં આવે તો હારનું નામોનિશાન મટી જાય. અને જીંદગીની બાજી જીતમાં પલટાઈ જાય.

આ પ્રાર્થનાના છેલ્લા શબ્દો જુઓઃ

ˈમુઝમેં-તુઝમેં બસ ભેદ યહી, મૈં નર હૂં, તુમ નારાયણ હો,

મૈં હૂં સંસારકે હાથોંમેં, સંસાર તુમ્હારે હાથોં મેં, સબ ભાર તુમ્હારે હાથોં મેં!ˈ

પ્રકાશ પારાવારઃ ગાયત્રીના મહામંત્ર દ્વારા તમે દિવ્ય તેજની આરાધના કરી શકો. ઉપનિષદના तमसो मा ज्योतिर्गमय ઊંડા પ્રાર્થના ભાવ દ્વારા પરમ પ્રકાશની માગણી કરી શકો. વળી બાઈબલમાં આવતી વિખ્યાત પ્રભુપ્રાર્થના Lord’s Prayer દ્વારા તમે પરમ સાથે એકતાર બની શકો. તમે કયા શબ્દો વાપરો છો એનું મહત્વ નથી.તમારી ઉત્કટતા જ અગત્યની છે. એ ઉત્કટતા, સરળતા, શ્રદ્ધા ને ઊંડાણ પ્રાર્થનાને સફળ બનાવે છે જ.

પ્રાર્થના પ્રાણનો પરિમલ છે, અંતરની આરત છે. એમાં ભીતરની ભવ્યતા પ્રગટ થાય છે. એ મનને મધુર બનાવે છે ને જીવનચેતનાને જાગૃત કરે છે. વિરાટનો સંપર્ક કરાવીને એ આપણા ઉપર પરમ આશિષના ઓઘ વહાવે છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૫

પ્રાર્થના એ અંધકારમાં સાથી છે. એ પ્રભાતનું પ્રાગટ્ય કરીને આપણને પારાવાર પ્રકાશ આપે છે. લઘુતામાંથી મુક્ત થઈ પ્રભુતામાં પ્રવેશવાનો એ ઉત્તમ રસ્તો છે. તમારી કોઈ પણ સમસ્યાને એ ઉકેલી શકે છે.

દિવ્યતાનો ધોધ વહાવવાનો, ચેતનાસભર બનવાનો આ ઉત્તમ રસ્તો છે.

પ્રાર્થના ધરતી ઉપરનું એવું બળ છે, જે સ્વર્ગ ઉપર પણ નિયંત્રણ ધરાવે છે. જીવનને નંદનવન જેવું બનાવવા માટે તેનો આશરો લઈએ.

જીવનના સર્વાંગી વિકાસ માટે ને તમામ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે આ પ્રાર્થનાકલાનો ઉપયોગ કરો ને ધન્ય જીવનના સ્વામી બનો.

ન જાણે કેમ, મન વળીવળીને પ્રાર્થનાનો જ વિચાર કરવા લાગી જાય છે. ધ્યાન અને પ્રાર્થનામાંથી મને વધારે શું ગમે એ પ્રશ્નનો જવાબ તરત જ આપતાં થોડી મુશ્કેલી પડે.

પ્રાર્થના વિષે ઘણું વાંચ્યું. એનાં સુંદર અનુભવ પણ કર્યા. છતાં પ્રાર્થના વિશે જ્યારે પણ નવું વાંચવાનું આવ્યું છે ત્યારે કોઈક નવું પ્રકાશકિરણ અવશ્ય મળ્યું છે.

પણ આ તો માનવમન! સપાટ ધરતી પર સીધા ચાલવાનું એને ફાવે જ નહીં ને! પ્રાર્થના જેવી દિવ્ય છતાં પાર્થિવ બાબતોમાં ખૂબ જ ઉપયોગી પ્રક્રિયાને પણ સાવ યંત્રવત્ બનાવી દેવાનું આપણા કોઠે પડી ગયેલું છે. પછી એ એક સામાન્ય, રસહીન, રોજિંદી ઘટમાળ બની જાય છે. ના કોઈ ઉલ્લાસ, ના કોઈ ચેતન. પ્રાર્થના કરવાની છે માટે કરી નાખવાની.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૬

આનો ઝાઝો લાભ શી રીતે મળી શકે?

એક મનોવૈજ્ઞાનિકને પ્રાર્થનામાં એટલો બધો રસ પડ્યો કે બધાં કામ છોડી દઈને આખું જીવન પ્રાર્થનાકલાના સંશોધન અને ઉપાસના તરફ વાળી દીધું.

ઘણા લોકો એમની પાસે માર્ગદર્શન માટે આવતા.

લગભગ બધા જ માણસોને એ પૂછતાઃ

ˈપ્રાર્થના વિશે તમે છેલ્લેછેલ્લે ખાસ નવું કંઈ વાંચ્યું છે કે?ˈ

ˈપ્રાર્થના માટે વાંચવાની શી જરૂર? પ્રાર્થના એટલે પ્રાર્થના વળી.ˈ

ˈબસ, આટલા માટે વાંચવાની જરૂર, ˈપ્રાર્થના એટલે પ્રાર્થનાˈ એવા એકઢાળા રાગમાં આપણે બેસી ગયા છીએ. એના વિશે ઘણાં નવાં સંશોધનો થાય છે. જૂનાં વિધાનોના અવનવા અર્થો નીકળે છે. નવાનવા માણસોની અનુભૂતિઓમાંથી સાવ નવા ઉન્મેષો જાગે છે. આ બધાનો લાભ લઈએ તો ખોટું શું?ˈ  ˈવાત તો સાચી લાગે છે. પણ અમારા જેવા પૃથક્ જનોએ શરૂઆત ક્યાંથી કરવી?ˈ  ˈપહેલી વાત તો એ કે વારંવાર ખાસ સમય કાઢીને પ્રાર્થના વિશેની આપણી વિચારણાને કંઈક કડક બનીને તપાસવા માંડવું જોઈએ.ˈ

ˈતપાસ કરવી કેવી રીતે?ˈ  ˈપહેલાં તો એ જોવું કે આપણી પ્રાર્થનાની અસરકારકતા વધી છે કે ઘટી છે.ˈ

આપણને બધાને કામ આવે એવી આ સલાહ છે. હવે તો મોટા ભાગના લોકોએ કબૂલ્યું છે કે પ્રાર્થના એ માનવીની મોટામાં મોટી શક્તિ છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૭

માનવીની અંદર રહેલી થાઈરોડ વગેરે ગ્રંથિઓની જેમ જ પ્રાર્થના પણ માણસનાં તન અને મન ઉપર અસર કરે છે એ સિદ્ધાંત હવે વૈજ્ઞાનિક સ્વીકૃતિ પામ્યો છે.    આ અસરોને માપી શકે તેવાં સૂક્ષ્મ-સ્થૂલ સાધનો પણ વિજ્ઞાને શોધી કાઢ્યાં છે.

વિજળીશક્તિ, ચુંબકશક્તિ અને ગુરૂત્વાકર્ષણ જેવું જ અમોઘ અને અકાટ્ય બળ પ્રાર્થનાનું પણ છે એ વાત હવે જગજાહેર બની છે. થોડા પ્રયોગહીનો વગર બીજું કોઈ આ બાબતનો પ્રતિકાર નથી કરતું. દૈનિક જીવન જીવવામાં ને આપણા નાનામોટા પ્રશ્નો ઉકેલવામાં આ દિવ્ય બળ અનહદ ઉપયોગી થઈ શકે. પ્રાર્થના એક ફરજ છે એમ માનવાને બદલે, એ આપણો અનન્ય અધિકાર છે એમ બરાબર સમજીને ચાલીએ તો, સાચી અને અસરકારક પ્રાર્થના સિદ્ધ થાય.

થોડા પ્રાર્થનાપ્રેમી મિત્રોનું વર્તુળ તેમની સાપ્તાહિક મિટિંગમાં બેઠું હતું.

પ્રાર્થના પતાવ્યા પછી હંમેશના ક્રમમુજબ પ્રાર્થના વિશે અનુભવો અને વિચારોનું આદાનપ્રદાન એમણે શરૂ કર્યું. આજનો વિષય હતો ˈપ્રાર્થનાની વ્યાખ્યા.ˈ  ˈપ્રાર્થના એટલે શું?ˈ સંચાલકે પ્રશ્ન મૂક્યો.

એની ઘણીબધી વ્યાખ્યાઓ મળે છે. એ બોલી જવાનો અર્થ શો? ˈઆજે જ પ્રાર્થના વર્તુળમાં દાકલ થયેલા નવા સભ્યે દલીલ કરી.

ˈતમે જે વ્યાખ્યા બોલશો તે શા માટે બોલશો?ˈ

ˈમને ગમી હશે એટલા માટે.ˈ

એનો અર્થ એવો થાય કે તમે એ વ્યાખ્યા સાથે સહમત થાઓ છો.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૮

પછી એ વ્યાખ્યા તમારી બની જાય છે.ˈ            ˈએ બરાબર છે.ˈ

ˈકોઈ એક જ વ્યાખ્યા તમારી હોય એવું ના પણ બને. તમે વધારે વાંચો, કોઈને સાંભળો કે સ્વયં તમારા અનુભવમાંથી પણ નવી વ્યાખ્યા મળી જાય. અહીં આપણે આવા અનુભવોની આપલે કરીને સમૃદ્ધ થવા ભેગા થયા છીએ એ ના ભૂલાય.ˈ

પછી સહુએ પોતપોતને ગમતી વ્યાખ્યાઓ આપી.

એક જણે કહ્યુઃ ˈમને એક નવી વ્યાખ્યા મળી છે.ˈ

ˈતો ઈંતેજારી વધાર્યા વગર બોલી જાઓ. અમે વિચાર કરવા લાગીએ.ˈ

ˈસાવ સાદી વ્યાખ્યા છે. પ્રાર્થના એટલે પ્રભુનો સંપર્ક સાધવાની પ્રક્રિયા.ˈ

સુંદર વ્યાખ્યા કહેવાય. આ ખાવા જેવી પ્રક્રિયા છે. જેમ તમારે જાતે જ ખાવું પડે તેમ. તમારે જાતે જ પ્રાર્થના કરવી પડે. (કોઈ તમારા માટે પ્રાર્થના કરીને તમને જરૂર ઉપયોગી થઈ શકે. પણ અહીં તો આપણે વ્યક્તિગત પ્રાર્થનાના લાભ ઉપર જ ભાર મૂકવો છે એટલે વિષયાંતર ના કરીએ.)

બીજા માણસો તમારા વતી ખાઈ ના શકે પણ ખોરાકનું વર્ણન કરીને, તમને સારૂં ભોજન પીરસીને, ભોજન તરફ આકર્ષી શકે જરૂર. આ જ રીતે બીજા માણસો તમને પ્રાર્થનાના પ્રવેશદ્વારે જરૂર લઈ જઈ શકે, એ પ્રેરણા આપી શકે; પણ એ અનુભવના પ્રદેશમાં પ્રવેશ તો તમારે જાતે જ કરવો પડે.

પ્રાર્થનાના અઠંગ ઉપાસક એવા એક ભાઈને પૂછવામાં આવ્યુઃ

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૯

ˈએક પ્રાર્થના અને દસ પ્રાર્થનાના પ્રભાવમાં શો ફેર પડે?ˈ

ˈએવું સાદું ગણિત આમાં નહીં ચાલે. પ્રાર્થનામાં સંખ્યા અને ગુણવત્તા બેય જોવામાં આવે. યાદ રાખો કે ગુણવત્તા ઉપરથી પણ સંખ્યા નક્કી થઈ શકે. એક જ ઉત્તમ પ્રાર્થના દસ જેટલી થઈ જાય; ને સો નિર્મળ પ્રાર્થનાઓનું પરિણામ પણ એવું જ નિરાશાજનક આવે.ˈ

જો આમ જ હોય તો પ્રાર્થનાની ગુણવત્તા વધારવા માટે આપણે પૂરતા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ, એની કલાને બરાબર શીખવી જોઈએ.

આ માટે થોડી પ્રાથમિક બાબતો સમજી લેવી જોઈએ.

સ્વામી રામતીર્થ પાસે એક યુવક આવ્યો. કહેઃ ˈભગવાન નથી.ˈ

ˈઆ નવા સમાચાર તું ક્યાંથી લઈ આવ્યો? આ તો ભયંકર કહેવાય!ˈ રામબાદશાહે બનાવટી ગંભીરતાથી કહ્યું.

ˈભગવાન હોય તો મારી પ્રાર્થના ના સાંભળે?ˈ

ˈએ વાત ખરી. પ્રાર્થના ના સાંભળે એટલે એ બિચારાનો કાંકરો જ કાઢી નાખ્યો. સારૂં, તું મને એ બતાવ કે તેં ખરેખર પ્રાર્થના કરી હતી કે બીજું કંઈક?ˈ

ˈપ્રાર્થના જ કરેલી.ˈ      ˈએ વખતે તું ક્યાં હતો?ˈ

ˈનાટકની ટિકિટ ખરીદનારાઓની લાઈનમાં ઊભો હતો.ˈ

ˈહા. પ્રાર્થના માટે જગા તો સરસ પસંદ કરી. મારી ધારણા પ્રમાણે તારે ટિકિટ જોઈતી હતી એટલે જ ને?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૦

ˈહા. પણ મારો નંબર આવ્યો ને બારી બંધ થઈ ગઈ. ભગવાન છે જ નહીં.

આવી ક્ષૂદ્ર બાબતો ઉપરથી ભગવાનને એના સિંહાસનેથી રૂખસદ આપી દેનારાઓની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. એમને એ પણ ખબર નથી હોતી કે પ્રાર્થના શાને માટે કરવી, ક્યાં કરવી. પ્રાર્થનાનું પણ કોઈઠ સ્તર છે, પ્રભુનો પણ કોઈ મહિમા છે. પ્રાર્થના માટે કોઈક સ્થળ તો હોવું જોઈએ.

આનો અર્થ એવો નથી થતો કે માત્ર મંદિરમાં, મૂર્તિ સામે, પ્રતીકો સામે, ભવ્ય સ્થળમાં કે ખાસ તૈયાર કરેલી જગાએ જ પ્રાર્થના કરી શકાય. જાહેરમાં, બસમાં, ગાડીમાં, ટોળાની વચ્ચે, ગંભીર જરૂર પડે તો ગમે ત્યાં, ગમે ત્યારે પ્રાર્થના થઈ શકે. પણ એ વખતે પ્રાર્થના માટેની આંતરિક ભૂમિકા આપણે તૈયાર કરી શકીશું ખરા? જે શાંતિ અને સમતા જોઈએ એ મનમાં પ્રગટાવી શકાશે ખરી?

એટલા માટે જ પ્રાર્થનામાં એકાંત સ્થળનું મહત્વ બતાવવામાં આવ્યું છે. બીજું કંઈ નહીં તો એક એવો ખૂણો પણ હોય જ્યાં અવરજવર નહીંવત્ હોય. ત્યાં બેસીને પણ પ્રાર્થના કરવાથી ચિત્તવૃત્તિને એકાગ્ર કરવાનું વધારે સરળ બને છે. પરમાત્મા અંદર બેઠેલો છે અને આપણે બહાર રઝળતા મનથી પ્રાર્થના કરવા લાગીએ તેનો શો અર્થ?

પ્રાર્થના માટે બહાર એકાંત જગા કે એકલખૂણો મળે એના કરતાં પણ પોતાના અંતરના એકાંતે પ્રવેશી શકાય એ વધારે જરૂરી છે. દરેક માનવીના હ્રદયમાં આવી સુંદર જગા હોય છેજ. માણસ જ્યારે આ જગા પ્રતિની અંતર્યાત્રા કરવાનું શરૂ કરે અને ક્રમશઃ એમાં નિષ્ણાત થાય ત્યારે એને આ એકાન્તનિવાસનો આનંદ માણવાનું વધુ ફાવે છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૧

પ્રાર્થનાનો શ્રેષ્ઠતમ લાભ તો જ એ લઈ શકે. આ ના ફાવતું હોય તો શીખી લેવું રહ્યું.

પ્રાર્થનાનો વિચાર કરીએ ત્યારે અનેક સવાલો ઊભા થાય છે. અનેક સ્પષ્ટતાઓ જરૂરી બની જાય છે. એમાં સહુથી મોટો પ્રશ્ન આવે છે પ્રાર્થનાની નિષ્ફળતાનો.       હું એ પ્રશ્નને જુદી રીતે જોઉં છું. એક જાણીતી વાત કહું.

એક ભાઈને ત્યાં આગ લાગી. એટલે એ કૂવો ખોદાવવા નીકળી પડ્યા. લોકોએ એમને ˈમૂર્ખશિરોમણિˈનો ઈલ્કાબ આપ્યો. કંઈક આવી ભૂલ આપણે કરીએ છીએ. પાણીનું મૂલ્ય અને અગ્નિનું જોખમ જાણનારાએ પાણીની વ્યવસ્થા પહેલી કરવી જોઈએ. પ્રાર્થના દ્વારા પ્રશ્નો ઉકેલવા હોય તો પ્રશ્નોનો ઢગલો થાય અને સમસ્યા એકદમ જલદ બને પછી જ પ્રાર્થના શરૂ કરવાની કેટલાકની રસમ હોય છે. એ વખતે મન કેટલું વ્યગ્ર હોય!

જો કે એક અનુભવીના જણાવ્યા મુજબ ˈઆ સમય પ્રાર્થના શીખવા માટેનો ઉત્તમ સમય હોય છે.ˈ ˈકેવી રીતે?ˈ

માણસને ભગવાનની સહાયની તાતી જરૂર હોય છે. એટલે આસમાની-સુલતાની વખતે એ વધારે ઊંડાણથી પ્રાર્થના કરશે.ˈ

ˈપરીક્ષાને સમયે વિદ્યાર્થીઓ વધારે એકાગ્રતાપૂર્વક વાંચે છે એમ?ˈ

ˈહા કંઈક એવું જ.ˈ

આનાં ભયસ્થાન શાં છે એનો ખ્યાલ આપવાની જરૂર છે ખરી? લોકોને મન ભગવાન એટલે સનાતન જમીનદાર.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૨

જ્યારે પણ ક્યાંક ગળું પકડાય એટલે એ જમીનદારને સાદ પાડવાનો, પણ જો આવી ˈનાસ બિલાડી, ઘોઘર આવ્યો.ˈ જેવી જ પ્રાર્થનાનો અભ્યાસ હોય તો આ વલણ અને સ્થિતિ તંદુરસ્ત નહીં ગણી શકાય.

આ એક મોટી કમનસીબી જ કહેવાય.

પ્રાર્થના એટલે માગણી જ નહીં. એ તો એનો એક ભાગ થયો, પ્રકાર થયો. પ્રાર્થના દ્વારા સર્વશક્તિના સ્વામી સાથે સંપર્ક સાધવાનો છે એ ભૂલાય કેમ? પ્રભુનો એવો સંપર્ક અને સાન્નિધ્ય માણસના જીવનમાં જલદતા ઊભી ના થવા દે ને કદાચ થઈ જાય તોપણ એનું નિવારણ થઈ જાય ને અંતે બધું મંગળમંગળ થઈ જાય.

આપણી પ્રાર્થના પ્રાર્થના ના પણ હોય. ˈહે ભગવાનˈ એવું સંબોધન પ્રાર્થનાનો ભાગ છે જ. પણ એના પછી જે કંઈ આવે તે સલાહસૂચના કે માત્ર ચિંતા જ હોય તો એને પ્રાર્થના કેમ કહેવાય?

ફીશર નામના એક પ્રાર્થનાપ્રેમી આ કળાના મોટા નિષ્ણાત.

એમની હદે ઊંડા ગયેલા બહુ ઓછા માણસો વિશે હું જાણું છું.

એમનું કામ એક જઃ પ્રાર્થના કરવી અને કરાવવી.

એમણે ઘણા લોકોને પ્રાર્થના વિશે પ્રકાશ આપ્યો છે.

ˈમારી પ્રાર્થના નિષ્ફળ ગઈ.ˈ ઘણા લોકો એમની પાસે ફરિયાદ કરે.

ˈકેવી રીતે?ˈ       ˈફલાણી પરિસ્થિતિમાં સુધારો થાય એટલા માટે મેં

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૩

વારંવાર પ્રાર્થના કરી. પણ સાવ નિષ્ફળતા મળી.ˈ         ˈકેવી પ્રાર્થના કરેલી?ˈ

ˈભગવાન પાસે મારાં દુઃખ ગાયેલાં.ˈ

ˈએટલે કે તમારી જે ચિંતાઓ હતી એમને વધારે એકાગ્ર નજરે જોઈને એમને તમે વધારે જલદ બનાવી.ˈ   ˈબનવાજોગ છે.ˈ

ˈના, એમ જ બને છે. મુસીબતોની હારમાળા રજુ કરવી એનું નામ પ્રાર્થના નથી.           પ્રાર્થનાનો સમય પૂરો થઈ ગયા પછી લાભને બદલે નુકસાન વધારે થતું હોય છે.ˈ

ˈકારણ? માણસ રચનાત્મક પ્રાર્થના કરવાને બદલે વધારે કાળજીપૂર્વક પોતાની મુસીબતો ઉપર ચોક્કસ સમયે એકાગ્ર થતો હોય છે. આથી તો મન વધારે નિર્બળ બનવાનું.

એના વરવા પ્રત્યાઘાત પડઘાયે જ જવાના.

પોતે અપુત્ર હોવાથી એક રાજાએ તેના ગરીબ પિતરાઈના પુત્રને ખોળે લીધો. લગભગ દસ પેઢી દૂરનો સંબંધ. નસીબદાર છોકરો રાતની રાતમાં રાજગાદીનો હકદાર થઈ ગયો. રાજમહેલના નિવાસની પહેલી જ રાતે એ રડતો હતો!     ˈકેમ બેટા રડે છે?ˈ        ˈમારે ખાવું છે.ˈ

ˈતે એ માટે રડવાનું? નોકરને હુકમ કર. ખાવાનું તૈયાર જ છે. હવે તું સામાન્ય છોકરો નથી; તું રાજકુમાર છે. તારા અધિકોરાને ઓળખ. આદેશ આપીને કામ કરાવતાં શીખ. આવતી કાલે તારે મોટું રાજ્ય ચલાવવાનું છે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૪

આપણેય રાજાઓના રાજો એવા મહાસમ્રાટના રાજકુમારો છીએ. પરમાત્માની પાસે જઈએ ત્યારે ઢીલા થઈને જવાની શી જરૂર? એની તમામ સમૃદ્ધિ પર આપણો અધિકાર છે.

પ્રેમાળ પરમાત્મા તમામ યોગ્ય ઈચ્છાઓ પૂરી કરવા તૈયાર છે.

પ્રાર્થના એ માટેનો પત્ર છે. બસ, ઉપયોગ કરો ને આનંદ પામો.

એક સુંદર પ્રયોગ વાંચવા મળેલો. એક વિદ્વાને એક કઠિયારાને બોલાવીને પૂછ્યુઃ     ˈઆખો દિવસ લાકડાં ચીરવાના કેટલા પૈસા લઈશ?ˈ

ˈપાંચ રૂપિયા.ˈ     હું તને દસ રૂપિયા આપીશ. પણ એક શરત. તારે સીધી કુહાડીએ લાકડાં નહીં કાપવાનાં. કામ ઓછું થાય તેનો વાંધો નહીં.ˈ

પેલો તરત કબૂલ થયો. અરધા કલાકમાં એ પાછો આવ્યો.

કહેઃ ˈમારે કામ નથી કરવું.ˈ     ˈપંદર રૂપિયા આપીશ.ˈ

ˈપંદરસો આપો તો પણ નહીં.ˈ

ˈમારે કામ નથી જોઈતું, નવી પદ્ધતિ જોવા પ્રયોગ કરી રહ્યો છું.ˈ

ˈસાˈબ, હું એવી ભારેભારે વાતોમાં કંઈ ના સમજું. હું તો આટલું જાણું કે લાકડાં ફાડતા હોઈએ તો છોડિયાં ઊડવાં જોઈએ. એ નથી ઊડતાં. મારે કામ નથી કરવું.ˈ

તમે પ્રાર્થના કરો કે પરિણામનાં છોડિયાં ના દેખાય તો સમજવું કે કુહાડી અવળી પડે છે, પ્રાર્થનાપદ્ધતિમાં ભૂલ છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૫

આ બાબત સમજી લઈને તરત જ રસ્તો બદલવો જોઈએ, નવો પ્રાર્થનાપથ શોધવો જોઈએ.

ˈબીજાની લખેલી પ્રાર્થનાઓનો ઉપયોગ કરાય કે?ˈ આ પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે.

અવશ્ય કરાય, પણ અમુક હદ સુધી જ. ગોખેલી પ્રાર્થનાઓનો અર્થ શું? હા, એમાં ભાવતન્મયતાઆવે તો સરસ.

સારો રસ્તો એ છે કે સરળ હ્રદયમાંથી જે પણ શબ્દો નીકળે એ તમારી પ્રાર્થના.      હવે પ્રાર્થનાની નિષ્ફળતાના મૂળ સવાલને હાથ ઉપર લઈએ.

આપણે સાવ અસ્પષ્ટ હોઈએ છીએ એ પ્રાર્થનાની નિષ્ફળતાનું એક અગત્યનું કારણ.

એક બહેનને ભારે શરદી થયેલી. કોઈએ એમને પ્રાર્થનાનો રસ્તો બતાવ્યો. બધાં સહકુટુંબ પ્રાર્થના કરવા બેઠાં. ભગવાનને વિનંતિ કરવામાં આવી. બધાં ઊભાં થાય એ પહેલાં આઠેક વરસના બાબાએ હાથ જોડીને કહ્યુઃ ˈઅને ભગવાન, ભૂલતો નહીં  કે મમ્મીને શરદી થયેલી છે. પણ તું એને એટલી બધી ગરમી ના આપતો કે એને તાવ આવી જાય.ˈ

કોઈને આ સંભળીને હસવું આવશે. પણ આમાં કંઈ હસવા જેવું નથી. બધી જ સ્પષ્ટતાઓ કરવાની તે ભગવાનને માટે નહીં, આપણે માટે. ભગવાન તો બધું જાણે છે. પણ તમારી પ્રાર્થના તમારી સામે તો સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ ને? એટલી કાળજી ઉપરથી તમારી નિષ્ઠાનું માપ નીકળશે. તમને પેલા વચનની ખબર હોવી જ જોઈએઃ ˈતારી શ્રદ્ધા પ્રમાણે થશે.ˈ એમ જ થાય છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૬

ˈભગવાન આપણી પ્રાર્થનાઓને નકારે છે ખરો?ˈ આ બીજો પ્રશ્ન.

નકારે પણ ખરો. તેથી શું? એક જણે સરસ કહેલુઃ ˈમારી બધી પ્રાર્થનાઓનો જવાબ ભગવાને ના આપ્યો તે બહુ સારૂં થયું એમ સમજનારો હું જીવતો છું.ˈ

કદાચ થોડું ગૂઢ લાગશે આ વાક્ય, પણ તદ્દન સાચું છે. ઘણીવાર લાગણીના ઉદ્રેકમાં કે અન્ય દબાણને કારણે આપણે પ્રાર્થના કરી નાંખીએ છીએ. કદીક આપણી માગણી અનુચિત હોય. ભગવાન બીજું જ કંઈ કરવા માગતો હોય. તો તે આપણી પ્રાર્થના નામંજૂર પણ કરે. આપણે માગેલી વસ્તુ કરતાં એ વધુ કિંમતી વસ્તુ આપવા માગતો હોય એમ પણ બને ને? બરાબર સમજી રાખો કે ભગવાન ના પાડે ત્યારે છીએ ત્યાંથી વધારે ઊંચી ભૂમિકા પર આપણને લઈ જવા માગતો હોય છે. માટે જ તો પ્રાર્થનાને અંતે ઉમેરવું જોઈએઃ

ˈહે ભગવાન! મારી બુદ્ધિ અને જરૂરિયાત મુજબ મેં તારી પાસે આ માગ્યું છે. તું એ આપ. અથવા કંઈક વધારે સારૂં આપ. તારી જ ઈચ્છાનો વિજય હો, પ્રભુ!ˈ

પ્રાર્થના વિશે મેં ઘણું વાંચ્યું છે. દરેક જગ્યાએથી કોઈક નવો વિચાર તો મળ્યો જ હશે. પણ ઉપર ઉલ્લેખેલા ફીશરનો એક વધારાનો વિચાર મને ખૂબ જ ગમી ગયેલો. એમના મતે પ્રાર્થનાની મૂળભૂત ત્રણ રીતોઃ કાં તો આપણે વિચારથી કાં વાણીથી, કાં વ્યવહારથી પ્રાર્થના કરીએ છીએ. (જો કે આપણી પ્રાર્થના વાણીની હોય છે. વાણીશૂરા ખરા ને?

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૭

આખો વ્યવહાર પ્રાર્થનામય બનાવી દેવો એ એક મહાન સિદ્ધિ છે. પણ એ ઘણો ઊંડો વિષય છે. એની ચર્ચા સ્વતંત્ર કરીશું.) તો બાકી રહી વૈચારિક પ્રાર્થના. એની ભૂમિકા ઘણી ઊંચી હોય છે. આપણાં વિચાર જો સતત પ્રભુ પ્રતિ પ્રેમપૂર્વક દોરાયેલા રહે તો એ ˈસતત પ્રાર્થનાˈ કહેવાય, જે ખૂબ જ અસરકારક નીવડે છે. ભગવાન સાથે વાતચીત કરવી, આપણો ભાવ એને સમજાવવો, એની પ્રેરણા આપણે ઝીલવી ને એ રીતે એક દિવ્ય વિદ્યુત્ વર્તુળ સંપૂર્ણ બનાવવું. આથી વધારે ને વધારે ઉચ્ચતર અનુભૂતિઓ થશે અને પ્રાર્થના વધારે સબળ અને સફળ બનતી જશે. આ સાથે શાબ્દિક પ્રાર્થના વિશે થોડું વિચારી લઈએ. ઉદાહરણ ઠીક પડશે.

એક ભાઈ છે. એ માંગલ્ય અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ માટે એમણે સવાર-સાંજ વીસવીસ મિનિટ જુદી ફાળવી છે. આ સમય દરમ્યાન એ સુંદર પ્રાર્થનાઓ કરે છે. બાકીના સમયની એમની વાતચીતનો થોડો અંશ જોઈએઃ ˈબહુ ખરાબ સમય છે… શું થશે એ નથી સમજાતું… કેમ ગોઠવવું એનો ખ્યાલ નથી આવતો. (વચ્ચે એક ભારે નિસાસો) પરિસ્થિતિ ક્યાં જઈને અટકશે… હવે હદ થઈ ગઈ… ભગવાન પણ શું કરવા બેઠો છે…ˈ

તમે વિચાર કરો કે આ ભી પેલી ચાલીસ મિનિટો બરબાદ ના કરતા હોત તો એ વધારે સારૂં હતું ને? આખો દિવસ નકારાત્મક ને નિરાશાવાદી વાણી બોલીને પેલી પ્રાર્થનાઓ ઉપર પાણી ફેરવવાનો અર્થ શો? શબ્દો એ જીવન છે. જેવા શબ્દો બોલાય એવું જીવન ઘડાય. આપણા જ શબ્દો આપણી પ્રાર્થનાનો વિરોધ કરે એ કેવું? તો આપણે જાણી લઈએ કે સામાન્ય વિચારો અને શબ્દો પણ પ્રાર્થનાઓ જ છે. એમની અસર પણ પડે છે જ.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૮

તો હવે કાળજી રાખીએ કે એ વિચારો ને રોજિંદી વાતચીત પ્રાર્થનાની ભાવનાઓ ને સંકેતોની વિરોધી ન જ હોય.

હવે કર્મમય પ્રાર્થનાનો વિચાર પણ કરી લઈએ.

એક સુંદર ઉદાહરણ છે, જે હું જીવનભર ભૂલી નહીં શકું.

એક ગામમાં દુકાળ પડ્યો. રામજીમંદિરના મુખ્ય પૂજારીએ જાહેરાત કરી કે સાંજે બધા લોકોએ દુષ્કાળપીડિતો માટે પ્રાર્થના માટે એકઠા થવું. સાંજ પડ્યે ઘણા લોકો એકઠા થયા.

પ્રાર્થના શરૂ થવાની હતી ત્યાં જ એક છોકરો ત્યાં આવ્યો.

ˈથોડા લોકો બહાર આવો ને?ˈ એ બોલ્યો.

ˈશું કામ છે? અમે બધા પ્રાર્થના કરવા માટે બેઠા છીએ. તું આવ્યો ને પાછો કામ બતાવવા લાગ્યો. તારા બાપા કેમ નથી આવ્યા?ˈ

ˈએ વાડીએ નવા કૂવાનું કામ કરાવી રહ્યા છે. પણ એમણે ગાડું ભરીને પોતાની પ્રાર્થનાઓ મોકલી છે તે તમે બધા એમને મંદિરમાં લાવવામાં મને મદદ કરોˈ

ˈગાડું ભરીને પ્રાર્થનાઓ!?ˈ ચકિત થયેલા પૂજારીએ પૂછ્યું.

ˈહા. મારા પિતાજીએ ગરીબો માટે ઘઉં, બાજરી, ચોખા અને કઠોળના કોથળા તેમજ બટાટાવગેરે મોકલી આપીને કહ્યું છે કે

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૯

મારે કામ છે એટલે હું પ્રાર્થનામાં નથી આવી શક્તો, પણ મારી પ્રાર્થનાઓ મોકલી આપું છું.ˈ

ઘણું કહેવું છે ને કંઈ કહેવું નથી. ના કહું તો અસંતોષ રહેશે. કહીશ તો મજા મારી જશે. ના ભઈ ના, મૌન રહી જાઉં આ વાત ઉપર. ગાડું ભરેલી પ્રાર્થનાઓની વાતના સ્મરણે જબરો કેફ ચડાવી દીધો છે. ભગવાન, તારી બલિહારી!

જીભની પ્રાર્થના સારી છે. પણ હૈયું ને હાથ એ પ્રાર્થનામાં જોડાય તો… ભયોભયો!

ભગવાન તમારી પ્રાર્થનાનો જવાબ આપવા માટે એના વિશ્રામ ભવનમાંથી સીધો જ ઊતરી આવશે એમ માનતા નહીં. એ ખુદ તમારો ઉપયોગ પણ કરે. એ તમને તૈયાર કરવા માગે. આ માટે તમારે તૈયાર રહેવું જોઈએ. ભગવાન જો તમારી ભૂમિકાને ઊંચી લેવા માગતો હોય ને તમારા દ્વારા તમારી પ્રાર્થનાનો જવાબ આપવા ઈચ્છતો હોય તો તમારે એને પૂરો સહકાર આપવો જોઈએ. જોજો પાછા આનો ભાર રાખતા! એનો પણ આનંદ માનજો ને પ્રેમાળ જવાબદારી માટે તૈયાર રહેજો.

ધ્યાન, દૂરિતનો નકાર, યોગ્ય આત્મસંકેત અને પ્રશાન્ત શ્રવણ એ પ્રાર્થનાનાં ચાર પગથિયાં છે. પણ લંબાણભયે એ સુંદર પાસાનું પૃથક્કરણ અહીં નહીં કરીએ. આપણે તો આટલું જ યાદ રાખવાનું કે પ્રાર્થનામાં આપણું અંતર રેડી નાખવાનું છે. પ્રભુ જવાબ આપે છે જ એ શ્રદ્ધા છોડવાની નથી. એના માર્ગદર્શનને ઝીલવાનું છે. જવાબમાં વાર થાય તો અકળાવાનું નથી. પ્રાર્થનામાં જીભની સાથે હાથ અને હૈયાનો સહકાર પણ આપવાનો છે. આપણામાં જે કોઈ અવરોધ લાગતા હોય એમને હાંકી કાઢવાના છે. ને એક મહાન રહસ્ય ક્યારેય ભૂલવાનું નથી કે જગતમાં ત્રણ જ શક્તિઓ શ્રેષ્ઠ છેઃ ભગવાનની, પ્રાર્થનાની ને શ્રદ્ધાની. એમનો ઉપયોગ કરો અને જે જોઈએ તે પામો.

પરમાત્માને તમારા પરમ કલ્યાણની બધી ખબર છે. એ તમારૂં મંગલ જ કરશે. પ્રાર્થના કરો ને સુખી થાઓ તે મારી પ્રાર્થના!

પ્રેરણાનો પ્રકાશ ભાગ ૧૦. પેજ ૧૬૩-૧૭૯. લેખકઃ મગનલાલ પંડ્યા. પ્રકાશન – માર્ચ ૧૯૯૮. જનકલ્યાણના લાઈફ મેમ્બરોને વિના મૂલ્યે સપ્રેમ ભેટ. વર્ષો પહેલાં મળેલ આ પુસ્તક વાંચવાનો અત્યારે સમય મળ્યો અને તેમાં પ્રાર્થનાની કળા મનને અસર કરી ગઈ તો કમ્પયુટર પર લખીને આપ સૌને એનો લાભ આપવા કોશિશ કરી છે.