Latest Entries »

Call of Kailas Swami Pranavtirthji

Advertisements

Table of Contents
વેદાનુવચન 1
૧૦. એ ત્રણનાં મુખ્ય મુખ્ય લક્ષણો શાં હોય છે? 6
૧૧. ઉપાસનાકાંડનું શું લક્ષણ છે? 7
૧૨. એના વડે જીવાત્માને શો લાભ થઈ શકે? 8
૧૩. ત્યારે જ્ઞાનકાંડનું મુખ્ય લક્ષણ તથા ફળ શું છે? 9
૧૪. બીજા ધર્મોથી સનાતન ધર્મ અલગ પડીને સુખની પ્રાપ્તિ માટેનું સર્વોત્તમ સાધન બની રહેવામાં, મુખ્ય પાયાનો સિદ્ધાન્ત કયો છે? 9
૧૫. એટલે કે, આ સંસારના મોહથી છૂટવું, એ જ મોક્ષ છે, એવું થયું ને? તો પછી, આ સંસારની રચના કોણે કરી, ને કેવી રીતે થઈ કહેવાય? 10
૧૬. આ મુખ્ય ત્રણ દેવો થયા. એ ઈશ્વરની પ્રકૃતિનાં ત્રણ પાસાં છે એમ આપે કહ્યું, એ કેવી રીતે છે. 14
૧૭. આ ત્રણ ઉપરાંત, બીજા પણ ઘણા દેવદેવીઓની પૂજા-ઉપાસના લોકમાં ચાલે છે. એ બધું શું છે? 16
૧૮. આ બધાંનો ધર્મ સાથે શો સંબંધ ગણાય છે? 18
૧૯. પુરાણોમાં ઋષિમુનિઓનાં સેંકડો નામો આવે છે, તે બધા શું છે? 18
૨૦. સરવાળે એ બધું શું છે? 19

વેદાનુવચન
અનુક્રમ
પ્રાસ્તાવિક –
દેવદેવીઓની દુનિયા
– પૂ. શ્રી સ્વામી પ્રણવતીર્થ—૧.
ભૂમિકા – બાબા નગીનાસિંહ વેદી, ‘આત્મદર્શી’—૧૨.
પ્રથમ ઉપદેશ – કર્મકાંડ—૧૫.
દ્વિતીય ઉપદેશ – જ્ઞાનકાંડ —૩૬.
તૃતીય ઉપદેશ – બંધ અને મોક્ષ—૧૮૩.
પ્રાસ્તાવિક
દેવદેવીઓની દુનિયા
લેખક
પૂ. શ્રી સ્વામી પ્રણવતીર્થ
૧. માણસ શેની આશા તથા ઈચ્છા વડે કરીને જીવે છે?
દુઃખથી છૂટવાની અને સુખી થવાની ઈચ્છા કરતો તથા આશા રાખતો, માણસ ગમે તેમ કરીને પણ, જીવતો રહેવા માટે નિત્ય-નિરંતર પ્રયત્ન કરતો રહે છે. આ આશા જ્યારે છૂટી જાય, સુખી થવાની આશા જ્યારે ન રહે, ત્યારે એ જીવતો રહેવા ઈચ્છતો નથી.
૨. દુઃખથી કેવી રીતે છુટાય, ને સુખ શેનાથી પમાય?
ધર્મના પાલનથી.
૩. ધર્મ એટલે શું?
ધર્મ એટલે, એવી રીતનું આચરણ તથા એવી રીતના વિચારો, કે જેના વડે બીજા કોઈને પણ શરીરની કે મનની હાનિ ન થવા પામે, અને જેને પરિણામે, હમણાં કે પછીથી પણ કોઈ કાળે, આપણને સંતાપ થવા વારો ન આવે. એવાં આચરણ, તથા એવા વિચારો કરવા માટેના આપણા પૂર્વજોએ ઘડેલા નિયમો, “ધર્મ” કહેવાય છે.
૪. ધર્મો ઘણા કેમ છે?
જુદા જુદા દેશોમાં, જુદી જુદી આબોહવામાં રહેતા, જુદી જુદી રીતે રહેવાની ટેવવાળા જુદા જુદા લોકોના આચારવિચારો પણ એકબીજાથી જુદા હોય છે. તેથી એમણે પોતપોતાની રીતે પાળવાના નિયમોની રીતો જુદી જુદી હોય છે, જે લોકોની સુખી થવા માટેની જેવી રીત હોય, તે, એ લોકોનો “ધર્મ” કહેવાય છે. ધર્મ પાળવાની રીતો જુદી જુદી હોય, પણ એ બધીની પાછળના પાયાના નિયમો તો એકસરખા જ હોય છે.
૫ . આપણો ધર્મ કયો કહેવાય?
આપણો ધર્મ “હિંદુ ધર્મ” કહેવાય છે ખરો; પરંતુ, ખરૂં જોતાં એ એનું નામ નથી. એ નામ તો, પશ્ચિમ તરફથી ભારતમાં આવતા લોકોએ પાડેલું છે. જૂના જમાનામાં જે લોકો પશ્ચિમથી ભારતમાં આવતા હતા, તેમાંના ઘણાને સિંધ દેશમાં થઈ, સિંધુ નદી પાર કરીને આવવું પડતું હતું. તેમાંના ગ્રીક જેવા અમુક લોકોની ભાષામાં “સ” ને બદલે “હ” બોલાતો હતો. તેથી એ લોકો “સિંધ” ને બદલે “હિંદ” બોલતા હતા, ને “સિંધુ” દેશને “હિંદુ” દેશ કહેતા હતા. તેથી “હિંદ”, ને “હિંદુ” થઈ ગયું, ને ભારતનું નામ મુસલમાનો “હિંદુસ્તાન” કહેવા લાગ્યા. તેથી આપણો ધર્મ પણ “હિંદુ” કહેવાયો. હજારો વર્ષો સુધી પરદેશી રાજસત્તાવાળા એ શબ્દો વાપરતા રહ્યા, તેથી, એ નામો રૈયતમાં પણ ચાલુ થઈ ગયાં.
આપણા ધર્મને કોઈ ખાસ નામ જ નહોતું; પરંતુ, અનાદિ કાળથી જે આચારવિચારની રીત ચાલતી આવતી હતી, તે “સનાતન ધર્મ”, એવી રીતે એની વાત થતી. વળી, દુનિયામાં તેના પછી ઘણા ધર્મો ઊપજ્યા, ને સનાતન ધર્મથી જુદા હોવાથી એમનાં જુદાં જુદાં નામો પડ્યાં છે, પણ એ બધા ધર્મોના પાયામાં સનાતન ધર્મના સિદ્ધાન્તો જ રહેલા છે. બધા જ ધર્મોના કોઈ ને કોઈ સ્થાપનારા હતાં, પણ સનાતન ધર્મ તો અનાદિ કાળથી ચાલ્યો આવે છે; કોઈ એક મામસ એને સ્થાપનારો હોવાનું કહી શકાય એમ નથી, કેમકે, એ ધર્મ માણસાઈનો છે, અને તેના સિદ્ધાન્તો બધે એકસરખી રીતે લાગુ પડે છે. બધા સંસ્કારી ધર્મો એનાં જુદાં જુદાં પાસાં જ છે.
દરેક ધર્મને પોતાના નીતિનિયમોનું એક ખાસ પુસ્તક હોય છે, જેવું કે ખ્રિસ્તીનું બાઈબલ, ઈસ્લામનું કુરાન, વગેરે. હિંદુ ધર્મ વેદને અનુસરે છે.
૬. વેદ શું છે?
હજારો વર્ષો થયાં, ભારતના પ્રાચીન ઋષિમુનિઓને તપ કરતાં, જીવનનાં તથા જીવનની પેલી પારનાં ગૂઢ સત્યો મનમાં સ્ફુરતા રહ્યાં. તેની જે નોંધો થતી રહી, તેને વેદ કહેવામાં આવ્યા. વેદ કોઈ પણ માણસે લખેલાં નથી, પણ અનેક ઋષિમુનીઓનાં પવિત્ર અંતઃકરણોમાં સ્ફૂરતાં સત્યોનો એ સંગ્રહ, હજારો વર્ષો થયાં ભેગો થતો રહેલો છે. તેથી, એ ઈશ્વરીય પવિત્ર જ્ઞાનનો મોટો અખૂટ ભંડાર છે. વેદનો અર્થ થાય છે જ્ઞાન. બધા જ પ્રકારનાં જ્ઞાનો એમાં ભરેલાં છે. એ કંઈ એક પુસ્તક નથી. પણ એનામાં અનેક “વેદો” એટલે કે જ્ઞાનના ગ્રંથોનો સમાવેશ છે.
“વેદો” નો હેતુ, લોકને સન્માર્ગે ચાલતા રાખીને સમાજને તથા સમાજનાં અંગોરૂપી લોકોને સુખ-સંપમાં રાખવાનો, અને આ લોકમાં તેમ જ મર્યા પછી પણ, જીવને કેવી રીતે સુખશાન્તિ મળે, એને માટેની રહેણીકરણીની રીતો બતાવવાનો છે.
૭. એમાં સ્વર્ગની, ને નરકની, ને એવી એવી વાતો આવે છે. તેનું શું કારણ હશે?
લોકો ઘણે મોટે ભાગે લાંબી અક્કલવાળા નથી હોતા. તેથી, એમને સીધે માર્ગે ચાલતા રાખવા માટે, બે વસ્તુઓનો, જરૂર પ્રમાણે, ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બધા જ ધર્મોમાં એવું છે. એ બે છે. ભય અને લાલચ. અમુક રીતે વર્તશો, તો નરકનાં ભયંકર દુઃખો વેઠવાં પડશે એવી બીક એક તરફ બતાવાય છે, અને અમુક રીતે વર્તશો, તો સ્વર્ગનાં સરસ સુખ ભોગવવા મળશે, એવી લાલચ બીજી તરફથી બતાવવામાં આવે છે. અબુધ માણસો એમાં શ્રદ્ધા રાખીને, ભયના માર્યા તથા લાલચના માર્યા, ઘેટાંનાં ટોળાંની જેમ, પોતપોતાના ધર્મના આગેવાનોની પૂંઠે પૂંઠે ચાલ્યાં જાય છે, અને તેથી, અમુક પ્રકારના અનર્થોથી તો એ બચવા પામે છે. જે એટલું યે નથી કરતાં તે પશુથી પણ હીણાં, ને ઘણી રીતે દુઃખી થનારાં હોય છે.
લોકના સ્વભાવો જુદી જુદી જાતના હોય છે, અને સુખના અર્થ પણ લોક જુદી જુદી રીતે સમજે છે. તેથી, દયાળુ વેદોએ, બીજા માણસોએ ઘડેલા ધર્મોની જેમ, બધાંને એક લાકડીએ હાંકવાની રીત નથી અપનાવી, ને જુદી જુદી જાતનાં સુખો પામવા માટે જુદી જુદી હજારો રીતો બતાવેલી છે; તેમાંની જે રીત જેને વધારે બંધબેસતી લાગે, તે રીતે એ ચાલી શકે છેઃ દુઃખો પણ અનેક જાતનાં હોય છે, તેથી દુઃખોથી છૂટવાની રીતો પણ અનેક બતાવેલી છે.
૮. એમાં મુખ્ય કઈ છે?
માણસે દુઃખના એકંદર ભાવથી છૂટવા, અને સુખનો ભાવ મેળવવા માટે, વેદો મુખ્ય ત્રણ રીતો બતાવે છે. એકનું નામ છે કર્મકાંડ, બીજીનું નામ છે ઉપાસના અથવા ભક્તિકાંડ અને ત્રીજીનું નામ છે જ્ઞાનકાંડ.
૯. એ ત્રણ ભાવ જુદી જુદી રીતો છે?
ના. એ ત્રણેયે, મૂળમાં એક જ છે, પણ જેમ મેટ્રિકમાં જવા માટેનું ભણતર એક જ હોય, તોયે, વિદ્યાર્થીની બુદ્ધિને ક્રમે ક્રમે કરીને ખીલવવા માટે, એના ત્રણ તબક્કા કહેવાય છે, કે બાળ શિક્ષણ, પ્રાથમિક શિક્ષણ ને માધ્યમિક શિક્ષણ, એવું આ ત્રણ કાંડોનું છે. કાંડ એટલે ધોરણ જ સમજજો. પહેલું બરોબર પાકું કર્યા વિના બીજાની ગેડ કદી ન બેસે, ને બીજું પણ પાકું કર્યા વિના ત્રીજામાં પ્રવેશ કરવાની લાયકાત ન આવે. જે વિદ્યાર્થી બુદ્ધિમાન હોય, તથા કૉલેજમાં જવાના નિશ્ચયવાળો હોય, તે એક પછી એક કરીને ત્રણેય પાસ કરે. પણ જેમના સંસ્કાર તથા વિચાર સાંકડા હોય, ને જે આંખ મીંચીને રૂઢિરિવાજ પાલનારી મંદ બુદ્ધિના હોય, તે, એક કે બીજા ધોરણમાં જ સંતોષ માનીને, એમાં ગોથાં ખાયા કરે છે. એમાંના કોઈક જ હિંમત તથા ઉત્સાહવાળા જીવાત્માઓ ત્રીજા ધોરણ સુધી પહોંચે છે. તેમાં પણ ત્રીજુંયે પાર કરીને મોક્ષ પામનારા તો કોઈ વિરલા જ હોય છે, અને ખરેખરૂં સાચું પણ, એવા કોઈ વિરલાને જ પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યારે બીજા બધા લાખો અને કરોડો મૂઢ માનવીઓને નસીબે, ઓછું સુખ ને વધારે દુઃખના મિશ્રણમાં ખદબદવાનું રહે છે.
૧૦. એ ત્રણનાં મુખ્ય મુખ્ય લક્ષણો શાં હોય છે?
કર્મકાંડની રીત પહેલી આવે છે. જૂના જમાનામાં, આજના જેવાં સામાજીક સેવાઓ વગેરે કામો નહોતાં; પણ કુદરતની શક્તિઓને રાજી રાખવા માટેની અમુક વિધિઓ, તથા રહેણીકરણીના નિયમોનું પાલન કરવામાં જ ધર્મ સમાઈ જતો, પરંતુ, હવે વેદો અને પુરાણોમાં કહેલા તેવા વિધિઓરૂપી કર્મકાંડ ઉપરાંત સમાજસેવાનાં તથા પરોપકારનાં કહેવાય તેવાં કામો પણ, કર્મકાંડમાં જ સમાઈ જાય છે. એ જૂના કાળના હોમહવનો, યજ્ઞો, તીર્થયાત્રાઓ, જપ, તપ, પૂજા, વ્રતો વગેરે મળીને કર્મકાંડ કહેવાતું. એમાંનું દરેક, કોઈ ને કોઈ દેવ કે દેવીના નામ સાથે જોડાયેલું રહેતું.
એ બધાનો મૂળ હેતુ એક જ હતો, કે માણસ જે કંઈ કરે, તે પોતાના અંગત સ્વાર્થ માટે નહિ, પણ કોઈ ને કોઈ દેવ કે દેવીને નિમિત્તે, અને તેને અર્પણ કરીને જ કરે, તો એને દુઃખી થવા વારો ન આવે; કેમકે સાચી રીતે કર્મકાંડ કરવાથી, માણસનો અહંકાર ઓછો થતો જાય, ને એનું ચિત્ત રાગ-દ્વેષ તથા કામ, ક્રોધ વગેરે દુઃખ દેનારા ભાવોથી મુક્ત થવા લાગે; અને તેના પરિણામે દુઃખભાવ ઓછો થાય, તથા સુખસંતોષનો ભાવ વધે, એવા હેતુથી જે કર્મકાંડના વિધિ થતા, તે સમર્પણને ભાવે કરવાના હોવાથી, યજ્ઞ, હોમ, હવન વગેરે કહેવાતા હતા.
પરંતુ સમય જતાં, ધર્મની ખરી વૃત્તિ બદલાવા લાગી, ને યજ્ઞો, પૂજનો, તીર્થો વગેરેનું પાલન સ્વાર્થ માટે થવા લાગ્યું. દુનિયાદારીનાં ક્ષણિક, તથા અંતે દુઃખ દેનારાં સુખો મેળવવાની લાલચમાં, કર્મકાંડ વડે ચિત્તની શુદ્ધિ થવાને બદલે, એ બધાં એવી રીતે અને એવા ભાવોથી થવા લાગ્યાં, કે તેનાથી માણસનાં મન વધારે લોભી, ને સ્વાર્થના મેલથી ભરેલાં થવા લાગ્યાં છે. તેને પરિણામે, કર્મકાંડ, સુખસંતોષ આપવાને બદલે દુઃખ અને અસંતોષનાં ઘર બની જાય છે.
લોકનાં મનમાં લોભ તથા લાલસાઓનો પાર ન હોવાથી, એ લાલસાઓ પૂરી કરવા માટેના ઉપાયો પણ અપાર છે. તેને લીધે, વેદોના મંત્રોમાંના એંશી ટકા કર્મકાંડથી ભરેલા છે, અને તેમાં અનેક દેવો એને અનેક અનુષ્ઠાનોના ઢગલા ભરેલા છે, એમાંનો પ્રત્યેક દેવ, અમુક ખાસ પ્રકારના લોભને સંતોષનારો કહેવાયો છે. એમ, લોભી લોક અનેક દેવોના ચક્કરમાં ભમે છે, ને માર ખાયા કરે છે. એમને, કોઈપણ કાળે, કોઈપણ રીતે, સુખશાન્તિની પ્રાપ્તિ ન થતાં, લોભના કીચડમાં વધારે ને વધારે ઊંડાં ખૂંપતાં, વધારે ને વધારે દુઃખો હાથે કરીને વીંઢારતાં, દુઃખી ભવોની પરંપરામાં, એ ભટકતાં રહે છે. એમ, કર્મકાંડમાં દેવો અને કામનાઓ મુખ્ય ભાગ ભજવે છે.
૧૧. ઉપાસનાકાંડનું શું લક્ષણ છે?
કર્મકાંડ કરનારાં દેવદેવીના અંધશ્રદ્ધાળુ અનુચરોમાંના કોઈ અક્કલવાળા જીવાત્માને વિચાર કરતાં ભાન થાય છે, કે આમ કર્મકાંડની ઘાણીમાં ભમવાને પરિણામે જીવ પિસાયા કરે છે, ને ખરા સુખની પ્રાપ્તિ, સંસારનાં સુખો કે પરલોકની લાલચોમાં ફસાવા વડે, નથી મળતી; ત્યારે એને લાગે છે કે, આ દેવદેવીઓનાં જૂથોને પડતાં મૂકીને, નિષ્કામભાવે, એક જ ભગવાનને ભજીએ, ને અહંકાર અને સ્વાર્થથી છૂટી જવાય, તો જીવતાંજીવત સુખસંતોષનો ભાવ વધે, મર્યા પછી, સ્વર્ગ મળે, અને ત્યાં પરમેશ્વરની સમાન બની રહેવાય. તેથી, કર્મકાંડની લત પડતી મૂકીને. એ પરમેશ્વરમાં જ ચિત્ત લગાડીને, એની સતત ઉપાસના કરે. એમ કરવાથી, એનો અહંકાર ઓગળી જઈને, એના કામ ક્રોધ ઓછા થઈ જાય, ને બધું જ પરમેશ્વરને અર્પણ કરીને, એનું ચિત્ત શાન્ત તથા સુખી થાય.
પણ, કાળે કરીને, જેમ કર્મકાંડનો હેતુ માર્યો ગયો, તથા પાપ-પુણ્ય અને સ્વર્ગ-નરક, ને એવાં એવાં ધતિંગોમાં માનવી ફસાઈ પડ્યું. તેવું ઉપાસના તથા ભક્તિનું પણ થયું. એ પરમેશ્વરની ભક્તિને બદલે, જાતજાતના દેવોની ભક્તિઓ, અને ભક્તિની જુદી જુદી રીતોનાં ધતિંગ ચાલ્યાં. તેને લીધે ઉપાસના પણ બગડી છે, ને એને લીધે સ્વાર્થ, અહંકાર તથા કલેશ-કંકાસ, ઘટવાને બદલે વધી પડ્યાં છે. એક જ વેદમાંથી હજાર દેવ-સંપ્રદાયો ફૂટી નીકળ્યા, ને એકને બદલે, આપણે સેંકડો ભગવાન ઊભા કરી દીધા છે. તેને લીધે ઉપાસના પણ સુખનું કારણ બનવાને બદલે કલેશ-કંકાસનું કુરુક્ષેત્ર બની ગઈ છે.
પરંતુ, શુદ્ધ ઉપાસનાનું મુખ્ય લક્ષણ, અનેક દેવદેવીઓના લશ્કરને છોડીને, એક જ ઈશ્વરમાં જીવાત્માએ લીન થઈ જવાનો પ્રયત્ન, – એ છે. એના વડે, મનુષ્યને એકાગ્રતા પ્રાપ્ત થાય છે; એમ, શુદ્ધ નિષ્કામ કર્મ વડે ચિત્તની શુદ્ધિ થાય, તથા અહંકાર મટે, ને ઉપાસના વડે એકાગ્રતા થાય, એવો વેદોએ કહેલા કર્મકાંડ તથા ઉપાસનાકાંડનો હેતુ છે.
૧૨. એના વડે જીવાત્માને શો લાભ થઈ શકે?
એમાં, મોટે ભાગે શરીર પડ્યા પછી જીવાત્માને પ્રાપ્ત થનારાં સુખોની વાત છે. કર્મકાંડમાં તો, અત્યંત ક્ષણિક એવાં સંસારી સુખોની લાલચો રહે છે. એ સુખો એવાં હોય છે, કે જેને પ્રાપ્ત કરવામાં અત્યંત કષ્ટ રહે છે, ને અંતે એ દુઃખ જ દુઃખ દે છે. તે ઉપરાંત, મર્યા પછી, જાતજાતનાં સ્વર્ગો મળવાની લાલચો એ આપે છે, અને તે પણ, એની મુદત થયે પૂરાં થઈ જાય છે, ને જીવડાને પાછું પોતાના કરમ અનુસાર, ધરતીમાં જીવજંતુરૂપે ભવો લેવાનું રહે છે, કે જેનો પાર નથી.
અને ઉપાસનામાં પણ, મર્યા પછીના જ સુખનો વાયદો હોય છે. મર્યા પછી, જીવે કોઈ ને કોઈ જાતના, કોઈ ને કોઈ દેવના નામના, કોઈ ને કોઈ પરલોકમાં વસવાનું તથા તે દેવના અનંતકાળ સુધીના ચાકર-સેવક થઈને રહેવાનું મળે, એવા એમાં વાયદા હોય છે; કેમકે, સ્વર્ગ, નરક, દેવો, દેવી, વૈકંઠ, ગોલોકો,-એ બધાં સંસારનાં જ અંગો છે; મોક્ષનાં નહિ. એ બધું તમને “વેદાનુવચન” ના કર્મકાંડ ભાગમાં, ટૂંકમાં સમજાવેલું જોવા મળશે, શુદ્ધ કર્મ અને ઉપાસના, ગીતામાં કહેલાં છે.
૧૩. ત્યારે જ્ઞાનકાંડનું મુખ્ય લક્ષણ તથા ફળ શું છે?
દુનિયાદારી, સંસાર, લોક, પરલોક, તેનાં સુખો વગેરે બધું જ, અંતવાન અને તેથી મિથ્યા, અસત્ હોવાનું જાણવું, તથા ઈશ્વરથી પણ પર એવો એક પરમાત્મા જ સત્ય છે, અને તે પોતાનું જ સત્ય સ્વરૂપ છે એ બરોબર સમજી જવું, એને જ્ઞાન કહેવામાં આવે છે. એની જેને બરોબર ગતાગમ પડે, તે, બધા જ મોહથી, બધી જ લોભ-લાલચોથી છૂટી જઈને, પોતાને સ્વરૂપે પરબ્રહ્મ પરમાત્મા જાણીને, સર્વ કલેશોથી જીવતાંજીવત મુક્ત થઈ જાય, ને એને કોઈ વાસના ન રહેવાથી, શરીર પડ્યા પછી એ પરમાત્મામય થઈ જઈને, ફરીથી ભવના ચક્રમાં ભટકવાની એને જરૂર ન રહે. તેથી, એ મોક્ષશાસ્ત્ર છે, ને પહેલાં બે સંસારબંધનનાં શાસ્ત્રો છે.
પહેલામાં, અધમ પ્રકારનું સંસારીપણું મુખ્ય છે, બીજામાં તેનાથી વધારે ઊંચા પ્રકારનું સંસારીપણું ધ્યેય છે; ને ત્રીજામાં, સ્વયં બ્રહ્મ બની જવાપણું રહે છે. એ પહેલાં બેનો પણ, જ્ઞાનપ્રાપ્તિમાં ઉપયોગ કરવાની રીત ગીતાજી બતાવે છે, તેથી ગીતા જ્ઞાનનું પ્રવેશદ્વાર છે.
૧૪. બીજા ધર્મોથી સનાતન ધર્મ અલગ પડીને સુખની પ્રાપ્તિ માટેનું સર્વોત્તમ સાધન બની રહેવામાં, મુખ્ય પાયાનો સિદ્ધાન્ત કયો છે?
કર્મફળના ન્યાયનો સિદ્ધાન્ત, સનાતન ધર્મનો પાયો છે, કે “જેવું કરે, તેવું પામે”; એની સાથોસાથ પુર્વજન્મનો સિદ્ધાન્ત છે. આ ભવમાં માનવી જેવું કરે, તેવું પામે, પણ જે કર્યું હોય તેનાં બધાં ફળ ભોગવવા માટેની સવડ આ ભવમાં ન હોય, ને અમુક સારાં કે નરસાં કર્મોનાં ફળ ભોગવવાનાં બાકી રહી જાય. તો તે ભોગવવા માટે એ જીવે ફરી પાછો દેહ લઈને જન્મવું પડે છે. એ નિયમને સનાતન નિયમ કહેવામાં આવે છે, અને એને લક્ષમાં રાખીને માનવી ભવપાર થઈ શકે છે, બીજી રીતે નહિ; એ હિંદુ ધર્મનો પાયો છે. ભારતમાં પાછળથી પ્રકટેલા બૌદ્ધ અને જૈન સંપ્રદાયોનો પણ એ જ મુખ્ય સિદ્ધાન્ત છે, કે જે વેદોનો છે.
એ મુખ્ય વસ્તુને સમજીને, વેદોમાં બતાવેલી સુખી થવાની રીતોનું રહસ્ય જાણવું, એ સામાન્ય લોકની અક્કલની બહારની વસ્તુ છે. તેથી, વેદોના સિદ્ધાન્તોના પાલનમાં મંદબુદ્ધિ લોકને સરળતા થાય. તે માટે, ઈશ્વર, અને દેવો વગેરેની કલ્પનાઓ યોજવામાં આવેલી છે. નાનાં બાળકોને નીતિ તથા ધર્મના નિયમો સમજાવવા માટે જેમ જાતજાતની પશુપંખી વગેરેની વાર્તાઓ કહેવામાં આવે છે, તેમ, મંદમતિનાં માનવીઓને પણ જીવનનાં રહસ્યોની ગતાગમ પડે તે માટે, પુરાણો, ને રામાયણ-મહાભારતોની કથાઓ રચવામાં આવેલી છે, અને તેમાં દેવદેવીઓની કલ્પનાઓ ગોઠવાઈ છે. જે કોઈ, એ કથાઓના મર્મને ન પકડતાં, એ વાર્તાઓને જ સાચી માની લઈને વળગી પડે, તેમનો દુઃખભાવથી છુટકારો કોઈ કાળે, ને કોઈ ભવે થવાનો નથી. પણ, જે એ સર્વ વાર્તાઓની પાછળ રહેલો બોધપાઠ પામી જાય, તેનો તત્કાળ મોક્ષ છે, જીવનનો મુખ્ય હેતુ છે, નિર્ભેળ અને કાયમી સુખ મેળવવાનો. એને માટેની નિસરણીનાં પગથિયારૂપે, આ બધી યોજનાઓ થયેલી છે. તેથી, શાણો માનવી, એનાં પગથિયાંમાં ન મોહી પડતાં, બુદ્ધિપૂર્વક પગથિયાં ચઢી જઈને પરમ સુખ તથા નિત્ય પ્રસન્નતાની બાજી મારી જાય છે.
૧૫. એટલે કે, આ સંસારના મોહથી છૂટવું, એ જ મોક્ષ છે, એવું થયું ને? તો પછી, આ સંસારની રચના કોણે કરી, ને કેવી રીતે થઈ કહેવાય?
સંસારની, એટલે કે, સૃષ્ટિની રચના કેવી રીતે થઈ. એ બાબતમાં, વેદોએ અનેક “રીતો” કહી છે. પણ, એમાંની એક પણ રીત માટે એનો આગ્રહ નથી. અમુક સાચી, ને બીજી બધી ખોટી, એવું વેદો નથી કહેતા, જ્યારે બીજા ધર્મોવાળાને એવી હઠ હોય છે. આજના વિજ્ઞાન-સાયન્સના જમાનામાં પણ, અમેરિકા જેવા અપ-ટુ-ડેઈટ સુધારાવાળા દેશમાં પણ, એક એવો કિસ્સો બન્યો, કે જે આપણને નવાઈ પમાડે છે. ત્યાંના એક ધર્મનિષ્ઠ ગણાતા પરગણામાં એક કોલેજ છે. તેમાં સૃષ્ટિવિજ્ઞાન પણ શીખવાય છે. આધુનિક સૃષ્ટિવિજ્ઞાનનો અભ્યાસ તો કરાવવો જ પડે; તેથી, ત્યાંના એક શિક્ષકે અર્વાચીન ખગોળવિદ્યા શીખવવા માંડી. પણ ખ્રિસ્તીધર્મ એવું કહે છે, કે આ સૃષ્ટિ એમના ઈશ્વરે છ દિવસમાં બનાવી, ને પછી, એક દિવસ એણે આ મહેનતને છેડે આરામનો પાળ્યો. પણ આજના વિજ્ઞાનમાં એ વાતનો મેળ કેમ બેસે? ત્યાંના લોકોએ તથા અધિકારીઓએ પેલા શિક્ષકના શિક્ષણ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો, કેમકે સૃષ્ટિરચનાનું સાયન્સ, બાઈબલના વર્ણનને ખોટું પાડે છે! આ ખટલો અદાલતે ચઢ્યો, ને અમેરિકામાં તો શું, પણ દુનિયા આખામાં એનું મોટું કૌતુક થઈ પડ્યું હતું! મુકદ્દમો બહુ મોટો થઈ પડ્યો, ને છેવટે શિક્ષકને બેકસૂર ઠરાવ્યો, પણ આ ધર્માન્ધતાને કારણે એને નોકરી છોડવી પડી હતી!
વેદો કહે છે, કે સૃષ્ટિ ગમે તેણે રચી હોય, ને એ ગમે તેવી રીતે રચાઈ હોય, તે વેળા આપણામાંનું કોઈ ત્યાં હાજર નહોતું. કે જે એની સાક્ષી આપી શકે. તેથી, જેને જેવી અટકળ કરવી હોય તે ભલે કરે. તેમાં આપણને કંઈ લાભ કે હાની નથી. પણ મુખ્ય મુદ્દો એ છે, કે ગમે તેમ રચાયો હોય, પણ સંસાર હાજર છે, ને એનું દુઃખ પણ હાજર છે. શાણા મનુષ્યનું કામ એ છે, કે એક વાર સંસારના દુઃખભાવથી છૂટવું. તે પછી, કેવી રીતે સંસાર રચાયો. ને કોણે રચ્યો, એની ચર્ચા કરવી હશે, તો થઈ રહેશે. આજનાં વિજ્ઞાનો પણ એ વિશે જાતજાતની અટકળો કરે છે; તે ભલે કરે, આપણને તો અહીં એ વાતમાં રસ છે, કે જેવો સંસાર છે તેવો એ ખરેખર શું છે, ને સંસાર સાથે કેવી રીતે કામ લેવું, ને એમાં સંતાપથી કેવી રીતે છૂટવું! સંસારનું રહસ્ય જાણવું, ને એના જ્ઞાન વડે મોક્ષ સિધ્ધ કરવો, એ જ આપણા ધર્મનો ખરો હેતુ હોઈ શકે, ને છે પણ.
એમ છતાં, સંસારનાં મોહમમતાથી છૂટવા ખાતર પણ, આપણે એક અમુક રીતને સ્વીકારી લઈને આગળ ચાલવું પડે છે, અને એના દ્વારા, સંસારનું મિથ્યાપણું કળી જઈને, આપણે દુઃખથી મુક્તિ તથા નિત્ય સુખની પ્રાપ્તિ કરવાની રહે છે.

તેથી, સૃષ્ટિરચનાની એક એવી સામાન્ય પ્રક્રિયા (અથવા પદ્ધતિ) આપણા વેદોએ કહી છે ખરી તે આ રીતની છે:
આ સૃષ્ટિ ઊપજી, તે પહેલાં એકમાત્ર પરમાત્મા નામનું કશુંક તત્વ હતું. એને બ્રહ્મ પણ કહેવામાં આવે છે. એ સચ્ચિદાનંદ પણ કહેવાય છે. ટૂંકમાં, એ સત્ પણ કહેવાય છે. એ બ્રહ્મ સતમાં, એક સંકલ્પ ઊપજ્યો, કે “ભલે સૃષ્ટિ થઈ જાય.” એવો સંકલ્પ થયો, ને પછી, સૃષ્ટિના પ્લાનનો વિચાર થયો. સૃષ્ટિની રચનાનો જ્યારે પરમાત્મા બ્રહ્મે સંકલ્પ કર્યો, ત્યારે એનું નામ “ઈશ્વર” પડ્યું, કેમકે, એક જગત ઊભું કરીને એના ઉપર રાજ્ય કરવાનો એણે વિચાર કર્યો. ઈશ્વરનો અર્થ, મોટામાં મોટો રાજા થાય છે.
પછી, ઈશ્વરે સૃષ્ટિ ઉપજાવવાની યોજનાનો સંકલ્પ કર્યો, ત્યારે એ ઈશ્વરનું નામ “બ્રહ્મા” પડ્યું, તેથી, જન્મ, ઉત્પત્તિ, “પ્રોડક્શન”, એ “બ્રહ્મા” છે. અક વાર આ ડખો શરૂ થયો, પછી એ આગળ ચાલવો જ રહ્યો! બ્રહ્મારૂપે, ઈશ્વરે કેટલાક મદદનીશોની કલ્પના કરી એ હતા સાત ઋષિઓ, કે જે માત્ર કલ્પનામય જ છે. ઈશ્વર, ને બ્રહ્મા, એ પણ, બ્રહ્મમાં પ્રકટ થયેલી માત્ર મનોમય કલ્પનાઓ છે, પેદાશ કરવા તથા વધારવાના મુખ્ય મુખ્ય વિભાગો એ ઋષિઓએ સંભાળી લીધા. પછી, એનાં વિવિધ ઉત્પાદનનાં ખાતાં કલ્પાયાં, અને તેના “પ્રજાપતિઓ” નામે વડા અધિકારીઓ કલ્પાયા, અને તેમના વડે જે રચના કલ્પાઈ, તે નિસર્ગ, અથવા માયા, પ્રકૃતિ, તેમ કુદરત પણ કહેવાય છે. જેમ સ્વપ્નના માનવીને સ્વપ્ન સાચું જ લાગે, તેમ, આ બ્રહ્માની કલ્પનાનાં માનવીઓને, આ સૃષ્ટિરૂપી કલ્પનાની રચના સાચી જ લાગવા માંડી છે. એમ, બ્રહ્મની કલ્પના ઈશ્વર, ઈશ્વરની કલ્પના બ્રહ્મા, ને બ્રહ્માની કલ્પના તે સનક, સનાતન, સનંદન અને એવા ચાર મદદનીશો, મૂળ ઋષિઓ, પ્રજાપતિઓ, અને આપણા સહિતનું આ બધું….!એમ આ બધું કેવળ પરબ્રહ્મ પરમાત્માની કલ્પના, તેથી પરમાત્મા સ્વરૂપ જ છે, ને માનવજીવ પણ, મૂળરૂપે, પરમાત્મા જ છે.
એમ, ઈશ્વરની યોજનાનો આરંભ થયો, એ રચનાની કલ્પના, પછી આગળ ચાલે છે. પ્રથમ, એ પરમાત્મતત્વમાંથી આકાશ ઊપજ્યું. આકાશમાંથી વાયુ, વાયુમાંથી અગ્નિ, અગ્નિમાંથી જળ, ને જળમાંથી ધરતી થયાં… એ કેવી રીતે થયાં? એ રીતને “પંચીકરણ” કહેવામાં આવે છે. એ બધું તમને “વેદાન્તનો યોગ અને તેનો ઉપયોગ” માં મળશે. તે જોઈ જજો.
ધરતીમાંથી અન્ન ઊપજ્યું, ને અન્નના આહારમાંથી માનવી ઊપજ્યો. એવું ટૂંકામાં કહી શકાય. આ કામ ઈશ્વરે “બ્રહ્મા” રૂપે કર્યું. એ તો ઠીક, પણ આ બધા પ્રપંચને નિભાવવા માટે ગોઠવણ કરવાની રહી. એ ખટપટની ગોઠવણ ઈશ્વરે વિચારી, ત્યારે એ “વિષ્ણુ” કહેવાયો. જેમ એક જ માણસ રસોઈ કરે ત્યારે રસોઈયો, ભજન કરે ત્યારે ભક્ત, ને વેપાર કરે ત્યારે વેપારી કહેવાય, એમ, એક જ પરમાત્માએ જગતરૂપી કારખાનું કાઢવાનો વિચાર કર્યો ત્યારે એ ઈશ્વર, ને કારખાનાના નકશા કર્યા ત્યારે હિરણ્યગર્ભ, અથવા બ્રહ્મા કહેવાવા લાગ્યો. પછી કારખાનાની મેનેજમેન્ટ કરવા વખતે એનું “વિષ્ણુ” નામ પડ્યું. એ ફરજ સંભાળવા માટે ઈશ્વરે વારે ઘડીએ કોઈ ને કોઈરૂપે “અવતાર” લેવા પડે છે, તેથી વિષ્ણુને અવતારો ઘણા લેવા પડ્યા હોવાનું કહેવાયું.
અને, જ્યારે પરમાત્મારૂપી ઈશ્વરને એવો વિચાર આવે, કે આપમે રમી રહ્યા, અને હવે લાવો, આ સ્વપ્નને મારી અંદર પાછું સમેટી લઉં, ત્યારે ઈશ્વરનું નામ પડ્યું રુદ્ર, અથવા શિવ. એ જગતની બધી ખટપટને શાન્ત પાડી દે છે, તેથી એ મહાદેવ, રૂદ્ર અને સ્વયં ઈશ્વર પણ કહેવાયા, કેમકે માનવીને પુનઃ ઈશ્વરમાં એ શમાવી દે છે. ઈશ્વરનાં આ ત્રણ પાસાં, આપણામાં ત્રણ અલગ અલગ દેવો મનાઈ ગયા. મૂળમાં, એ બધાં પરબ્રહ્મની જ માયાની કલ્પનાનાં પૂતળાં છે. લોકો પોતપોતાની સ્વાર્થ અનુસાર, ઈશ્વરની જ એ ત્રણ શક્તિઓને અલગ અલગ ઈશ્વર માની બેઠાં છે.
આ માયા અથવા પ્રકૃતિ નાશવંત છે. અને પળે પળે બદલાતી રહે છે. એ બધું ઈશ્વરનું સ્વપ્નું જ છે. એ સ્વપ્નાના જીવો, બધું સાચું માનીને, એમાં ખદબદ-ખદબદ કરે છે, ને નકામા સુખી-દુઃખી થઈને સંતાપ કરે છે.
વિષ્ણુ એટલે ઈશ્વરની જગતના રક્ષણની શક્તિ. તેથી, એ કીર્તિ, મોટાઈ, ધન, સંપત્તિ વગેરે “લક્ષ્મી” નો પતિ છે જેને એની ગરજ હોય, તે ઈશ્વરરૂપે વિષ્ણુને, અથવા રામ કે કૃષ્ણ જેવા એના કોઈ અવતારને વળગી પડે છે. બ્રહ્મા તો, આ બધા ઉપદ્રવને ઉપજાવનારા છે, તેથી, એની પૂજાનો નિષેધ થયો છે. પરંતુ સંસાર અને સંતાનના લોભી જીવોએ એની જગાએ માતાજીની કલ્પના ગોઠવી દીધી છે. એમ દેવીના નામે બ્રહ્માની ઉપાસના ધમધોકાર ચાલે છે.
પણ દુન્યવી સુખનો સ્વામી વિષ્ણુ હોવાથી લાલચુ માનવજાતમાં, સંસારની પૂજારૂપે વિષ્ણુની જ ઉપાસના જુદી જુદી રીતે વધારેમાં વધારે ચાલે છે…
અને, જે વિરલા જનને ખબર પડી ગઈ છે. કે આ બધી જૂઠી માયા છે, એક માત્ર માયાપતિ પરમેશ્વર સાચો છે, અને પરમેશ્વરનીયે ઉપરનો પરબ્રહ્મ પરમાત્મા તો, સત્યનું યે છેવટનું સત્ય છે, તે આ બધી જ લપ પડતી મૂકીને સમજી જાય છે, કે હું પોતે પણ, બ્રહ્મ જ છું. એમ સમજવું એ આત્મજ્ઞાન છે. અને એ, આ સર્વ પ્રપંચ, સંસાર, આલોક, પરલોક, દેવો… એ સર્વને માન આપતો છતાં, પોતાનું સ્વરૂપ જાણીને, એ સર્વથી પર, અને નિત્યપ્રસન્ન થઈ જાય છે.
૧૬. આ મુખ્ય ત્રણ દેવો થયા. એ ઈશ્વરની પ્રકૃતિનાં ત્રણ પાસાં છે એમ આપે કહ્યું, એ કેવી રીતે છે.
ઈશ્વરની આખી કલ્પના ત્રણ ગુણો ઉપર ઊભેલી છે. એક છે, સત્વગુણ, એટલે કે સ્થિરતા, સુખભાવ તથા જ્ઞાન. બીજો છે, રજોગુણ અથવા ગતિ સ્થિર તો, ઈશ્વર અને તેનું જ્ઞાન છે; અને સંસાર આખો ખટપટ તથા “આ કરૂં, તે કરૂં” થી ખદબદે છે. ગતિ, એટલે કે હલનચલન. એના ઉપર સંસાર નભે છે. ઊપજવું, વિસ્તરવું, એ બધું, પોતાના સ્વરૂપના અજ્ઞાનનું, ને મોહમમતાની ધમાલનું ફળ છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, ઈર્ષા, મોહ બધું જ રજોગુણ છે. અને અજ્ઞાન, જડતા બુદ્ધિની તથા વિચારની મંદતા, આળસ, બેદરકારી, નાશ વગેરે તમોગુણ છે. આખો સંસાર, એ ત્રણ ગુણનાં મિશ્રણો સિવાય બીજું કંઈ જ નથી. ગીતા આની સુંદર સમજ પાડે છે.
દુનિયાનો તથા સંસારનો મોહ રાખનારાઓ, તથા સંસારની અસારતાને પામી ગયેલાં જ્ઞાનીજનો,- એ બેની નજરે જોતાં, આ ત્રણ મુખ્ય દેવોનું સ્વરૂપ આવું છે:
બ્રહ્મા (અથવા માતાજી) : સંતાનલોભી સંસારીને મન એ રજોગુણ છે, કેમકે બધી જ ઉત્પત્તિ, કોઈ ને કોઈ રીતની ગતિ વડે થાય છે. જ્ઞાનીને મન પણ, ગતિ રજોગુણ જ છે. તેથી બહારથી (સંસારી નજરે) તથા અંદરથી (જ્ઞાનની નજરે) પણ બ્રહ્મા, રજોગુણી, તેથી ઉપાસનાને અયોગ્ય છે; કેમકે બધી જ ખટપટનું અને સંતાપનું મૂળ, ઉત્પત્તિ જ છે.
વિષ્ણુ: એ સંસારનાં સુખસંપત્તિનો દેવ હોવાથી, સંસારીઓને મન એ સત્વગુણરૂપ છે; પરંતુ, સંસારને સાચો માનીને એમાં મોહ પામવાપણું, એ જ વિષ્ણુ છે. અને એવો મોહ કેવળ પરમાત્માના અજ્ઞાનને લીધે થતો હોવાથી, એ જ્ઞાનીજનને મન તમોગુણ છે. સંસારી માટે એ સત્વ, ને જ્ઞાનીની દ્રષ્ટિએ તમોગુણ છે. તેથી વિષ્ણુનો વર્ણ શ્યામ છે, જે તમોગુણનો રંગ છે; ને એના ઠાઠ-શણગાર તથા એનું રૂપ સંસારીને ગમતાં હોવાથી, બહારથી એ સત્વમય છે.
રૂદ્ર: એ વૈરાગ્યસ્વરૂપ, ત્યાગનો દેવ હોવાથી, એ સંસારીભાવનો નાશ કરીને જીવને દેહરૂપી સંસારથી છોડાવીને, પાછો સુખરૂપ પરમાત્મામાં ભેળવી દે છે. સંસારી લોકને શરીરના મરણનો ભય, ને ત્યાગવૈરાગ્યનો પણ ભય હોવાથી, બહારથી રૂદ્ર ભયંકર તમોગુણ છે. પરંતુ, બધા પાશમાંથી છોડાવીને જીવને માયાથી મુક્ત કરીને મોક્ષ અપાવનારો જ્ઞાનસ્વરૂપ હોવાથી, જ્ઞાનીઓને મન એ સત્વમય, સુખરૂપ છે. એમ, અંદરથી સત્વ, ને બહારથી એ તમ છે.
આમ માનવીની કલ્પના ચાલે છે, ને પોતપોતાની રૂચી અનુસાર, આપણું લોક, આ ત્રણ તથા તેના જુદાં જુદાં કલ્પિત રૂપો મારફત, સંસારને ભજે છે.
બ્રહ્મા (અથવા માતાજી) નું, બધું રાતું છે, કેમકે રાતો અને પીળો રંગ, રજોગુણ તથા ખટપટનો છે. વિષ્ણુનો વર્ણ શ્યામ છે, તથા શણગાર, રૂપાળા મોહક આંખો, વગેરે માનવીને રહેતા સંસારના અજ્ઞાનમય મોહનું એ રૂપ છે. એ પીળાં અંબર પહેરે છે, એ દોડાદોડ તથા કારભારીપણાના રજોગુણની નિશાની છે. એમ, આ મુખ્ય ઈશ્વરશક્તિઓ, ત્રણ ગુણોનાં જ મિશ્રણો છે, ને સંસારમુગ્ધ જનો, એમાંની એક કે બીજીને, જીવ સાટે તથા અનેક રીતે આરાધે છે. મહાદેવ ત્યાગવૈરાગ્ય તથા જ્ઞાસ્વરૂપ, મોક્ષરૂપ હોવાથી, એનાં જટા, જ્ઞાનગંગા, નાગ, ચર્મ, ભરમ, દિગંબરપણું અને કર્પૂરગૌર વર્ણ સુપ્રસિદ્ધ છે. સંસારીઓને એ બધું અણગમતું હોવાથી, મહાદેવનો વર્ણ, એમાંના ઘણા, કાળો હોવાની કલ્પના કરે છે.
૧૭. આ ત્રણ ઉપરાંત, બીજા પણ ઘણા દેવદેવીઓની પૂજા-ઉપાસના લોકમાં ચાલે છે. એ બધું શું છે?
મૂળમાં, આ ત્રણ પણ, ઈશ્વરની જ વિવિધ ભાસ્તી શક્તિઓ છે. જેમ માણસની જ્ઞાનશક્તિ, કે બુદ્ધિશક્તિ, કે શારીરિક શક્તિને તથા તેના ગુણોને કોઈ આકાર નથી, તેમ એની માણસથી અલગ હયાતી નથી, તેવું ઈશ્વરની શક્તિઓનું પણ છે. પરંતુ, એક વાર અબુધ જનને સમજાવવા માટે, એ શક્તિઓની અલગ અલગ દેવોરૂપે વાર્તા માંડી, પછી, વેશ પૂરો ભજવવો જોઈએ. એટલે, એમની પણ “પત્નિઓ” કલ્પાઈ માણસને બધું જ પોતાને આકારે, છતાં જરા વિચિત્ર જોઈએ છે. તેથી ચાર ભુજવાળા વિષ્ણુને લક્ષ્મી, પાંચ મુખવાળા બ્રહ્માને સરસ્વતી, ને ત્રણ નેત્રવાળા શિવને ઉમા અથવા પાર્વતિ, એમ પત્નીઓ કલ્પાઈ, ને એ દેવીઓ ગણાઈ. લક્ષ્મી ધનદોલત, અને યશ, કીર્તિ તથા સંપત્તિની દેવી, બ્રહ્માણી વિદ્યા-કલાની દેવી, ને પાર્વતી માતારૂપ દેવી સ્થપાઈ. બ્રહ્માને અનેક માનસપુત્રો હોવાનું, ને મહાદેવને ગણેશ તથા કાર્તિકેય નામના પુત્રો હોવાનું નક્કી થયું. આ બધાના આધ્યાત્મિક અર્થો છે જ, પણ કર્મકાંડી સંસારાસક્ત, દેવઘેલાં, આલોક તથા પરલોકનાં સુખોનાં લોભી લોકને, તેની સાથે કશી નિસબત નથી. એમને તો વરદાન આપનારાં દેવદેવીઓ જ ખપે છે. અને એમના કામ માટે, એમ હોવું બરોબર છે.
આ ઈશ્વરની ત્રણ શક્તિઓની વાત થઈ. પરંતુ, આપણને તો, કુદરતની પણ શક્તિઓ મનુષ્યાકારના દેવદેવીરૂપે પૂજવા જોઈએ છે, તેથી, આ ત્રણ મુખ્ય આરાધવા યોગ્ય દેવો ઉપરાંત, મેઘનો દેવ (ઈન્દ્ર), વાયુ દેવ, અગ્નિ દેવ, જળનો વરૂણ દેવ, આકાશનો આદિત્યદેવ, ધરતીની પૃથ્વી માતા વગેરે પણ, પૂજવા માટે જોઈએ! એટલું જ નહિ પણ, સૂર્ય દેવ, ચંદ્ર દેવ, પહાડની દેવી, મેલી શક્તિઓનાં દેવ-દેવી, રોગોનાં દેવ-દેવી, વગડાંનાં દેવ-દેવી, સર્પ દેવ… એમ દેવદેવોની હારદોર ચાલી છે. વેદોમાં, “એક જ પરમાત્માનાં વિવિધ પાસાં” રૂપે દેવદેવીઓ કહેલાં છે પુરાણોએ એ વાત ઉપાડી લીધી, ને એક-એક દેવ-દેવીને પરમેશ્વર રૂપ બતાવીને, કથા વાર્તાઓના ડુંગર ખડક્યા છે. એવાં ૧૮ મુખ્ય, ને ૧૮ ઉપ-પુરાણો છે, અને આજનો હિંદુધર્મ, વેદોને ઓછો, ને પુરાણોની વાતોને જ મુખ્યરૂપે અનુસરે છે.
ઈંદ્ર દેવોના રાજા છે. એ મેઘ, વીજળી અને બળના દેવ છે. વેદોમાં, શરૂમાં, એ જ પરમાત્માસ્વરૂપ કહેવાતા, પણ પછીથી આ ત્રણ દેવોનું મહાત્મ્ય વધી ગયું, એટલે એ માત્ર દેવોના રાજા રહ્યા. ત્રણ મુખ્ય દેવો. ઈંદ્રના દેવદરબારની ઉપરના છે. દેવોની સેવામાં મેનકા, રંભા, તિલોત્તમા, ઉર્વશી વગેરે અપ્સરાઓ છે, જે નાચરંગ ને ગાનતાન ઈતર કરે છે, તથા દેવલોકની એ વારાંગનાઓ છે.
વળી ગંધર્વો અને કિન્નરો નામે ઊતરતી કક્ષાના સંગીત કલાના ગાયક-વાદક દેવો પણ છે. બધા જ દેવોને પત્નીઓ પણ છે. તેથી પણ ઊતરતી કક્ષાના યક્ષો પણ છે. તેમાં મુખ્ય કુબેર છે, જે દેવોનો ધનપાળ છે. વરૂણ દેવ પણ, એક રીતે, યક્ષ કહેવાય છે. દેવોમાં વસુઓ, આદિત્યો, રૂદ્રો વગેરે દેવકોટિઓ છે. એમાં, આના આ વિષ્ણુ, સૂર્ય, રુદ્ર, વરૂણ, અગ્નિ, વાયુ, દિશાઓના દેવો વગેરેની જૂથબંદીઓ બતાવવામાં આવે છે.
૧૮. આ બધાંનો ધર્મ સાથે શો સંબંધ ગણાય છે?
હિંદુધર્મના કર્મકાંડ ભાગ સાથે એને સંબંધ છે. મુખ્ય મુદ્દો એ છે, કે માણસ મરે છે, તે પછી એના જીવની ગતિ, એણે કરેલાં કર્મો તથા એણે મનમાં ભેગી કરેલી વાસનાઓ મુજબ, થાય છે. સારાં કર્મો કર્યાં હોય, ને વિચારો પણ સારા રાખ્યા હોય, તો એવા માણસોના જીવ, એણે કલ્પેલા કોઈ સ્વર્ગમાં જાય છે. વિષ્ણુને પૂજનારો વૈકંઠમાં, કૃષ્ણ ભગવાનને માનનારો ગોલોકમાં, રામનો ભક્ત સાકેતલોકમાં, મહાદેવનો ભક્ત શિવલોકમાં, દેવદેવીઓના પૂજકો જે તે દેવદેવીના સેવકરૂપે… એમ થાય છે. સ્વર્ગના પ્રકારો ને જીવની ગતિઓ વગેરે, “વેદાનુવચન” ના પહેલા ઉપદેશમાં વિસ્તારથી જાણવા મળશે.
૧૯. પુરાણોમાં ઋષિમુનિઓનાં સેંકડો નામો આવે છે, તે બધા શું છે?
અબુધ લોકોને સીધે રસ્તે ચાલતાં રાખવા માટે જે હજારો દેવદેવીઓની વાર્તા-કથાઓ રચવામાં આવી છે, તેમાંની ઘણી કથાઓની પાછળ વેદમાં કહેલાં સત્યોનો જ ઉપદેશ છે. એ કામ માટે, ઋષિઓનાં નામોનો છૂટથી ઉપયોગ થયો છે. વળી, વિષ્ણુની મહત્તાને બિરદાવતાં પુરાણોમાં વિષ્ણુના પાર્ષદો તથા એના વાહન (એટલે કે ધજાના નિશાન) ગરૂડની, વગેરે પણ વાતો આવે. શિવને લગતાં પુરાણો વધારેમાં વધારે છે. એમાં શિવના “ગણ” (અર્થાત્ સેવક-શિષ્યો), જેવા કે ભૈરવ, નંદીગણ, વીરભદ્ર વગેરેનાં નામો આવે.
દરેક દેવને પોતાની ધજાનું એક ખાસ “વાહન” કહેવાતું ચિહ્ન અર્પાયું છે. વિષ્ણુને ગરૂડ, બ્રહ્માને હંસ, શિવજીને વૃષભ, ઈન્દ્રને ઐરાવત હાથી, કામદેવને મગર, સરસ્વતીને મોર, લક્ષ્મીને કમળ, વગેરે. દેવદેવીઓનાં નામોનો પાર નથી, ને વાઘ, સિંહ વગેરે માતાનાં “વાહનો” કહેવાયાં છે. ગણપતિને ઉંદર, કાર્તિકેયને મોર ઈત્યાદિ ચિહ્નો અપાયાં છે. એ પણ, પુરાણોમાં પોતપોતાના ભાગ ભજવે છે. નદીઓની પણ દેવીઓ, સમુદ્રનોયે દેવ, હિમાલય પણ એક દેવપુરૂષ… એમ, પુરાણો અસંખ્ય કથાઓનાં અસંખ્ય પાત્રો રજુ કરે છે.
૨૦. સરવાળે એ બધું શું છે?
સરવાળે એ બધી કર્મકાંડની દુનિયા છે. છેક ઈશ્વર, બ્રહ્મા, પ્રજાપતિથી માંડીને સર્વ દેવતાઓ ઈશ્વરની એક જ માયાશક્તિનાં વિવિધ પાસાં છે. એ મહામાયાશક્તિ, તથા પ્રકૃતિ અથવા પ્રાણાત્મા પણ કહેવાય છે, અને બધાં દેવસત્વો, માયાપ્રકૃતિનાં રૂપો છે. તેમાં ચૈતન્ય, બ્રહ્મ, પરમાત્મા વગેરે સંજ્ઞાઓથી વર્ણવાતું આત્મતત્વ જ સત્ય છે, ને બીજું બધું નાશવંત, પરિવર્તનશીલ, અનિત્ય, તથા મુમુક્ષુ જિજ્ઞાસુ માટે ઝાંઝવનાં જળ સમાન મિથ્યા છે.
૨૧. યજ્ઞયાગ, હોમહવન વગેરે અનુષ્ઠાનો કરવામાં આવે છે, તે બધાં શું છે?
સુખની પ્રાપ્તિ માટે મનુષ્યો પોતાના ચિત્તમાં પ્રકટાવવાની તથા પોષવાની વૃત્તિઓને પુષ્ટ કરવા માટે કરવાની બાહ્ય ક્રિયાઓના, એ બધા પ્રકારો છે. યજ્ઞો અનેક જાતના છે. હોમહવન પણ યજ્ઞોના જ પ્રકારો છે. કેટલાક યજ્ઞો દ્રવ્યયજ્ઞો કહેવાય છે. એમાં, જે તે દેવને નામે, અગ્નિની જ્વાળામાં ઘી, હવિષાન્ન (ચોખા, ડદ, તલ વગેરે), સુગંધી પદાર્થો ઈતરની આહુતિઓ અપાય છે. એમાં સ્વર્ગ, લક્ષ્મી, વિદ્યા, ધન, પુત્ર, યશકીર્તિ વગેરેની પ્રાપ્તિઓની કામનાઓ પૂરી કરવાના યજ્ઞો પણ છે. એ સર્વની પાછળનો હેતુ ત્યાગનો છે, પોતાના સમર્પણનો છે. સેવાનો છે. દાનનો છે… પરંતુ, એ બધું વિસારે પાડીને, કેવળ લોભલાલચથી જ યજ્ઞયાગો થવા લાગ્યા, ને હજી થાય છે. પૂજા અર્ચના પણ, કર્મકાંડ જ છે.
યજ્ઞના પ્રકારો, તથા યજ્ઞ પાછળનો ભાવ વગેરેનું વિવેચન. ગીતાના અધ્યાય ૪, તથા બીજા અધ્યાયોમાં પણ ઓછું વત્તું આપેલું છે. એ બધાં “અનુષ્ઠાનો” કહેવાય છે. હવે તો, રેસના ઘોડાના નંબર, અમેરિકન “ફીચર” ના નંબર, ઈતર જુગાર અંગેનાં અનુષ્ટાનો પણ પુષ્કળ થાય છે. માણસની જેટલી ભલીબૂરી ઈચ્છાઓ, તેટલા અનુષ્ઠાનોના પ્રકાર એવું થઈ પડ્યું છે. મેલાં કામો પાર પાડવાનાં અનુષ્ઠાનો તો બેસુમાર છે.
માનવીના લોભ, તથા એની નીચતાનો પાર નથી. શુદ્ધ દેવસત્વોને નામે અવળા વામમાર્ગો પણ અનેક ચાલે છે, ને પ્રેતપિશાચ, મેલડીઓ વગેરેની મેલી ઉપાસનાઓએ આપણા લોકમાં સજ્જડ ઘર ઘાલ્યું છે, જે સર્વ જીવતી ભયંકર અધોગતિના રસ્તા છે. એવી રીતે, આ બધું, કર્મકાંડનો વિસ્તાર, ને માયાનું વિશાળ ક્ષેત્ર છે. પ્રેતપૂજા, કબરપૂજા, બાધાઆખડી, માનતાઓ, અનેક વ્રતો એ બધાં અત્યંત દુઃખદાયી એવી સંસારની આંધળી લોલુપતાનાં સંતાનો છે; અને એ સર્વ અનર્થનું કારણ છે, પરમ સત્યનું અજ્ઞાન.
૨૨. ધર્મ-અધર્મ, પાપ-પુણ્ય વગેરે શું છે?
એ બધી કર્મકાંડ તથા દેવ-ઉપાસનાની જંજાળ છે. એના મૂળ અર્થ આવી રીતના છે¬:
ધર્મ: જેના વડે આપણું સાચું હિત સધાય એવા આચાર – વિચારો.
અધર્મ: જેના વડે આપણા સાચા હિતને નુકસાન પહોંચે તેવા બધા આચાર-વિચારો.
પાપ: જીવાત્માની ઉન્નતિમાં બાધા કરે તેવા આચાર-વિચારો. એનું ફળ દુઃખ છે.
પુણ્ય: જીવાત્માની ઉન્નતિમાં સહાયક થાય એવા આચાર-વિચારો. એનું ફળ સુખ છે.
કર્મકાંડ તથા દેવઉપાસનામાં આ અર્થ ખોવાઈ ગયા, ને ખાવા, પીવા, પહેરવા, ઓઢવા, બોલવા-ચાલવા વગેરેમાં પાપ-પુણ્ય તથા ધર્મ-અધર્મના ખ્યાલો એવા ઘૂસી ગયા કે આપણો ધર્મ રસોડા-ધર્મ થઈ પડ્યો છે. કેમકે, હિત અને અહિત, એ શબ્દોની વ્યાખ્યાઓ પણ, કર્મકાંડની રીતે એવી ઊલટીસૂલટી સંસારના ક્ષણિક સુખભોગો સાથે ઓતપ્રોત થઈ ગઈ છે, કે એના સાચા અર્થો ખોવાઈ ગયા છે, ને ગાડરિયા પ્રવાહ જેવું લોક બિચારું એની ભુલભુલાવણીમાં અટવાઈને મૂંઝાઈ જાય છે. એ બધાંએ. અનેક વહેમો અને રૂઢિરિવાજોનું રૂપ પકડ્યું છે, ને એના જંગલમાં, માનવી ભૂલાં પડીને, દુઃખી થતાં, ત્રાહ્ય ત્રાહ્ય પોકારે છે.
૨૩. એક જ સનાતનધર્મમાં આટલા બધા પંથો ને સંપ્રદાયો શા કારણે થયા?
માનવીના અંતઃકરણમાં ઘર કરી બેઠેલા અહંકારો, જાતજાતના સંસ્કારો, લોભલાલચો, હઠો, ભ્રાન્તિઓ, ધૂનો અને વાસનાઓને કારણે, સારામાં સારી ધર્મ-વસ્તુ વાડાપંથોમાં વેડફાઈ ગઈ છે. માણસે ભગવાનને પણ પોતાની જ સારી-નરસી વાસનાઓવાળો બનાવી દીધો છે. ને માનવી પોતાની જ અધમ વૃત્તિઓને પોષવા માટે ભગવાનને હથિયાર બનાવે છે. એમાં બધું જ ખરાબ નથી. વિચારની વિશાળતા માનવીમાં ઓછી છે. તેથી, પોતપોતાનાં સાંકડાં કુંડાળામાં એ, ભગવાનને બાંધીને એની પાછળ પડે છે. એમાંનાં કેટલાંયે આમ તો નિર્દોષ, અને અમુક પ્રકારનું હિત પણ સાધે એવાં હોય છે; પરંતુ તે એવાં સાંકડાં હોય છે, કે બુદ્ધિમાન વિચારશીલ મનુષ્યને એ ગૂંગળાવીને બાંધી મારે છે.
અને આ બધું, સત્ય વસ્તુના અજ્ઞાનનું જ પરિણામ છે.

અનાસક્તિયોગ

Contents
અનાસક્તિયોગ 4
आ आवृत्ति 4
પ્રસ્તાવના 8
અધ્યાય ૧. અર્જુન-વિષાદ-યોગ 14
૧. 15
૨. 16
અધ્યાય ૨. સાંખ્ય-યોગ 18
૩. 18
૪. 19
૫. 20
૬. 21
૭. 22
અધ્યાય ૩. કર્મયોગ 25
૮. 25
૯. 26
૧૦. 27
૧૧. 28
૧૨. 29
૪. જ્ઞાન-કર્મ-સંન્યાસ-યોગ 30
૧૩. 30
૧૪. 32
૧૫. 34
૫. કર્મ-સંન્યાસ-યોગ 36
૧૬. 36
૧૭. 37
૬. ધ્યાનયોગ 40
૧૮. 40
૧૯. 41
૨૦. 42
૭. જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-યોગ 44
૨૧. 44
૨૨. 45
૨૩. 46
૮. અક્ષરબ્રહ્મયોગ 46
૨૪. 46
૨૫. 48
૨૬. 49
૯. રાજવિદ્યા-રાજગુહ્ય-યોગ 50
૨૭. 50
૨૮. 51
૨૯. 51
૩૦. 52
૧૦. વિભૂતિ-યોગ 53
૩૧. 53
૩૨. 54
૧૧. વિશ્વરૂપ-દર્શન-યોગ 56
૩૩. 56
૩૪. 57
૩૫. 59
૩૬. 60
૧૨. ભક્તિયોગ 61
૩૭. 61
૩૮. 63
૧૩. ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-વિભાગ-યોગ 63
૩૯. 63
૪૦. 65
૪૧. 66
૧૪. ગુણત્રય-વિભાગ-યોગ 67
૪૨. 67
૪૩. 69
૧૫. પુરૂષોત્તમ-યોગ 70
૪૪. 70
૪૫. 72
૪૬. 72
૧૬. દૈવાસુર-સંપદ્-વિભાગ-યોગ 73
૪૭. 73
૪૮. 73
૪૯. 74
૧૭. શ્રદ્ધા-ત્રય-વિભાગ-યોગ 75
૫૦. 75
૫૧. 76
૧૮. સંન્યાસયોગ 77
૫૨. 77
૫૩. 78
૫૪. 80
૫૫. 82
૫૬. 82
Likes 84

અનાસક્તિયોગ
મહાત્મા ગાંધીએ ગુજરાતીમાં ઉતારેલી શ્રીમદભગવદગીતા
નવજીવન
નવજીવન પ્રકાશન મંદિર
અમદાવાદ
મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી
મુદ્રક અને પ્રકાશક
જીવણજી ડાહ્યાભાઈ દેસાઈ.
નવજીવન મુદ્રણાલય, કાળુપુર, અમદાવાદ.
પહેલી આવૃત્તિ, ૧૨-૦૩-૧૯૩૦
(દાંડીયાત્રા-પ્રારંભદિન) પ્રત ૧૦,૦૦૦
પુનર્મુદ્રણ ૧૯૩૧, ૩૩, ૪૪. પ્રત ૪૧,૦૦૦
સુધારેલી બીજી આવૃત્તિ, ૧૯૪૯, પ્રત ૨૫,૦૦૦
કુલ પ્રત ૭૬,૦૦૦
આઠ આના
જુલાઈ, ૧૯૪૯. —
आ आवृत्ति
ગીતાની શિખામણ આશ્રમવાસીઓના ધ્યાનમાં સરળતાથી આવે એટલા ખાતર, પૂજ્ય ગાંધીજીએ, જેલમાંથી કાગળો દ્વારા અઢારે અધ્યાયનો સાર લખી મોકલ્યો હતો. તે ‘ગીતાબોધ’ને નામે પ્રગટ થયો છે. કેટલાક મિત્રોએ મને લખ્યું કે ‘ગીતાબોધ’માં જેમ દરેક અધ્યાયનો અલગ અલગ સાર આવેલો છે તેમ જ એને અંતે આખી ગીતાનો ટૂંકો અને સળંગ સાર આવી જાય તો સારું.
આ વાત જ્યારે મેં ગાંધીજી આગળ રજૂ કરી ત્યારે તેમણે કહ્યું કે “એ તમારું કામ છે. હું નથી માનતો કે એને માટે હું વખત કાઢી શકું. અત્યારે મારો આખો વખત કાઢી શકું. અત્યારે મારો આખો વખત ગીતા જીવવામાં જ અપાય છે. એમાંથી ગીતા વિષે લખવા માટે વખત શી રીતે કાઢી શકું?”
છતાં મારી માગણી મેં ચાલુ જ રાખી. અનેક વાર પૂછી જોયું પણ ગીતાનો સળંગ સાર મની પાસેથી હું લેખબદ્ધ ન કરાવી શક્યો.—(૩)
શ્રીમદ્-ભગવદ-ગીતાનો આ અનુવાદ લખતી વખતે પણ ગીતાજીવન જીવવાની અખંડ સાધનામાંથી મહામુશ્કેલીએ તેઓ વખત કાઢી શક્યા. પ્રથમ પ્રથમ રોજ એક એક જ શ્લોકનો અનુવાદ કરી રાખતા; પણ તે અત્યંત નિયમિતપણે. આગળ જતાં બે બે ત્રણ ત્રણ શ્લોકોનો અનુવાદ પણ એક જ દિવસે કરી લેતા. આમ કરતાં હિમાલયમાં કૌસાનીના મુકામમાં તા. ૨૪-૬-૨૯ને દિવસે આ અનુવાદ એમણે પૂરો કર્યો. ત્યાર પછી ગીતાના અભ્યાસી એવા ત્રણ ચાર આશ્રમવાસીઓ આગળ એની એમણે ચર્ચા કરી. અમે એ અનુવાદ જોઈ ગયા. અર્થની બાબતમાં અનેક ઠેકાણે સુધારા સૂચવ્યા. જેટલાનો તેઓ તરત સ્વીકાર કરી શક્યા, તેટલા સુધારા એમણે પોતાના અનુવાદમાં દાખલ કર્યા અને એ આખી ચોપડી રાજદ્વારી હિલચાલની મહા ધમાલ દરમિયાન ઉતાવળે છપાઈ ગઈ.
મને સ્મરણ છે કે, આ અનુવાદ માટે એક સારું નામ માગતી ચિઠ્ઠી મેં નવજીવન મુદ્રણાલયમાં બેસી આશ્રમમાં ગાંધીજી પાસે મોકલી. પ્રથમ તો એમણે ‘શ્રી ભગવદગીતાનો ગુજરાતી તરજુમો’ એવું નામ સૂચવ્યું.—(૪) મને એ અલૂણું લાગવાથી મેં ફરી એમને ચિઠ્ઠી લખી. આમ બે ત્રણ વાર આગ્રહ કર્યા પછી તેમણે ‘એનાસક્તિયોગ’નું ચોટડૂક નામ સૂચવ્યું અને તે જ નામ સાથે આ અનુવાદ બરાબર દાંડીકૂચને દિવસે (તા. ૧૨-૩-૩૦) પ્રકાશિત થયો. તેઓ પોતાના ૮૦ સાથીઓ સાથે આશ્રમમાંથી બહાર પગ મૂકતા હતા તે જ વખતે એની પહેલી નકલ એમના હાથમાં મુકાઈ.
આ અનુવાદ સાથે મૂળ સંસ્કૃત શ્લોકો આપવા કે ન આપવા એ વિષે ઘણી ચર્ચા તે વખતે થયેલી. ગાંધીજીની ઈચ્છા મૂળ સંસ્કૃત શ્લોકો આપવાની ન હતી. તેમની પહેલી દલીલ એ હતી કે ઘેર ઘેર સંસ્કૃત ગીતા લોકો પાસે હોય જ છે. એટલે પોતાનો અનુવાદ વાંચવા ઈચ્છનારને ફરી એક વાર સંસ્કૃત શ્લોકો ખરીદવા પડે એ નકામો બોજો છે.
એમની બીજી દલીલ સંકોચને કારણે તેમણે પ્રથમ રજૂ કરી નહીં. ચર્ચા વધી ત્યારે તે એમણે અમારી આગળ સ્પષ્ટ કરી. એમણે કહ્યું કે ‘અનાસક્તિયોગ’ એ ગીતાનો પ્રામાણિક તરજુમો છે ખરો; છતાં એની અંદર આપણું આશ્રમવાસોનું જીવનદર્શન આવી જાય છે, એટલે કાળે કરીને ગીતાના અનુવાદ –(૫)તરીકે નહીં પણ સ્વતંત્ર નિદાનગ્રંથ તરીકે આ પુસ્તક વપરાશે” એમણે દાખલો આપ્યો કે અંગ્રેજીમાં બાઈબલનો જે અધિકૃત તરજુમો (Authorized version) છે, તેને જ ઈંગ્લંડના લોકો પોતાનું બાઈબલ માને છે. મૂળ હીબ્રૂ કે ગ્રીક બાઈબલનો આધાર તેઓ લેતા નથી.
મેં એમને કહ્યું કે “આપણે ત્યાં પણ એવો દાખલો છે. મહારાષ્ટ્રના વારકરી લોકો જ્ઞાનેશ્વર મહારાજની જ્ઞાનેશ્વરીને જ પ્રમાણભૂત ધર્મગ્રંથ માને છે. સંસ્કૃત ભગવદગીતા પરનું એ ભાષ્ય છે એની ના નથી. પણ મૂળ ગીતા અને એનાં બીજાં ભાષ્યો તરફ જવાની તેઓ ના જ પાડે છે. ‘જ્ઞાનેશ્વરી એ જ અમારી આધ્યાત્મિક મા છે’ એમ તેઓ દ્રઢતાપૂર્વક કહે છે.’
ગાંધીજીએ કહ્યું કે ” ‘આનાસક્તિયોગ’વાળો તરજુમો જરા ઉતાવળે થયો છે. ભાષા વગેરેની દ્રષ્ટિએ એક વાર એને ફરી જોઈ જવો જોઈએ. ત્યાર પછી એમાં કશો ફેરફાર થાય નહીં એવો આપણો આગ્રહ હોવો જોઈએ.” અંગ્રેજી બાઈબલનો એમણે ફરી દાખલો આપ્યો અને કહ્યું કે ” એ અનુવાદની અંગ્રેજી ભાષા ઉપર અદભૂત અસર થઈ છે.”—(૬)
‘અનાસક્તિયોગ’ ફરી વાર જોઈ જવાની અને એને છેલ્લી વાર મઠારવાની પોતાની ઘણી ઈચ્છા હોવા છતાં ગાંધીજી તે પ્રમાણે કરી શક્યા નહીં. નોઆખલીમાં મેં એમને છેલ્લી વાર કહી જોયું કે ” ‘ગીતાબોધ’ માટે ગીતાનો સળંગ સાર આપો; અને ‘અનાસક્તિયોગ’ ફરી વાર સુધારી જાઓ.” તેમણે એ વાત સાંભળવાની જ ના પાડી.
આખરે એક દિવસ મારા ઉપર નવજીવનના વ્યવસ્થાપક શ્રી જીવણજીનો ૨૭-૧-૪૮નો કાગળ આવ્યો, જેમાં લખ્યું હતું: ”પૂ. બાપુજીના ઉપવાસ પહેલાં હું દિલ્હી ગયો હતો. એ વખતે પૂ. બાપુજી સાથે ‘અનાસક્તિયોગ’ વિષે વાત થઈ હતી. શ્રી કિશોરલાલભાઈએ ભાષાની દ્રષ્ટિએ સુધારા કર્યા હતા તે નકલ સ્વ. મહાદેવભાઈના પુસ્તકસંગ્રહમાંથી મળી આવી હતી. તે મેં એમને જોઈ જવા મોકલી હતી. ……… એમને હવે વખત મળે એવો સંભવ ન હોવાથી એમણે એ કામ તમારા માથે નાખ્યું છે. પહેલાં જ્યારે અનુવાદ પ્રગટ થયો ત્યારે તમે ખૂબ મહેનત કરી હતી. ‘કાકાસાહેબને આ કામ સોંપો અને તેઓ કરી આપે તે છેવટનું ગણી કામ કરશો.’—(૭) – આવી સૂચના મને મળી છે. એટલે તમે તમારી અનુકૂળતા મુજબ યોગ્ય કરી મને મોકલી આપશો, જેથી એ પુસ્તક પ્રગટ થઈ શકે.”
પૂ. બાપુજીને હું છેલ્લે ૮મી અને ૯મી જાન્યુઆરીએ મળ્યો હતો. ત્યાર પછીનો એમનો એ છેલ્લો આદેશ જ્યારે મને મળ્યો ત્યારે એને સૌથી મોટો અનુગ્રહ સમજી આ કામ મેં માથે ચઢાવ્યું અને સ્વ. મહાદેવભાઈએ કરેલો ‘અનાસક્તિયોગ’ નો અંગ્રેજી અનુવાદ, શ્રી કિશોરલાલભાઈની વિગતવાર સૂચનાઓ, શ્રી વિનોબાની ગીતાઈ – એ બધાં સાહિત્યની મદદથી અને પૂ. બાપુજી જોડે મહત્વના એકેએક શ્લોકની જે ચર્ચા લગભગ ૨૦ વરસ પહેલાં થઈ હતી તેનું સ્મરણ બની શકે તેટલું તાજું કરી, નમ્રપણે, અને ભક્તિભાવે ‘અનાસક્તિયોગ’નું સંપાદન કર્યું છે. શાંકર-ગીતા-ભાષ્ય, લોકમાન્યનું ‘ગીતારહસ્ય’, શ્રી અરવિંદ ઘોષનું ભાષાંતર ઈત્યાદિ સાધનો પાસે રાખ્યાં હતાં જ.
પહેલી આવૃત્તિ વખતે અધ્યાય ઉપરાંત આખા લખાણની અમુક કંડિકાઓ (પેરેગ્રાફ) પાડી હતી. આ આવૃત્તિમાં વિષય પરત્વે ૫૬ અધિકરણો પાડ્યાં છે.—(૮)—આનો પણ ઈતિહાસ છે. વિદ્યાર્થીઓને ગીતા ભણાવવાની સગવડ સારુ મેં એક વાર ૧૮ અધ્યાયના નાના નાના ૫૪ અધ્યાય કર્યા હતા અને ‘સંકલિતા ગીતા’ને નામે એ પ્રગટ કર્યા હતા. એ કલ્પનાને જરા સૌમ્ય કરી શ્રી વિનોબાએ બ્રહ્મસૂત્રની ઢબે ૧૮ અધ્યાયનાં ૬૦ અધિકરણ તૈયાર કર્યાં. લગભગ એ જ રચના મેં અહીં સ્વીકારી છે. જેથી મૂળ ગીતાની ૧૮ અધ્યાયની રચનામાં કશો હસ્તક્ષેપ કર્યા વગર વિષય વિવેચનના અનુકૂળ વિભાગ થઈ શકે છે.
સ્વ. મહાદેવભાઈએ અંગ્રેજી અનુવાદમાં પોતાની એક વિસ્તૃત અને વિદ્વતાભરી પ્રસ્તાવના લખી છે. અને ગાંધીજીની નોંધો ઉપરાંત પોતાની અનેક નોંધો પણ ઠેકઠેકાણે ઉમેરી છે. એવી જ નોંધો મૂળ ‘અનાસક્તિયોગ’માં ઉમેરવાની ઈચ્છાને, ઘણા વિચારને અંતે મેં રોકી છે.
ગાંધીજીએ જ્યારે પોતાનો અનુવાદ લખી કાઢ્યો ત્યારે પોતાની નોંધો તે તે શ્લોક નીચે જ (હાલ છે તે પ્રમાણે) તેમણે લખી હતી. પણ છાપતી વખતે એ નોંધો અલગ કાઢી પરિશિષ્ટ રૂપે અલગ આપવાની એમની ઈચ્છા હતી. તે પ્રમાણે એમણે એ વસ્તુ ગોઠવી પણ જોઈ.—(૯) – પણ અંતે મૂળ રચના જ બધી રીતે ઈષ્ટ છે એ નિર્ણય ઉપર તેઓ આવ્યા. એમાં મારી દલીલ એ હતી કે નોંધ તે તે ઠેકાણે વાંચવાથી તે તે શ્લોકનો ગાંધીજીનો અર્થ તો સ્પષ્ટ થાય જ છે પણ એ વિશિષ્ટ અર્થ ધ્યાનમાં લઈને પછીના શ્લોકો વાંચવાથી આખો અનુવાદ અને ગાંધીજીની દ્રષ્ટિ વધારે સ્પષ્ટ થાય છે.
આવી આ રચનામાં પોતાની નોંધો વચમાં ઉમેરવાનું મને ઠીક ન લાગ્યું. છતાં એક બે ઠેકાણે જરૂરી નોંધો આપી છે અને તેને અંતે ‘કા.’ની નિશાની કરી છે. આ જૂજ નોંધોથી ‘અનાસક્તિયોગ’ના વાચન, અધ્યયનમાં વિક્ષેપ આવે એમ નથી.
દાખલા તરીકે ‘લોકસંગ્રહ’ શબ્દનો અર્થ સામાન્ય લોકો કરે છે — ‘જનતાને સાચવવા માટે લોકોની લાગણીઓ અને વહેવોનો સ્વીકાર કરવો અને તેમને દૂભવવા કરતાં અજ્ઞાનમાં રહેવા દેવા’. રૂઢ થયેલો એવો અર્થ ખોટો છે એ બતાવવા ‘લોકસંગ્રહ’નો શ્રી શંકરાચાર્યે કરેલો સાચો અર્થ એક નોંધમાં આપ્યો છે.
ચોથા અધ્યાયના ૧૮મા શ્લોક તળેની નોંધ મારા ધ્યાનમાં બરાબર આવી નથી. ‘અકર્તા આત્મા પોતાને કર્તા માને છે તેને માનો પક્ષઘાત થયો છે….’—(૧૦)—વગેરે જે ત્યાં લખ્યું છે તેનો અર્થ મને સ્પષ્ટ થયો નથી. શ્રી મહાદેવભાઈએ પોતાના અંગ્રેજી અનુવાદમાં આટલો ભાગ છોડી જ દીધો છે. મેં એને જેવો છે તેવો જ રહેવા દીધો છે.
ભારતીય તત્વજ્ઞાનનો એક નિયમ છે કે જે માણસ ઉપનિષદ, બ્રહ્મસૂત્ર અને ગીતા ત્રણેનો સમન્વય કરી બતાવે અને ત્રણેમાંથી એક જ તત્વજ્ઞાન સિદ્ધ કરી આપે તેને આચાર્ય ગણવો અને તેની જ વાત કાને ધરવી. આનું કારણ એ છે કે ઉપનિષદના ઋષિઓએ ઉત્કટ સાધનામય જીવન જીવીને એમાંથી તત્વજ્ઞાન શોધી કાઢવાનો પ્રયત્ન કર્યો. મૂળમાં એ તત્વજ્ઞાન અનુભવમૂલક છે. તેથી ઉપનિષદના ઋષિઓએ અનેક રીતે बहु-धा વાતો કરી હોય તોયે એમનો સાર એક જ હોઈ શકે. કેમ કે એ બધું અનુભવને આધારે લખાયેલું છે. એ ઉપનિષદનાં જ વચનોમાંથી તત્વજ્ઞાન તારવી કાઢવાનું કામ બ્રહ્મસૂત્રોએ કર્યું છે. અને એ જ ઉપનિષદનાં વચનોને આધારે, અને બ્રહ્મવાચક સૂત્રોની મદદથી ગીતાએ જીવન જીવવાની સર્વોચ્ચ કળા રજૂ કરી છે. તમામ ઉપનિષદોના દોહનરૂપે તૈયાર થયેલી આ શિરોમણિ ઉપનિષદ ગોપાલ કૃષ્ણે ગાઈ– – (૧૧)તેથી એમાં બ્રહ્મવિદ્યા પણ આખી આવી ગઈ અને એ બ્રહ્મવિદ્યાને આધારે જીવન ઘડવા માટે કઈ રીતે વર્તવું જોઈએ, એની કૂંચી આપતું યોગશાસ્ત્ર પણ આવી ગયું. એ બ્રહ્મવિદ્યાના અને યોગશાસ્ત્રનાં અનેક પાસાંઓ બરાબર ધ્યાનમાં આવે એટલા માટે તે આખું વિવરણ અહીં પ્રશ્નોત્તરીરૂપે, સંવાદરૂપે આપેલું છે. એમાં અર્જુન કર્મવીર ભક્ત છે અને શ્રીકૃષ્ણ પોતે જ્ઞાનમૂર્તિ યોગેશ્વર છે.
એ યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણના ઉપદેશનો અર્થ સત્યધર્મી કર્મવીર ગાંધીજીએ પોતાના પારમાર્થિક જીવનના અનુભવને આધારે અહીં કરી બતાવ્યો છે. તેથી આમાં તે જીવનવીરની જીવનદ્રષ્ટિ પ્રતિબિંબિત થઈ છે. એને અનુભવનો આધાર હોઈ એ વસ્તુ સ્વતઃ પ્રમાણ છે. વાચકો એને એ દ્રષ્ટિએ જોશે. ગાંધીજીના તે વખતના શબ્દોમાં જ કહીએ તો :
“આ અનુવાદની પાછળ આડત્રીસ વર્ષના આચારના પ્રયત્નનો દાવો છે. આ કારણે હું એમ ઈચ્છું ખરો કે પ્રત્યેક ગુજરાતી ભાઈબહેન, જેમને ધર્મને આચારમાં મૂકવાની ઈચ્છા છે, તેઓ એ વાંચે, વિચારે અને તેમાંથી શક્તિ મેળવે.” – (૧૨)
मुंबई, ६-६- ४९ दत्तात्रेय बालकृष्ण कालेलकर
પ્રસ્તાવના

જેમ સ્વામી આનંદ ઈત્યાદિ મિત્રોના પ્રેમને વશ થઈને મેં સત્યના પ્રયોગોપૂરતી આત્મકથા લખવાનો આરંભ કર્યો તેમ ગીતાજીના અનુવાદને વિષે થયું છે. “તમે ગીતાનો જે અર્થ કરો છો તે અર્થ ત્યારે જ સમજાય જ્યારે તમે એક વાર આખી ગીતાનો અનુવાદ કરી જાઓ અને તેની ઉપર ટીકા કરવી હોય તે કરો ને અમે તે આખું એક વાર વાંચી જઈએ. છૂટાછવાયા શ્લોકમાંથી અહિંસાદિ ઘટાવો એ મને તો બરોબર લાગતું નથી,” આમ સ્વામી આનંદે અસહકારના યુગમાં મને કહેલું. મને તેમની દલીલમાં તથ્ય લાગ્યું. “નવરાશે એ કરીશ,” એમ મેં જવાબ આપ્યા. પછી હું જેલમાં ગયો, ત્યાં તો ગીતાનો અભ્યાસ કંઈક વધારે ઊંડાણથી કરવા પામ્યો. લોકમાન્યનો ભંડાર (ગીતારહસ્ય) વાંચ્યો. તેમણે અગાઉ મને મરાઠી, હીંદી અને ગુજરાતી અનુવાદો –(૧૩) પ્રીતિપૂર્વક મોકલ્યા હતા ને મરાઠી ન વાંચી શકું તો ગુજરાતી તો જરૂર વાંચું એમ ભલામણ કરી હતી.
જેલની બહાર તો એ વાંચવા ન પામ્યો, પણ જેલમાં ગુજરાતી અનુવાદ વાંચ્યો. આ વાંચ્યા પછી ગીતા વિષે વધારે વાંચવાની ઈચ્છા થઈ, અને ગીતાને લગતા અનેક ગ્રંથો ઉથલાવ્યા.
ગીતાની પ્રથમ ઓળખ એડવીન આર્નલ્ડના પદ્ય અનુવાદથી (Song Celestial) સન ૧૮૮૮-૮૯માં થઈ. તે ઉપરથી ગીતાનો ગુજરાતી તરજુમો વાંચવાની તીવ્ર ઈચ્છા થઈ. અને જેટલા અનુવાદ હાથ આવ્યા તે વાંચ્યા. – પણ આવું વાંચન મને મારો અનુવાદ પ્રજા આગળ મૂકવાનો મુદ્દલ અધિકાર આપતું નથી – વળી મારૂં સંસ્કૃતનું જ્ઞાન અલ્પ, ગુજરાતીનું જ્ઞાન જરાય સાક્ષરી નહીં. ત્યારે મેં અનુવાદ કરવાની ધૃષ્ટતા કેમ કરી?
ગીતાને હું જેમ સમજ્યો છું તેવી રીતે તેનું આચરણ કરવાનો મારો ને મારી સાથે રહેલા કેટલાક સાથીઓનો સતત પ્રયત્ન છે. ગીતા અમારે સારુ આધ્યાત્મિક નિનાદ (મૂંઝવણનાં કારણો શોધતું શાસ્ત્ર) ગ્રંથ છે. તદ્વત્ આચરણમાં – (૧૪) નિષ્ફળતા રોજ આવે છે; પણ તે નિષ્ફળતા અમારા પ્રયત્ન છતાં છે. એ નિષ્ફળતામાં સફળતાનાં ઊગતાં કિરણોની ઝાંખી કરીએ છીએ. આ નાનકડો જનસમુદાય જે અર્થને અમલમાં મૂકવા પ્રયત્ન કરે છે તે અર્થ આ તરજુમામાં છે.
વળી સ્ત્રીઓ, વૈશ્ય તથા શૂદ્ર જેવા, એમને અક્ષરજ્ઞાન થોડું જ છે, જેમને મૂળ સંસ્કૃતમાં ગીતા સમજવાનો સમય નથી, ઈચ્છા નથી, પણ જેમને ગીતારૂપી ટેકાની આવશ્યકતા છે તેમને જ સારું આ અનુવાદની કલ્પના છે.
ગુજરાતી ભાષાનું મારું જ્ઞાન ઓછું હોવા છતાં તેની વાટે ગુજરાતીઓને મારી પાસે રહેલી જે કંઈ મૂડી હોય તે આપી જવાની મને હંમેશાં ભારે અભિલાષા રહેલી છે. હું એમ ઈચ્છું ખરો કે અત્યારે ગંદા સાહિત્યનો ધોધ વહી રહ્યો છે, તેવે સમયે હિંદુ ધર્મમાં જે અદ્વિતીય ગ્રંથ ગણાય છે તેનો સરળ અનુવાદ ગુજરાતી પ્રજા પામે, ને તેમાંથી પેલા ધોધની સામે થવાની શક્તિ મેળવે,
આ અભિલાષામાં બીજા ગુજરાતી અનુવાદોની અવગણના નથી. તે બધાને સ્થાન ભલે હોય, — (૧૫) પણ તેમની પાછળ તે તે અનુવાદકો આચારરૂપી અનુભવનો દાવો કરતા હોય એવું મારી જાણમાં નથી અનુવાદની પાછળ આડત્રીસ વર્ષના આચારના પ્રયત્નનો દાવો છે. આ કારણે હું એમ ઈચ્છું ખરો કે પ્રત્યેક ગુજરાતી ભાઈબહેન, જેમને ધર્મને આચારમાં મૂકવાની ઈચ્છા છે તેઓ, એ વાંચે , વિચારે ને તેમાંથી શક્તિ મેળવે.
આ અનુવાદની પાછળ મારા સાથીઓની મહેનત રહેલી છે. મારું સંસ્કૃત જ્ઞાન ઘણું અધૂરું હોવાને લીધે શબ્દાર્થ વિષે મને પૂરો વિશ્વાસ ન હોય તેથી તેટલા પૂરતો આ અનુવાદ વિનોબા, કાકા કાલેલકર, મહાદેવ દેસાઈ તથા કિશોરલાલ મશરૂવાળા જોઈ ગયા છે.

હવે ગીતાના અર્થ ઉપર આવું.
સન ૧૮૮૮-૮૯માં જ્યારે ગીતાનું પ્રથમ દર્શન થયું ત્યારે જ મને એમ લાગ્યું કે આ ઐતિહાસિક ગ્રંથ નથી પણ તેમાં ભાવિક યુદ્ધના વર્ણનને નિમિત્તે પ્રત્યેક મનુષ્યના હ્રદયની અંદર નિરંતર ચાલતા દ્વંદ્વયુદ્ધનું જ વર્ણન છે; માનુષી યોદ્ધાઓની રચના – (૧૬) હ્રદયગત યુદ્ધને રસિક બનાવવાને સારુ ઘડેલી કલ્પના છે. આ પ્રાથમિક સ્ફૂરણા, ધર્મનો અને ગીતાનો વિશેષ વિચાર કર્યા પછી પાકી થઈ. મહાભારત વાંચ્યા પછી મજકૂર વિચાર વળી દ્રઢ થયો. મહાભારત ગ્રંથને હું આધુનિક અર્થમાં ઈતિહાસ નથી ગણતો. તેનાં સબળ પ્રમાણ આદિપર્વમાં જ છે. પાત્રોની અમાનુષી અને અતિમાનુષી ઉત્પત્તિ વર્ણવી વ્યાસ ભગવાને રાજાપ્રજાના ઈતિહાસને ભૂંસી નાખ્યો છે. તેમાં વર્ણવેલાં પાત્રો મૂળે ઐતિહાસિક ભલે હોય, પણ મહાભારતમાં તો તેમનો ઉપયોગ વ્યાસ ભગવાને કેવળ ધર્મનું દર્શન કરાવવાને સારુ જ કરેલો છે.
મહાભારતકારે ભાતિક યુદ્ધની આવશ્યકતા સિદ્ધ નથી કરી; તેની નિરર્થકતા સિદ્ધ કરી છે. વિજેતાની પાસે રુદન કરાવ્યું છે, પશ્ચાત્તાપ કરાવ્યો છે ને દુઃખ સિવાય બીજું કંઈ રહેવા નથી દીધું.
આ મહાગ્રંથમાં ગીતા શિરોમણિરૂપે બિરાજે છે. તેનો બીજો અધ્યાય ભૌતિક યુદ્ધવ્યવહાર શીખવવાને બદલે સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણ શીખવે છે. સ્થિતપ્રજ્ઞને ઐહિક યુદ્ધની સાથે સંબંધ ન હોય એવું તેના લક્ષણમાં જ છે એમ મને તો ભાસ્યું છે. સામાન્ય – (૧૭) કૌટુંબિક ઝઘડાની યોગ્યતા-અયોગ્યતાનો નિર્ણય કરવાને સારુ ગીતા જેવું પુસ્તક ન સંભવે.
ગીતાના કૃષ્ણ મૂર્તિમંત શુદ્ધસંપૂર્ણ જ્ઞાન છે પણ કાલ્પનિક છે. અહીં કૃષ્ણ નામે અવતારી પુરૂષનો નિષેધ નથી. માત્ર સંપૂર્ણ કૃષ્ણ કાલ્પનિક છે, સંપૂર્ણાવતારનું પાછળથી થયેલું આરોપણ છે.
અવતાર એટલે શરીરધારી પુરષવિશષ. જીવમાત્ર ઈશ્વરનો અવતાર છે, પણ લૌકિક ભાષામાં બધાને આપણે અવતાર નથી કહેતા. જે પુરૂષ પોતાના યુગમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ ધર્મવાન છે તેને ભવિષ્યની પ્રજા અવતારરૂપે પૂજે છે. આમાં મને કંઈ દોષ નથી લાગતો; એમાં નથી ઈશ્વરની મોટાઈને ઝાંખપ, નથી એમાં સત્યને આઘાત. ‘આદમ ખુદા નહીં; લેકિન ખુદાકે નૂરસે આદમ જુદા નહીં.’ જેનામાં ધર્મજાગૃતિ પોતાના યુગમાં સહુથી વધારે છે તે વિશેષાવતાર છે. એ વિચારશ્રેણીએ કૃષ્ણરૂપી સંપૂર્ણાવતાર આજે હિંદુ ધર્મમાં સામ્રાજ્ય ભોગવે છે.
આ દ્રશ્ય મનુષ્યની અંતિમ રૂડી અભિલાષાનું સૂચક છે. મનુષ્યને ઈશ્વરરૂપે થયા વિના સુખ વળતું નથી. શાન્તિ થતી નથી. ઈશ્વરરૂપ થવાના પ્રયત્નનું નામ જ ખરો અને એકમાત્ર પુરુષાર્થ અને જ આત્મદર્શન – (૧૮) આ આત્મદર્શન બધા ધર્મગ્રંથોનો વિષય છે તેમ ગીતાનોયે છે. પણ ગીતાકારે એ વિષયનું પ્રતિપાદન કરવા ગીતા નથી રચી. પણ આત્માર્થીને આત્મદર્શન કરવાનો એક અદ્વિતીય ઉપાય બતાવવાનો ગીતાનો આશય છે. જે વસ્તુ હિંદુ ધર્મગ્રંથોમાં છૂટીછવાઈ જોવામાં આવે છે તેને ગીતાએ અનેકરૂપે, અનેક શબ્દોમાં, પુનરુક્તિનો દોષ વહોરીને પણ સારી રીતે સ્થાપિત કરી છે.
એ અદ્વિતીય ઉપાય છે કર્મફલત્યાગ.
આ મધ્યબિંદુની આસપાસ ગીતાની ફૂલગૂંથણી છે. ભક્તિ, જ્ઞાન ઈત્યાદિ તેની આસપાસ તારામંડળરૂપે ગોઠવાઈ ગયાં છે. દેહ છે ત્યાં કર્મ તો છે જ. તેમાંથી કોઈ મુક્ત નથી. છતાં દેહને પ્રભુનું મંદિર કરી તે દ્વારા મુક્તિ મળે છે એમ સર્વ ધર્મોએ પ્રતિપાદન કર્યું છે. પણ કર્મમાત્રમાં કંઈક દોષ તો છે જ. મુક્તિ તો નિર્દોષને જ હોય. ત્યારે કર્મબંધનમાંથી એટલે દોષસ્પર્શમાંથી કેમ છુટાય? આનો જવાબ ગીતાજીએ નિશ્ચયાત્મક શબ્દોમાં આપ્યો: ‘નિષ્કામ કર્મથી; કર્મફલત્યાગ કરીને; બધાં કર્મો કૃષ્ણાર્પણ કરીને, એટલે જ મન, વચન, કાયાને ઈશ્વરમાં હોમી દઈને.’ –(૧૯)
પણ નિષ્કામતા, કર્મફલત્યાગ, કહેવામાત્રથી નથી થતી. એ કેવળ બુદ્ધિનો પ્રયોગ નથી. એ હ્રદયમંથનથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. એ ત્યાગશક્તિ ઉત્પન્ન કરવાને સારુ જ્ઞાન જોઈએ. એક પ્રકારનું જ્ઞાન તો ઘણા પંડિતો પામે છે. વેદાદિ તેમને મોઢે હોય છે, પણ એમનામાંના ઘણા ભોગાદિમાં રચ્યાપચ્યા રહે છે. જ્ઞાનનો અતિરેક શુષ્ક પાંડિત્યરૂપે ન થાય, તેથી ગીતાકારે જ્ઞાનની સાથે ભક્તિને ભેળવી; અને તેને પ્રથમ સ્થાન આપ્યું. ભક્તિ વિનાનું જ્ઞાન વીફરે. તેથી કહ્યું, ‘ભક્તિ કરો તો જ્ઞાન મળી જ રહેવાનું.’ પણ ભક્તિ એ ‘શીષતણું સાટું’ છે. તેથી ગીતાકારે ભક્તનાં લક્ષણ સ્થિતપ્રજ્ઞનાં જેવાં વર્ણવ્યાં છે.
એટલે ગીતાની ભક્તિ તે વેવલાપણું નહીં, અંધશ્રદ્ધા નહીં. ગીતામાં સૂચવેલા ઉપચારને બાહ્ય ચેષ્ટા કે ક્રિયાની સાથે ઓછામાં ઓછો સંબંધ છે. માળા, તિલક, અર્દ્યાદિ સાધનો ભલે ભક્ત વાપરે પણ કે ભક્તિનાં લક્ષણ નથી. જે કોઈનો દ્વેષ નથી કરતો, જે કરૂણાનો ભંડાર છે, જે અહંતા-મમતાથી મુક્ત છે, જેને સુખદુઃખ, ટાઢતડકો સરખાં છે, જે ક્ષમાશીલ છે, જે સદાય સંતોષી છે, જેના નિશ્ચય કદી ફરતા નથી, — (૨૦) જેણે મન અને બુદ્ધિ ઈશ્વરને અર્પણ કર્યાં છે, જેનાથી લોકો ત્રાસતા નથી, જે લોકોનો ભય નથી રાખતો, જે હર્ષ, શોકભયાદિથી મુક્ત છે, જે પવિત્ર છે, જે કાર્યદક્ષ છે છતાં તટસ્થ છે, જે શુભાશુભનો ત્યાગ કરનારો છે, જે શત્રુમિત્ર પ્રત્યે સમભાવી છે, જેને માનઅપમાન સરખાં છે, જે સ્તુતિથી ફુલાતો નથી, નિંદાથી ગ્લાનિ પામતો નથી, જે મૌનધારી છે, જેને એકાન્ત પ્રિય છે, જે સ્થિરબુદ્ધિ છે, તે ભક્ત છે.
આ ભક્તિ આસક્ત સ્ત્રીપુરૂષને વિષે સંભવે નહીં. એમાંથી આપણે જોઈએ છીએ કે જ્ઞાન પામવું, ભક્ત થવું એ જ આત્મદર્શન. આત્મદર્શન એ તેનાથી ભિન્ન વસ્તુ નથી. જેમ એક રૂપિયો દઈને ઝેર લાવી શકાય ને અમૃત પણ લાવી શકાય, તેમ જ્ઞાનને કે ભક્તિને બદલે બંધન પણ લાવી શકાય, તેમ જ્ઞાનને કે ભક્તિને બદલે બંધન પણ લાવી શકાય અને મોક્ષ પણ લાવી શકાય એમ નથી. અહીં તો સાધન અને સાધ્ય સાવ એક જ નહીં તો લગભગ એક જ વસ્તુ છે. સાધનની પરાકાષ્ટા તે જ મોક્ષ. અને ગીતાનો મોક્ષ એટલે પરમશાન્તિ.
પણ આવા જ્ઞાને અને ભક્તિએ કર્મફલત્યાગની કસોટીએ ચડવાનું રહ્યું. લૌકિક કલ્પનામાં શુષ્ક પંડિત પણ જ્ઞાનીમાં ખપે. – (૨૧) તેને કશું કામ કરવાનું હોય નહીં. લોટો સરખો ઉપાડવો એ પણ તેને સારુ કર્મબંધન હોય! યજ્ઞશૂન્ય જ્યાં જ્ઞાની ગણાય ત્યાં લોટો ઉપાડ્યા જેવી તુચ્છ લૌકિક ક્રિયાને સ્થાન જ ક્યાંથી હોય?
લૌકિક કલ્પનામાં ભક્ત એટલે વેવલો, માળા લઈને જપ જપનાર, સેવાકર્મ કરતાં પણ તેની માળામાં વિક્ષેપ આવે, તેથી તે ખાવાપીવા વગેરે ભોગ ભોગવવાને સમયે જ માળાને હાથમાંથી મૂકે, ઘંટી ચલાવવાને સારુ કે દરદીની સારવાર કરવાને સારુ કદી નહીં.
આ બન્ને વર્ગને ગીતાજીએ સ્પષ્ટ રીતે કહી દીધું, “કર્મ વિના કોઈ સિદ્ધિ પામ્યા નથી. જનકાદિ પણ કર્મ વડે જ્ઞાની થયા. જો હું પણ આળસરહિત થઈને કર્મ ન કર્યા કરું તો આ લોકોનો નાશ થાય.” તો પછી લોકોને વિષે તો પૂછવું જ શું હોય?
પણ એક તરફથી કર્મમાત્ર બંધનરૂપ છે એ નિર્વિવાદ છે. બીજી તરફથી દેહી ઈચ્છાઅનિચ્છાએ પણ કર્મ કર્યા કરે છે. શારીરિક કે માનસિક ચેષ્ટામાત્ર કર્મ છે. ત્યારે કર્મ કરતો છતો મનુષ્ય બંધનમુક્ત કેમ રહે? આ કોરડાનો ઉકેલ ગીતાજીએ જેવી રીતે કર્યો છે – (૨૨) તેવો બીજા એક પણ ધર્મગ્રંથે કર્યો મારી જાણમાં નથી. ગીતા કહે છે: ફલાસક્તિ છોડો ને કર્મ કરો,’ ‘નિરાશી થાઓ ને કર્મ કરો.’ ‘નિષ્કામ થઈને કર્મ કરો.’ એ ગીતાજીનો ન ભુલાય વો ધ્વનિ છે. કર્મ છોડે તે પડે. કર્મ કરતો છતો તેનાં ફળ છોડે તે ચડે.
ફલત્યાગ એટલે પરિણામને વિષે બેદરકારી એવો અર્થ નથી. પરિણામ, સાધનનો વિચાર અને તેનું જ્ઞાન અત્યાવશ્યક છે. એ થયા પછી જે મનુષ્ય પરિણામની ઈચ્છા કર્યા વિના સાધનમાં તન્મય રહે છે તે ફલત્યાગી છે.
પણ અહીં ફલત્યાગ એટલે ત્યાગીને ફળ મળતું નથી એવોયે અર્થ કોઈ ન કરે. ગીતાજીમાં એવા અર્થને ક્યાંયે સ્થાન નથી. ફલત્યાગ એટલે ફળને વિષે આસક્તિનો અભાવ. ખરું જોતાં ફલત્યાગીને હજાર ગણું ફળ મળે છે. ગીતાના ફલત્યાગમાં તો અખૂટ શ્રદ્ધાની પરીક્ષા છે. જે મનુષ્ય પરિણામનું ધ્યાન ધર્યા કરે છે તે ઘણી વાર કર્મ-કર્તવ્યભ્રષ્ટ થાય છે. તેને અધીરાઈ આવે છે, તેથી તે ક્રોધને વશ થાય છે, ને પછી તે ન કરવાનું કરવા માંડે છે, એક કર્મમાંથી બીજામાં ને બીજામાંથી ત્રીજામાં પડ્યે જાય છે. – (૨૩) પરિણામનું ચિન્તવન કરનારની સ્થિતિ વિષયાન્ધના જેવી થઈ જાય છે, ને છેવટે તે વિષયીની જેમ સારા-સારનો, નીતિ-અનીતિનો વિવેક છોડી દે છે, ને ફળ મેળવવા સારુ ગમે તે સાધનનો ઉપયોગ કરે છે, ને તેને ધર્મ માને છે.
ફલાસક્તિનાં આવાં કડવાં પરિણામોમાંથી ગીતાકારે અનાસક્તિનો એટલે કર્મફલત્યાગનો સિદ્ધાન્ત ઘટાવ્યો ને જગતની પાસે અતિશય આકર્ષક ભાષામાં મૂક્યો.
સામાન્ય માન્યતા એવી હોય કે ધર્મ અને અર્થ વિરોધી વસ્તુ છે. “વ્યાપાર ઈત્યાદિ લૌકિક વ્યવહારમાં ધર્મ સચવાય નહીં, ધર્મને સ્થાન હોય નહીં; ધર્મનો ઉપયોગ કેવળ મોક્ષને અર્થે કરાય. ધર્મને સ્થાને ધર્મ શોભે, અર્થને સ્થાને અર્થ.” મારી મતિ પ્રમાણે ગીતાકારે આ વહેમને દૂર કર્યો છે. તેણે મોક્ષ અને વ્યવહાર વચ્ચે આવો ભેદ રાખ્યો નથી. પણ વ્યવહારમાં ધર્મને ઉતાર્યો છે. જે ધર્મ વ્યવહારમાં ન લાવી શકાય તે ધર્મ નથી એવી સૂચના ગીતામાં છે એમ મને લાગ્યું છે. એટલે ગીતાના અભિપ્રાય પ્રમાણે જે કર્મ આસક્તિ વિના થઈ જ ન શકે એવાં હોય તે બધાં ત્યાજ્ય છે. – (૨૪) આવો સુવર્ણનિયમ મનુષ્યને અનેક ધર્મસંકટોમાંથી બચાવે છે. આ અભિપ્રાય પ્રમાણે ખૂન, જૂઠું, વ્યભિચાર ઈત્યાદિ કર્મો સહેજે ત્યાજ્ય થઈ જાય છે. મનુષ્યજીવન સરળ થાય છે ને સરળતામાંથી શાન્તિ ઉદભવે છે.
આ વિચારશ્રેણીને અનુસરતાં મને એમ લાગ્યું છે કે ગીતાજીના શિક્ષણને અમલમાં મૂકનારને સહેજે સત્ય અને અહિંસાનું પાલન કરવું પડે છે. ફલાસક્તિ વિના મનુષ્યને નથી અસત્ય બોલવાની લાલચ થતી, નથી હિંસા કરવાની. ગમે તે હિંસાનું કે અસત્યનું કાર્ય આપણે લઈએ તો એમ જણાશે કે તેની પાછળ પરિણામની ઇચ્છા રહેલી જ છે.
પણ અહિંસાનું પ્રતિપાદન ગીતાનો વિષય નથી. કેમ કે ગીતાકાળની પૂર્વે પણ અહિંસા પરમધર્મ રૂપે મનાતી હતી. ગીતાને તો અનાસક્તિનો સિદ્ધાન્ત બતાવવો હતો. બીજા ધ્યાયમાં જ આ વાત સ્પષ્ટ થઈ જાય છે.
પણ જો ગીતાને અહિંસા માન્ય હતી અથવા અનાસક્તિમાં અહિંસા સહેજે આવી જ જાય છે તો ગીતાકારે ભૌતિક યુદ્ધને ઉદાહરણરૂપે પણ કેમ લીધું? ગીતાયુગમાં અહિંસા ધર્મ મનાતા છતાં ભૌતિક યુદ્ધ સર્વસામાન્ય વસ્તુ હોઈ ગીતાકારને એવા યુદ્ધનું ઉદાહરણ લેતાં સંકોચ ન થયો, ન થાય. – (૨૫) પણ ફલત્યાગના મહત્વનું માપ કાઢતાં ગીતાકારના મનમાં શા વિચાર હતા, તેણે અહિંસાની મર્યાદા ક્યાં બાંધી હતી, તે આપણે વિચારવાપણું નથી રહેતું. કવિ મહત્વના સિદ્ધાંન્તો જગતની આગળ મૂકે છે; તેથી તે હમેશાં પોતે આપેલા સિદ્ધાન્તોનું મહત્વ સંપૂર્ણતાએ ઓળખે જ છે, અથવા ઓળખ્યા પછી બધું ભાષામાં મૂકી શકે છે, એમ નથી હોતું. એમાં કાવ્યનો અને કવિનો મહિમા છે. કવિના અર્થનો અંત જ નથી.
જેમ મનુષ્યનો તેમ જ મહાવાક્યોના અર્થનો વિકાસ થયાં જ કરે છે. ભાષાઓનો ઈતિહાસ તપાસીએ તો આપણે જોઈએ છીએ કે ઘણા મહાન શબ્દોના અર્થ નિત્ય નવા થયા કર્યા છે, તેમ ગીતાના અર્થને વિષે પણ છે. ગીતાકારે પોતે મહાન રૂઢ શબ્દોના અર્થ વિસ્તાર્યા છે. ગીતા ઉપરટપકે તપાસતાં પણ આપણે એ જોઈ શકીએ છીએ.
ગીતાયુગ પૂર્વે કદાચ યજ્ઞમાં પશુહિંસા માન્ય ગણાતી હોય. ગીતાના યજ્ઞમાં તેની ગંધ સરખીયે નથી. તેમાં તો જપયજ્ઞ એ યજ્ઞનો રાજા છે. ત્રીજો અધ્યાય સૂચવે છે કે યજ્ઞ એટલે મુખ્યપણે પરોપકારાર્થે શરીરનો ઉપયોગ, ત્રીજો અને ચોથો અધ્યાય મેળવીને બીજી વ્યાખ્યાઓ પણ ઘટાવી શકાય. પણ પશુહિંસા નહીં ઘટાવાય.
ગીતાના સંન્યાસના અર્થને વિષે તેમ જ છે. કર્મમાત્રનો ત્યાગ ગીતાના સંન્યાસને ભાવતો જ નથી. ગીતાનો સંન્યાસી અતિ-કર્મી છે છતાં અતિ અ-કર્મી છે; આમ ગીતાકારે મહાન શબ્દોના વ્યાપક અર્થ કરીને પોતાની ભાષાનો પણ વ્યાપક અર્થ કરવાનું આપણને શીખવ્યું છે. ભૌતિક યુદ્ધ સંપૂર્ણ કર્મફલત્યાગીથી થઈ શકે એવું ગીતાકારની ભાષાના અક્ષરમાંથી ભલે નીકળતું હોય. પણ ગીતાના શિક્ષણને પૂર્ણતાએ અમલમાં મૂકવાનો લગભગ ૪૦ વર્ષ પર્યન્ત સતત પ્રયત્ન કરતાં મને તો નમ્રપણે એમ લાગ્યું છે કે સત્ય અને અહિંસાના સંપૂર્ણ પાલન વિના સંપૂર્ણ કર્મફલત્યાગ મનુષ્યને વિષે અસંભવિત છે.
ગીતા સૂત્રગ્રંથ નથી. ગીતા એક મહાન ધર્મકાવ્ય છે. તેમાં જેમ ઊંડા ઊતરો તેમ તેમાંથી નવા ને સુંદર અર્થો મેળવો. – (૨૭) ગીતા જનસમાજને સારૂ હોઈ તેમાં એક જ વસ્તુને ઘણી રીતે કહી દીધી છે. એટલે ગીતામાં આવેલા મહાશબ્દોના અર્થ યુગેયુગે બદલાશે ને વિસ્તાર પામશે. ગીતાનો મૂળ મંત્ર કદી નહીં બદલાય. એ મંત્રને જે રીતે સાધી શકાય તે રીતે જિજ્ઞાસુ ગમે તે અર્થ કરે.
ગીતા વિધિનિષેધ બતાવનાર સંગ્રહ ગ્રંથ પણ નથી. એકને સારુ જે વિહિત હોય તે બીજાને સારું નિષિદ્ધ હોય. એક કાળે કે એક દેશમાં જે વિહિત હોય તે બીજે કાળે, બીજા દેશમાં નિષિદ્ધ હોય. નિષિદ્ધ માત્ર ફલાસક્તિ છે, વિહિત અનાસક્તિ છે.
ગીતામાં જ્ઞાનનો મહિમા જળવાયો છે. છતાં ગીતા બુદ્ધિગમ્ય નથી, એ હ્રદયગમ્ય છે તેથી તે અશ્રદ્ધાળુને સારુ નથી. ગીતાકારે જ કહ્યું છે:
“જે તપસ્વી નથી, જે ભક્ત નથી, જે સાંભળવા ઈચ્છતો નથી, અને જે મારો દ્વેષ કરે છે તેને આ (જ્ઞાન) તું કદી ન કહેજે. પણ આ પરમ ગુહ્ય જ્ઞાન જે મારા ભક્તોને આપશે તે મારી પરમ ભક્તિ કરવાથી નિઃશંક મને પામશે. વળી જે મનુષ્ય દ્વેષ રહિત થઈને શ્રદ્ધાપૂર્વક માત્ર સાંભળશે તે પણ મુક્ત થઈને પુણ્યવાન જ્યાં વસે છે તે શુભલોકને પામશે.” ૧૮ : ૬૭,૬૮,૭૧.
કૌસાની (હિમાલય) મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી
સોમવાર જેઠ વદી ૨, ૧૯૮૫
(તા. ૨૪-૬-‘૨૯)
અધ્યાય ૧. અર્જુન-વિષાદ-યોગ
જિજ્ઞાસા વિના જ્ઞાન નથી. દુઃખ વિના સુખ નથી. ધર્મસંકટ-હ્રદયમંથન સહુ જિજ્ઞાસુને એક વખત થાય જ છે.
૧.
धृतराष्ट्र बोल्याः
હે સંજય! મને કહો, ધર્મક્ષેત્રરૂપ કુરૂક્ષેત્રમાં, યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છાથી એકઠા થયેલા મારા અને પાંડુના પુત્રોએ શું કર્યું?——૧.
નોંધઃ આ શરીરરૂપી ક્ષેત્ર એ ધર્મક્ષેત્ર છે, કેમ કે એ મોક્ષનું દ્વાર થઈ શકે છે. અને છતાં પાપમાં તેની ઉત્પત્તિ છે અને પાપનું તે ભાજન થઈ રહે છે; તેથી તે કુરુક્ષેત્ર છે.
કૌરવ એટલે આસુરી વૃત્તિઓ; પાંડુપુત્રો એટલે દૈવી વૃત્તિઓ. પ્રત્યેક શરીરમાં સારી અને નઠારી વૃત્તિઓ વચ્ચે યુદ્ધ ચાલ્યાં જ કરે છે એમ કોણ નથી અનુભવતું? (૧)
संजय बोल्याः
તે સમયે પાંડવોની સેનાને ગોઠવાયેલી જોઈને રાજા દુર્યોધન આચાર્ય દ્રોણની પાસે જઈને બોલ્યાઃ——-૨.
હે આચાર્ય, આપના બુદ્ધિમાન શિષ્ય દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ગોઠવેલી પાંડવોની આ મોટી સેના જુઓ.——૩.
અહીં ભીમ અર્જુન જેવા લડવામાં શૂરવીર મહાધનુર્ધારીઓ, યુયુધાન (સાત્યકિ), વિરાટ અને મહારથી દ્રુપદરાજા, ધૃષ્ટકેતુ, ચેકિતાન, તેજસ્વી કાશીરાજ, પુરૂજીત કુંતિભોજ, અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ શૈબ્ય, તેમ જ પરાક્રમી યુધામન્યુ, બળવાન ઉત્તમૌજા, સુભદ્રાપુત્ર (અભિમન્યુ) અને દ્રૌપદીના પુત્રો (દેખાય છે). તે બધા જ મહારથી છે.——૪-૫-૬.
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! હવે આપણા જે મુખ્ય યોદ્ધા છે તેમને આપ જાણમાં લો. મારી સેનાના (એ) નાયકોનાં નામ હું આપના ધ્યાન ઉપર લાવવા સારૂ કહું.——૭.
એક તો આપ, ભીષ્મ, કર્ણ, યુદ્ધમાં જયવાન એવા કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ, અને સોમદત્તના પુત્ર ભૂરિશ્રવા. એ ઉપરાંત બીજા પણ ઘણા શૂરાઓ મારે અર્થે પ્રાણ અર્પણ કરવાની તૈયારી સાથે ઊભેલા છે. તેઓ સઘળા વિવિધ પ્રકારનાં શસ્ત્રો વાપરનારા અને યુદ્ધમાં કુશળ છે.—–૮-૯.
(છતાં) ભીષ્મે રક્ષેલી આપણી સેનાનું બળ અપૂર્ણ છે, જ્યારે ભીમથી રક્ષિત તેમની સેના પૂરી છે.——૧૦.
તેથી તમે બધા પોતપાતને સ્થાનેથી બધે માર્ગે ભીષ્મ પિતામહની રક્ષા બરાબર કરજો.——૧૧.
(આમ દુર્યોધને કહ્યું પણ દ્રોણાચાર્યે જવાબમાં કશું કહ્યું નહીં.)
એટલે તેને હર્ષ પમાડતા, કુરૂઓના વડા પ્રતાપી ભીષ્મ પિતામહે ઊંચે સ્વરે સિંહનાદ કરીને શંખ વગાડ્યો.——૧૨.
એ ઉપરથી શંખો, નગારાં, ઢોલ, મૃદંગ અને રણશિંગાં એકસાથે વાગી ઊઠ્યાં. એ અવાજ ઘનઘોર હતો.—— ૧૩.
એવે ટાણે, સફેદ ઘોડાવાળા મોટા રથમાં બેઠેલા શ્રીકૃષ્ણે અને અર્જુને દિવ્યશંખો વગાડ્યા.——૧૪.
શ્રીકૃષ્ણે પાંચજન્ય શંખ વગાડ્યો. ધનંજય – અર્જુને દેવદત્ત શંખ વગાડ્યો. ભયાનક કર્મવાળા ભીમે પૌંડ્ર નામનો મહાશંખ વગાડ્યો.—–૧૫.
કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે અનંતવિજય નામે શંખ વગાડ્યો ને નકુલે સુઘોષ તથા સહદેવે મણિપુષ્પક નામે શંખ વગાડ્યા.——-૧૬.
તેમ જ, મોટા ધનુષવાળા કાશીરાજ, મહારથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, રાજા વિરાટ, અજિત સાત્યકિ, દ્રુપદરાજ, દ્રૌપદીના પુત્રો, સુભદ્રાપુત્ર મહાબાહુ અભિમન્યુ આ બધાએ, હે રાજન! પોતપોતાના શંખ વગાડ્યા.——૧૭-૧૮.
પૃથ્વી અને આકાશને ગજાવતા એ ભયંકર નાદે કૌરવોનાં હ્રદયોને ચીરી નાખ્યાં.—– ૧૯.
હવે, હે રાજન! જેની ધજા પર હનુમાન છે એવા અર્જુને કૌરવોને ગોઠવાયેલા જોઈને, હથિયાર ચાલવાની તૈયારીને સમયે, પોતાનું ધનુષ ચડાવી હ્રષીકેશને આ વચન કહ્યાઃ——૨૦.
अर्जुन बोल्याः
‘હે અચ્યુત! મારા રથને (જરીક) એ સેનાની વચ્ચે લઈને ઊભો રાખો; જેથી, યુદ્ધની કામનાથી ઊભેલાને હું નીરખું ને જાણું કે આ રણસંગ્રામમાં મારે કોની કોની સાથે લડવાનું છે. દુર્બુદ્ધિ દુર્યોધનનું લડાઈમાં પ્રિય કરવાની ઈચ્છાવાળા જે યોદ્ધાઓ એકઠા થયેલા છે તેમને હું જોઉં તો ખરો.’——૨૧-૨૨-૨૩.
संजय बोल्याः
હે રાજન! જ્યારે અર્જુને આમ શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું ત્યારે તેમણે બન્ને સેનાઓ વચ્ચે, બધા રાજાઓ તેમ જ ભીષ્મ-દ્રોણની સામે તે ઉત્તમ રથ ખડો કરીને કહ્યુઃ
‘હે પાર્થ! એકઠા થયેલા આ કૌરવોને જો.’——૨૪-૨૫.
૨.
ત્યાં બન્ને સેનાઓમાં રહેલા વડીલો, પિતામહ, આચાર્ય, મામા, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો, ગોઠિયાઓ, સસરાઓ અને સ્નેહીઓ આદિને અર્જુને જોયા. એ બધા બાંધવોને આમ ઊભેલા જોઈ ખેદ ઉત્પન્ન થવાથી દીન બનેલા કુંતીપુત્ર આ પ્રમાણે બોલ્યાઃ——૨૬-૨૭-૨૮.
अर्जुन बोल्याः
હે કૃષ્ણ! લડવાને સારૂ ઉત્સુક થઈ ભેળા થયેલા આ સગાસ્નેહીઓને જોઈને મારાં ગાત્ર ઢીલાં થઈ જાય છે. મોઢું સુકાય છે, શરીરમાં ધ્રુજારી છૂટે છે અને રૂવાં ઊભાં થાય છે. હાથમાંથી ગાંડીવ સરી જાય છે, ચામડી બહુ બળે છે. મારાથી ઊભા રહેવાતું નથી, કેમ કે મારૂં મગજ ફરતું જેવું લાગે છે.——૨૮-૨૯-૩૦.
વળી હે કેશવ! હું અહીં વિપરીત શુભ ચિહ્નો જોઉં છું. યુદ્ધમાં સ્વજનોને મારીને હું કંઈ શ્રેય નથી જોતો.——૩૧.
હે કૃષ્ણ! તેમને મારીને હું નથી ઈચ્છતો વિજય, નથી રાજ્ય કે સુખ; હે ગોવિન્દ! અમારે રાજ્યનો કે ભોગોનો કે જીવતરનોયે શો ખપ?——૩૨.
જેમને સારૂ રાજ્ય, ભોગ અને સુખ આપણે ઈચ્છ્યું તે આ આચાર્યો, વડીલો, પુત્રો, પૌત્રો, દાદા, મામા, સસરા, સાળા અને બીજા સંબંધીજન જીવવાની ને ધનની તમા છોડીને લડાઈને સારૂ ઊભેલા છે.——૩૩-૩૪.
ભલે તેઓ મને મારી નાખે, પણ ત્રિલોકીના રાજ્યસારૂ પણ હે મધુસૂદન, હું તેમને હણવા નથી ઈચ્છતો, તો પછી આ ભૂમિ માટે કેમ જ હણું?——૩૫.
જે જનાર્દન! ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને હણીને અમને શો આનંદ થાય? આ આતતાયીઓને પણ હણીને અમને પાપ જ લાગે.——૩૬.
તેથી હે માધવ! અમારા પોતાના જ બાંધવ એવા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને અમારે હણવા એ યોગ્ય નથી. સ્વજનોને જ હણીને અમે શું સુખી થઈશું?——૩૭.
લોભથી ચિત્ત મલિન થયેલાં હોવાથી તેઓ ભલે કુલનાશથી થતા દોષને અને મિત્રદ્રોહના પાપને ન જોઈ શકે, પણ હે જનાર્દન! કુલનાશથી થતા દોષને સમજનારા અમને આ પાપમાંથી બચવાનું કેમ ન સૂઝે?——૩૮-૩૯.
કુલનો નાશ થયો એટલે પરાપૂર્વથી ચાલતા આવેલા કુલધર્મોનો નાશ થાય, અને ધર્મનો નાશ થયો એટલે તો અધર્મ કુલ આખાને ડુબાવી દે છે.——૪૦.
હે કૃષ્ણ! અધર્મની વૃદ્ધિ થવાથી કુલસ્ત્રીઓ દૂષિત થાય છે. અને તેમના દૂષિત થવાથી વર્ણનો સંકર થાય છે.——૪૧.
આવા સંકરથી કુલઘાતકનોઅને તેના કુલનો નરકમાં વાસ થાય છે અને પિંડોદકની ક્રિયાથી વંચિત રહેવાથી તેના પિતરોને પણ અવગતિ થાય છે.——૪૨.
કુલઘાતક લોકોના આ વર્ણસંકરને-ઉત્પન્ન-કરનારા દોષોથી સનાતન જાતિધર્મોનો અને કુલધર્મોનો નાશ થાય છે.——૪૩.
હે જનાર્દન! જેમના કુલધર્મનો ઉચ્છેદ થયો છે એવા મનુષ્યોનો અવશ્ય નરકમાં વાસ થાય છે એવું આપણે સાંભળતા આવ્યા છીએ.——૪૪.
અરેરે! કેવું મહાપાપ કરવાને અમે તૈયાર થયા છીએ કે રાજ્યસુખને લોભે સ્વજનોને હણવા તત્પર થયા!——૪૫.
શસ્ત્ર વિનાના અને સામે ન થનારા મને ધૃતરાષ્ટ્રના શસ્ત્રધારી પુત્રો રણમાં હણે તો તે મારે સારૂ વધારે કલ્યાણકારક થાય.——૪૬.
संजय बोल्याः
શોકથી વ્યગ્રચિત્ત થયેલા અર્જુન રણમધ્યે આમ બોલી ધનુષબાણને પડતાં મૂકી રથની બેઠક પર બેસી ગયા.——૪૭.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાસ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલા શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘અર્જુન-વિષાદ-યોગ’ નામનો પહેલો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
અધ્યાય ૨. સાંખ્ય-યોગ
નોંધઃ મોહને વશ થઈ મનુષ્ય અધર્મને ધર્મ માને છે. મોહને લીધે પોતીકા અને પારકા એવો ભેદ અર્જુને કર્યો. એ ભેદ મિથ્યા છે એમ સમજાવતાં શ્રીકૃષ્ણ દેહ અને આત્માની ભિન્નતા બતાવે છે, દેહની અનિત્યતાઅને પૃથક્તા તથા આત્માની નિત્યતા અને તેની એકતા બતાવે છે. મનુષ્ય કેવળ પુરુષાર્થનો અધિકારી છે, પરિણામોનો નથી. તેથી તેણે કર્તવ્યનો નિશ્ચય કરી નિશ્ચિત રહી તેને વિષે પરાયણ રહેવું જોઈએ. એવી પરાયણતાથી તે મોક્ષની પ્રાપ્તિને સાધી શકે છે. (૧૦)
૩.
संजय बोल्याः
આમ કરૂણા(ઢીલાપણું, ગ્લાનિ)થી ઘેરાયેલા અને અશ્રુપૂર્ણ વ્યાકુળ નેત્રોવાળા દુઃખી અર્જુન પ્રત્યે મધુસૂદને આ વચન કહ્યાઃ——૧.
श्रीभगवान बोल्याः
હે અર્જુન! શ્રેષ્ઠ પુરૂષોને અયોગ્ય, સ્વર્ગથી વિમુખ રાખનાર અને અપજશ દેનાર એવો આ મોહ તને આવી વિષમ ઘડીએ ક્યાંથી થઈ આવ્યો?——-૨.
હે પાર્થ! તું નામર્દ ન થા. આ તને ન શોભે. હ્રદયની પામર નિર્બળતાનો ત્યાગ કરી હે પરંતપ! તું ઊઠ.——૩.
अर्जुन बोल्याः
હે મધુસૂદન! ભીષ્મ અને દ્રોણની સામે રણભૂમિમાં બાણો વડે હું કેમ લડું? હે અરિસૂદન! એઓ તો પૂજનીય છે.——૪.
મહાનુભાવ ગુરૂજનોને ન મારતાં આ લોકમાં મારે ભિક્ષાથી નિર્વાહ કરવો એ પણ વધારે સારૂં છે. કેમ કે ગુરૂજનોને મારીને તો મારે લોહીથી ખરડાયેલા અર્થ અને કામરૂપી ભોગો જ ભોગવવા રહ્યા.——૫.
હું જાણતો નથી કે બેમાંથી શું સારૂં ગણાય, અમે જીતીએ એ કે તેઓ અમને જીતે એ. જેમને મારીને અમે જીવવાયે ન ઈચ્છીએ તે જ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો આ સામે ઊભા છે.——૬.
દીનતાને કારણે મારો મૂળ સ્વભાવ હણાઈ ગયો છે. કર્તવ્ય વિષે હું મૂંઝવણમાં પડ્યો છું. તેથી જેમાં મારૂં હિત હોય તે મને નિશ્ચયપૂર્વક કહેવા તમને વીનવું છું. હું તમારો શિષ્ય છું. તમારે શરણ આવ્યો છું. મને દોરો.——૭.
આ લોકમાં ધનધાન્યસંપન્ન નિષ્કંટક રાજ્ય મળે તેમ જ દેવલોકમાં ઈન્દ્રાસન મળે તો તેથીયે ઈન્દ્રિયોને ચૂમી લેનારા આ મારા શોકને ટાળી શકે એવું કશું હું જોતો નથી.——૮.
संजय बोल्याः
હે રાજન! હ્રષીકેશ ગોવિન્દને ઉપર પ્રમાણે કહી શત્રુને અકળાવનાર તરીકે જેની નામના છે એવા ગુડાકેશ અર્જુન ‘નહીં લડું’ એમ બોલી ચૂપ થયા.——૯.
હે ભારત! બંને સેના વચ્ચે આમ ઉદાસ થઈ બેઠેલા એ અર્જુનને હસતા નહીં હોય તેમ હ્રષીકેશે આ વચન કહ્યાઃ——૧૦.
૪.
श्री भगवान बोल्याः
તું શોક ન કરવા યોગ્યનો શોક કરે છે, અને પંડિતાઈના બોલ બોલે છે, પણ પંડિતો મૂઆજીવતાની પાછળ શોક નથી કરતા.——૧૧.
કેમ કે ખરૂં જોતાં હું, તું કે આ રાજાઓ કોઈ કાળમાં નહોતા અથવા હવે પછી નહીં હોઈએ એવું કંઈ નથી.——૧૨.
દેહધારીને જેમ આ દેહને વિષે કૌમાર, યૌવન અને જરાની પ્રાપ્તિ થાય છે તેમ જ અન્ય દેહની પ્રાપ્તિ પણ થાય છે. તેને વિષે બુદ્ધિમાન પુરૂષ અકળાતો નથી.——૧૩.
હે કૌન્તેય! ઈન્દ્રિયોના વિષયો જોડેના સ્પર્શો ઠંડી, ગરમી, સુખ અને દુઃખ દેનારા હોય છે. તે અનિત્ય હોઈ, આવે છે ને અલોપ થાય છે. હે ભારત! તેમને તું સહન કરી છૂટ.——૧૪.
હે પુરૂષશ્રેષ્ઠ! સુખદુઃખમાં સમ એવા જે બુદ્ધિમાન પુરૂષને આ વિષયો વ્યાકુળ નથી કરતા તે મોક્ષને યોગ્ય બને છે.——૧૫.
અસત્ ની હસ્તી નથી, ને સત્ નો નાશ નથી. આ બન્નેનો નિર્ણય જ્ઞાનીઓએ જાણ્યો છે.——૧૬.
જે વડે આ અખિલ જગત વ્યાપ્ત છે તેને તું અવિનાશી જાણજે. આ અવ્યયનો વિનાશ કરવા કોઈ સમર્થ નથી.——૧૭.
નિત્ય રહેનારા તેમ જ મન અને ઇન્દ્રિયોની સમજમાં ન આવનારા એવા અવિનાશી દેહી (આત્મા)ના આ દેહો નાશવંત કહ્યા છે, તેથી હે ભારત! તું યુદ્ધ કર.——૧૮.
જે આને હણનાર માને છે અને જે આને હણાયેલો માને છે એ બન્ને કંઈ જાણતા નથી. આ (આત્મા) નથી હણતો, નથી હણાતો.——૧૯.
આ કદી જન્મતો નથી, કે મરતો નથી; આ હતો અને હવે થવાનો નથી એવુંયે નથી; તેથી તે અજન્મા છે, નિત્ય છે, શાશ્વત છે, પૂરાતન છે; શરીર હણાવાથી તે હણાતો નથી.——૨૦.
હે પાર્થ! જે પુરૂષ, આત્માને અવિનાશી, નિત્ય, અજન્મા અને અવ્યય માને છે તે કોને કેવી રીતે, હણાવે છે કે કોને હણે છે?——૨૧.
મનુષ્ય જેમ જૂનાં વસ્ત્રો નાખી દઈ નવાં ધારણ કરે છે, તેમ દેહધારી જીવ જીર્ણ થઈ ગયેલ દેહને છોડી બીજા નવા દેહને પામે છે.——૨૨.
એ (આત્મા)ને શસ્ત્રો છેદતાં નથી, અગ્નિ બાળતો નથી, પાણી પલાળતું નથી, અગ્નિ બાળતો નથી, પાણી પલાળતું નથી, વાયુ સૂકવતો નથી.——૨૩.
આ છેદી શકાતો નથી, બાળી શકાતો નથી, પલાળી શકાતો નથી કે સૂકવી શકાતો નથી. આ નિત્ય છે, સર્વંગત છે, સ્થિર છે, અચળ છે અને સનાતન છે.——૨૪.
વળી એ ઈન્દ્રિયોને અને મનને અગમ્ય છે, વિકારરહિત કહેવાયો છે, માટે એને તેવો જાણીને તારે એનો શોક કરવો ઉચિત નથી.——૨૫.
અથવા જો તું આને નિત્ય જન્મવાવાળો અને નિત્ય મરવાવાળો માને તોયે હે મહાબાહો! તારે એને વિષે શોક કરવો ઉચિત નથી.——૨૬.
જન્મેલાને મૃત્યુ અને મરેલાને જન્મ અનિવાર્ય છે. તેથી જે અનિવાર્ય છે તેનો શોક કરવો યોગ્ય નથી.——૨૭.
હે ભારત! ભૂતમાત્રની જન્મ પૂર્વેની અને મરણ પછીની સ્થિતિ જોઈ શકાતી નથી; તે અવ્યક્ત છે, વચ્ચેની સ્થિતિ જ વ્યક્ત થાય છે. આમાં ચિંતાને અવકાશ ક્યાં છે?——૨૮.
નોંધઃ ભૂત એટલે સ્થાવર-જંગમ સૃષ્ટિ. (૧૬)
કોઈ આને આશ્ચર્યસરખો જુએ છે, બીજા તેને આશ્ચર્યસરખો વર્ણવે છે; વળી બીજા તેને આશ્ચર્યસરખો વર્ણવાયેલો સાંભળે છે, અને સાંભળવા છતાં કોઈ તેને જાણતું નથી.——૨૯.
હે ભારત! બધાના દેહમાં રહેલો આ દેહધારી આત્મા નિત્ય અને અવધ્ય છે; તેથી તારે ભૂતમાત્રને વિષે શોક કરવો ઘટતો નથી.——૩૦.
નોંધઃ આટલે લગી શ્રીકૃષ્ણે બુદ્ધિપ્રયોગથી આત્માનું નિત્યત્વ અને દેહનું અનિત્યત્વ બતાવી સૂચવ્યું કે જો કોઈ સ્થિતિમાં દેહનો નાશ કરવો યોગ્ય ગણાય તો સ્વજન પરજનનો ભેદ કરી કૌરવ સગા છે તેથી તેમને કેમ હણાય એ વિચાર મોહજન્ય છે.
હવે અર્જુનને ક્ષત્રિયધર્મ શો છે તે બતાવે છે. (૧૭)
૫.
સ્વધર્મનો વિચાર કરીને પણ તારે અચકાવું ઉચિત નથી, કારણ કે ધર્મયુદ્ધ કરતાં ક્ષત્રિયને માટે બીજું કંઈ વધારે શ્રેયસ્કર હોય નહીં.——૩૧.
હે પાર્થ! આમ પોતાની મેળે પ્રાપ્ત થયેલું ને જાણે સ્વર્ગદ્વાર જ ખૂલ્યું નહીં હોય એવું યુદ્ધ તો ભાગ્યશાળી ક્ષત્રિયોને જ મળે છે.——૩૨.
જો તું આ ધર્મપ્રાપ્ત સંગ્રામ નહી કરે તો સ્વધર્મ અને કીર્તિ બંને ખોઈ પાપ વહોરી લઈશ.——૩૩.
બઘા લોકો તારી નિંદા નિરંતર કર્યાં કરશે અને માન પામેલાને માટે અપકીર્તિ એ મરણ કરતાં પણ બૂરી છે.——૩૪.
જે મહારથીઓમાં તું માન પામ્યો તેઓ તને ભયને લીધે રણમાંથી નાઠેલો માનશે અને તેમની વચ્ચે તારો દરજ્જો ઊતરી જશે.——૩૫.
અને તારા શત્રુઓ તારા બળને નિંદતા નિંદતા ન બોલવાના અનેક બોલ બોલશે, આથી વધારે દુઃખકર બીજું શું હોઈ શકે?——૩૬.
જો તું હણાઈશ તો તને સ્વર્ગ મળશે. જો જીતીશ તો તું પૃથ્વી ભોગવશે. તેથી હે કૌન્તેય! લડવાનો નિશ્ચય કરીને તું ઊભો થા.——૩૭.
નોંધઃ ભગવાને પ્રથમ આત્માનું નિત્યત્વ અને દેહનું અનિત્યત્વ બતાવ્યું. ત્યાર પછી સહજપ્રાપ્ત યુદ્ધ કરવામાં ક્ષત્રિયને ધર્મનો બાધ હોય નહીં એમ પણ બતાવ્યું. એટલે ૩૧મા શ્લોકથી ભગવાને પરમાર્થની સાથે ઉપયોગનો મેળ સાધ્યો.
ભગવાન હવે, ગીતાના મુખ્ય બોધનો પ્રવેશ એક શ્લોકમાં કરાવે છે. (૧૮)
સુખ અને દુઃખ, લાભ અને હાનિ, જય અને પરાજય સરખાં માની લડવા સારૂ તત્પર થા. એમ કરવાથી તને પાપ નહીં લાગે. ——૩૮.
આ મેં તને સાંખ્યસિદ્ધાંત (જ્ઞાનનિષ્ઠા) પ્રમાણે તારા કર્તવ્યની સમજ પાડી.
૬.
હવે યોગવાદ પ્રમાણે સમજ પાડું છું તે સાંભળ. એનો આશ્રય લેવાથી તું કર્મનાં બંધનો તોડી શકીશ. ——૩૯.
આ નિશાની થયેલા આરંભનો નાશ નથી, એમાં વિપરીત પરિણામ પણ આવતું નથી. આ ધર્મનું યત્કિંચિત્ પાલન પણ મહાભયમાંથી ઉગારી લે છે. ——૪૦.
હે કુરુનન્દન! (યોગવાદીની) નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ એકરૂપ હોય છે, જ્યારે અનિશ્ચયવાળાની બુદ્ધિઓ એટલે કે વાસનાઓ બહુ શાખાવાળી અને અનંત હોય છે. ——૪૧.
નોંધઃ બુદ્ધિ એક મટી અનેક (બુદ્ધિઓ) થાય છે ત્યારે તે બુદ્ધિ મટી વાસનાનું રૂપ લે છે. તેથી બુદ્ધિઓ એટલે વાસના.
અજ્ઞાની વેદિયા, ‘આ સિવાય બીજું કંઈ નથી’ એવું બોલનારા, કામનાવાળા, અને સ્વર્ગને જ શ્રેષ્ઠ માનનારા લોકો જન્મમરણરૂપી કર્મનાં ફળો દેનારી, ભોગ અને ઐશ્વર્ય મેળવવાને માટે કરવાનાં (વિવિધ) કર્મોનાં વર્ણનથી ભરેલી વાણી મલાવી-મલાવીને બોલે છે; ભોગ અને ઐશ્વર્યને વિષે આસક્ત થયેલા તેમની તે બુદ્ધિ મરાઈ જાય છે; તેમની બુદ્ધિ નથી નિશ્ચયવાળી હોતી, અને નથી સમાધિને વિષે તે સ્થિર થઈ શકતી. ——૪૨-૪૩-૪૪.
નોંધઃ યોગવાદની વિરૂદ્ધ કર્મકાંડનું એટલે જ વેદવાદનું વર્ણન ઉપલા ત્રણ શ્લોકમાં આવ્યું. કર્મકાંડ અથવા વેદવાદ એટલે ફળ ઉપજાવવા મથનારી અસંખ્ય ક્રિયાઓ. આ ક્રિયાઓ વેદાન્તથી એટલે કે વેદના રહસ્યથી, અલગ અને અલ્પ પરિણામવાળી હોવાથી નિરર્થક છે. (૨૦)
હે અર્જુન! જે ત્રણ ગુણો વેદનો વિષય છે તેમનાથી તું અલિપ્ત રહે. સુખદુઃખાદિ દ્વંદ્વોથી છૂટો થા. નિત્ય સત્ય વસ્તુ વિષે સ્થિત રહે. કંઈ વસ્તુ મેળવવા-સાચવવાની ભાંજગડમાંથી મુક્ત રહે, અને આત્મપરાયણ થા. ——૪૫.
જે અર્થ કૂવાથી સરે છે તે બધો બધી રીતે સરોવરમાંથી જેમ સરે છે, તેમ જ જે કાંઈ બધા વેદમાં છે તે જ્ઞાનવાન બ્રહ્મપરાયણને આત્માનુભવમાંથી મળી રહે છે. ——૪૬.
કર્મને વિષે જ તને અધિકાર (કાબૂ) છે, તેમાંથી નીપજતાં અનેક ફળોને વિષે કદી નહીં. કર્મનું ફળ તારો હેતુ ન હજો. કર્મ ન કરવા વિષે પણ તને આગ્રહ ન હજો. ——૪૭.
હે ધનંજય! આસક્તિ છોડી યોગસ્થ રહી એટલે કે સફળતા-નિષ્ફળતાને વિષે સમાન ભાવ રાખી તું કર્મ કર. સમતા એ જ યોગ કહેવાય છે. ——૪૮.
હે ધનંજય! સમત્વબુદ્ધિ સાથે સરખાવતાં કેવળ કર્મ ઘણું તુચ્છ છે. તું સમત્વબુદ્ધિનો આશ્રય લે. ફળની લાલસા રાખનારા પામરો દયાપાત્ર છે. ——૪૯.
બુદ્ધિયુક્ત એટલે સમતાવાળો પુરૂષ અહીં જ પાપપુણ્યનો સ્પર્શ થવા દેતો નથી; તેથી તું સમત્વને સારૂ પ્રયત્ન કર. સમતા એ જ કાર્યકુશળતા છે. ——૫૦.
કેમ કે સમત્વબુદ્ધિવાળા મુનિઓ કર્મથી ઉત્પન્ન થતાં ફળનો ત્યાગ કરીને જન્મબંધનમાંથી મુક્ત થઈ નિષ્કલંક પદ એવા મોક્ષને પામે છે. ——૫૧.
જ્યારે તારી બુદ્ધિ મોહરૂપી કીચડને પાર ઊતરી જશે ત્યારે તને સાંભળેલાને વિષે તેમ જ સાંભળવાનું બાકી હશે તેને વિષે ઉદાસીનતા પ્રાપ્ત થશે. ——૫૨.
અનેક પ્રકારના સિદ્ધાન્તો સાંભળવાથી વ્યગ્ર થઈ ગયેલી તારી બુદ્ધિ જ્યારે સમાધિમાં સ્થિર થશે ત્યારે જ તું સમત્વને પામીશ. ——૫૩.
૭.
अर्जुन बोल्याः
હે કેશવ! સ્થિતપ્રજ્ઞ અથવા સમાધિસ્થનાં શાં ચિહ્ન હોય? સ્થિતપ્રજ્ઞ કેવી રીતે બોલે, બેસે ને ચાલે? ——૫૪.
श्रीभगवान बोल्याः
હે પાર્થ! જ્યારે મનમાં ઊઠતી બધી કામનાઓનો મનુષ્ય ત્યાગ કરે છે અને આત્મામાં આત્મા વડે જ સંતુષ્ટ રહે છે ત્યારે તે સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય છે. ——૫૫.
નોંધઃ આત્મામાં આત્મા વડે જ સંતુષ્ટ રહેવું એટલે આત્માનો આનંદ અંદરથી શોધવો, સુખદુઃખ દેનારી બહારની વસ્તુઓ ઉપર આનંદનો આધાર ન રાખવો.
આનંદ એ સુખથી નોખી વસ્તુ છે એ ધ્યાનમાં રાખવું ઘટે. મને પૈસા મળે તેમાં હું સુખ માનું એ મોહ. હું ભિખારી હોઉં, ભૂખનું દુઃખ હોય છતાં હું ચોરીની કે બીજી લાલચમાં ન પડું તેમાં જે વસ્તુ રહેલ છે તે આનંદ આપે છે, તેને આત્મ-સંતોષ કહી શકાય. (૨૩)
દુઃખોથી જે દુઃખી ન થાય, સુખોની ઈચ્છા ન રાખે અને જે રાગ, ભય અને ક્રોધથી રહિત હોય તે મુનિ સ્થિરબુદ્ધિ કહેવાય છે. ——૫૬.
જે બધે રાગરહિત છે અને શુભ પામતાં નથી તેને આવકાર આપતો અથવા અશુભ પામીને નથી અકળાતો તેની બુદ્ધિ સ્થિર છે. ——૫૭.
કાચબો સર્વ કોરથી અંગો સમેટી લે તેમ આ પુરૂષ જ્યારે ઈંદ્રિયોને તેમના વિષયોમાંથી સમેટી લે છે ત્યારે તેની બુદ્ધિ સ્થિર થઈ છે એમ કહેવાય. ——૫૮.
દેહધારી જ્યારે નિરાહારી રહે છે ત્યારે તેના વિષયો મોળા પડે છે. પણ રસ નથી જતો; તે રસ તો પરવસ્તુ, પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર થવાથી શમે છે. ——૫૯.
નોંધઃ આ શ્લોક ઉપવાસાદિનો નિષેધ નથી કરતો પણ તેની મર્યાદા સૂચવે છે. વિષયોને શાન્ત કરવા સારુ ઉપવાસાદિ આવશ્યક છે, પણ તેમની જડ એટલે એમને વિષે રહેલો રસ તો કેવળ ઈશ્વરની ઝાંખી થયે જ શમે. ઈશ્વરસાક્ષાત્કારનો જેને રસ લાગ્યો તે બીજા રસોને ભૂલી જ જાય. (૨૪)
હે કૌન્તેય! ડાહ્યો પુરૂષ યત્ન કરતો હોય છતાં ઈન્દ્રિયો એવી તો વલોવી નાખનારી છે કે તેનું મન બળાત્કારે હરી લે છે. ——૬૦.
એ બધી ઈન્દ્રિયોને વશમાં રાખી યોગીએ મારામાં તન્મય થઈ રહેવું જોઈએ. કેમ કે પોતાની ઈન્દ્રિયો જેના વશમાં છે તેની બુદ્ધિ સ્થિર છે. ——૬૧.
નોંધઃ એટલે કે ભક્તિ વિના – ઈશ્વરની સહાય વિના – પુરુષ-પ્રયત્ન મિથ્યા છે.
વિષયોનું ચિંતવન કરનાર પુરૂષના મનમાં તેમને વિષે આસક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. આસક્તિમાંથી કામના થાય છે અને કામનામાંથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે. ——૬૨.
નોંધઃ કામનાવાળાને ક્રોધ અનિવાર્ય છે, કેમ કે કામ કોઈ દિવસ તૃપ્ત થતો જ નથી. (૨૫)
ક્રોધમાંથી મૂઢતા પેદા થાય છે, મૂઢતામાંથી ભાન ભુલાય છે ને ભાન જવાથી જ્ઞાનનો નાશ થાય છે. અને જેના જ્ઞાનનો નાશ થયો તે જાતે જ નાશ પામે છે. (તેની સર્વ પ્રકારે અધોગતિ થાય છે.) ——૬૩.
પણ જેનું મન પોતાના કાબૂમાં છે અને જે રાગદ્વેષરહિત એવી તથા પોતાને વશ વર્તનારી ઈન્દ્રિયોથી (ઘટતા) વિષયોનું ગ્રહણ કરે છે તે પુરૂષ ચિત્તની પ્રસન્નતા મેળવે છે. ——૬૪.
ચિત્તપ્રસન્નતાથી એનાં બધાં દુઃખો ટળે છે અને પ્રસન્નતા પામેલાની બુદ્ધિ તરત જ સ્થિર થાય છે. ——૬૫.
જેને સમત્વ નથી તેને વિવેક નથી, ભક્તિ નથી. અને જેને ભક્તિ નથી તેને શાન્તિ નથી. હવે જ્યાં શાન્તિ નથી ત્યાં સુખ ક્યાંથી જ હોય? ——૬૬.
વિષયોમાં ભટકતી ઈન્દ્રિયોની પાચળ જેનું મન દોડી જાય છે તેનું મન – વાયુ જેમ નૌકાને પાણીમાં તાણી લઈ જાય છે તેમ – તેની બુદ્ધિને ગમે ત્યાં તાણી લઈ જાય છે. ——૬૭.
તેથી હે મહાબાહો! જેની ઈન્દ્રિયો ચોમેર વિષયોમાંથી નીકળીને પોતાના વશમાં આવી ગયેલી હોય છે તેની બુદ્ધિ સ્થિર થાય છે. ——૬૮.
જે ટાણે સર્વ પ્રાણી સૂતાં હોય છે તે ટાણે સંયમી જાગતો હોય છે. અને જેમાં લોકો જાગતા હોય છે તેમાં જ્ઞાનવાન મુનિ સૂતો હોય છે. ——૬૯.
નોંધઃ ભોગી મનુષ્યો રાત્રીના બારએક વાગ્યા સુધી નાચ, રંગ, ખાનપાનાદિમાં પોતાનો સમય ગાળે છે ને પછી સવારના સાતઆઠ વાગ્યા સુધી સૂએ છે. સંયમી રાત્રિના સાતઆઠ વાગ્યે સૂઈ મધરાતે ઊઠી ઈશ્વરનું ધ્યાન ધરે છે.
વળી જ્યાં ભોગી સંસારનો પ્રપંચ વધારે છે તે ઈશ્વરને ભૂલે છે, ત્યાં સંયમી સંસારી પ્રપંચથી અણજાણ રહે છે ને ઈશ્વરનો સાક્ષાત્કાર કરે છે. એમ બેના પંથ ન્યારા છે એમ આ શ્લોકમાં ભગવાને સૂચવ્યું છે. (૨૭)
બધેથી સતત ભરાતાં છતાં જેની મર્યાદા અચળ રહે છે એવા સમુદ્રમાં જેમ પાણી સમાઈ જાય છે તેમ જે મનુષ્યને વિષે સંસારના ભોગો શમી જાય છે તે જ શાન્તિ પામે છે, નહીં કે કામનાવાળો મનુષ્ય. ——૭૦.
બધી કામનાઓને છોડી જે પુરૂષ ઈચ્છા, મમતા અને અહંકારરહિત થઈ વિચરે છે તે જ શાન્તિ પામે છે. ——૭૧.
હે પાર્થ! ઈશ્વરને ઓળખનારની સ્થિતિ આવી વર્તે છે. તે પામ્યા પછી તે મોહને વશ નથી થતો. અને મરણકાળે પણ આવી જ સ્થિતિ નભે એટલે તે બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે. ——૭૨.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘સાંખ્યયોગ’ નામનો બીજો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
અધ્યાય ૩. કર્મયોગ
આ અધ્યાય ગીતાનું સ્વરૂપ જાણવાની કૂંચી છે એમ કહેવાય. તેમાં કર્મ કેમ કરવું અને કયું કરવું, તથા ખરું કર્મ કોને કહેવું જોઈએ તે સ્પષ્ટ કર્યું છે. અને બતાવ્યું છે કે ખરું જ્ઞાન પારમાર્થિક કર્મોમાં પરિણમવું જ જોઈએ.
૮.
अर्जुन बोल्याः
હે જનાર્દન! જો તમે કર્મના કરતાં બુદ્ધિને ચડિયાતી માનો છો તો હે કેશવ! તમે મને ઘોર કર્મને વિષે કેમ પ્રેરો છો? ——૧.
નોંધઃ બુદ્ધિ એટલે સમત્વબુદ્ધિ.
તમારાં મિશ્ર વચનથી મારી બુદ્ધિને તમે જાણે શંકાશીલ બનાવો છો તેથી તમે મને એક જ વાત નિશ્ચયપૂર્વક કહો કે જેથી મારૂં કલ્યાણ થાય. ——૨.
નોંધઃ અર્જુન મૂંઝાય છે; કેમ કે એક તરફથી ભગવાન તેને શિથિલ થવાને સારુ ઠપકો દે છે અને બીજી તરફથી બીજા અધ્યાયના ૪૯-૫૦ શ્લોકોમાં કર્મત્યાગનો આભાસ આવી જાય છે. ઊંડે વિચારતાં એમ નથી એમ ભગવાન હવે બતાવશે. (૨૯)
श्रीभगवान बोल्याः
હે પાપરહિત! હું પૂર્વે કહી ગયો છું કે આ લોકને વિષે બે પ્રકારની નિષ્ઠા (આસ્થા) હોય છે¬ : એક તો જ્ઞાનયોગ વડે સાંખ્યોની અને કર્મયોગ વડે યોગીની.——૩.
કર્મનો આરંભ ન કરવાથી મનુષ્ય નૈષ્કર્મ્ય અનુભવતો નથી અને કર્મના કેવળ બાહ્ય ત્યાગથી મોક્ષ મેળવતો નથી. ——૪.
નોંધઃ નૈષ્કર્મ્ય એટલે મનથી, વાણીથી અને શરીરથી કર્મનું ન કરવાપણું. પણ આવી નિષ્કર્મતાનો અનુભવ કર્મ ન કરીને કોઈ નથી લઈ શકતું. ત્યારે એનો અનુભવ કેમ મળે એ હવે જોવાનું છે. (૩૦)
ખરેખર, કોઈ એક ક્ષણભર પણ કર્મ કર્યા વિના નથી રહી શકતું. પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થયેલા ગુણો પરવશ પડેલા પ્રત્યેક જણ પાસેથી કર્મ કરાવે છે. ——૫.
જે મનુષ્ય કર્મ કરનારી ઈન્દ્રિયોને રોકે છે પણ તે તે ઈન્દ્રિયોના વિષયનું ચિન્તવન મનથી કરે છે તે મૂઢાત્મા મિથ્યાચારી કહેવાય છે. ——૬.
નોંધઃ જેમ કે વાણીને રોકે છે પણ મનમાં કોઈને ગાળ કાઢે છે તે નિષ્કર્મ નથી પણ મિથ્યાચારી છે.
આનો અર્થ એવો નથી કે મન રોકાય નહીં ત્યાં લગી શરીરને રોકવું નિરર્થક છે. શરીરને રોક્યા વિના મન ઉપર અંકુશ આવતો જ નથી. પણ શરીરના અંકુશની સાથે મન ઉપર અંકુશ રાખવાનો પ્રયત્ન હોવો જ જોઈએ.
જેઓ બીક, શરમ કે એવાં બાહ્ય કારણોને લીધે શરીરને રોકે છે પણ મનને વાળતા નથી, એટલું જ નહીં પણ મનથી તો વિષય ભોગવે છે અને લાગ ફાવે તો શરીરથી પણ ભોગવે તેવા મિથ્યાચારીની અહીં નિંદા છે.
હવે પછીનો શ્લોક આથી ઊલટો ભાવ દર્શાવે છે. (૩૧)
પણ હે અર્જુન! જે મનુષ્ય ઈન્દ્રિયોને મનથી નિયમમાં રાખી સંગ રહિત થઈ કર્મ કરનારી ઈંદ્રિયો વડે કર્મયોગનો આરંભ કરે છે તે શ્રેષ્ઠ પુરૂષ છે. ——૭.
નોંધઃ આમાં બહાર ને અંદરનો મેળ સાધ્યો છે. મનને અંકુશમાં રાખતાં છતાં મનુષ્ય શરીર વડે એટલે કે કર્મેંન્દ્રિયો વડે કંઈ ને કંઈક તો કરશે જ. પણ જેનું મન અંકુશમાં છે તેના કાન દુખિત વાતો નહીં સાંભળે પણ ઈશ્વરભજન સાંભળશે, સત્પુરૂષોના ગુણોનું કથન સાંભળશે. જેનું મન પોતાને વશ છે તે આપણે જેને વિષય તરીકે ઓળખીએ છીએ તેમાં રસ નહીં લે. આવો મનુષ્ય આત્માને શોભે તેવાં જ કર્મો કરશે. આવાં કર્મો કરવાં તે કર્મમાર્ગ. જે વડે આત્માનો શરીરના બંધનમાંથી છૂટવાનો યોગ સધાય તે કર્મયોગ. આમાં વિષયાસક્તિને સ્થાન હોય જ નહીં.
તેથી તું નિયત કર્મ કર. કર્મ ન કરવા કરતાં કર્મ કરવાં એ વધારે સારૂં છે. તારા શરીરનો વ્યાપાર પણ કર્મ વિના નહીં ચાલે. ——૮.
નોંધઃ નિયત શબ્દ મૂળ શ્લોકમાં છે. તેનો સંબંધ આગલા શ્લોક સાથે છે. તેમાં મન વડે ઈન્દ્રિયોને નિયમમાં રાખી સંગરહિત થઈ કર્મ કરનારની સ્તુતિ છે. એટલે અહીં નિયત કર્મની એટલે ઈન્દ્રિયોને નિયમમાં રાખીને કરવાના કર્મની ભલામણ છે. (૩૨)
૯.
યજ્ઞાર્થે કરેલાં કર્મ સિવાયનાં બીજાં કર્મોથી આ લોકમાં બંધન પેદા થાય છે. તેથી હે કૌન્તેય! તું રાગરહિત થઈને યજ્ઞાર્થે કર્મ કર. ——૯.
નોંધઃ યજ્ઞ એટલે પરોપકારાર્થે, ઈશ્વરાર્થે કરેલાં કર્મ.
પ્રજાને યજ્ઞસહિત ઉત્પન્ન કરીને પ્રજાપતિ બ્રહ્મા બોલ્યાઃ ‘આ યજ્ઞ દ્વારા તમે વૃદ્ધિને પામજો. એ તમને ઈચ્છિત ફળ આપો. તમે યજ્ઞ દ્વારા દેવોને પોષો અને એ દેવો તમને પોષે. આમ એકબીજાને પોષીને તમે પરમ કલ્યાણને પામો. યજ્ઞ વડે સંકલ્પ થયેલા દેવો તમને ઈચ્છિત ભોગ આપશે. તેમણે આપેલું જે કોઈ, વળતર આપ્યા વિના, ભોગવે છે તે અવશ્ય ચોર છે.’——૧૦-૧૧-૧૨.
નોંધઃ અહીં દેવ એટલે ભૂતમાત્ર, ઈશ્વરની સૃષ્ટિ ભૂતમાત્રની સેવા તે દેવસેવા અને તે જ યજ્ઞ. (૩૩)
જેઓ યજ્ઞમાંથી વધેલું જમનારા છે તે બધાં પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે. જેઓ પોતાને જ અર્થે પકાવે છે તેઓ પાપ ખાય છે. ——૧૩.
અન્નમાંથી ભૂતમાત્ર પેદા થાય છે. અન્ન વરસાદથી પેદા થાય છે. વરસાદ યજ્ઞથી થાય છે. અને યજ્ઞ કર્મથી થાય છે. તું જાણ કે કર્મ પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, પ્રકૃતિ અક્ષરબ્રહ્મ થકી, અને તેથી સર્વવ્યાપક બ્રહ્મ હમેશાં યજ્ઞને વિષે રહેલ છે. ——૧૪-૧૫.
આમ પ્રવર્તેલ ચક્રને જે નથી અનુસરતો તે મનુષ્ય પોતાનું જીવન પાપી બનાવે છે, ઈન્દ્રિય-સુખમાં મચ્યો રહે છે, અને હે પાર્થ! તે વ્યર્થ જીવે છે. ——૧૬.
પણ જે મનુષ્ય આત્મામાં રમનારો છે, જે તેથી જ તૃપ્ત રહે છે અને તેમાં જ સંતોષ માને છે તેને કંઈ કરવાપણું નથી હોતું. ——૧૭.
કરવા ન કરવામાં તેનો કંઈ જ સ્વાર્થ નથી. ભૂતમાત્રને વિષે તેને કશો અંગત સ્વાર્થ નથી. ——૧૮.
એટલે તું તો સંગરહિત થઈને નિરંતર કર્તવ્ય કર્મ કર. અસંગ રહીને જ કર્મ કરનારો પુરૂષ મોક્ષ પામે છે. ——૧૯.
જનક જેવા અનેક લોકો કર્મ થકી જ પરમ સિદ્ધિને પામી ગયા છે.
૧૦.
લોકસંગ્રહ જોતાં પણ તારે કર્મ કરવું ઘટે છે. ——૨૦.
(કેમ કે) જે જે આચરણ ઉત્તમ પુરૂષો કરે છે તેનું અનુકરણ સામાન્ય લોકો કરે છે. જે (આદર્શ) ને તેઓ પ્રમાણ બનાવે છે તેને લોકો અનુસરે છે. ——૨૧.
હે પાર્થ! મારે ત્રણે લોકો માં કંઈ જ કરવાપણું નથી. મેળવવા યોગ્ય કંઈ નથી મળ્યું એમ પણ નથી; તોયે હું કર્મમાં પ્રવૃત્ત રહું છું. ——૨૨.
નોંધઃ સૂર્ય, ચંદ્ર, પૃથ્વી ઈત્યાદિની નિરંતર અને અચૂક ગતિ ઈશ્વરનાં કર્મો સૂચવે છે. આ કર્મો માનસિક નહીં પણ શારીરિક ગણાય. ‘ઈશ્વર નિરાકાર હોવા છતાં શારીરિક કર્મો કરે છે, એમ કેમ કહેવાય?’ એવી શંકા કરવાને સ્થાન નથી. કેમ કે તે અશરીરી છતાં શરીરીની જેમ વર્તતો દેખાય છે. તેથી જ તેકર્મ કરતો છતો ‘અકર્મકૃત’ અને અલિપ્ત છે.
મનુષ્યને સમજવાનું તો એ છે કે જેમ ઈશ્વરની પ્રત્યેક કૃતિ યંત્રવત્ કામ કરે છે તેમ મનુષ્યે પણ બુદ્ધિપૂર્વક છતાં યંત્રની જેમ જ નિયમિત કામ કરવાં ઘટે છે. યંત્રગતિનો અનાદર કરી સ્વચ્છંદી થવામાં મનુષ્યની વિશેષતા નથી, – (૩૫) પણ જ્ઞાનપૂર્વક તે ગતિનું અનુકરણ કરવામાં છે.
અલિપ્ત રહી, અસંગ થઈ, યંત્રવત્ કાર્ય કરે તો તેને ઘસારો લાગતો નથી. તે મરણ પર્યંત તાજો રહો છે. દેહ દેહના નિયમને અનુસરી તેના કાળે પડે છે, પણ તેમાં રહેલો આત્મા જેવો હતો તેવો જ રહે છે.
જો હું કદી પણ આળસ મરડવા સરખોયે થોભ્યા વિના કર્મને વિષે પ્રવૃત્ત ન રહું તો હે પાર્થ! લોકો બધી રીતે મારા વર્તનને અનુસરશે. જો હું કર્મ ન કરૂં તો આ લોકો નષ્ટ થાય; હું અવ્યવસ્થાનો કર્તા બનું અને આ લોકોનો નાશ કરૂં. ——૨૩-૨૪.
હે ભારત! જેમ અજ્ઞાની લોકો આસક્ત થઈ ને કામ કરે છે તેમ જ્ઞાનીએ આસક્તિરહિત થઈને લોકકલ્યાણને ઈચ્છીને કામ કરવું જોઈએ. ——૨૫.
કર્મને વિષે આસક્ત એવા અજ્ઞાની મનુષ્યોની બુદ્ધિને જ્ઞાની ડામાડોળ ન કરે, પણ સમત્વ જાળવી સારી રીતે કર્મો કરી તેમને સર્વ કર્મોને વિષે પ્રેરે. ——૨૬.
(નોંધઃ લોકો અવળે માર્ગ જઈ સમજનો નાશ ન કરે એ હેતુથી માર્ગદર્શન દ્વારા લોકકલ્યાણ સાધવું તે લોકસંગ્રહ.) – (૩૬)
બધાં કર્મો પ્રકૃતિના ગુણો વડે જ કરેલાં હોય છે. ત્યાં અહંકારથી મૂઢ બનેલો મનુષ્ય હું કર્તા છું એમ માની બેસે છે. જ્યારે, હે મહાબાહો! ગુણ અને કર્મના વિભાગના રહસ્યને જાણનારો પુરૂષ ‘ગુણો ગુણોને વિષે વર્તે છે’ એમ ધ્યાનમાં આણીને તેમાં આસક્ત નથી થતો. ——૨૭-૨૮.
નોંધઃ જેમ શ્વાસોચ્છવાસ આદિ ક્રિયા પોતાની મેળે થાય છે; તેને વિષે મનુષ્ય આસક્ત નથી થતો, અને જ્યારે તે અવયવોને વ્યાધિ હોય ત્યારે જ મનુષ્યને તેની ચિંતા કરવી પડે છે, અથવા તેને તે અવયવની હસ્તીનું પણ ભાન થાય છે, તેમ સ્વાભાવિક કર્મો પોતાની મેળે થતાં હોય તો તેમને વિષે આસક્તિ ન હોય. જેનો સ્વભાવ ઉદારતાનો છે તે પોતે ઉદાર છે એમ જાણતો પણ નથી; તેનાથી દાન કર્યા વિના રહેવાય જ નહીં. આવી અનાસક્તિ અભ્યાસ અને ઈશ્વરકૃપા વડે જ આવે. – (૩૭)
પ્રકૃતિના ગુણોથી મોહ પામેલા મનુષ્યો ગુણોનાં કાર્યોમાં આસક્ત રહે છે. આ અજ્ઞાની મંદબુદ્ધિ લોકોને જ્ઞાનીઓએ અસ્થિર ન કરવા જોઈએ. ——૨૯.
૧૧.
અધ્યાત્મવૃત્તિ રાખી બધાં કર્મો મને અર્પણ કરીને આસક્તિ અને મમત્વ છોડી રાગરહિત થઈ તું યુદ્ધ કર. ——૩૦.
નોંધઃ જે દેહમાં રહેલા આત્માને ઓળખે છે અને તે પરમાત્માનો જ અંશ છે એમ જાણે છે તે બધું પરમાત્માને જ અર્પણ કરશે. જેમ સેવક સ્વામીની ઓથે નભે છે અને બધું તેને અર્પણ કરે છે તેમ. – (૩૮)
શ્રદ્ધા રાખી, દ્વેષને ત્યાગી જે મનુષ્યો મારા આ અભિપ્રાય પ્રમાણે હમેશાં ચાલે છે તેઓ પણ કર્મબંધનથી મુક્ત થાય છે. ——૩૧.
પણ જેઓ મારા આ અભિપ્રાયનો દોષ કાઢી તેને નથી અનુસરતા તેઓ જ્ઞાનહીન મૂર્ખ છે. તેમનો નાશ થયેલો જાણ. ——૩૨.
(એ વાત સાચી છે કે) જ્ઞાની પણ પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે વર્તે છે, પ્રાણીમાત્ર. પોતાના સ્વભાવને અનુસરે છે, ત્યાં બળાત્કાર શું કરે? ——૩૩.
નોંધઃ બીજા અધ્યાયના ૬૧ કે ૬૮ મા શ્લોકનો આ વિરોધી શ્લોક નથી. ઈન્દ્રિયોનો નિગ્રહ કરતાં કરતાં મનુષ્યે મરી છૂટવાનું છે, પણ તેમ છતાં સફળતા ન મળે તો નિગ્રહ એટલે બળાત્કાર નિરર્થક છે. આમાં નિગ્રહની નિંદા નથી સૂચવી. સ્વભાવનું સામ્રાજ્ય બતાવ્યું છે. ‘આ તો મારો સ્વભાવ છે.’ એમ કહી કોઈ ખોટો થઈ બેસે તે આ શ્લોકનો અર્થ નથી સમજતો.
સ્વભાવની આપણને ખબર પડતી નથી. ટેવમાત્ર સ્વભાવ નથી. અને આત્માનો સ્વભાવ ઊર્ધ્વગમન છે. એટલે આત્મા જ્યારે નીચે ઊતરે ત્યારે તેની સામે થવું એ કર્તવ્ય છે. તેથી જ નીચેનો શ્લોક સ્પષ્ટ કરે છે.
(છતાં) પોતપોતાના વિષયોને વિષે ઈન્દ્ર–યોને રાગદ્વેષ રહેલા જ છે (એ ધ્યાનમાં રાખીને) મનુષ્યે તે રાગદ્વેષને વશ થવું ન ઘટે. કેમ કે તેઓ મનુષ્યના વાટશત્રુ છે. ——૩૪.
નોંધઃ કાનનો વિષય સાંભળવું એ છે. સારૂં લાગે તે જ સાંભળવું તેને ગમે – એ રાગ; જે માઠું માને તે સાંભળવું ન ગમે – તે દ્વેષ. – (૩૯)
‘એ તો સ્વભાવ છે’ એમ કહી રાગદ્વેષને વશ થવાને બદલે તેમની સામે થવું ઘટે. આત્માનો સ્વભાવ સુખદુઃખથી અસ્પૃષ્ટ રહેવાનો છે. સ્વભાવને મનુષ્યે પહોંચવાનું છે.
પરાયો ધર્મ સુલભ હોય છતાં તેના કરતાં પોતાનો ઊતરતો ધર્મ પણ વધારે સારો છે. સ્વધર્મમાં મોત પણ સારૂં છે; પરધર્મ ભયાનક છે. ——૩૫.
નોંધઃ સમાજમાં એકનો ધર્મ ઝાડુ કાઢવાનો હોય ને બીજાનો ધર્મ હિસાબ રાખવાનો હોય. હિસાબ રાખનાર ભલે ઉત્તમ ગણાય છતાં ઝાડુ કાઢનાર જો પોતાનો ધર્મ છોડે તો તે ભ્રષ્ટ થાય ને સમાજને હાનિ પહોંચે. ઈશ્વરના દરબારમાં બન્નેની સેવાની કિંમત તેમની નિષ્ઠા પ્રમાણે અંકાશે. ધંધાની કિંમત ત્યાં તો એક જ હોય. બંને ઈશ્વરાર્પણબુદ્ધિથી પોતાનું કર્તવ્ય કરે તો મોક્ષને સરખા યોગ્ય બને છે. – (૪૦)
૧૨.
अर्जुन बोल्याः
હે વાર્ષ્ણેય! બળાત્કારે જોડાતો ન હોય તેમ ન ઈચ્છતો છતો કોનાથી પ્રેરાઈને મનુષ્ય પાપ કરે છે? ——૩૬.
श्रीभगवान बोल्याः
રજોગુણથી ઉત્પન્ન થયેલો એ (પ્રેરક) કામ ક્રોધ છે; એનું પેટ જ ભરાતું નથી, એ મહાપાપી છે. એને આ લોકમાં શત્રુરૂપ સમજ. ——૩૭.
નોંધઃ આપણો ખરો શત્રુ અંતરમાં રહેલો કામ કહો કે ક્રોધ કહો તે જ છે. – (૪૧)
જેમ ધુમાડાથી અગ્નિ અથવા મેલથી અરીસો અથવા ઓરથી ગર્બ ઢંકાયેલો રહે છે, તેમ કામાદિરૂપ શત્રુથી આ જ્ઞાન ઢંકાયેલું રહે છે.——૩૮.
હે કૌન્તેય! તૃપ્ત ન કરી શકાય એવો આ કામરૂપ અગ્નિ નિત્યનો શત્રુ છે, તેનાથી જ્ઞાનીનું જ્ઞાન ઢંકાયેલું છે. ——૩૯.
ઈન્દ્રિયો, મન ને બુદ્ધિ આ શત્રુનું નિવાસસ્થાન છે. એ વડે જ્ઞાનને ઢાંકીને આ શત્રુ દેહીને મૂર્છિત કરે છે. ——૪૦.
નોંધઃ ઈન્દ્રિયોમાં કામ વ્યાપે છે તેથી મન મલિન થાય છે, તેથી વિવેકશક્તિ મંદ થાય છે, તેથી જ્ઞાનનો નાશ થાય છે. જુઓ અ. ૨, શ્લોક ૬૨-૬૪.
તેથી હે ભરતવર્ષ! તું પહેલાં તો ઈન્દ્રિયોને નિયમમાં રાખી જ્ઞાન અને અનુભવનો નાશ કરનાર આ પાપીનો અવશ્ય ત્યાગ કર. ——૪૧.
ઈન્દ્રિયો સૂક્ષ્મ છે, તેથી વધારે સૂક્ષ્મ મન છે, તેથી વધારે સૂક્ષ્મ બુદ્ધિ છે. જે બુદ્ધિથી પણ અત્યંત સૂક્ષ્મ છે તે આત્મા છે. ——૪૨.
નોંધઃ એટલે જો ઈન્દ્રિયો વશમાં રહે તો સૂક્ષ્મ કામને જીતવો સહેલ થઈ પડે. – (૪૨)
આમ બુદ્ધિથી પર એવા આત્માને ઓળખીને અને આત્મા વડે મનને વશ કરીને હે મહાબાહો! કામરૂપ દુર્જય શત્રુનો સંહાર કર. ——૪૩.
નોંધઃ મનુષ્ય જો દેહમાં રહેલ આત્માને જાણે તો મન તેને વશ રહે, ઈન્દ્રિયોને વશ ન રહે. અને મન જીતાય તો કામ શું કરી શકે? – (૪૩)
ૐ તત્સત્

જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘કર્મયોગ’ નામનો ત્રીજો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૪. જ્ઞાન-કર્મ-સંન્યાસ-યોગ
આ અધ્યાયમાં ત્રીજાનું વધારે વિવેચન છે, અને જૂદા જૂદા પ્રકારના કેટલાક યજ્ઞોનું વર્ણન છે. – (૪૪)
૧૩.
श्रीभगवान बोल्याः
ક્ષીણ ન થનારો આ યોગ મેં વિવસ્વાનને (સૂર્યને) કહ્યો. તેણે તે મનુને અને મનુએ ઈક્ષ્વાકુને કહ્યો. ——૧.
આમ પરંપરાથી મળેલો, તે યોગ રાજર્ષિઓ જાણતા હતા. પણ પછી દીર્ઘ કાળને બળે તે લુપ્ત થયો. ——૨.
તે જ પુરાતન યોગ, ઉત્તમ મર્મની વાત હોઈ, મેં આજે તને કહ્યો છે, કેમ કે તું મારો ભક્ત પણ છે અને સખા પણ છે. ——૩.
अर्जुन बोल्याः
તમારો જન્મ તો હમણાંનો છે, વિવસ્વાનનો પૂર્વે થયેલો છે. ત્યારે હું કેમ જાણું કે તમે તે (યોગ) સૌથી પહેલો કહ્યો હતો? ——૪.
श्रीभगवान बोल्याः
હે અર્જુન! મારા અને તારા જન્મો તો ઘણાયે થઈ ગયા. તે બધા હું જાણું છું તું નથી જાણતો. ——૫.
હું અજન્મ, અવિનાશી ને વળી ભૂતમાત્રનો ઈશ્વર છું; છતાં મારા સ્વભાવ પર આરૂઢ થઈને મારી માયાના બળથી હું જન્મ ધારણ કરૂં છું. ——૬.
હે ભારત! જ્યારે જ્યારે ધર્મ મંદ પડે છે, તથા અધર્મ જોર કરે છે, ત્યારે ત્યારે હું જન્મ ધારણ કરૂં છું. ——૭.
સાધુઓની રક્ષાને અર્થે અને દુષ્ટોના નાશને અર્થે તથા ધર્મને પુનરૂદ્ધાર કરવાને સારૂ યુગે યુગે હું જન્મ લઉં છું. ——૮.
નોંધઃ અહીં શ્રદ્ધાળુને આશ્વાસન છે, ને સત્યના – ધર્મના – અવિચળપણાની પ્રતિજ્ઞા છે. આ જગતમાં ભરતીઓટ થયાં જ કરે છે. પણ અંતે ધર્મનો જ જય થાય છે. સંતોનો નાશ થતો, કેમ કે સત્યનો નાશ નથી થતો. દુષ્ટોનો નાશ જ છે, કેમ કે અસત્યને અસ્તિત્વ નથી. આમ જાણી મનુષ્ય પોતે કર્તાપણાના અભિમાનથી હિંસા ન કરે, દુરાચારે ન ચાલે. ઈશ્વરની અકળ માયા પોતાનું કામ કર્યે જ જાય છે. આ જ અવતાર કે ઈશ્વરનો જન્મ. વસ્તુતાએ ઈશ્વરને જન્મવાપણું હોય જ નહીં. – (૪૫)
આમ જે મારા દિવ્ય જન્મ અને કર્મના રહસ્યને જાણે છે તે, હે અર્જુન! દેહનો ત્યાગ કરીને પુનર્જન્મ નથી પામતો, પણ મને પામે છે. ——૯.
નોંધઃ કેમ કે જ્યારે મનુષ્યને એવો દ્રઢ વિશ્વાસ થાય છે કે ઈશ્વર સત્યનો જ જય કરાવે છે, ત્યારે તે સત્યને છોડતો નથી, ધીરજ રાખે છે, દુઃખો સહન કરે છે અને મમતા રહિત થવાથી જન્મમરણના ફેરામાંથી મુક્ત થઈ ઈશ્વરનું જ ધ્યાન ધરીને તેમાં લય પામે છે. – (૪૬)
રાગ, ભય અને ક્રોધરહિત થયેલા, મારૂં જ ધ્યાન ધરતાં મારો જ આશ્રય લેનારા, જ્ઞાનરૂપી તપથી પવિત્ર થયેલા ઘણા મારા સ્વરૂપને પામ્યા છે. ——૧૦.
જેઓ જે પ્રમાણે મારો આશ્રય લે છે તે પ્રમાણે હું તેમને ફળ આપું છું. ગમે તે પ્રકારે પણ હે પાર્થ! મનુષ્યો મારા માર્ગને અનુસરે છે – મારા શાસન નીચે રહે છે. ——૧૧.
નોંધઃ એટલે કે કોઈ ઈશ્વરી કાયદાનું ઉલ્લંઘન નથી કરી શકતું જેવું વાવે છે તેવું લણે છે; જેવું કરે છે તેવું ભરે છે. ઈશ્વરી કાયદાને – કર્મના કાયદાને અપવાદ નથી. સહુને સરખો એટલે પોતપોતાની યોગ્યતા પ્રમાણે ન્યાય મળે છે.(૪૭)
કર્મોની સિદ્ધિ ઈચ્છનારા મનુષ્યો આ લોકમાં દેવતાઓને પૂજે છે. તેથી તેમને કર્મજન્ય ફળ મનુષ્યલોકમાં જ તુરત મળે છે. ——૧૨.
નોંધઃ દેવતા એટલે સ્વર્ગમાં રહેનારી ઈન્દ્રવરુણાદિ વ્યક્તિઓ નહીં. દેવતા એટલે ઈશ્વરના અંશરૂપ શક્તિ. એ અર્થમાં મનુષ્ય પણ દેવતા છે. વરાળ, વીજળી વગેરે મહાન શક્તિઓ દેવતા છે. તેની આરાધના કરવાનું ફળ તુરત અને આ લોકમાં મળે છે એમ આપણે જોઈએ છીએ. તે ફળ ક્ષણિક છે. તે આત્માને સંતોષ પણ નથી આપતું તો પછી મોક્ષ તો ક્યાંથી જ આપે? – (૪૭)
ગુણ અને કર્મના વિભાગ પ્રમાણે ચાર વર્ણ મેં ઉત્પન્ન કર્યા છે, તેમનો કર્તા છતાં મને તું અવિનાશી અકર્તા જાણજે. ——૧૩.
મને કર્મ સ્પર્શ કરતાં નથી. મને એમના ફળને વિષે લાલસા નથી. આમ જે મને સારી રીતે જાણે છે તે કર્મથી બંધન પામતા નથી. ——૧૪.
નોંધઃ કેમ કે મનુષ્યની પાસે કર્મ કરતાં છતાં અકર્મી રહેવાનો સર્વોત્તમ દ્રષ્ટાંત છે. અને બધાનો કર્તા ઈશ્વર જ છે, આપણે નિમિત્તમાત્ર જ છીએ, તો પછી કર્તાપણાનું અભિમાન કેમ હોય? – (૪૮)
આમ જાણીને પૂર્વેના મુમુક્ષુ લોકોએ કર્મ કર્યા છે. તેથી તું પણ પૂર્વજો સદા કરતા આવ્યા છે તેમ કર્મને જ કર. ——૧૫.
૧૪.
કર્મ શું, તેમ જ અકર્મ શું, એ વિષે ડાહ્યા પુરૂષો પણ મોહ પામ્યા છે. માટે કર્મ વિષે ડાહ્યા પુરૂષો પણ મોહ પામ્યા છે. માટે કર્મ વિષે હું તને બરાબર કહીશ, જે જાણીને તું અશુભથી બચીશ. ——૧૬.
કર્મનો વિકર્મ (એટલે કે નિષિદ્ધ કર્મ) નો અને અકર્મનો ભેદ જાણવો જોઈએ. કર્મની ગતિ ગૂઢ છે. ——૧૭.
કર્મમાં જે અકર્મ જુએ છે અને અકર્મમાં જે કર્મ જુએ છે તે લોકોમાં બુદ્ધિમાન ગણાય. તે યોગી છે અને તે સંપૂર્ણ કર્મ કરવાવાળો છે. ——૧૮.
નોંધઃ કર્મ કરતો છતો જે કર્તાપણાનું અભિમાન નથી રાખતો તેનું કર્મ અકર્મ છે, અને જે કર્મનો બહારથી ત્યાગ કરતો છતો મનમાં મહેલ બાંધ્યા જ કરે છે તેનું અકર્મ કર્મ છે.
જેને પક્ષઘાત થયો છે તે ઈરાદાપૂર્વક – અભિમાન પૂર્વક – રહી ગયેલું અંગ હલાવે ત્યારે હલે છે. આ માંદો પોતાનું અંગ હલાવવારૂપ ક્રિયાનો કર્તા બન્યો. આત્માનો ગુણ અકર્તાનો છે. જે મૂર્છિત થઈને પોતાને કર્તા માને છે તે આત્માને માનો કે પક્ષઘાત થયો છે, ને તે અભિમાની થઈ કર્મો કરે છે.
આ પ્રમાણે જે કર્મની ગતિ જાણે છે તે જ બુદ્ધિમાન યોગી કર્તવ્યપરાયણ ગણાય. ‘હું કરૂં છું’ એમ માનનારો કર્મ-વિકર્મનો ભેદ ભૂલી જાય છે, ને સાધનના સારાસારનો વિચાર નથી કરતો. આત્માની સ્વાભાવિક ગતિ ઊર્ધ્વ છે, એટલે જ્યારે મનુષ્ય નીતિમાર્ગ છોડે છે ત્યારે એનામાં હુંપણું છે જ એમ કહી શકાય. અભિમાનરહિત પુરૂષનાં કર્મ સહેજે સાત્ત્વિક હોય છે. – (૪૯)
જેના સર્વ આરંભો કામના અને સંકલ્પ વિનાના છે, અને જેનાં કર્મો જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ વડે બળી ગયાં છે; આવાને જ્ઞાની લોકો પંડિત કહે છે. ——૧૯.
કર્મફળની આસક્તિ છોડીને, જે સદાય સંતુષ્ટ રહે છે, જેને કશા આશ્રયની લાલસા નથી તે કર્મમાં સારી રીતે પરોવાયેલો હોવા છતાં કંઈ જ કરતો નથી એમ કહેવાય. ——૨૦.
નોંધઃ એટલે કે તેને કર્મનું બંધન ભોગવવું નથી પડતું.(૫૦)
જે આશારહિત છે, જેનું મન પોતાને વશ છે, જેણે સંગ્રહમાત્ર છોડી દીધો છે અને જેનું શરીર જ માત્ર કર્મ કરે છે તે કરતો છતો દોષિત થતો નથી. ——૨૧.
નોંધઃ અભિમાનપૂર્વક કરેલું કોઈ કર્મ ગમે તેવું સાત્વિક હોય તોયે બંધન કરનારૂં છે તે જ્યારે ઈશ્વરાર્પણબુદ્ધિથી અભિમાન વિના થાય છે ત્યારે બંધનરહિત બને છે. જેનો ‘હું’ શૂન્યતાને પામ્યો છે તેનું શરીર જ માત્ર કામ કરે છે. ઊંઘતા મનુષ્યનું શરીર જ માત્ર કામ કરે છે એમ કહી શકાય. જે કેદી બળાત્કારને વશ થઈ અનિચ્છાએ હળ હાંકે છે તેનું શરીર જ કામ કરે છે. જે સ્વેચ્છાએ ઈશ્વરનો કેદી બન્યો છે તેનું પણ શરીર જ માત્ર કામ કરે છે. કેમ કે તે પોતે શૂન્ય થયો છે. પ્રેરક ઈશ્વર છે. – (૫૦-૫૧)
જે સહજ મળેલાથી સંતુષ્ટ રહે છે, જે સુખદુઃખાદિ દ્વંદ્વથી મુક્ત થયો છે, જે દ્વેષરહિત થયો છે, અને જે સફળતા-નિષ્ફળતાને વિષે તટસ્થ છે તે કર્મ કરતો છતો બંધાતો નથી. ——૨૨.
જે આસક્તિરહિત છે, જેનું ચિત્ત જ્ઞાનમાં સ્થિર છે, જે મુક્ત છે અને જે યજ્ઞાર્થે જ કર્મો કરનાર છે તેનાં કર્મમાત્ર લય પામે છે. ——૨૩.
(યજ્ઞમાં) અર્પણ એ બ્રહ્મ, હવિ એટલે હવનની વસ્તુ એ બ્રહ્મ, બ્રહ્મરૂપી અગ્નિમાં હવન કરનાર એ પણ બ્રહ્મ; આમ કર્મની સાથે જેણે બ્રહ્મનો મેળ સાધ્યો છે તે બ્રહ્મને જ પામે. ——૨૪.
વળી કેટલાક યોગીઓ દેવતાઓના પૂજનરૂપ યજ્ઞ કરે છે, અને બીજા બ્રહ્મરૂપ અગ્નિમાં યજ્ઞ વડે યજ્ઞને જ હોમે છે. વળી કેટલાક શ્રવમાદિ ઈન્દ્રિયોના સંયમરૂપ યજ્ઞ કરે છે, અને બીજા કેટલાક શબ્દાદિ વિષયોને ઈન્દ્રિયાગ્નિમાં હોમે છે. ——૨૫-૨૬.
નોંધઃ સાંભળવાની ક્રિયા ઈત્યાદિનો સંયમ કરવો તે એક; અને ઈન્દ્રિયોનો ઉપયોગ કરતાં છતાં તેમના વિષયોને પ્રભુપ્રિત્યર્થે વાપરવા – જેમ કે ભજનાદિ સાંભળવાં – તે બીજો; વસ્તુતાએ બન્ને એક છે. (૫૨)
વળી બીજા, તમામ ઈન્દ્રિયકર્મોને અને પ્રાણકર્મોને જ્ઞાનદીપકથી સળગાવેલા આત્મસંયમરૂપ યોગાગ્નિમાં હોમે છે. ——૨૭.
નોંધઃ એટલે પરમાત્મામાં તન્મય થઈ જાય છે. – (૫૨)
આમ કોઈ યજ્ઞાર્થે દ્રવ્ય આપનારા હોય છે; કોઈ તપ કરનાર હોય છે. કેટલાક અષ્ટાંગયોગ સાધનારા હોય છે. જ્યારે કેટલાક સ્વાધ્યાય અને જ્ઞાનયજ્ઞ કરે છે. આ બધા તીક્ષ્ણ વ્રતધારી પ્રયત્નશીલ યાજ્ઞિક છે. ——૨૮.
બીજા પ્રાણાયામમાં તત્પર રહેનારા અપાનને પ્રાણવાયુમાં હોમે છે, પ્રાણમાં અપાનને હોમે છે, અથવા પ્રાણ અને અપાન બંનેને રોકે છે. ——૨૯.
નોંધઃ આ ત્રણ જાતના પ્રાણાયામ છે; રેચક, પૂરક ને કુંભક. – (૫૨) સંસ્કૃતમાં પ્રાણવાયુનો અર્થ ગુજરાતીના કરતાં ઊલટો છે. આ પ્રાણવાયુ અંદરથી બહાર નીકળનારો છે. આપણે જે બહારથી અંદર લઈએ છીએ તેને પ્રાણવાયુ – ઑક્સિજનને નામે ઓળખીએ છીએ.-(૫૩)
વળી બીજા આહારનો સંયમ કરી પ્રાણોને પ્રાણમાં હોમે છે. જેમણે યજ્ઞો વડે પોતાનાં પાપોને ક્ષીણ કર્યાં છે એવા આ બધા યજ્ઞને જાણનારા છે. ——૩૦.
હે કુરૂસત્તમ! યજ્ઞમાંથી શેષ રહેલું અમૃત જમનારા લોકો સનાતન બ્રહ્મને પામે છે. – યજ્ઞ નહીં કરનારને સારૂ આ લોક નથી તો પરલોક ક્યાંથી જ હોય? ——૩૧.
આમ વેદમાં ઘણા પ્રકારનાં યજ્ઞોનું વર્ણન થયું છે. એ બધાને કર્મમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણ. એ પ્રમાણે જાણીને તું મોક્ષ પામીશ. ——૩૨.
નોંધઃ અહીં કર્મનો વ્યાપક અર્થ છે. એટલે કે શારીરિક, માનસિક અને આત્મિક, આવાં કર્મ વિના યજ્ઞ હોય નહીં. યજ્ઞ વિના મોક્ષ ન હોય. આમ જાણવું અને તે પ્રમાણે આચરવું એ યજ્ઞોને જાણવાપણું છે. – (૫૩)
તાત્પર્ય એ થયું કે મનુષ્ય પોતાનાં શરીર, બુદ્ધિ અને આત્મા પ્રભુ-પ્રીત્યર્થે – લોક-સેવાને અર્થે ન વાપરે તો ચોર ઠરે છે. – (૫૩) તે મોક્ષને લાયક નથી બની શકતો. કેવળ બુદ્ધિ શક્તિનો ઉપયોગ આપે ને શરીર તથા આત્માને ચોરે તે પૂરો યાજ્ઞિક નથી; આ શક્તિઓને મેળવ્યા વિના તેનો પરોપકારાર્થે ઉપયોગ નથી થઈ શકતો. તેથી આત્મશુદ્ધિ વિના લોકસેવા અસંભવિત છે. સેવકે શારીરિક, બૌદ્ધિક અને આત્મિક ત્રણે શક્તિઓ સરખી રીતે કેળવવી રહી. – (૫૪)
૧૫.
હે પરંતપ! દ્રવ્યયજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ વધારે સારો છે, કેમ કે હે પાર્થ! કર્મમાત્ર જ્ઞાનમાં જ પરાકાષ્ઠાને પહોંચે છે. ——૩૩.
નોંધઃ પરોપકારવૃત્તિથી અપાયેલું દ્રવ્ય પણ જો જ્ઞાનપૂર્વક ન અપાયું હોય તો ઘણી વાર હાનિ કરે છે, એ કોણે નથી અનુભવ્યું? સારી વૃત્તિથી થયેલાં બધાં કર્મ ત્યારે જ શોભે જ્યારે તેમની સાથે જ્ઞાનનો મેળાપ થાય. તેથી કર્મભાવની પૂર્ણાહુતિ તો જ્ઞાનમાં જ હોય. – (૫૪)
તત્વને જાણનારા જ્ઞાનીઓની સેવા કરીને અને નમ્રતાપૂર્વક વિવેકથી ફરી ફરી પ્રશ્નો કરીને તે જ્ઞાન તું જાણજે. તેઓ તારી જિજ્ઞાસા તૃપ્ત કરશે. ——૩૪.
નોંધઃ જ્ઞાન મેળવવાની ત્રણ શરતો – પ્રણિપાત, પરિપ્રશ્ન, અને સેવા – આ યુગમાં ખૂબ ધ્યાનમાં રાખવા યોગ્ય છે. પ્રણિપાત એટલે નમ્રતા, વિવેક; પરિપ્રશ્ન એટલે ફરી ફરી પૂછવું તે; સેવા વિનાની નમ્રતા ખુશામતમાં ખપવાનો સંભવ છે. વળી જ્ઞાન શોધ્યા વિના નથી સંભવતું. એટલે ન સમજાય ત્યાં લગી શિષ્યે ગુરૂને નમ્રતાપૂર્વક પ્રશ્નો પૂછ્યા કરવા. એ જીજ્ઞાસાની નિશાની છે. આમાં શ્રદ્ધાની જરૂર છે. જેને વિષે શ્રદ્ધા ન હોય તેની તરફ હાર્દિક નમ્રતા ન હોય; તેની સેવા તો ક્યાંથી જ હોય? – (૫૫)
તે જ્ઞાન પામ્યા પછી હે પાંડવ! તને ફરી આવો મોહ નહીં થાય; તે જ્ઞાન વડે તું ભૂતમાત્રને પોતાને વિષે અને મારે વિષે જોઈશ. ——૩૫.
નોંધઃ ‘યથા પિંડે તથા બ્રહ્માંડે’ નો આ જ અર્થ. જેને આત્મદર્શન થયું છે તે પોતાના આત્મા અને બીજાની વચ્ચે ભેદ નથી જોતો. – (૫૫)
બધા પાપીઓમાંયે તું મોટામાં મોટો પાપી હોય તોપણ જ્ઞાનરૂપી નૌકા વડે બધાં પાપને તું તરી જઈશ.——૩૬.
હે અર્જુન! જેમ પ્રગટાવેલો અગ્નિ બળતણને બાળી નાખે છે તેમ જ જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ બધાં કર્મોને બાળી નાખે છે. ——૩૭.
જ્ઞાનના જેવું આ જગતમાં બીજું કંઈ પવિત્ર એટલે કે શુદ્ધ કરનારૂં નથી. યોગમાં – સમત્વમાં પૂર્ણ થયેલો મનુષ્ય કાળે કરીને પોતે પોતાનામાં તે જ્ઞાન પામે છે.——૩૮.
શ્રદ્ધાવાન, ઈશ્વરપરાયણ, જિતેન્દ્રિય પુરૂષ જ્ઞાન પામે છે અને જ્ઞાન પામીને તુરત પરમ શાન્તિ મેળવે છે. ——૩૯.
જે અજ્ઞાન અને શ્રદ્ધારહિત હોઈ સંશયવાન છે તેનો નાશ થાય છે. સંશયવાનને નથી આ લોક કે નથી પરલોક; તેને ક્યાંયે સુખ નથી. ——૪૦.
જેણે સમત્વરૂપી યોગ વડે કર્મોનો એટલે કર્મફળનો ત્યાગ કર્યો છે અને જ્ઞાન વડે સંશયને છેદી નાખ્યા છે તેવા આત્મદર્શીને હે ધનંજય! કર્મો બંધન કરતાં નથી. ——૪૧.
તેથી હે ભારત! હ્રદયમાં અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલ સંશયનો આત્મજ્ઞાનરૂપી તલવારથી નાશ કરીને યોગનું સમત્વ ધારણ કરીને ઊભો થા. ——૪૨.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાસ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલા શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘જ્ઞાન-કર્મ-સંન્યાસ-યોગ’ નામનો ચોથો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૫. કર્મ-સંન્યાસ-યોગ
આ અધ્યાયમાં કર્મયોગ વિના કર્મસંન્યાસ હોય જ નહીં અને વસ્તુતાએ બન્ને એક જ છે એમ બતાવ્યું છે.
૧૬.
अर्जुन बोल्याः
હે કૃષ્ણ! કર્મોના ત્યાગની અને વળી કર્મોના યોગની પણ તમે સ્તુતિ કરો છો એ બેમાંથી શ્રેયસ્કર શું છે તે મને બરોબર નિશ્ચયપૂર્વક કહો. ——૧.
श्री भगवान बोल्याः
કર્મોનો સંન્યાસ અને યોગ બન્ને મોક્ષદાયક છે. તેમાંયે કર્મસંન્યાસ કરતાં કર્મયોગ ચડી જાય છે. ——૨.
જે મનુષ્ય દ્વેષ નથી કરતો અને ઈચ્છા નથી કરતો તેને સદાનો સંન્યાસી જાણવો. કારણ કે હે મહાબાહો! જે સુખદુઃખાદિ દ્વંદ્વથી મુક્ત છે તે સહેલાઈથી બંધનમાંથી છૂટે છે. ——૩.
નોંધઃ મતલબ કે કર્મનો ત્યાગ એ સંન્યાસનું ખાસ લક્ષણ નથી, પણ દ્વંદ્વાતીત થવું એ જ છે. – એક મનુષ્ય કર્મ કરતો છતો સંન્યાસી હોય. બીજો કર્મ ન કરતો છતો મિથ્યાચારી હોય. જુઓ અધ્યાય ૩, શ્લોક ૬.-(૫૯)
સાંખ્ય અને યોગ – જ્ઞાન અને કર્મ – એ બે નોખાં છે, એમ અજ્ઞાની કહે છે, પંડિતો નથી કહેતા. એકમાં પણ સારી રીતે સ્થિર રહેનાર બન્નેનું ફળ મેળવે છે. ——૪.
નોંધઃ લોકસંગ્રહરૂપી કર્મયોગનું જે વિશેષ ફળ છે તે જ્ઞાનયોગી સંકલ્પમાત્રથી પામે છે. જ્યારે કર્મયોગી પોતાની અનાસક્તિને લીધે બાહ્ય કર્મ કરતો છતો જ્ઞાનયોગીની શાન્તિ સહેજે ભોગવે છે. – (૫૯)
જે સ્થાન સાંખ્યમાર્ગી પામે છે તે જ યોગી પણ પામે છે. જે સાંખ્ય ને યોગને એકરૂપ જુએ છે તે જ ખરો જોનારો છે. ——૫.
હે મહાબાહો! કર્મયોગ વિના કર્મસંન્યાસ કષ્ટસાધ્ય છે, પણ સમત્વવાળો મુનિ શીઘ્રતાથી મોક્ષ પામે છે. ——૬.
જેણે યોગ સાધ્યો છે, જેણે હ્રદય વિશુદ્ધ કર્યું છે, અને જેણે મન અને ઈન્દ્રિયોને જીત્યાં છે તેમ જ જે ભૂતમાત્રને પોતાના જેવાં જ સમજે છે એવો મનુષ્ય કર્મ કરતો છતો તેનાથી અલિપ્ત રહે છે. ——૭.
જોતાં, સાંભળતાં, સ્પર્શ કરતાં, સૂંઘતાં, ખાતાં, ચાલતાં, સૂતાં, શ્વાસ લેતાં, બોલતાં, છોડતાં, લેતાં, અને આંખ ઉઘાડતાં-મીંચતાંયે, કેવળ ઈન્દ્રિયો જ પોતાનું કાર્ય કરે છે એવી ભાવના રાખીને તત્વજ્ઞ યોગી એમ સમજે કે ‘હું કંઈ કરતો જ નથી.’——૮-૯.
નોંધઃ જ્યાં અભિમાન છે ત્યાં લગી આવી અલિપ્ત સ્થિતિ નથી આવતી. તેથી વિષયાસક્ત મનુષ્ય ‘વિષયો હું નથી ભોગવતો; ઈન્દ્રિયો પોતાનું કામ કરે છે.’ એમ કહી છૂટી નથી શકતો. એવો અનર્થ કરનાર નથી ગીતા સમજતો કે નથી ધર્મ જાણતો. આ વસ્તુને નિચેનો શ્લોક સ્પષ્ટ કરે છે. – (૬૦)
જે મનુષ્ય કર્મોને બ્રહ્માર્પણ કરી આસક્તિ છોડી આચરે છે તે જેમ પાણીમાં રહેલું કમળ અલિપ્ત રહે છે તેમ પાપથી અલિપ્ત રહે છે. ——૧૦.
શરીરથી, મનથી, બુદ્ધિથી કે કેવળ ઈન્દ્રિયોથી પણ યોગીજન આસક્તિરહિત થઈને આત્મશુદ્ધિને અર્થે કર્મ કરે છે. ——૧૧.
સમતાવાન યોગી કર્મફળનો ત્યાગ કરીને પરમ શાંતિ પામે છે. જ્યારે રાગદ્વેષવાળો કામનાપ્રેરિત હોઈ ફળમાં લપટાઈને બંધનમાં પડે છે. ——૧૨.
સંયમી પુરૂષ મનથી બધાં કર્મોનો ત્યાગ કરીને નવદ્વારવાળા નગરરૂપી શરીરમાં રહેતો છતો, કંઈ ન કરતો ન કરાવતો સુખમાં રહે છે. ——૧૩.
નોંધઃ બે નાક, બે કાન, બે આંખ, મળત્યાગનાં બે સ્થાન અને મોઢું એમ શરીરને નવ મુખ્ય દ્વારો છે, બાકી તો ચામડીનાં અસંખ્ય છિદ્રો પણ દરવાજા જ છે. એ દરવાજાનો ચોકીદાર જો તેમાં આવજા કરનાર અધિકારીઓને જ આવજા કરવા દઈ પોતાનો ધર્મ પાળે તો તેને વિષે કહી શકાય કે તે આ આવજા થાય છે છતાં તેનો ભાગીદાર નથી પણ માત્ર સાક્ષી છે, તેથી તે નથી કરતો કે નથી કરાવતો. – (૬૧)
૧૭.
જગતનો પ્રભુ નથી કર્તાપણું રચતો, નથી કર્મ રચતો; નથી કર્મ અને ફળનો મેળ સાધતો, પ્રકૃતિ જ બધું કરે છે.——૧૪.
નોંધઃ ઈશ્વર કર્તા નથી. કર્મનો નિયમ અચલિત ને અનિવાર્ય છે. અને જે જેવું કરે તેવું તેણે ભરવું જ રહ્યું. આમાં જ ઈશ્વરની મહાદયા રહેલી છે, તેનો ન્યાય રહેલો છે. શુદ્ધ ન્યાયમાં શુદ્ધ દયા છે. શુદ્ધ ન્યાયની વિરોધી દયા તે દયા નથી, પણ ફરતા છે. પણ મનુષ્ય ત્રિકાળદર્શી નથી. તેથી દયા – ક્ષમા એ જ તેને સારૂ ન્યાય છે. તે પોતે નિરંતર ન્યાયને પાત્ર હોઈ ક્ષમાનો યાચક છે. તે બીજાનો ન્યાય ક્ષમાથી જ ચૂકવી શકે. ક્ષમાનો ગુણ કેળવે તો જ છેવટે અકર્તા – યોગી – સમતાવાન – કર્મમાં કુશળ બને. – (૬૨)
ઈશ્વર કોઈનું પાપ કે પુણ્ય ઓઢતો નથી. અજ્ઞાન વડે જ્ઞાન ઢંકાઈ જાય છે; અને તેથી લોકો મોહમાં ફસાય છે. ——૧૫.
નોંધઃ અજ્ઞાનથી, એટલે કે ‘હું કરૂં છું’ એ વૃત્તિથી મનુષ્ય કર્મબંધન બાંધે છે અને છતાં સારાંમાઠાં ફળનો આરોપ ઈશ્વર ઉપર મૂકે છે, એ મોહજાળ છે. – (૬૨)
પણ જેમના આજ્ઞાનનો આત્મજ્ઞાન વડે નાશ થયો છે તેમનું તે સૂર્યના જેવું, પ્રકાશમય જ્ઞાન પરમ તત્વનાં દર્શન કરાવે છે. ——૧૬.
જ્ઞાન વડે જેમનાં પાપ ધોવાઈ ગયાં છે તેવા, ઈશ્વરનું ધ્યાન ધરનારા, તન્મય થયેલા, તેનામાં સ્થિર રહેનારા, તેને જ સર્વસ્વ માનનારા લોકો મોક્ષ પામે છે. ——૧૭.
વિદ્વાન અને વિનયવાન બ્રાહ્મણને વિષે, કે ગાયને વિષે, મોટા હાથીને વિષે, કે કૂતરાને વિષે તેમ જ કૂતરાને ખાનાર ચાંડાળ વિષે જ્ઞાનીઓ સમદ્રષ્ટિ રાખે છે. ——૧૮.
નોંધઃ એટલે કે સહુની તેમની આવશ્યકતા પ્રમાણે સેવા કરે છે. બ્રાહ્મણ અને ચાંડાલની પ્રત્યે સમભાવ રાખવો એટલે બ્રાહ્મમનેસર્પ કરડે તો તેનો દંશ જેમ જ્ઞાની પ્રેમભાવથી ચૂસીને તેને વિષમુક્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરશે તેમ જ ચાંડાલને વિષે તેવી સ્થિતિમાં વર્તશે. – (૬૩)
જેમનું મન સમત્વને વિષે સ્થિર થયું છે તેમણે આ દેહે જ સંસારને જીત્યો છે. બ્રહ્મ નિષ્કલંક અને સમ છે. તેથી તેઓ બ્રહ્મને વિષે જ સ્થિર થાય છે. ——૧૯.
નોંધઃ મનુષ્ય જેવું અને જેનું ચિન્તવન કરે તેવો તે થાય. તેથી સમત્વનું ચિન્તવન કરી નિર્દોષ થઈ સમત્વની મૂર્તિ એવા નિર્દોષ બ્રહ્મને પામે છે. – (૬૪)
જેની બુદ્ધિ સ્થિર થઈ છે, જેનો મોહ નાશ પામ્યો છે, જે બ્રહ્મને જાણે છે અને બ્રહ્મમાં પરાયણ થઈને રહે છે તે પ્રિય પામી સુખ માનતો નથી, અપ્રિય પામી દુઃખ માનતો નથી.——૨૦.
બાહ્ય વિષયોમાં જેને આસક્તિ નથી એવો પુરૂષ અંતરમાં જે આનંદ ભોગવે છે તે અક્ષય્ય આનંદ પેલો બ્રહ્મપરાયણ પુરૂષ અનુભવે છે. ——૨૧.
નોંધઃ જે અંતર્મુખ થયો છે તે જ ઈશ્વરસાક્ષાત્કાર કરી શકે અને તે જ પરમ આનંદ પામે. વિષયોથી નિવૃત્ત રહી કર્મ કરવાં અને બ્રહ્મસમાધિમાં રમવું એ બે નોખી વસ્તુ નથી, પણ એક જ વસ્તુને જોવાની બે દ્રષ્ટિ છે – એક જ સિક્કાનાં બે પાસાં છે. – (૬૪)
વિષયજન્ય ભોગો અવશ્ય દુઃખોનું કારણ છે. હે કૌન્તેય! તે આદિ અને અન્તવાળા છે. સમજુ મનુષ્ય એમાં ન રાચે.——૨૨.
શરીર છૂટે તે પહેલાં જે મનુષ્ય કામ અને ક્રોધના વેગને આ દેહે – આ ભવે જ જેરવવાની શક્તિ મેળવે છે તે સમત્વને પામ્યો છે, તે સુખી છે.——૨૩.
નોંધઃ મૃત શરીરને જેમ ઈચ્છા કે દ્વેષ નથી હોતાં, સુખદુઃખ નથી હોતાં તેમ જે જીવતો છતો મૃતસમાન જડભરતની જેમ દેહાતીત રહી શકે તે આ જગતમાં જીત્યો છે અને તે ખરૂં આત્મસુખ જાણે છે. – (૬૫)
જેને અંતરનો આનંદ છે, જેને અંતરમાં શાંતિ છે, જેને અંતર્જ્ઞાન થયું છે તે યોગી બ્રહ્મરૂપ બની બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.——૨૪.
જેમનાં પાપ નાશ પામ્યાં છે, જેમની શંકા દુવિધાઓ શમી ગઈ છે, જેમણે મન ઉપર કાબૂ મેળવ્યો છે, અને જેઓ પ્રાણીમાત્રના હિતમાં જ પરોવાયેલા રહે છે એવા ઋષિઓ બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.——૨૫.
જેઓ પોતાને ઓળખે છે, જેમણે કામક્રોધ જીત્યા છે, જેમણે મનને વશ કર્યું છે એવા યતિઓને સર્વત્ર બ્રહ્મનિર્વાણ જ છે.——૨૨.
બહારના વિષયભોગોનો બહિષ્કાર કરીને, દ્ષ્ટિને ભ્રૂકુટી વચ્ચે સ્થિર કરીને, નાસિકા વાટે જતા આવતા પ્રાણ અને અપાનવાયુની ગતિ એકસરખી રાખીને, ઈંદ્રિય, મન અને બુદ્ધિને વશ કરીને, તથા ઈચ્છા, ભય અને ક્રોધથી રહિત થઈને જે મુનિ મોક્ષને વિષે પરાયણ રહે છે તે સદા મુક્ત જ છે.——૨૭-૨૮.
નોંધઃ પ્રાણવાયુ તે અંદરથી બહાર નીકળનાર ને અપાન તે બહારથી અંદર જનાર વાયુ. આ શ્લોકોમાં પ્રાણાયામાદિ યૌગિક ક્રિયાનું સમર્થન છે. પ્રાણઆયામાદિ તો બાહ્ય ક્રિયા છે. અને તેની અસર શરીરને સ્વસ્થ રાખવા અને પરમાત્માને વાસ કરવા યોગ્ય મંદિર બનાવવા પૂરતી છે. ભોગીને સારૂ જે અર્થ સામાન્ય વ્યાયામાદિ સારે છે તે અર્થ યોગીને સારૂ પ્રાણાયામાદિ સારે છે. ભોગીના વ્યાયામાદિ તેની ઈન્દ્રિયોને ઉત્તેજિત કરવામાં મદદ કરે છે. શરીર નીરોગી અને કઠિન બનાવતાં છતાં ઈન્દ્રિયોને શાંત રાખવામાં પ્રાણાયામાદિ યોગીને મદદ કરે છે. આજકાલ પ્રાણાયામાદિ વિધિ થોડાને જ આવડે છે, ને તેમાંના પણ ઘણા થોડા તેનો સદઉપયોગ કરે છે. જેણે ઈન્દ્રિય, મન અને બુદ્ધિ ઉપર કંઈ નહીં તોયે પ્રાથમિક વિજય મેળવ્યો છે; જેને મોક્ષની ધગશ છે, અને જેણે રાગદ્વેષાદિ જીતી ભયને ત્યજ્યો છે તેને પ્રાણાયામાદિ ઉપયોગી અને મદદકર્તા થાય છે. – (૬૬)
અન્તઃશૌચ વિનાના પ્રાણાયામાદિ બંધનનું એક સાધન બની મનુષ્યને મોહકૂપમાં વધારે ઊંડો લઈ જઈ શકે છે – લઈ જાય છે. એવો ઘણાનો અનુભવ છે. તેથી યોગીન્દ્ર પતંજલિએ યમનિયમને પ્રથમ સ્થાન આપી તે સાધનારને જ મોક્ષમાર્ગમાં પ્રાણાયામાદિને સહાયકારક ગણ્યા છે.
યમ પાંચ છેઃ અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ.
નિયમ પાંચ છેઃ શોચ, સંતોષ, તપ, સવાધ્યાય અને ઈશ્વરપ્રણિધાન.
યજ્ઞ અને તપનો ભોક્તા, બધા લોકનો મહેશ્વર, અને ભૂતમાત્રનું હિત કરનાર એવા મને જાણીને (ઉક્ત મુનિ) શાન્તિ પામે છે.——૨૯.
નોંધઃ આ અધ્યાયના ચૌદ અને પંદર તથા એવા બીજા શ્લોકોનો આ વિરોધી શ્લોક છે એમ કોઈ ન માને. ઈશ્વર સર્વશક્તિમાન હોઈ કર્તાઅકર્તા, ભોક્તાઅભોક્તા જે કહો તે છે અને નથી. તે અવર્ણનીય છે. મનુષ્યની ભાષાથી તે અતીત છે. તેથી તેનામાં પરસ્પર વિરોધી ગુણો અને શક્તિઓનું પણ આરોપણ કરી મનુષ્ય તેની ઝાંખી કરવાની આશા રાખે છે. – (૬૭)
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘કર્મ-સંન્યાસ’ નામનો પાંચમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૬. ધ્યાનયોગ
આ અધ્યાયમાં યોગ સાધવાનાં એટલે કે સમત્વ પામવાનાં કેટલાંક સાધનો બતાવ્યાં છે.
૧૮.
श्रीभगवान बोल्याः
કર્મફલનો આશ્રય લીધા વિના જે મનુષ્ય વિહિત કર્મ કરે છે તે સંન્યાસીયે છે, અને તે યોગી પણ છે; જે અગ્નિનો અને ક્રિયામાત્રનો ત્યાગ કરીને બેસે છે તે નહીં. ——૧.
નોંધઃ વિદ્ધિત એટલે કર્તવ્ય તરીકે પ્રાપ્ત થયેલું (સત્કર્મ). અગ્નિ એટલે સાધનમાત્ર. જ્યારે અગ્નિ મારફતે હોમ થતા ત્યારે અગ્નિની આવશ્યકતા હતી. સંન્યાસીઓ હોમ ન કરી શકે એટલે એમને निरग्नि કહેતા. આ યુગમાં માનો કે રેંટિયો સેવાનું સાધન છે તો તેનો ત્યાગ કરવાથી સંન્યાસી નથી થવાતું. – (૬૮)
હે પાંડવ! જેને સંન્યાસ કહે છે તેને તું યોગ જાણ. જેણે મનના સંકલ્પો તજ્યા નથી તે કદી યોગી થઈ શકતો નથી.——૨.
યોગ સાધનારને માટે કર્મ સાધન છે, જેણે તે સાધ્યો છે તેને માટે ઉપશમ એટલે વિરતિ, શાન્તિ એ જ સાધન છે.——૩.
નોંધઃ જેની આત્મશુદ્ધિ થઈ છે, જેણે સમત્વ સાધેલ છે તેને આત્મદર્શન સહજ છે. આનો અર્થ એવો નથી કે યોગારૂઢે લોકસંગ્રહને સારૂ પણ કર્મ કરવાનાં નથી રહેતાં. લોકસંગ્રહ વિના તે જીવી જ ન શકે. એટલે સેવાકર્મ કરવાં એ પણ તેને સહજ હોય છે. તે દેખાવને અર્થે કંઈ કરતો નથી. સરખાવો ૩-૪, અને ૫-૨. – (૬૯)
જ્યારે મનુષ્ય ઈન્દ્રિયોના વિષયોમાં કે કર્મોમાં આસક્ત નથી થતો અને બધા સંકલ્પો તજે છે ત્યારે તે યોગારૂઢ કહેવાય છે.——૪.
આત્મા વડે મનુષ્ય આત્માનો ઉદ્ધાર કરે; તેની અધોગતિ ન કરે. આત્મા જ આત્માનો બંધુ છે; અને આત્મા જ આત્માનો શત્રુ છે.——૫.
તેનો જ આત્મા એનો બંધુ છે જેણે પોતાને બળે પોતાની જાતને જીતી છે; જેણે જાતને જીતી નથી તે પોતા પ્રત્યે શત્રુની જેમ વર્તે છે.——૬.
જેણે પોતાનું મન જીત્યું છે ને જે સંપૂર્ણપણે શાન્ત થયો છે તેનો આત્મા ટાઢતડકો, સુખદુઃખ, માન-અપમાન વિષે એકસરખો રહે છે.——૭.
જ્ઞાન અને અનુભવથી જે તૃપ્ત થયો છે, જે અવિચલ છે, જે ઈંદ્રિયજિત છે અને જેને માટી, પથ્થર અને સુવર્ણ સરખાં છે વો ઈશ્વરપરાયણ મનુષ્ય યોગી કહેવાય.——૮.
હિતેચ્છુ, મિત્ર, શત્રુ, તટસ્થ, મધ્યસ્થ, અળખામણો કે વહાલો, એ બધા પ્રત્યે તેમ જ સાધુ અને પાપી, બન્ને પ્રત્યે જે સમાનભાવ રાખે છે તે યોગી શ્રેષ્ઠ છે.——૯.
(નોંધઃ બન્ને પક્ષ વિષે સરખો જ ઉદાસીન કે બેદરકાર તે તટસ્થ. બન્ને પક્ષનું ભલું ચાહનાર તે મધ્યસ્થ. – (૭૦)
૧૯.
ચિત્ત સ્થિર કરીને, વાસના અને સંગ્રહનો ત્યાગ કરીને, એકલો એકાંતમાં રહીને યોગી નિરંતર આત્માને પરમાત્માની સાથે જોડે.——૧૦.
પવિત્ર સ્થાનમાં, બહુ ઊંચું નહીં ને બહુ નીચું નહીં એવું, તેમ જ દર્ભ, મૃગચર્મ અને વસ્ત્ર ઉપરાઉપર પાથરેલું, સ્થિર આસન પોતાને સારૂ કરી, ત્યાં એકાગ્ર મને બેસી ચિત્ત ને ઈંદ્રિયોને વશ કરી આત્મશુદ્ધિને સારૂ યોગ સાધે.——૧૧-૧૨.
સ્થિરપણે કાયા, ડોક, અને મસ્તક સમરેખામાં અચલ રાખીને, આમતેમ ન જોતાં પોતાના નાસિકાગ્ર ઉપર નજર ટેકવીને, પૂર્ણ શાન્તિથી, ભયરહિત થઈને, બ્રહ્મચર્યને વિષે દ્રઢ થઈને, મનને મારીને મારામાં પરાયણ થયેલો યોગી મારૂં ધ્યાન ધરતો બેસે.——૧૩-૧૪.
નોંધઃ નાસિકાગ્ર એટલે ભ્રૂકુટી વચ્ચેનો ભાગ. (જુઓ પ-૨૭) બ્રહ્મચારીવ્રત એટલે એક વિર્યસંગ્રહ જ નહીં પણ બ્રહ્મ પામવાને સારુ આવશ્યક અહિંસાદિ બધાં વ્રતો. – (૭૧)
આમ જેનું મન નિયમમાં છે એવો યોગી આત્માનું અનુસંધાન પરમાત્માની સાથે કરે છે ને મને પામવામાં રહેલી મોક્ષરૂપ પરમ શાંતિ મેળવે છે.——૧૫.
હે અર્જુન! આ સમત્વરૂપ યોગ નથી પ્રાપ્ત થતો અકરાંતિયાને, અને નથી થતો નકરા ઉપવાસીને; અને તેમ જ તે નથી મળતો અતિ ઊંઘનારને અથવા અતિ જાગનારને.——૧૬.
જે મનુષ્ય આહારવિહારમાં, ઊંઘવાજાગવામાં તેમ જ બીજાં બધાં કર્મોમાં, પ્રમાણ જાળવે છે તેને યોગ દુઃખભંજન થઈ પડે છે.——૧૭.
સારી રીતે નિયમમાં આણેલું ચિત્ત જ્યારે આત્માને વિષે સ્થિર થાય છે અને કામનામાત્રને વિષે માણસ નિઃસ્પૃહ બને છે ત્યારે તે યોગી કહેવાય છે.——૧૮.
આત્માને પરમાત્માની સાથે જોડવાનો પ્રયત્ન કરનાર સ્થિરચિત્ત યોગીની સ્થિતિ વાયુરહિત સ્થળમાં અચલિત રહેનાર દીવાના જેવી કહેવાઈ છે.——૧૯.
યોગના સેવનથી અંકુશમાં આવેલું મન જ્યાં શાન્તિ પામે, આત્મા વડે જ આત્માને ઓળખીને આત્માને વિષે જ્યાં મનુષ્ય સંતોષ પામે; વળી ઈન્દ્રિયોથી પર અને બુદ્ધિ વડે ગ્રહણ કરવાયોગ્ય એવા અનંત સુખનો જ્યાં અનુભવ થાય છે; જ્યાં રહ્યા મનુષ્ય મૂળ વસ્તુથી ચલાયમાન થતો નથી; વળી જે પામ્યા પછી તેનાથી બીજા કોઈ લાભને તે અધિક માનતો નથી; અને જેને વિષે સ્થિર થયેલો મહાદુઃખથી પણ ડગતો નથી, તે દુઃખના પ્રસંગથી રહિત એવી સ્થિતિનું નામ યોગની સ્થિતિ જાણવી એ યોગ કંટાળ્યા વિના દ્રઢતાપૂર્વક સાધવાયોગ્ય છે.——૨૦-૨૧-૨૨-૨૩.
સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થતી બધી કામનાઓને પૂરેપૂરી તજીને મન વડે જ ઈન્દ્રિયસમૂહને બધી દિશાએથી સારી રીતે નિયમમાં આણીને, અડગ બુદ્ધિ વડે યોગી ધીમે ધીમે વિરમે અને મનને આત્મામાં પરોવીને બીજા કશાનો વિચાર ન કરે.——૨૪-૨૫.
ચંચળ અને અસ્થિર મન જ્યાં જ્યાં ભમવા જાય ત્યાં તેનાથી તેને નિયમમાં આણીને (યોગી) પોતાને વશ લાવે.——૨૬.
જેનું મન સારી રીતે શાન્ત થયું છે, જેના વિકાર શમ્યા છે એવો બ્રહ્મમય થયેલો નિષ્પાપ યોગી અવશ્ય ઉત્તમ સુખને પામે છે.——૨૭.
આ રીતે આત્માની સાથે નિરંતર અનુસંધાન કરતો પાપરહિત થયેલો આ યોગી સહેલાઈથી બ્રહ્મપ્રાપ્તિરૂપ અનંત અપાર સુખનો અનુભવ કરે છે.——૨૮.
બધે સમભાવ રાખનારો યોગી પોતાને ભૂતમાત્રમાં અને ભૂતમાત્રને પોતામાં જુએ છે.——૨૯.
જે મને બધે જુએ છે અને બધાને મારે વિષે જુએ છે તે મારી નજર આગળથી ખસતો નથી, અને હું તેની નજર આગળથી ખસતો નથી.——૩૦.
આમ મારામાં લીન થયેલો જે યોગી ભૂતમાત્રને વિષે રહેલા મને ભજે છે તે બધી રીતે (કર્મોમાં) વર્તતો છતાં મારે વિષે જ વર્તે છે.——૩૧.
નોંધઃ ‘પોતે’ જ્યાં લગી છે ત્યાં લગી તો પરમાત્મા પર છે. ‘પોતે’ મટી – શૂન્ય થાય તો જ એક પરમાત્માને બધે જુએ.
આગળ અધ્યાય ૧૩-૨૩ની નોંધ જુઓ.
હે અર્જુન! જે મનુષ્ય બધાને પોતાના જેવા જ ગણીને, સુખ હો કે દુઃખ, બધે સમાનભાવે જુએ છે તે યોગી શ્રેષ્ઠ ગણાય.——૩૨.
(નોંધઃ શ્રી શંકરાચાર્ય કહે છે કે કોઈ પ્રત્યે પ્રતિકૂળ ન આચરનારો એ અહિંસક, સમગ્ર દર્શનનિષ્ઠ યોગી સર્વ યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.) – (૭૫)
૨૦.
अर्जुन बोल्याः
હે મધુસુદન! આ સમત્વરૂપી યોગ જે તમે કહ્યો તેની સ્થિરતા હું મનના ચંચળપણાને લીધે જોઈ શકતો નથી.——૩૩.
કેમ કે, હે કૃષ્ણ! મન ચંચળ જ છે, બહુ બળવાન હોઈ તે મનુષ્યને વલોવી નાખે છે. જેમ વાયુને દબાવવો બહુ કઠણ છે તેમ મનને વશ કરવું પણ હું કઠણ માનું છું.——૩૪.
श्रीभगवान बोल्याः
હે મહાબાહો! એમાં શંકા જ નથી કે મન ચંચળ હોવાથી વશ કરવું કઠણ છે. પણ હે કૌંતેય! અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી તે વશ કરી શકાય.——૩૫.
મારો અભિપ્રાય છે કે જેનું મન પોતાને વશ નથી તેને યોગસાધના બહુ કઠિન છે; પણ જેનું મન પોતાને વશ છે ને જે યત્નવાન છે તે ઉપાય વડે તે સાધી શકે છે.——૩૬.
अर्जुन बोल्याः
હે કૃષ્ણ! જે શ્રદ્ધાવાન તો છે પણ યત્નમાં મંદ હોવાથી યોગભ્રષ્ટ થાય છે તે સફળતા ન પામવાથી સી ગતિને પામે છે?——૩૭.
હે મહાબાહો! યોગથી ભ્રષ્ટ થયેલો, બ્રહ્મમાર્ગમાં ભૂલો પડેલો તે છૂટા વિખરાયેલા વાદળાની જેમ ઉભયભ્રષ્ટ થઈ નાશ તો નથી પામતો?——૩૮.
હે કૃષ્ણ! આ મારો સંશય તમારે જ સમૂળ દૂર કરવો જોઈએ. તમારા સિવાય બીજો કોઈ આ સંશય દૂર કરનાર મળે તેમ નથી.——૩૯.
श्रीभगवान बोल्याः
હે પાર્થ! એવા મનુષ્યનો નાશ નથી આ લોકમાં કે નથી પરલોકમાં. કલ્યાણમાર્ગે જનારની, બાપુ! કદી દુર્ગતિ નથી જ થતી.——૪૦.
પુણ્યશાળી લોક જે સ્થાન પામે છે તેને પામીને ત્યાં લાંબો સમય રહ્યા પછી યોગભ્રષ્ટ થયેલો મનુષ્ય પવિત્ર અને સાધનવાળાને ઘેર જન્મે છે.——૪૧.
અથવા જ્ઞાનવાન યોગીના જ કુળમાં તે જન્મ લે છે. જગતમાં આવો જન્મ અવશ્ય બહુ દુર્લભ છે.——૪૨.
હે કુરૂનન્દન! ત્યાં તેને પૂર્વજન્મના બુદ્ધિસંસ્કાર મળે છે, અને ત્યાંથી તે મોક્ષને સારૂ આગળ પ્રગતિ કરે છે.——૪૩.
તે જ પૂર્વના અભ્યાસને લીધે તે અવશ્ય યોગ પ્રત્યે ખેંચાય છે. યોગનો કેવળ જિજ્ઞાસુ પણ સકામ વૈદિક કર્મ કરનારની સ્થિતિને ઓળંગી જાય છે.——૪૪.
વળી ખંતપૂર્વક પ્રયત્ન કરતો યોગી પાપમુક્ત બની અનેક જન્મથી વિશુદ્ધ થતો પરમ ગતિને પામે છે.——૪૫.
તપસ્વીના કરતાં યોગી ચડિયાતો છે; જ્ઞાનીના કરતાં પણ તે અધિક મનાય છે, તેમ જ કર્મકાંડી કરતાં તે અધિક છે. તેથી હે અર્જુન! તું યોગી થા.——૪૬.
નોંધઃ અહીં, તપસ્વીની તપશ્ચર્યા ફલેચ્છાવાળી છે; અને જ્ઞાની એટલે અનુભવજ્ઞાની નહીં. – (૭૮)
બધા યોગીઓમાં પણ જે મારામાં મન પરોવીને મને શ્રદ્ધાપૂર્વક ભજે છે તેને હું સર્વશ્રેષ્ઠ યોગી માનું છું.——૪૭.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘ધ્યાનયોગ’ નામનો છઠ્ઠો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૭. જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-યોગ
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વરતત્વ અને ઈશ્વરભક્તિ શું છે તે સમજાવવાનો આરંભ છે. – (૭૯)
૨૧.
श्रीभगवान बोल्याः
હે પાર્થ! મારામાં મન પરોવીને તથા મારો આશ્રય લઈને યોગ સાધતો તું નિશ્ચયપૂર્વક ને સંપૂર્ણપણે મને કેમ ઓળખી શકે તે સાંભળ.——૧.
અનુભવયુક્ત આ જ્ઞાન હું તને પૂર્ણપણે કહીશ. તે જાણ્યા પછી આ લોકમાં ફરી કંઈ જાણવાનું રહેતું નથી.——૨.
હજારો મનુષ્યોમાંથી કોઈક જ સિદ્ધિને સારૂ પ્રયત્ન કરે છે. પ્રયત્ન કરનારા સિદ્ધોમાંથી પણ કોઈક જ વાસ્તવિક રીતે ઓળખે છે.——૩.
પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર એમ આઠ પ્રકારની મારી પ્રકૃતિ છે.——૪.
નોંધઃ આ આઠ તત્વોવાળું સ્વરૂપ તે ક્ષેત્ર અથવા ક્ષર પુરૂષ. જુઓ ૧૩-૫; અને ૧૫-૧૬. – (૮૦)
આ કહી તે અપરા પ્રકૃતિ. તેથી પણ ઊંચી જીવરૂપ પરા પ્રકૃતિ છે. હે મહાબાહો! આ જગત તેને આધારે નભી રહ્યું છે.——૫.
ભૂતમાત્રની ઉત્પત્તિનું કારણ તું આ બન્નેને જાણ. આખા જગતનાં ઉત્પત્તિ અને લયનું કારણ હું છું.——૬.
હે ધનંજય! મારા કરતાં પર એવું બીજું કંઈ નથી. જેમ સૂત્રમાં મણકા પરોવાયેલા હોય છે તેમ આ બધું (વિશ્વ) મારામાં પરોવાયેલું છે.——૭.
હે કૌન્તેય! પાણીમાં હું રસ છું; સૂર્યચન્દ્રની અંદરની કાન્તિ છું; સર્વ વેદોમાં ૐકાર છું; આકાશમાં શબ્દ છું અને પુરૂષોનું હું પરાક્રમ છું.——૮.
પૃથ્વીમાં સુગંધ હું છું, અગ્નિમાં તેજ છું, પ્રાણીમાત્રનું જીવન હું છું, તપસ્વીનું તપ હું છું. ——૯.
હે પાર્થ! બધા જીવોનું સનાતન બીજ મને જાણ; બુદ્ધિમાનની હું બુદ્ધિ છું, તેજસ્વીનું તેજ છું.——૧૦.
બળવાનનું હું કામ અને રાગવિનાનું બળ છું, અને હે ભરતર્ષભ! પ્રાણીઓમાં હું ધર્મનો અવિરોધી કામ છું.——૧૧.
જે જે સાત્વિક, રાજસી અને તામસી ભાવો એટલે કે પદાર્થો છે તે મારા થકી ઉત્પન્ન થયેલા જાણજે. પણ હું તેમાં છું એમ નથી, તે મારામાં છે.——૧૨.
૨૨.
આ ત્રિગુણી ભાવો વડે આખું જગત મોહિત થયેલું છે, અને તેથી, તેનાથી ઊંચા અને જુદા એવા મને અવિનાશીને તે ઓળખતું નથી.——૧૩.
આ મારી ત્રણ ગુણવાળી દૈવી એટલે કે અદભૂત માયા તરવી મુશ્કેલ છે. પણ જેઓ મારૂં જ શરણ લે છે તેઓ તે માયાને તરી જાય છે.——૧૪.
દુરાચારી, મૂઢ, અધમ મનુષ્યો મારે શરણે આવતા નથી. તેઓ સુરી ભાવવાળા હોય છે અને માયાએ તેમનું જ્ઞાન હરી લીધું હોય છે.——૧૫.
હે અર્જુન! ચાર પ્રકારના સદાચારી મનુષ્યો મને ભજે છેઃ દુઃખી, જિજ્ઞાસુ, કંઈ પ્રાપ્તિની ઈચ્છાવાળા હિતાર્થી અને જ્ઞાની.¬——૧૬.
તેમનામાં પણ નિત્ય સમ-ભાવી અને એકને જ ભજનારો એવો જે જ્ઞાની તે શ્રેષ્ઠ છે. હંળ જ્ઞાનીને અત્યન્ત પ્રિય છું અને જ્ઞાની મને પ્રિય છે.——૧૭.
આ બધા જ ભક્તો સારા છે, તેમાંય જ્ઞાની તો મારો આત્મા જ છે એવો મારો મત છે. કેમ કે મને પામવા કરતાં બીજી વધારે સારી ગતિ નથી જ એમ જાણતો તે યોગી મારો જ આશ્રય લે છે.——૧૮.
આ બધું (વિશ્વ) વાસુદેવ જ છે એમ ઘણા જન્મોને અંતે ઓળખી જ્ઞાની પુરૂષ મારૂં શરણ લે છે.
આવો મહાત્મા વિરલો જ હોય.——૧૯.
જુદી જુદી કામનાઓથી જેમનું જ્ઞાન હરાઈ ગયું છે એવા લોકો પોતાની પ્રકૃતિને વશ થઈ જુદી જુદી વિધિનો આશ્રય લઈને બીજા દેવતાઓને શરણે જાય છે.——૨૦.
જે જે મનુષ્ય જે જે સ્વરૂપને શ્રદ્ધાપૂર્વક ભજવા ઈચ્છે છે તે તે સ્વરૂપ વિષે તેની શ્રદ્ધાને હું દ્રઢ કરૂં છું.——૨૧.
એવી શ્રદ્ધાને બળે તે તે સ્વરૂપની તે આરાધના કરે છે અને તે વાટે મેં નિમિત્ત કરેલી ને તેણે ઈચ્છેલી કામનાઓ તે પૂરી કરે છે.——૨૨.
પણ, તે અલ્પબુદ્ધિ લોકોને જે ફળ મળે છે તે નાશવન્ત હોય છે. દેવોને ભજનારા દેવોને પામે છે, મને ભજનારા મને પામે છે.——૨૩.
મારા પરમ, અવિનાશી અને અનુપમ સ્વરૂપને ન જાણનારા બુદ્ધિહીન લોકો ઈંદ્રિયોથી અતીત એવા મને ઈંદ્રિયગમ્ય થયેલો માને છે.——૨૪.
મારી યોગમાયાથી ઢંકાયેલો હું બધાંને પ્રકટ નથી. આ મૂઢ અજન્મા અને અવ્યયને સારી રીતે ઓળખતું નથી.——૨૫.
નોંધઃ આ દ્રશ્ય જગતને પેદા કરવાની શક્તિ ધરાવવા છતાં અલિપ્ત હોવાને લીધે પરમાત્માનું અદ્રશ્ય રહેવાપણું તે તેની યોગમાયા. – (૮૪)
હે અર્જુન! થઈ ગયેલાં, વર્તમાન અને થનારાં બધાં ભૂતોને હું જાણું છું, પણ મને કોઈ જાણતું નથી.——૨૬.
૨૩.
હે પરંતપ ભારત! ઈચ્છા અને દ્વેષથી ઉત્પન્ન થયેલ સુખદુઃખાદિ દ્વંદ્વના મોહે કરીને પ્રાણીમાત્ર આ જગતમાં ભુલાવામાં રહે છે.——૨૭.
પણ સદાચારી થવાને કારણે જે લોકોના પાપોનો અંત આવ્યો છે ને જે દ્વંદ્વના મોહમાંથી છૂટ્યા છે તે અડગ વ્રતવાળા મને ભજે છે.——૨૮.
જેઓ મારો આશ્રય લઈને જરા અને મરણમાંથી મુક્ત થવા મથે છે તેઓ પૂર્ણબ્રહ્મને, અધ્યાત્મને અને અખિલ કર્મને જાણે છે.——૨૯.
અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞવાળા એવા મને જેમણે ઓળખ્યો છે તે સમત્વને પામેલા લોકો મરણસમયે પણ મને ઓળખે છે.——૩૦.
નોંધઃ અધિભૂતાદિનો અર્થ આઠમા અધ્યાયમાં આવે છે. – (૮૫)
આ શ્લોકની મતલબ એ છે કે આ જગતમાં ઈશ્વર સિવાય બીજું કંઈ જ નથી ને બધાં કર્મનો કર્તા-ભોક્તા તે છે એમ સમજી જે મરણસમયે શાંત રહી ઈશ્વરમાં જ તન્મય રહે છે અને કશી વાસના તે સમયે જેને નથી હોતી તેણે ઈશ્વરને ઓળખ્યો છે ને તે મોક્ષ પામ્યો છે. – (૮૫)
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-યોગ’ નામનો સાતમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૮. અક્ષરબ્રહ્મયોગ
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વરતત્વની વિશેષ સમજ છે. – (૮૬)
૨૪.
अर्जुन बोल्याः
હે પુરૂષોત્તમ! એ બ્રહ્મનું શું સ્વરૂપ છે? અધ્યાત્મ શું છે? કર્મ શું છે? અધિભૂત શાને કહે છે? અધિદૈવ શું કહેવાય છે?——૧.
હે મધુસૂદન! આ દેહને વિષે અધિયજ્ઞ શું અને કઈ રીતે છે? અને સંયમી તમને મરણ સમયે કેમ જાણી શકે?——૨.
श्री भगवान बोल्याः
જે સર્વોત્તમ અવિનાશી છે તે બ્રહ્મ; પ્રાણીમાત્રને વિષે સ્વસત્તાથી જે રહે છે તે અધ્યાત્મ. અને પ્રાણીમાત્રને ઉત્પન્ન કરનાર સૃષ્ટિવ્યાપાર તે કર્મ કહેવાય છે.——૩.
અધિભૂત તે મારૂં નાશવંત સ્વરૂપ છે. અધિદૈવત તે તેને વિષે રહેલું મારૂં જીવસ્વરૂપ છે. અને હે મનુષ્યમાં શ્રેષ્ઠ! અધિયજ્ઞ આ દેહને વિષે રહેલું, પણ યજ્ઞ વડે શુદ્ધ થયેલું, જીવસ્વરૂપ છે.——૪.
નોંધઃ એટલે કે અવ્યક્ત બ્રહ્મથી માંડીને નાશવંત દ્રશ્ય પદાર્થમાત્ર જ છે, અને બધું તેની જ કૃતિ છે.
તો પછી મનુષ્યપ્રાણી પોતે કર્તાપણાનું અભિમાન રાખવાને બદલે પરમાત્માનો દાસ બની બધું તેને સમર્પણ કાં ન કરે? – (૮૭)
અંતકાળે મારૂં જ સ્મરણ કરતો કરતો જે કોઈ દેહને છોડે છે તે મારા સ્વરૂપને પામે છે તેમાં કશો સંશય નથી. ——૫.
અથવા તો હે કૌંતેય! મનુષ્ય જે જે સ્વરૂપનું ધ્યાન ધરે છે તે તે સ્વરૂપનું અંતકાળે પણ સ્મરણ કરતો તે દેહ છોડે છે અને તે ભાવથી સદા ભાવિત એટલે કે પુષ્ટ થવાથી તે તે સ્વરૂપને જ પામે છે.——૬.
એટલા સારૂ હંમેશાં મારૂં સ્મરણ કર અને (કર્મક્ષેત્રમાં) ઝૂઝતો રહે; એમ મારામાં મન અને બુદ્ધિ રાખવાથી અવશ્ય મને પામીશ.——૭.
હે પાર્થ! ચિત્તને અભ્યાસ વડે સ્થિર કરી બીજે ક્યાંય ન દોડવા દઈને જે એકધ્યાન થાય છે તે દિવ્ય એવા પરમ પુરૂષને પામે છે.——૮.
જે મનુષ્ય મરણકાળે અચળ મનથી, ભક્તિભીનો થઈ અને યોગબળે પ્રાણને ભ્રૂકુટિની વચ્ચે સારી રીતે સ્થાપિત કરી સર્વજ્ઞ, પુરાતન, નિયંતા, સૂક્ષ્મતમ, બધાંના પાલનહાર, અચિંત્ય, સૂર્ય જેવા તેજસ્વી, અજ્ઞાનરૂપી અંધકારથી પર એવા સ્વરૂપનું ઠીક સ્મરણ કરે છે તે દિવ્ય પરમ પુરૂષને પામે છે.——૯——-૧૦.
વેદ જાણનારા જેને અક્ષર નામથી વર્ણવે છે, જેમાં વીતરાગી મુનિઓ પ્રવેશે છે, અને જેની પ્રાપ્તિની ઈચ્છાથી લોકો બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે તે પદનું ટૂંકું વર્ણન હું તને આપીશ.——૧૧.
ઈંદ્રિયોનાં બધાં દ્વારોને રોકીને, મનને હ્રદયમાં સ્થિર કરીને, મસ્તકમાં પ્રાણને ધારણ કરીને, સમાધિસ્થ થઈને, ૐ એવા એકાક્ષરી બ્રહ્મનું ઉચ્ચારણ કરતો અને મારૂં ચિંતન કરતો જે મનુષ્ય દેહ છોડે છે તે પરમ ગતિને પામે છે.——૧૨. ——૧૩.
હે પાર્થ! બીજે ક્યાંય ચિત્ત રાખ્યા વિના જે નિત્ય અને નિરંતર મારૂં જ સ્મરણ કરે છે તે નિત્ય-યુક્ત યોગી મને સહેજે પામે છે.——૧૪.
મને પામીને પરમ ગતિએ પહોંચેલા મહાત્માઓ દુઃખનું ઘર એવા અશાશ્વત પુનર્જન્મને નથી પામતા——૧૫.
૨૫.
હે કૌંતેય! બ્રહ્મલોકથી માંડીને બધા લોકો ફરી ફરી આવનારા છે. પરંતુ મને પામ્યા પછી મનુષ્યને ફરી જન્મવાપણું નથી હોતું.——૧૬.
હજાર યુગ લગીનો બ્રહ્માનો એક દિવસ અને હજાર યુગ સુધીની એક રાત્રિ જેઓ જાણે છે તેઓ રાતદિવસ જાણનારા છે.——૧૭.
નોંધઃ મતલબમાં, આપણા ચોવીસ કલાકના રાતદિવસ એ કાળચક્રની અંદર એક ક્ષણ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છે. તેમની કશી કિંમત નથી. તેથી તેટલા કાળમાં મળતા ભોગો આકાશપુષ્પ જેવા છે એમ સમજી આપણે તેમને વિષે ઉદાસીન રહીએ; અને તેટલો જ જે કાળ આપણી પાસે છે તેને ભગવદભક્તિમાં, સેવામાં ગાળી સાર્થક કરીએ, તથા આજ ને આજ આત્માનું દર્શન ન થાય તો ધીરજ રાખીએ. – (૯૦)
(બ્રહ્માનો) દિવસ ઊગતાં બધા ભૂતો અવ્યક્તમાંથી વ્યક્ત થાય છે અને રાત્રિ પડતાં તેમનો પ્રલય થાય છે એટલે કે અવ્યક્તમાં લય પામે છે.——૧૮.
નોંધઃ આમ જાણીને પણ મનુષ્ય સમજે કે તેના હાથમાં ઘણી થોડી સત્તા છે. ઉત્પત્તિ અને નાશની જોડી સાથેસાથે ચાલ્યાં જ કરે છે. – (૯૦)
હે પાર્થ! આ પ્રાણીઓનો સમુદાય આમ પેદા થઈથઈને રાત્રિ પડતાં પરાણે લય પામે છે, અને દિવસ ઊગતાં વિવશપણે ઉત્પન્ન થાય છે.——૧૯.
આ અવ્યક્તથી પર એવો બીજો સનાતન અવ્યક્ત-ભાવ છે. બધાં પ્રાણીઓ (ભૂતો) નો નાશ થતાં છતાં આ સનાતન અવ્યક્ત-ભાવ નાશ નથી પામતો.——૨૦.
જે અવ્યક્ત, અક્ષર (અવિનાશી) કહેવાય છે તેને જ પરમ ગતિ પણ કહે છે. જેને પામ્યા પછી લોકોને પુનર્જન્મ નથી થતો એવું તે મારૂં પરમ ધામ છે.——૨૧.
હે પાર્થ! ભૂતમાત્ર જેને વિ, રહેલાં છે અને આ બધું જેના વડે વ્યાપ્ત છે, તે ઉત્તમ પુરૂષનાં દર્શન અનન્ય ભક્તિ વડે થાય છે.——૨૨.
૨૬.
જે કાળે મરણ પામી યોગીઓ મોક્ષ પામે છે અને જે કાળે મરણ પામીને તેમને પુનર્જન્મ થાય છે તે (બન્ને) કાળે હે ભરતર્ષભ! હું તને કહીશ.——૨૩.
ઉત્તરાયણના છ માસમાં, શુક્લપક્ષમાં, દિવસના જ્યારે અગ્નિની જ્વાળા ચાલી રહી હોય ત્યારે જેમનું મરણ થાય છે તે બ્રહ્મને જાણનારા બ્રહ્મને પામે છે.——૨૪.
દક્ષિણાયનના છ માસમાં, કૃષ્ણપક્ષમાં, રાત્રિમાં જ્યારે ધુમાડો ફેલાયો હોય ત્યારે મરનારા ચંદ્રલોકને પામી પુનર્જન્મ પામે છે.——૨૫.
નોંધઃ ઉપરના બે શ્લોકો હું પૂરા સમજતો નથી. તેમનો શબ્દાર્થ ગીતાના શિક્ષણની સાથે બંધ બેસે તેમ નથી. તે શિક્ષણ પ્રમાણે તો જે ભક્તિભીનો છે, જે સેવામાર્ગ સેવે છે ને જેને જ્ઞાન થયું છે તે ગમે ત્યારે મરે તોપણ તેને મોક્ષ જ છે. તેનાથી આ શ્લોકોનો શબ્દાર્થ વિરોધી છે. – (૯૨)
તેમનો ભાવાર્થ એ નીકળે ખરો કે જે યજ્ઞ કરે છે એટલે પરોપકારમાં જ જે જીવન વ્યતીત કરે છે, જેને જ્ઞાન થયું છે, જે બ્રહ્મવિદ એટલે જ્ઞાની છે, તે મરણસમયે પણ જો તેની એવી સ્થિતિ હોય તો મોક્ષ પામે છે. એથી ઊલટું જે યજ્ઞ નથી કરતો, જેને જ્ઞાન નથી, જે ભક્તિ નથી જાણતો તે ચંદ્રલોકમાં એટલે ક્ષણિક લોકને પામી પાછો ભવચક્રમાં ફરે છે. ચંદ્રને પોતાનો જ્યોતિ નથી. – (૯૨)
જગતમાં પ્રકાશનો ને અંધારાનો, એટલે કે જ્ઞાનનો અને અજ્ઞાનનો એવા બે પરાપૂર્વથી ચાલતા આવેલા માર્ગ મનાયા છે. તેમાંના એક એટલે જ્ઞાનને માર્ગે મનુષ્ય મોક્ષે પહોંચે છે; અને બીજા એટલે અજ્ઞાનમાર્ગે તે ફરી ફરી પુનર્જન્મ પામે છે.——૨૬.
હે પાર્થ! આ બે માર્ગ જાણનારો કોઈ પણ યોગી મોહમાં પડતો નથી. તેથી હે અર્જુન! બધે કાળે તું યોગમુક્ત રહેજે.——૨૭.
નોંધઃ બે માર્ગને જાણનારો અને સમભાવ રાખનારો યોગી અંધારાનો – અજ્ઞાનનો માર્ગ નહીં લે, એ મોહમાં ન પડવાનો અર્થ છે. – (૯૩)
આ વસ્તુ જાણ્યા પછી વેદમાં, યજ્ઞમાં,તપમાં અને દાનમાં જે પુણ્યફળ કહ્યું છે તે બધાને ઓળંગીને યોગી ઉત્તમ આદિસ્થાન પામે છે.——૨૮.
નોંધઃ એટલે જેણે જ્ઞાન, ભક્તિ અને સેવાકર્મથી સમભાવ મેળવ્યો છે તેને બધાં બધાં પુણ્યનું ફળ મળી રહે છે, એટલું જ નહીં પણ તેને પરમમોક્ષપદ મળે છે. – (૯૩)
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘અક્ષરબ્રહ્મયોગ’ નામનો આઠમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૯. રાજવિદ્યા-રાજગુહ્ય-યોગ
આમાં ભક્તિનો મહિમા ગાયો છે. – (૯૪)
૨૭.
श्रीभगवान बोल्याः
તું દ્વેષરહિત હોવાથી તને હું ગુહ્યમાં ગુહ્ય અનુભવવાળું જ્ઞાન આપીશ. જે જાણીને તું અકલ્યાણમાંથી બચશે.——૧.
વિદ્યાઓમાં આ રાજા છે; ગૂઢ વસ્તુઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ છે. આ વિદ્યા પવિત્ર છે, ઉત્તમ છે, પ્રત્યક્ષ અનુભવમાં આવે તેવી અને ધર્માનુકૂલ છે. તેમ જ આચારમાં મૂકવામાં સહેલી અને અવિનાશી છે.——૨.
હે પરંતપ! આ ધર્મને વિષે જેને શ્રદ્ધા નથી એવા લોકો મને ન પામતાં મૃત્યુમય સંસારમાર્ગમાં આચારમાં ફરી ફરીને અથડાય છે.——૩.
મેં જ મારા અવ્યક્ત સ્વરૂપથી આ આખું જગત વ્યાપ્યું છે. મારામાં-મારે આધારે- સર્વ પ્રાણી છે; હું તેમને આધારે નથી.——૪.
છતાં પ્રાણીઓ મારામાં નથી એમ પણ કહેવાય. એ મારૂં યોગબળ તું જો. હું જીવોનું ભરણ કરનારો છું, છતાં હું તેમનામાં નથી. પણ હું તેમનું ઉત્પત્તિ કારણ છું.——૫.
નોંધઃ મારામાં સર્વ જીવ છે અને નથી. તેમનામાં હું છું અને નથી. આ છે ઈશ્વરનું યોગબળ, તેની માયા, તેનો ચમત્કાર. ઈશ્વરનું વર્ણન ભગવાનને પણ મનુષ્યની ભાષામાં જ કરવું રહ્યું, એટલે અનેક પ્રકારના ભાષાપ્રયોગ કરીને તેને સંતોષે છે. ઈશ્વરમય બધું છે, તેથી બધું તેનામાં છે. તે અલિપ્ત છે, પ્રાકૃત કર્તા નથી, તેથી તેનામાં જીવો નથી એમ કહી શકાય. પણ જેઓ તેના ભક્ત છે તેનામાં તે છે જ. જે નાસ્તિક છે તેનામાં તેની દ્રષ્ટિએ તો તે નથી. અને આ તેનો ચમત્કાર જ નહીં તો તેને શું કહીએ? – (૯૫)
જેમ બધે ઠેકાણે વિચરતો મહાન વાયુ નિત્ય આકાશને વિષે રહેલો છે જ, તેમ બધાં પ્રાણી મારે વિષે છે એમ જાણ.——૬.
હે કૌંતેય! બધાં પ્રાણી કલ્પને અંતે મારી પ્રકૃત્માં લય પામે છે, કલ્પનો આરંભ ફરી થતાં હું તેમને પાછાં સરજું છું.——૭.
પ્રકૃતિના તાબામાં હોવાથી પરવશ એવા પ્રાણીઓના આ તમામ સમુદાયને, મારી જ એ માયા-પ્રકૃતિને હાથમાં લઈને હું ફરી ફરી ઉત્પન્ન કરૂં છું.——૮.
હે ધનંજય! એ કર્મો મને બંધન કરતાં નથી. કેમ કે હું તેમને વિષે ઉદાસીન જેવો અને આસક્તિરહિત વર્તું છું.——૯.
મારી દેખરેખ નીચે પ્રકૃતિ સ્થાવર અને જંગમ જગતને પેદા કરે છે અને એ કારણસર હે કૌંતેય! જગત (ઘટમાળની જેમ) ફર્યાં કરે છે.——૧૦.
૨૮.
પ્રાણીઆદિ ભૂતમાત્રના મહેશ્વરરૂપ મારા શ્રેષ્ઠ ભાવને ન જાણીને મૂર્ખ લોકો મનુષ્યરૂપ ધારણ કરેલાની મારી અવજ્ઞા કરે છે.——૧૧.

નોંધઃ કેમ કે જેઓ ઈશ્વરની સત્તાને માનતા નથી તેઓ દેહમાં રહેલા અંતર્યામીને ઓળખતા નથી અને તેની હસ્તીને ઈનકારી જડવાદી રહે છે. – (૯૬)
મોહ ઉપજાવનારી એવી રાક્ષસી કે આસુરી પ્રકૃતિનો આશ્રય લઈને રહેલા એ અવળી બુદ્ધિવાળા લોકોની આશાઓ, એમનાં કર્મો તેમ જ એમનું જ્ઞાન વ્યર્થ નીવડે છે.——૧૨.
એથી ઊલટું, હે પાર્થ! ભૂતમાત્રના આદિકારણ એવા અવિનાશી મને જાણીને મહાત્માઓ દૈવી પ્રકૃતિનો આશ્રય લઈ એકનિષ્ઠાથી મને ભજે છે.——૧૩.
દ્રઢ નિશ્ચય સાથે પ્રયત્ન કરનારા તેઓ નિરંતર મારૂં કીર્તન કરે છે, મને ભક્તિપૂર્વક નમન કરે છે, અને નિત્ય ધ્યાન ધરતા મારી ઉપાસના કરે છે.——૧૪.
વળી બીજા અદ્વૈતરૂપે કે દ્વૈતરૂપે કે બહુરૂપે બધે રહેલા મને જ્ઞાનયજ્ઞ વડે ઉપાસે છે.——૧૫.
(એવા) યજ્ઞનો સંકલ્પ હું છું, યજ્ઞ હું છું, યજ્ઞ દ્વારા પિતરોનો આધાર હું છું, યજ્ઞની વનસ્પતિ હું છું, મંત્ર હું છું, ઘીની આહુતિ હું છું, અગ્નિ હું છું અને હવનદ્રવ્ય હું છું.——૧૬.
આ જગતનો પિતા હું, માતા હું, ધારણ કરનાર હું, પિતામહ હું, જાણવાયોગ્ય પવિત્ર હું, ૐકાર હું, ઋગ્વેદ, સામવેદ અને યજુર્વેદ પણ હું જ છું.——૧૭.
(બધાનું) છેવટનું સ્થાન હું, પોષક હું, પ્રભુ હું, સાક્ષી હું, નિવાસ હું, આશ્રય હું, હિતેચ્છુ હું, ઉત્પત્તિ હું, સ્થિતિ હું, ભંડાર હું અને અવ્યય બીજ પણ હું છું.——૧૮.
તડકો હું આપું છું, વરસાદને હું જ રોકી રાખું છું કે પડવા દઉં છું. અમરતા હું છું, મૃત્યુ હું છું, અને હે અર્જુન! સત્ અને અસત્ પણ હું જ છું.——૧૯.
૨૯.
ત્રણ વેદનાં કર્મો કરીને, સોમરસ પીને પાપરહિત થયેલા જનો યજ્ઞ વડે મને પૂજીને સ્વર્ગલોક માગે છે. અને પુણ્યથી મળતા ઈન્દ્રલોકને પામીને તેઓ સ્વર્ગમાં દિવ્ય ભોગ ભોગવે છે.——૨૦.
નોંધઃ વૈદિક ક્રિયાઓ બધી ફલપ્રાપ્તિને સારુ થતી હતી અને તેમાંની કેટલીકને અંગે સોમપાન થતું તેનો અહીં ઉલ્લેખ છે. એ ક્રિયાઓ શી હતી, સોમરસ શું હતો તે આજે વસ્તુતાએ કોઈ ન કહી શકે. – (૯૯)
એ વિશાળ સ્વર્ગલોકને ભોગવ્યા બાદ પુણ્ય ક્ષીણ થતાં તેઓ મૃત્યુલોકમાં પાછા પ્રવેશ કરે છે. આમ ત્રણ વેદનાં કર્મો કરનારા, ફળના લોભીઓને જન્મમરણના ફેરા ફરવા પડે છે.——૨૧.
જે લોકો અનન્યભાવે મારૂં ચિંતવન કરતાં મને ભજે છે તે નિત્ય મારામાં જ રત રહેલાના યોગક્ષેમનો ભાર હું ઉઠાવું છું.——૨૨.
નોંધઃ આમ યોગીને ઓળખવાની ત્રણ સુંદર નિશાનીઓ છે – સમત્વ, કર્મમાં કૌશલ, અનન્યભક્તિ. આ ત્રણે એકબીજામાં ઓતપ્રોત હોવાં જોઈએ. ભક્તિ વિના સમત્વ ન મળે, સમત્વ વિના ભક્તિ ન મળે, અને કર્મ-કૌશલ વિના ભક્તિ અને સમત્વ આભાસમાત્ર હોવાનો ભય છે. – (૯૯)

યોગ એટલે ન મળેલી વસ્તુ મેળવવી ને ક્ષેમ એટલે મળેલી સાચવી રાખવી. – (૯૯)
વળી હે કૌન્તેય! જેઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક બીજા દેવોને ભજે છે તેઓ પણ, ભલે વિધિ વિના, છતાં મને જ ભજે છે.——૨૩.
નોંધઃ વિધિ વિના એટલે અજ્ઞાનમાં, મને એક નિરંજન નિરાકારને ન જાણીને. – (૧૦૦)
હું જ બધા યજ્ઞોનો ભોગવનારો સ્વામી છું. પણ આમ મને તેઓ સાચે સ્વરૂપે નથી ઓળખતા તેથી તો પડે છે.——૨૪.
દેવતાઓનું પૂજન કરનાર દેવલોકને પામે છે, પિતરોનું પૂજન કરનારા પિતૃલોકને પામે છે, ભૂતપ્રેતાદિને પૂજનારા ભૂતગણોના લોકોને પામે છે, અને મને ભજનારા મને પામે છે.——૨૫.
૩૦.
પત્ર, ફૂલ, ફળ કે જળ જે કોઈ મને ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરે છે તે પ્રયત્નશીલ મનુષ્યે ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરેલાનું હું સેવન કરૂં છું.——૨૬.
નોંધઃ એટલે કે ઈશ્વરપ્રીત્યર્થે જે કંઈ સેવાભાવથી પ્રાણીઓને અપાય છે તેનો સ્વીકાર તે તે પ્રાણીને વિષે રહેલ અંતર્યામીરૂપે ભગવાન જ કરે છે. – (૧૦૧)
તેથી હે કૌંતેય! જે કરે, જે ખાય, જે હવનમાં હોમે, જે તું દાનમાં દે, અથવા જે તપ કરે તે બધું મને અર્પીને કરજે.——૨૭.
આથી તું શુભાશુભ ફળ દેનારા કર્મબંધનથી છૂટી જઈશ, અને ફલત્યાગરૂપી સમત્વને પામી, જન્મમમરણથી મુક્ત થઈ મને પામીશ.——૨૮.
બધાં પ્રાણીઓને વિષે હું સમભાવે રહું છું. મને કોઈ અપ્રિય કે પ્રિય નથી. છતાં જેઓ મને ભક્તિપૂર્વક ભજે છે તેઓ મારામાં છે અને હું પણ તેમનામાં છું.——૨૯.
મોટો દુરાચારી પણ જો અનન્યભાવે મને ભજે તો તે સાધુ થયો જ માનવો. કેમ કે હવે એનો સારો સંકલ્પ છે.——૩૦.
નોંધઃ કેમ કે અનન્યભક્તિ દુરાચારને શમાવી દે છે. – (૧૦૧)
એ તુરંત ધર્માત્મા થાય છે ને નિરંતર શાંતિ પામે છે. હે કૌન્તેય! જે મારો આશ્રય લે છે તેઓ પાપયોનિ હોય કે સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો કે શૂદ્રો હોય પરમ ગતિએ પહોંચે છે. તો પછી પુણ્યવાન અને ભક્ત એવા બ્રાહ્મણો તેમ જ રાજર્ષિઓ વિષે તો કહેવું જ શું?
માટે આ અનિત્ય અને સુખરહિત લોકમાં જન્મીને તું મને ભજ. મારામાં મન રાખ, મારો ભક્ત થા. મારે નિમિત્તે યજ્ઞ કર, મને નમસ્કાર કર, એટલે પોતાને મારી સાથે જોડી દઈ, મારામાં પરાયણ થઈ મને જ શ્રેષ્ઠ સ્થાન માનનારો તું મને પામીશ.——૩૨.-૩૩-૩૪.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘રાજવિદ્યા-રાજગુહ્ય-યોગ’ નામનો નવમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.

૧૦. વિભૂતિ-યોગ
સાતમા, આઠમા અને નવમા અધ્યાયમાં ભક્તિ ઈત્યાદિનું નિરૂપણ કર્યા પછી ભગવાન પોતાની અનંત વિભૂતિઓનું યત્કિંચિત્ દર્શન ભક્તોને અર્થે કરાવે છે. – (૧૦૩)
૩૧.
श्री भगवान बोल्याः
હે મહાબાહો! ફરી પણ મારૂં પરમ વચન સાંભળ. એ હું તને પ્રિયજનને તારા હિતને સારૂ કહીશ.——૧.
દેવો અને મહર્ષિઓ મારી ઉત્પત્તિને જાણતા નથી, કેમ કે હું જ દેવોનું અને મહર્ષિઓનું સર્વ પ્રકારે આદિકરણ છું.——૨.
અજન્મા અને અનાદિ એવો હું જ લોકોનો મહેશ્વર છું, એમ જે જાણે છે તે માણસો વચ્ચે મોહરહિત થઈ બધા પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.——૩.
બુદ્ધિ, જ્ઞાન, અમૂઢતા, ક્ષમા, સત્ય, ઈંદ્રિયનિગ્રહ, શાંતિ, સુખ, દુઃખ, ઉદભવ અને નાશ, ભય, તેમ જ અભય, અહિંસા, સમતા, સંતોષ, તપ, દાન, યશ, અપયશ, એમ પ્રાણીઓના જુદા જુદા ભાવો મારા થકી ઉત્પન્ન થાય છે.——૪.-૫.
(નોંધઃ ભાવ એટલે પદાર્થ, વૃત્તિ અથવા અવસ્થા.) – (૧૧૦)
સપ્તર્ષિ, તેમની પૂર્વેના સનકાદિ ચાર, અને (ચૌદ) મનુ મારા સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થયેલા છે અને તેમાંથી આ લોકો પેદા થયેલા છે.——૬.
આ મારી વિભૂતિ અને સામર્થ્યને જે યથાર્થ જાણે છે તે અવિચળ સમતાને પામે છે એમાં સંશય નથી.——૭.
હું બધાની ઉત્પત્તિનું કારણ છું અને બધું મારા થકી જ પ્રવર્તે છે, એમ જાણીને ડાહ્યા લોકો ભાવપૂર્વક મને ભજે છે.——૮.
મારામાં ચિત્ત પરોવનારા, મને પ્રાણાર્પણ કરનારા એકબીજાને બોધ કરતાં, મારૂં જ નિત્ય કીર્તન કરતાં, સંતોષમાં અને આનંદમાં રહે છે.——૯.
એમ મારામાં તન્મય રહેનાર અને મને પ્રેમપૂર્વક ભજનારને હું જ્ઞાન આપું છું જેથી તેઓ મને પામે છે.——૧૦.
તેમની ઉપર અનુગ્રહ કરીને, તેમના હ્રદયમાં રહેલો હું, જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશમય દીવાથી, તેમના અજ્ઞાનરૂપ અંધકારનો નાશ કરૂં છું.——૧૧.
૩૨.
હે ભગવાન! તમે પરમ-બ્રહ્મ છો, પરમ-ધામ છો, પરમ-પવિત્ર છો. બધા ઋષિઓ, દેવર્ષિ નારદ, અસિત, દેવલ અને વ્યાસ તમને અવિનાશી, દિવ્ય પુરૂષ, આદિદેવ, અજન્મ, અને સર્વવ્યાપી કહે છે. અને તમે પોતે પણ તેમ જ કહો છો.——૧૨.-૧૩.
હે કેશવ! તમે જે કહો છો તે હું સ્વીકારૂં છું. હે ભગવાન! તમારૂં સ્વરૂપ નથી જાણતા દેવો કે દાનવ.——૧૪.
હે પુરૂષોત્તમ! હે જીવોના પિતા! હે જીવેશ્વર! હે દેવોના દેવ! હે જગતના સ્વામી! તમે પોતે જ પોતા વડે પોતાને જાણો છો!——૧૫.
જે વિભૂતિઓ વડે આ લોકોને તમે વ્યાપી રહ્યા છો તે તમારી દિવ્ય વિભૂતિઓ મને કૃપા કરી પૂરાપૂરી કરો.——૧૬.
હે યોગિન્! તમારૂં નિત્ય ચિંતવન કરતો કરતો તમને હું કઈ રીતે ઓળખી શકું? હે ભગવાન! કયે કયે રૂપે મારે તમારૂં ચિંતવન કરવું?——૧૭.
હે જનાર્દન! તમારી શક્તિ અને તમારી વિભૂતિનું વર્ણન મારી પાસે વિસ્તારપૂર્વક ફરી કરો. તમારી અમૃતમય વાણી સાંભળતાં તૃપ્તિ થતી જ નથી.——૧૮.
श्री भगवान बोल्याः
ભલે, ત્યારે હું મારી મુખ્ય મુખ્ય દિવ્ય વિભૂતિઓ તને કહીશ. પણ હે કુરૂશ્રેષ્ઠ! મારા વિસ્તારનો અંત તો છે જ નહીં.——૧૯.
હે ગુડાકેશ! હું બધાં પ્રાણીઓના હ્રદયને વિષે રહેલો આત્મા છું. હું જ ભૂતમાત્રનો આદિ, મધ્ય અને અંત છું.——૨૦.
આદિત્યોમાં વિષ્ણુ હું છું; જ્યોતિઓમાં ઝગમગતો સૂર્ય હું છું; વાયુઓમાં મરીચિ હું છું; નક્ષત્રો વચ્ચે ચંદ્ર હું છું.——૨૧.
વેદોમાં સામવેદ હું છું, દેવોમાં ઈંદ્ર હું છું, ઈંદ્રિયોમાં મન હું છું, અને પ્રાણીઓનું ચેતન હું છું.——૨૨.
રૂદ્રોમાં શંકર હું છું, યક્ષ અને રાક્ષસોમાં કુબેર હું છું, વસુઓમાં અગ્નિ હું છું, પર્વતોમાં મેરૂ હું છું.——૨૩.
હે પાર્થ! પુરોહિતોમાં મુખ્ય બૃહસ્પતિ મને જાણ. સેનાપતિઓમાં કાર્તિકસ્વામી હું છું, અને સરોવરોમાં સાગર હું છું.——૨૪.
મહર્ષિઓમાં ભૃગુ હું છું, વાચામાં એકાક્ષરી ૐ હું છું, યજ્ઞોમાં જપયજ્ઞ હું છું, અને સ્થાવરોમાં હિમાલય હું છું.——૨૫.
બધાં વૃક્ષોમાં અશ્વત્થ (પીપળ) હું છું, દેવર્ષિઓમાં નારદ હું છું, ગાંધર્વોમાં ચિત્રરથ હું છું અને સિદ્ધોમાં કપિલમુનિ હું છું.——૨૬.
અશ્વોમાં અમૃતમંથનને ટાણે ઉત્પન્ન થયેલ ઉચ્ચૈઃશ્રવા મને જાણ. હાથીઓમાં ઐરાવત અને મનુષ્યોમાં રાજા હું છું.——૨૭.
હથિયારોમાં વજ્ર હું છું, ગાયોમાં કામધેનુ હું છું, પ્રજોત્પત્તિનું કારણ કામદેવ હું છું. સર્પોમાં વાસુકિ હું છું.——૨૮.
નાગોમાં શેષનાગ હું છું, જલચરોમાં વરૂણ હું છું, પિતરોમાં અર્યમા હું છું, અને નિયમનમાં રાખનારાઓમાં યમ હું છું.——૨૯.
દૈત્યોમાં પ્રહલાદ હું છું, ગણનારાઓમાં કાલ હું છું, પશુઓમાં સિંહ હું છું, પક્ષીઓમાં ગરૂડ હું છું.——૩૦.
પાવન કરનારાઓમાં પવન હું છું, શસ્ત્રધારીઓમાં (પરશુ) રામ હું છું, માછલાંમાં મગરમચ્છ હું છું, નદીઓમાં ગંગા હું છું.——૩૧.
હે અર્જુન! સૃષ્ટિઓના આરંભ, અંત અને મધ્ય હું છું, વિદ્યાઓમાં અધ્યાત્મવિદ્યા હું છું, અને વિવાદ કરનારાઓનો વાદ હું છું.——૩૨.
અક્ષરોમાં અકાર હું છું, સમાસોમાં દ્વંદ્વ હું છું, અવિનાશી કાલ હું છું, અને બધે અભિમુખ એવો વિધાતા પણ હું છું.——૩૩.
બધાને હરનાર મૃત્યુ હું છું, ભવિષ્યમાં ઉત્પન્ન થનારનું ઉત્પત્તિકારણ હું છું, અને નારીજાતિનાં નામોમાં કીર્તિ, લક્ષ્મી, વાણી, સ્મૃતિ, મેધા (બુદ્ધિ) ધૃતિ (ધીરજ) અને ક્ષમા હું છું.——૩૪.
સામોમાં બૃહતસામસ્તોત્ર હું છું, છંદોમાં ગાયત્રી છંદ હું છું. મહિનામાં માર્ગશીર્ષ હું છું, ઋતુઓમાં વસંત હું છું.——૩૫.
છલ કરનારનું દ્યૂત હું છું, પ્રતાપવાનનો પ્રભાવ હું છું, જય હું છું, નિશ્ચય હું છું, સાત્વિક ભાવવાળાનું સત્વ હું છું.——૩૬.
નોંધઃ છલ કરનારનું દ્યૂત હું છું એ વચનથી ભડકવાની જરૂર નથી. અહીં સારાસારનો નિર્ણય નથી, પણ જે કંઈ થાય છે તે ઈશ્વરની રજા વિના નથી થતું એ બતાવવાનો ભાવ છે.
અને છલ કરનાર પણ બધું તેને વશ છે એમ જાણીને પોતાનું અભિમાન છોડે ને છલને ત્યજે. – (૧૧૦)
યાદવકુલમાં વાસુદેવ હું છું, પાંડવોમાં ધનંજય (અર્જુન) હું છું, મુનિઓમાં વ્યાસ હું છું, અને ક્રાન્તદર્શી કવિઓમાં ઉશના (શંક્રાચાર્ય) હું છું.——૩૭.
રાજ્યકર્તાનો દંડ હું છું, જય ઈચ્છનારની નીતિ હું છું, ગુહ્ય વાતોમાં મૌન હું છું, અને જ્ઞાનવાનનું જ્ઞાન હું છું.——૩૮.
હે અર્જુન! બધાં પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિનું જે કાંઈ બીજ છે તે હું છું. જે કંઈ સ્થાવર અથવા જંગમ છે તે મારા વિનાનું નથી.——૩૯.
હે પરંતપ! મારી દિવ્ય વિભૂતિઓનો અંત નથી. વિભૂતિનો આટલો વિસ્તાર મેં કેવળ દ્રષ્ટાંતરૂપે જ કહ્યો છે.——૪૦.
જે કંઈ પણ વિભૂતિમાન, લક્ષ્મીવાન અથવા પ્રબાવશાળી છે તે તે મારા તેજના અંશથી જ થયેલું જાણ.——૪૧.
અથવા હે અર્જુન! આ વિસ્તારપૂર્વક જાણીને તું શું કરશે? મારા એક અંશમાત્રથી આ આખા જગતને ધારણ કરીને હું રહેલો છું.——૪૨.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘વિભૂતિયોગ’ નામનો દશમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૧૧. વિશ્વરૂપ-દર્શન-યોગ
આ અધ્યાયમાં ભગવાન પોતાનું વિરાટ સ્વરૂપ અર્જુનને બતાવે છે. ભક્તોને આ અધ્યાય અતિ પ્રિય છે. આમાં દલીલ નથી પણ કેવળ કાવ્ય છે. આ અધ્યાયનો પાઠ કરતો મનુષ્ય થાકતો જ નથી. – (૧૧૨)
૩૩.
अर्जुन बोल्याः
તમે મારી ઉપર કૃપા કરીને આ આધ્યાત્મિક પરમ રહસ્ય કહ્યું. જે વચનો તમે મને કહ્યાં છે તેથી મારો આ મોહ ટળ્યો છે.——૧.
તમામ હસ્તિનાં ઉત્પત્તિ અને નાશને વિષે તમારી પાસેથી મેં વિસ્તારપૂર્વક સાંભળ્યું તેમ જ તમારૂં અવિનાશી માહાત્મ્ય પણ હે કમલપત્રાક્ષ! મેં સાંભળ્યું.——૨.
હે પરમેશ્વર! હે પુરૂષોત્તમ! તમે જેવા પોતાને ઓળખાવો છો તેવા જ તમારા તે ઈશ્વરી રૂપનાં દર્શન કરવાની મને ઈચ્છા થાય છે.——૩.
હે પ્રભો! મારે સારૂ તે દર્શન કરવાં તમે શક્ય માનો તો હે યોગેશ્વર! તે અવ્યય રૂપનાં દર્શન કરાવો.——૪.
श्री भगवान बोल्याः
હે પાર્થ! નાના પ્રકારનાં, દિવ્ય તેમ જ જુદા જુદા રંગ ને આકૃતિવાળાં મારાં સેંકડો અને હજારો રૂપો તું જો.——૫.
હે ભારત! આદિત્યો, વસુઓ, રૂદ્રો, અશ્વિની કુમારોની જોડી, અને મરૂતોને જો. પૂર્વે નહીં દેખાયેલાં એવાં બહુ આશ્ચર્યો તું જો.——૬.
હે ગુડાકેશ! અહીં મારા દેહને વિષે એકરૂપે રહેલું આખું સ્થાવર અને જંગમ જગત અને બીજું જે કંઈ તું જોવા ઈચ્છતો હોય તે આજે જો.——૭.
પણ આ તારા ચર્મચક્ષુથી તું મને નહીં જોઈ શકે. માટે તને હું દિવ્ય ચક્ષુ આપું છું. તે વડે તું મારૂં ઈશ્વરી યોગસામર્થ્ય જો.——૮.
संजय बोल्याः
હે રાજન! મહાયોગેશ્વર કૃષ્ણે એમ કહીને અર્જુનને પોતાનું પરમ ઈશ્વરી રૂપ દેખાડ્યું.——૯.
તે અનેક મુખ અને આંખોવાળું, અનેક અદભૂત દર્શનવાળું, અનેક દિવ્ય આભૂષણવાળું અને ઉગામેલાં અનેક દિવ્ય શસ્ત્રોવાળું હતું. ——૧૦.
તેણે અનેક દિવ્ય માળા અને વસ્ત્—ધારણ કર્યાં હતાં, તેને દિવ્ય સુગંધી લેપો હતા. એવા એ સર્વ રીતે આશ્ચર્યમય, અનંત, સર્વવ્યાપી દેવ હતા.——૧૧.
આકાશમાં હજાર સૂર્યનું તેજ એકસાથે પ્રકાશી ઊઠે તો તે તેજ તે મહાત્માના તેજ જેવું કદાચિત્ થાય.——૧૨.
અનેક રીતે વિભક્ત થયેલું આખું જગત, પાંડવે, ત્યાં, એ દેવના દેવના શરીરમાં એકરૂપે રહેલું જોયું.——૧૩.
પછી, આશ્ચર્યચકિત અને રોમાંચિત થયેલા ધનંજય માથું નમાવી, હાથ જોડી આ પ્રમાણે બોલ્યા.——૧૪.
૩૪.
अर्जुन बोल्याः
હે દેવ! તમારા દેહને વિષે હું દેવોને, જુદા જુદા પ્રકારનાં સર્વ પ્રાણીઓના સમુદાયોને, કમલાસને બિરાજેલા ઈશ બ્રહ્માને, બધા ઋષિઓને, તથા દિવ્ય સર્પોને જોઉં છું.——૧૫.
તમને હું અનેક હાથ, ઉદર, મુખ અને નેત્રવાળા, સર્વ બાજુએ અનંત રૂપવાળા જોઉં છું. હે વિશ્વશ્વર! હે વિશ્વરૂપ! હું નથી જોતો તમારો અંત, તમારો મધ્ય કે તમારો આદિ.——૧૬.
મુકુટધારી, ગદાધારી, ચક્રધારી, તેજના પુંજ, બધે ઝળહળતી જ્યોતિવાળા એવા, વળી મુશ્કેલીથી જોઈ શકાય એવા, અમાપ અને પ્રજ્વલિત અગ્નિ અથવા સૂર્યના જેવા બધી દિશામાં દીપતા તમને હું ભાળું છું.——૧૭.
હું માનું છું કે તમે જ જાણવાયોગ્ય પરમ અક્ષર છો. તમે જ આ જગતના અંતિમ આધાર છો; ધર્મના અવિનાશી રક્ષક છો અને તમે જ સનાતન તમે જ સનાતન પુરૂષ છો.——૧૮.
જેને આદિ, મધ્ય કે અંત નથી, જેની શક્તિ અનંત છે; જેને અનંત બાહુ છે, જેને સૂર્યચંદ્રરૂપ આંખો છે, જેનું મુખ પ્રજ્વલિત અગ્નિના જેવું છે, અને જે પોતાના તેજથી આ જગતને તપાવે છે એવા તમને હું જોઉં છું.——૧૯.
આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેના આ અંતરને અને બધી દિશાઓને તમે એકલાએ જ વ્યાપી કાઢ્યાં છે. હે મહાત્મન્! આ તમારૂં અદભૂત ઉગ્ર રૂપ જોઈને ત્રણે લોક થરથરે છે.——૨૦.
વળી આ દેવોનો સંઘ તમારામાં પ્રવેશ કરે છે. ભયભીત થયેલા કેટલાક હાથ જોડીને તમારૂં સ્તવન કરે છે. મહર્ષિઓ અને સિદ્ધોના સમુદાય ‘(જગતનું) કલ્યાણ હો,’ એમ બોલતા અનેક પ્રકારે તમારો યશ ગાય છે.——૨૧.
રૂદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યો, વિશ્વેદેવ, અશ્વિનીકુમાર, મરૂતો, ઊનું જ પીનારા પિતરો, ગંધર્વ, યક્ષ, અસુર અને સિદ્ધોનો સંઘ એ બધાય, વિસ્મય પામતા તમને નીરખે છે.——૨૨.
(નોંધઃ શરીરની ઉષ્ણતા ટકે ત્યાં સુધી જ શરીર ટકી શકે છે. એ ઉષ્ણતા આપણે અન્યમાંથી મેળવીએ છીએ. સૂક્ષ્મ શરીરવાળા પિતરો પ્રત્યક્ષ અન્ન ન ખાઈ શકે પણ એની ઉષ્ણતા જ સીધી પી શકે છે એવી માન્યતા તે વખતે હશે.) – (૧૧૭)
હે મહાબાહો! ઘણાં મુખ અને આંખોવાળું, ઘણા હાથ, જાંઘ અને પગવાળું, ઘણા પેટવાળું, ઘણી દાઢો વડે વિકરાળ દેખાતું વિશાળ રૂપ જોઈને લોકો વ્યાકુળ થઈ ગયા છે. તેમ જ હું પણ વ્યાકુળ થયો છું.——૨૩.
આકાશનો સ્પર્શ કરતા, ઝળહળતા, અનેક રંગવાળા, ઉઘાડાં મુખવાળા અને વિશાળ તેજસ્વી આંખોવાળા, તમને જોઈને હે વિષ્ણુ! મારૂં અંતર વ્યાકુળ થયું છે ને હું નથી રાખી શકતો ધીરજ કે શાંતિ.——૨૪.
પ્રલયકાળના અગ્નિ સમાન અને વિકરાળ દાઢોવાળાં તમારાં મુખ જોઈને મને નથી સૂઝતી દિશા કે નથી પામતો હું શાંતિ; માટે હે દેવેશ! હે જગન્નિવાસ! પ્રસન્ન થાઓ.——૨૫.
બધા રાજાઓના સંઘસહિત, ધૃતરાષ્ટ્રના આ પુત્રો, ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય, આ સૂતપુત્ર કર્ણ અને અમારા મુખ્ય યોદ્ધાઓ, બધા જ વિકરાળ દાઢોવાળાં તમારાં ભયાનક મોઢાંમાં વેગપૂર્વક પ્રવેશ કરે છે. કેટલાકનાં માથાં ચૂરા થઈને તમારા દાંતોની વચ્ચે વળગેલાં જોવામાં આવે છે.——૨૬.–૨૭.
જેમ નદીઓના મોટા ધોધ સમુદ્ર ભણી ધસે છે તેમ આ લોકનાયકો તમારા ધગધગતા મુખમાં પ્રવેશ કરે છે.——૨૮.
જેમ પતંગિયાં પોતાના નાશને અર્થે, વધતે જતે વેગે, બળતી જ્વાળામાં ઝંપલાવે છે તેમ જ તમારા મુખમાં પણ સર્વ લોકો વધતે વેગે પ્રવેશ કરે છે.——૨૯.
બધા લોકોનો બધેથી ગ્રાસ કરીને તમે તમારા ધગતા મોઢાથી ચાટી રહ્યા છો. હે સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ! તમારો ઉગ્ર પ્રકાશ આખા જગતને પોતાનાં તેજો વડે ભરી મૂકે છે અને તપાવે છે.——૩૦.
ઉગ્રરૂપ એવા તમે કોણ છો તે મને કહો. હે દેવવર! હું તમને નમસ્કાર કરૂં છું. તમે પ્રસન્ન થાઓ. તમ આદિકારણને હું જાણવા ઈચ્છું છું. તમારી પ્રવૃત્તિ હું નથી કળી શકતો.——૩૧.
श्री भगवान बोल्याः
લોકોનો નાશ કરનારો, વૃદ્ધિ પામેલો હું કાળ છું. લોકોનો નાશ કરવાને સારૂ અહીં ઊપડ્યો છું. તું લડવાની ના પાડીશ તોયે, દરેક સેનામાં જે આ બધા યોદ્ધા રહ્યા છે તેમાંના કોઈ, રહેવાના નથી.——૩૨.
તેથી તું ઊભો થા.કીર્તિ મેળવ, શત્રુને જીતીને ધનધાન્યથી ભરેલું રાજ્ય ભોગવ. આમને મેં પહેલેથી જ હણેલા છે. હે સવ્ય-સાચી! તું તો માત્ર નિમિત્તરૂપ થા.——૩૩.
મારા હણેલા દ્રોણ, ભીષ્મ, જયદ્રથ, કર્ણ અને બીજા યોદ્ધાઓને નામમાત્ર તું હણજે. વ્યાકુળ થા મા; શત્રુને તું રણમાં જીતવાનો જ છે.——૩૪.
૩૫.
संजय बोल्याः
કેશવનાં આ વચન સાંભળીને મુકૂટધારી અર્જુન ધ્રૂજતા, હાથ જોડી, વારંવાર નમસ્કાર કરતા, ફરી બીતા બીતા, પ્રણામ કરીને કૃષ્ણ પ્રત્યે ગદગદ કંઠે આ પ્રમાણે બોલ્યા.——૩૫.
अर्जुन बोल्याः
હે હ્રષીકેશ! તમારૂં કીર્તન કરીને જગત હર્ષ પામે છે ને તમારે વિષે એને અનુરાગ ઉત્પન્ન થાય તે યોગ્ય જ છે. બીધેલા રાક્ષસો આમતેમ ભાગે છે અને સિદ્ધોનો આખો સમુદાય તમને નમસ્કાર કરે છે. (તે પણ યોગ્ય જ છે.).——૩૬.
હે મહાત્મન્! ત્મને તેઓ નમસ્કાર કાં ન કરે? તમે બ્રહ્માથી પણ મોટા આદિકર્તા છો. હે અનંત, હે દેવેશ, હે જગન્નિવાસ! તમે આક્ષર છો, સત્ છો, અસત્ છો, અને તેથી જે પર છે તે પણ તમે જ છો.——૩૭.
તમે આદિદેવ છો. તમે પુરાણપુરૂષ છો. તમે આ વિશ્વનું પરમ આશ્રયસ્થાન છો. તમે જાણનાર પણ છો ને જાણવાયોગ્ય વસ્તુ પણ છો. તમે પરમધામ છો. હે અનંતરૂપ! આ જગતને તમે વ્યાપી રહ્યા છો.——૩૮.
વાયુ, યમ, અગ્નિ, વરૂણ, ચન્દ્ર, પ્રજાપતિ, પ્રપિતામહ, તમે જ છો. તમને હજારો વાર નમસ્કાર હજો. વળી ફરી પણ તમને નમસ્કાર હજો.——૩૯.
હે સર્વ! તમને આગળ, પાછળ, બધી બાજુએ નમસ્કાર. તમારૂં વીર્ય અનંત છે, તમારૂં પરાક્રમ અપાર છે, તમે જ સર્વ આવરી રહેલા છો. તેથી તમે સર્વ છો.——૪૦.
તમારો આ મહિમા ન જાણતાં ગોઠિયો ગણીને ‘હે કૃષ્ણ! હે યાદવ! હે સખા!’ એમ બોલાવીને મારાથી ભૂલમાં કે પ્રેમમાં પણ જે અવિવેક થયો હોય, અને વિનોદાર્થે રમતાં, સૂતાં, બેસતાં કે ખાતાં; એકલા કે ઘણાની વચ્ચે તમારૂં જે કંઈ અપમાન થયું હોય તે ક્ષમા કરવા અકળરૂપ એવા તમને હું વિનવું છું.——૪૧.–૪૨.
સ્થાવરજંગમ જગતના તમે પિતા છો. તમે તેના પૂજ્ય અને શ્રેષ્ઠ ગુરૂ છો. હે અજોડ પ્રભવવાળા! તમારા જેવું કોઈ નથી, તો તમારાથી અધિક તો ક્યાંથી જ હોય?——૪૩.
તેથી સાષ્ટાંગ નમસ્કાર કરીને પૂજ્ય ઈશ્વર એવા તમને પ્રસન્ન થવા વીનવું છું. જેમ પિતા પોતાના પુત્રને, સખા સખાને સહન કરે છે તેમ તમે મારા પ્રિય હોઈ મારા કલ્યાણાર્થે કૃપા કરીને મને સહન કરો.——૪૪.
પૂર્વે નહીં જોયેલ એવું તમારૂં રૂપ જીને મારાં રોમાંચ ખડાં થયાં છે ને ભયને લીધે મારૂં મન વ્યાકુળ થયું છે. તેથી હે દેવ! તમારૂં પહેલાંનું રૂપ દેખાડો હે દેવેશ! હે જગન્નિવાસ! તમે પ્રસન્ન થાઓ.——૪૫.
પહેલાંની જેમ તમારાં – મુકુટગદાચક્રધારીનાં દર્શન કરવા ઈચ્છું છું. હે સહસ્રબાહુ, હે વિશ્વમૂર્તિ! તમારૂં તે જ પહેલું ચતુર્ભુજરૂપ ધારણ કરો.——૪૬.
૩૬.
श्री भगवान बोल्याः
હે અર્જુન! તારી ઉપર પ્રસન્ન થઈને મેં તને મારી યોગ-શક્તિ વડે મારૂં તેજોમય, વિશ્વવ્યાપી, અનંત, પરમ, આદિ રૂપ દેખાડ્યું છે; તારા સિવાય બીજા કોઈએ પૂર્વે તે જોયું નથી.——૪૭.
હે કુરૂપ્રવીર! વેદાભ્યાસથી, યજ્ઞથી, બીજાં શાસ્ત્રોના અભ્યાસથી, દાનથી, ક્રિયાઓથી, કે ઉગ્ર તપોથી તારા સિવાય બીજું કોઈ આ મારૂં રૂપ જોવા સમર્થ નથી.——૪૮.
આ મારૂં વિકરાળ રૂપ જોઈને તું અકળા નહીં, મૂંઝા નહીં. બીક છોડી શાંતચિત્ત થા, અને આ મારૂં પરિચિત રૂપ ફરી જો.——૪૯.
संजय बोल्याः
વાસુદેવે આમ કહીને અર્જુનને પોતાનું રૂપ ફરી બતાવ્યું. અને ફરી શાંત મૂર્તિ ધારણ કરીને તે મહાત્માએ બીધેલા અર્જુનને આશ્વાસન આપ્યું. ——૫૦.
अर्जुन बोल्याः
હે જનાર્દન! આ તમારૂં સૌમ્ય મનુષ્ય-સ્વરૂપ જોઈને હવે હું શાંત થયો છું અને ઠેકાણે આવ્યો છું.——૫૧.
श्री भगवान बोल्याः
જે મારૂં રૂપ તેં જોયું તેનાં દર્શન બહુ દુર્લભ છે. દેવો પણ તે રૂપ નિહાળવા ઝંખે છે.——૫૨.
જે મારાં દર્શન તેં કર્યાં છે તે દર્શન ન વેદથી, ન તપથી, ન દાનથી કે ન યજ્ઞથી થઈ શકે.——૫૩.
પણ હે અર્જુન! હે પરંતપ! મારે વિષેનું એવું જ્ઞાન, એવાં મારાં દર્શન અને મારામાં વાસ્તવિક પ્રવેશ કેવળ અનન્ય ભક્તિથી શક્ય છે.——૫૪.
હે પાંડવ! જે કોઈ બધાં કર્મ મને સમર્પણ કરે છે, મારામાં પરાયણ રહે છે, મારો ભક્ત બને છે, આસક્તિ છોડે છે ને પ્રાણીમાત્રને વિષે દ્વેષરહિત થઈ રહે છે તે મને પામે છે.——૫૫.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘વિશ્વરૂપ-દર્શન-યોગ’ નામનો અગિયારમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૧૨. ભક્તિયોગ
પુરૂષોતમનાં દર્શન અનન્ય ભક્તિથી જ થાય એમ હોવાથી ભગવાનનાં દર્શન પછી તો વ્યક્તિનું સ્વરૂપ જ આલેખાય.
આ બારમો અધ્યાય બધાએ મોઢે કરી લેવો જોઈએ. નાનામાં નાનામાંનો આ એક છે. આમાં આપેલાં ભક્તનાં લક્ષણ નિત્ય મનન કરવા જેવાં છે. – (૧૨૬)
૩૭.
अर्जुन बोल्याः
આમ જે ભક્તો તમારૂં નિરંતર ધ્યાન ધરતા તમને ઉપાસે છે ને જેઓ તમારા અવિનાશી અવ્યક્ત સ્વરૂપનું ધ્યાન ધરે છે તેમાંના કયા યોગી શ્રેષ્ઠ ગણાય?——૧.
श्रीभगवान बोल्याः
નિત્ય ધ્યાન ધરતા, મારામાં મન આરોપીને જેઓ પરમ શ્રદ્ધાપૂર્વક મને ઉપાસે છે તેમને હું શ્રેષ્ઠ યોગી ગણું છું.——૨.
બધી ઈંદ્રિયોને વશમાં રાખીને, બધે સમત્વ જાળવીને જેઓ અચિંત્ય, દ્રઢ. અચળ, ધીર, સર્વવ્યાપી, અવ્યક્ત, અવર્ણનીય, અવિનાશી સ્વરૂપને ઉપાસે છે તે સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં પરોવાયેલા મને જ પામે છે.——૩.–૪.
જેમનું ચિત્ત અવ્યક્તને વિષે ચોંટેલું છે તેમને કષ્ટ વધારે છે. અવ્યક્ત ગતિને દેહધારી કષ્ટ વડે જ પામી શકે.——૫.
નોંધઃ દેહધારી મનુષ્ય અમૂર્ત સ્વરૂપની માત્ર કલ્પના જ કરી શકે, પણ તેની પાસે અમૂર્ત સ્વરૂપને સારુ એક પણ નિશ્ચયાત્મક શબ્દ નથી તેથી તેને નિષેધાત્મક ‘નેતિ’ શબ્દથી સંતોષ પામવો રહ્યો. એટલે જ મૂર્તિપૂજાનો નિષેધ કરનાર પણ સૂક્ષ્મ રીતે જોતાં મૂર્તિપૂજક જ હોય છે. પુસ્તકની પૂજા કરવી, દેવળમાં જઈને પૂજા કરવી, એક જ દિશામાં મુખ રાખી પૂજા કરવી એ બધાં સાકારપૂજાનાં લક્ષણ છે. આમ છતાં સાકારની પેલી પાર નિરાકાર અચિંત્ય સ્વરૂપ છે એમ તો બધાએ સમજ્યે જ છૂટકો. ભક્તિની પરાકાષ્ઠા એ કે ભક્ત ભગવાનમાં શમી જાય ને છેવટે કેવળ એક અદ્વિતીય, અરૂપી ભગવાન જ રહે. પણ આ સ્થિતિને સાકારની મારફતે સહેલાઈથી પહોંચાય. તેથી નિરાકારને સીધા પહોંચવાનો માર્ગ કષ્ટસાધ્ય કહ્યો. – (૧૨૭ – ૧૨૮).
પણ, હે પાર્થ! જેઓ મારામાં પરાયણ રહી, બધાં કર્મો મને સમર્પણ કરી, એકનિષ્ઠાથી મારૂં ધ્યાન ધરતા મને ઉપાસે છે અને મારામાં જેમનું ચિત્ત પરોવાયેલું છે એવાઓને મૃત્યુરૂપી સંસારસાગરમાંથી હું ઝટ તારી લઉં છું.——૬.–૭.
તારૂં મન મારામાં રાખ, તારી બુદ્ધિ મારામાં પરોવ, એટલે આ જન્મ પછી નિઃસંશય મને જ પામીશ.——૮.
હવે જો તું મારે વિષે તારૂં મન સ્થિર કરવા અસમર્થ હોય તો હે ધનંજય! અભ્યાસયોગ વડે મને પામવાની ઈચ્છા રાખ.——૯.
એવો અભ્યાસ રાખવા પણ તું અસમર્થ હોય તો કર્મમાત્ર મને અર્પણ કર. એમ મારે નિમિત્તે કર્મ કરતો પણ તું મોક્ષ પામીશ.——૧૦.
અને જો મારે નિમિત્તે કર્મ કરવા જેટલી પણ તારી શક્તિ ન હોય તો યત્નપૂર્વક બધા કર્મોનાં ફળનો ત્યાગ કર.——૧૧.
અભ્યાસમાર્ગ કરતાં જ્ઞાનમાર્ગ શ્રેયસ્કર છે. જ્ઞાનમાર્ગ કરતાં ધ્યાનમાર્ગ વિશેષ છે. અને ધ્યાનમાર્ગ કરતાં કર્મફલત્યાગ સરસ છે. કેમ કે એ ત્યાગને અંતે તુરત શાન્તિ જ હોય.——૧૨.
નોંધઃ અભ્યાસ એટલે ચિત્તવૃત્તિનિરોધની સાધના; જ્ઞાન એટલે શ્રવણમનનાદિ; ધ્યાન એટલે ઉપાસના. આટલાને પરિણામે જો કર્મફલત્યાગ ન જોવામાં આવે તો અભ્યાસ તે અભ્યાસ નથી, જ્ઞાન તે જ્ઞાન નથી, અને ધ્યાન તે ધ્યાન નથી. – (૧૨૯)
(નોંધઃ ચિત્ત અશાન્ત હોય તો ધ્યાન સંભવે નહીં, અને અશાન્તિનું કારણ તો જાતજાતની ફળ-વાસના જ છે, માટે ફળત્યાગ પ્રથમ કરવો જોઈએ, એ ત્યાગ પછી ધ્યેયને આવશ્યક એવી શાન્તિ તરત મળી શકે છે.) – (૧૨૯)
૩૮.
જે પ્રાણીમાત્ર પ્રત્યે દ્વેષરહિત, સર્વનો મિત્ર, દયાવાન, ક્ષમાવાન, અહંતા-મમતા-રહિત, સુખ-દુઃખને વિષે સરખો, સદાય સંતોષી, યોગયુક્ત, ઈંદ્રિય-નિગ્રહી, દ્રઢ નિશ્ચયવાળો છે, અને મારે વિષે જેણે પોતાનાં બુદ્ધિ ને મન અર્પણ કર્યાં છે, એવો મારો ભક્ત મને પ્રિય છે.——૧૩.–૧૪.
જેનાથી લોકો ઉદ્વેગ નથી પામતા, જે લોકોથી ઉદ્વેગ નથી પામતો, જે હર્ષ, ક્રોધ, અદેખાઈ, ભય, અને ઉદ્વેગથી મુક્ત છે, તે મને પ્રિય છે.——૧૫.
જે ઈચ્છા-રહિત છે, પવિત્ર છે, દક્ષ એટલે સાવધાન છે, ફલપ્રાપ્તિ વિષે તટસ્થ છે, ભય કે ચિંતા-રહિત છે, સંકલ્પમાત્રનો જેણે ત્યાગ કર્યો છે તે મારો ભક્ત છે, તે મને પ્રિય છે.——૧૬.
જે હર્ષ પામતો નથી, જે દ્વેષ કરતો નથી, જે ચિંતા નથી કરતો, જે આશાઓ નથી બાંધતો, જે શુભાશુભનો ત્યાગ કરનારો છે, તે ભક્તિ-પરાયણ મને પ્રિય છે.——૧૭.
શત્રુ-મિત્ર, માન-અપમાન, ટાઢ-તડકો, સુખ-દુઃખ – આ બધાંને વિષે જે સમતાવાન છે, જેણે આસક્તિ છોડી છે, જે નિંદા ને સ્તુતિમાં સરખો વર્તે છે ને મૌન ધારણ કરે છે, જે કાંઈ મળે તેથી જેને સંતોષ છે, જેને પોતાનું એવું કોઈ આશ્રયનું સ્થાન નથી, જે સ્થિર ચિત્તવાળો છે, એવો ભક્ત મને પ્રિય છે.——૧૮.–૧૯.
આ પવિત્ર અમૃતરૂપ જ્ઞાન જેઓ મારામાં પરાયણ રહીને શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવે છે તેઓ મારા અતિશય પ્રિય ભક્ત છે.——૨૦.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘ભક્તિયોગ’ નામનો બારમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૧૩. ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-વિભાગ-યોગ
આ અધ્યાયમાં શરીર ને શરીરી (આત્મા)નો ભેદ બતાવ્યો છે – (૧૩૨)
૩૯.
श्रीभगवान बोल्याः
હે કૌન્તેય! આ શરીર તે ક્ષેત્ર કહેવાય છે. અને એને જે જાણે છે તેને તત્વજ્ઞાનીઓ ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે.——૧.
અને વળી હે ભારત! બધાં ક્ષેત્રો—શરીરો – ને વિષે રહેલા મને ક્ષેત્રજ્ઞ જાણ. ક્ષેત્ર તથા શ્રેત્રજ્ઞના ભેદનું જ્ઞાન છે એમ મારો અભિપ્રાય છે.——૨.
એ ક્ષેત્ર શું છે, કેવું છે, કેવા વિકારવાળું છે, ક્યાંથી છે, અને ક્ષેત્રજ્ઞ કોણ, તેની શક્તિ શી છે, એ મારી પાસેથી ટૂંકમાં સાંભળ.——૩.
વિવિધ છંદોમાં, જુદી જુદી રીતે ઋષિઓએ આ વિષયને બહુ ગાયો છે અને દાખલા-દલીલો વડે, નિશ્ચયવાળાં બ્રહ્મસૂચક વાક્યોમાં પણ નું નિરૂપણ છે.——૪.
મહાભૂતો, અહંતા, બુદ્ધિ, પ્રકૃતિ, દશ ઈન્દ્રિયો, એક મન, પાંચ વિષયો; ઈચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, સંઘાત, ચેતનશક્તિ, ધૃતિ – આ તેના વિકારો સહિત ક્ષેત્ર ટૂંકામાં કહ્યું.——૫.–૬.
નોંધઃ મહાભૂતો પાંચઃ પૃથ્વી, પાણી, તેજ, વાયુ અને આકાશ. અહંકાર એટલે શરીરને વિષે રહેલી અહંતા, અહંપ્રત્યય, અહંપણું, અવ્યક્ત એટલે અદ્રશ્ય રહેલી માયા, પ્રકૃતિ. દશ ઈન્દ્રિયોમાં પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય – નાક, કાન, આંખ, જીભ અને ચામડી, તથા પાંચ કર્મેન્દ્રિય – હાથ, પગ, મોં અને બે ગુહ્યેન્દ્રિય. પાંચ ગોચરો એટલે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયના પાંચ વિષયો – સૂંઘવું, સાંભળવું, જોવું, ચાખવું ને અડવું. સંઘાત એટલે શરીરનાં તત્વોની એકબીજાની સાથે સહકાર કરવાની શક્તિ. ધૃતિ એટલે ધૈર્યરૂપી સૂક્ષ્મ ગુણ નહીં પણ આ શરીરનાં પરમાણુનો એકબીજાને વળગી રહેવાનો ગુણ. આ ગુણ અહંભાવને લીધે જ સંભવે છે, અને આ અહંતા અવ્યક્ત પ્રકૃતિમાં રહેલી છે. અમૂર્છ મનુષ્ય આ અહંતાનો, જ્ઞાનપૂર્વક ત્યાગ કરે છે. અને તેથી મૃત્યુસમયે કે બીજા આઘાતોથી તે દુઃખ પામતો નથી. જ્ઞાનીઅજ્ઞાની બધાને, છેવટે તો, આ વિકારી ક્ષેત્રનો ત્યાગ કર્યે જ છૂટકો છે. – (૧૩૩ – ૧૩૪).
અમાનિત્વ, અદંભિત્વ, અહિંસા, ક્ષમા, સરળતા, આચાર્યની સેવા, શુદ્ધતા, સ્થિરતા, આત્મસંયમ, ઈંદ્રિયોના વિષયોને વિષે વૈરાગ્ય, અહંકાર-રહિતતા, જન્મ, મરણ, જરા, વ્યાધિ વિષે રહેલાં દુઃખ તેમ જ દોષોનું નિરંતર ભાન, પુત્ર, સ્ત્રી, ઘર વગેરેમાં મોહ-મમતાનો અભાવ, પ્રિય કે અપ્રિય જે આવી પડે તેને વિષે નિત્ય સમભાવ, મારે વિષે અનન્ય ધ્યાનપૂર્વક એકનિષ્ઠ ભક્તિ, એકાન્ત સ્થળનું સેવન, જનસમૂહમાં ભળવાનો અણગમો, આધ્યાત્મિક જ્ઞાન વિષે સ્થિરનિષ્ઠા, આત્મદર્શન – આ બધું તે જ્ઞાન કહેવાય. એથી ઊલટું તે અજ્ઞાન.——૭.–૮.–૯.–૧૦.–૧૧.
જેને જાણીને માણસ મોક્ષ પામે છે તે જ્ઞેય શું છે તે તને હવે કહીશ. તે અનાદિ પરબ્રહ્મ છે, તે ન કહેવાય સત્, ન કહેવાય અસત્.——૧૨.
નોંધઃ પરમેશ્વરને સત્ અથવા અસત્ એક્કે ન કહેવાય. કોઈ એક શબ્દ વડે તેની વ્યાખ્યા કે ઓળખ ન થઈ શકે એવું તે ગુણાતીત સ્વરૂપ છે. – (૧૩૫).
તેને હાથ, પગ, આંખ, માથું, મોઢું અને કાન બધે જ છે. આ લોકમાં તે બધું વ્યાપીને રહેલ છે.——૧૩.
બધી ઈંદ્રિયોના ગુણોનો ભાસ તેને વિષે થાય છે તોયે તે સ્વરૂપ ઈંદ્રિય વિનાનું ને સર્વથી અલિપ્ત છે, છતાં સર્વને ધારણ કરનાર છે; તે ગુણરહિત છે છતાં ગુણોનું ભોક્તા છે.——૧૪.
તે ભૂતોની બહાર છે અને અંદર પણ છે. તે ગતિમાન છે અને સ્થિર પણ છે. સૂક્ષ્મ હોવાથી ન જણાય તેવું છે. તે દૂર છે ને નજીક છે.——૧૫.
નોંધઃ જે તેને ઓળખે છે તે તેની અંદર છે. ગતિ અને સ્થિરતા, શાન્તિ અને અશાન્તિ બન્ને આપણે અનુભવીએ છીએ, અને એ બધા ભાવો તેનામાંથી જ પેદા થાય છે તેથી તે ગતિમાન અને સ્થિર બન્ને છે. – (૧૩૫).
તે અવિભક્ત હોવા છતાં ભૂતોને વિષે વિભક્તના જેવું પણ રહેલ છે. તે જાણવા યોગ્ય (બ્રહ્મ) પ્રાણીઓનું પાલક, નાશક ને ફરી ઉત્પન્નકર્તા છે.——૧૬.
જ્યોતિઓનું પણ તે જ્યોતિ છે, અંધકારથી તે પર કહેવાય છે. જ્ઞાન તે જ, જાણવા યોગ્ય તે જ, અને જ્ઞાનથી જે પમાય છે તે પણ તે જ છે. એવું તે બધાંનાં હ્રદયને વિષે રહેલ છે.——૧૭.
આમ ક્ષેત્ર, જ્ઞાન અને જ્ઞેયને વિષે મેં ટૂંકમાં કહ્યું. મારો ભક્ત તે જાણીને મારા સ્વરૂપ સુધી પહોંચવાને યોગ્ય બને છે.——૧૮.
૪૦.
પ્રકૃતિ અને પુરૂષ બન્ને અનાદિ છે; અને તમામ વિકારો અને ગુણો પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે એમ જાણ.——૧૯.
કાર્ય-કારણ-સંબંધની ઉત્પત્તિ પ્રકૃતિને લીધે મનાય છે. જ્યારે સુખદુઃખનું ભોગવવાપણું પુરૂષને લીધે મનાય છે.——૨૦.
પ્રકૃતિને વિષે રહેલો પુરૂષ પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થતા ગુણોને ભોગવે છે, અને આ ગુણસંગ જ સારીનરસી યોનિમાં તેના જન્મનું કારણ બને છે.——૨૧.
નોંધઃ પ્રકૃતિને આપણે માયાને નામે લૌકિક ભાષામાં ઓળખીએ છીએ. પુરૂષ તે જીવ છે. માયાને એટલે કે મૂળ સ્વભાવને વશ વર્તીને જીવ સત્વ, રજસ્ અથવા તમસથી થતાં કાર્યોનાં ફળ ભોગવે છે અને તેથી કર્મ પ્રમાણે પુરનર્જન્મ પામે છે. – (૧૩૭).
આ દેહને વિષે રહેલો તે પરમપુરૂષ, સર્વસાક્ષી, અનુમંતા, (અનુમતિ દેનારો) ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર અને પરમાત્મા પણ કહેવાય છે.——૨૨.
જે મનુષ્ય આમ પુરૂષને અને ગુણમયી પ્રકૃતિને જાણે છે તે સર્વ રીતે કાર્ય કરતો છતો ફરી જન્મ પામતો નથી.——૨૩.
નોંધઃ ૨, ૯, ૧૨ અને ઈતર અધ્યાયોની સહાયથી આપણે જાણી શકીએ છીએ કે આ શ્લોક સ્વેચ્છાચારનું સમર્થન કરનારો નથી પણ ભક્તિનો મહિમા સૂચવનારો છે. કર્મ માત્ર જીવને બંધન-કારક છે, પણ માણસ જો પોતાના બધાં કર્મો પરમાત્માને અર્પણ કરે તો તે બંધનમુક્ત થાય છે. આમ જેનામાંથી કર્તાપણારૂપી અહંભાવ નાશ પામ્યો છે અને જે અંતર્યામીને ચોવીસે કલાક ઓળખી રહ્યો છે તે પાપકર્મ નહીં જ કરે. પાપનું મૂળ જ અભિમાન છે. ‘હું’ નથી ત્યાં પાપ નથી. આ શ્લોક પાપકર્મ ન કરવાની યુક્તિ બતાવે છે. – (૧૩૮).
કોઈ ધ્યાનમાર્ગથી આત્મા વડે આત્માને પોતાને વિષે જુએ છે. કેટલાક જ્ઞાનમાર્ગથી. જ્યારે બીજા કેટલાક કર્મમાર્ગથી.——૨૪.
વળી કોઈ આ માર્ગોને ન ઓળખતા બીજાઓની પાસેથી પરમાત્માને વિષે સાંભળીને, સાંભળેલા ઉપર શ્રદ્ધા રાખી, તેમાં પરાયણ રહી ઉપાસના કરે છે ને તેઓ પણ મૃત્યુયુક્ત સંસારને ઓળંગી જાય છે.——૨૫.
૪૧.
જે કંઈ વસ્તુ ચર અથવા અચર ઉત્પન્ન થાય છે તે હે ભરતર્ષભ! ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના, એટલે કે પ્રકૃતિપુરૂષના સંયોગથી થાય છે એમ જાણ.——૨૬.
સર્વ નાશવંત પ્રાણીઓને વિષે અવિનાશી પરમેશ્વરને સમભાવે રહેલો જે જાણે છે તે જ તેને ઓળખે છે.——૨૭.
જે મનુષ્ય ઈશ્વરને સર્વત્ર સમભાવે રહેલો જુએ છે તે પોતે પોતાનો ઘાત કરતો નથી ને તેથી પરમ ગતિને પામે છે.——૨૮.
નોંધઃ સમભાવે રહેલા ઈશ્વરને જોનારો પોતે તેમાં શમી જાય છે ને બીજું કશું જોતો નથી. તેથી વિકારવશ થતો નથી ને તેથી મોક્ષ પામે છે, પોતાનો શત્રુ નથી બનતો. – (૧૩૯).
બધેય પ્રકૃતિ જ કર્મો કરે છે એમ જે સમજે છે ને તેથી જ આત્માને અકર્તારૂપે જાણે છે તે જ ખરો જાણકાર છે.——૨૯.
નોંધઃ જેમ ઊંઘતા મનુષ્યનો આત્મા ઊંઘનો કર્તા નથી, પણ પ્રકૃતિ નિદ્રાનું કર્મ કરે છે તેમ. – (૧૩૯).
નિર્વિકાર પુરૂષની આંખ કશું મેલું નહીં જુએ. પ્રકૃતિ વ્યભિચારિણી નથી. અભિમાની પુરૂષ જ્યારે તેનો સ્વામી બને છે ત્યારે તે મેળાપમાંથી વિષયવિકાર ઉત્પન્ન થાય છે. – (૧૩૯).
જ્યારે તે (જાણકાર) જીવોની હસ્તી નોખી છતાં એકમાં જ રહેલી જુએ છે અને બધો વિસ્તાર તે (એક) માંથી થયેલો સમજે છે ત્યારે તે બ્રહ્મને પામે છે.——૩૦.
નોંધઃ અનુભવે બધું બ્રહ્મમાં જ જોવું તે જ બ્રહ્મને પામવું છે. ત્યારે જીવ શિવથી નોખો નથી રહેતો. – (૧૪૦).
હે કૌન્તેય! આ અવિનાશી પરમાત્મા અનાદિ અને નિર્ગુણ હોવાથી શરીરમાં રહેતો છતો નથી કંઈ કરતો ને નથી કશાથી લેપાતો.——૩૧.
જેમ સર્વવ્યાપી આકાશ સૂક્ષ્મ હોવાથી લેપાતું નથી, તેમ સર્વ દેહને વિષે રહેલો આત્મા લેપાતો નથી.——૩૨.
જેમ એક જ સૂરજ આ આખા જગતને પ્રકાશ આપે છે, તેમ હે ભારત! ક્ષેત્રી આખા ક્ષેત્રને પ્રકાશે છે.——૩૩.
જેઓ જ્ઞાનચક્ષુ વડે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચેનો ભેદ તથા પ્રકૃતિના બંધનથી પ્રાણીઓની મુક્તિ કેમ થાય છે તે જાણે છે તે બ્રહ્મને પામે છે.——૩૪.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-વિભાગ-યોગ’ નામનો તેરમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૧૪. ગુણત્રય-વિભાગ-યોગ
ગુણમયી પ્રકૃતિની થોડી ઓળખ કરાવ્યા પછી સહેજે ત્રણ ગુણનું વર્ણન આ અધ્યાયમાં આવે છે. અને તે કરતાં ગુણાતીતનાં લક્ષણ ભગવાન ગણાવે છે. બીજા અધ્યાયમાં જે લક્ષણ સ્થિતપ્રજ્ઞનાં જોવામાં આવે છે, બારમામાં જે ભક્તનાં જોવામાં આવે છે, તેવાં આમાં ગુણાતીતનાં છે. – (૧૪૨).
૪૨.
श्री भगवान बोल्याः
જ્ઞાનોમાંનું જે ઉત્તમ જ્ઞાન છે અને જે અનુભવીને બધા મુનિઓ આ દેહ-બંધન છૂટ્યા પછી પરમગતિને પામ્યા તે હું તને ફરી કહીશ.——૧.
આ જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને જેઓ મારા ભાવને પામ્યા છે તેમને ઉત્પત્તિકાળે જન્મવાપણું નથી અને પ્રલયકાળે વ્યથા પામવાપણું નથી.——૨.
હે ભારત! મહદબ્રહ્મ એટલે પ્રકૃતિ તે મારી યોનિ છે. તેમાં હું ગર્ભ મેલું છું અને તેમાંથી પ્રાણીમાત્રની ઉત્પત્તિ થાય છે.——૩.
હે કૌન્તેય! બધી યોનિઓમાં જે જે જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે તેમની ઉત્પત્તિનું સ્થાન મહદબ્રહ્મ એટલે કે મારી પ્રકૃતિ છે ને તેમાં બીજારોપણ કરનારો પિતા – પુરૂષ – હું છું.——૪.
હે મહાબાહો! પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થતા ગુણો સત્વ, રજસ્ અને તમસ્ અવિનાશી દેહધારી જીવને દેહને વિષે બાંધે છે.——૫.
તેમાં સત્વ નિર્મળ હોવાથી પ્રકાશક અને આરોગ્યકાર છે, અને હે અનઘ! તે દેહીને સુખમાં ને જ્ઞાનમાં આસક્તિ ઉપજાવી બાંધે છે.——૬.
હે કૌન્તેય! રજોગુણ અનુરાગરૂપ હોઈ તે તૃષ્ણા અને આસક્તિનું મૂળ છે, તે દેહધારીને કર્મપાશમાં બાંધે છે.——૭.
હે ભારત! તમોગુણ અજ્ઞાનમૂલક હોઈ તે દેહધારીમાત્રને મોહમાં નાખે છે અને તે અસાવધાનતા (ગફલત), આળસ અને નિદ્રાના પાશથી દેહીને બાંધે છે.——૮.
હે ભારત! સત્વ આત્માને શાન્તિસુખનો સંગ કરાવે છે. રજસ્ કર્મનો, અને તમસ્ જ્ઞાનને ઢાંકીને પ્રમાદનો સંગ કરાવે છે.——૯.
હે ભારત! જ્યારે રજસ્ ને તમસ્ દબાય છે ત્યારે સત્વ ઉપર આવે છે. સત્વ અને તમસ્ દબાય ત્યારે રજસ્, અને સત્વ અને રજસ્ દબાય ત્યારે તમસ્ ઉપર આવે છે.——૧૦.
બધી ઈન્દ્રિયો દ્વારા આ દેહને વિષે જ્યારે પ્રકાશ ને જ્ઞાનનો ઉદભવ થાય છે ત્યારે સત્વગુણની વૃદ્ધિ થઈ છે એમ જાણવું.——૧૧.
હે ભરતર્ષભ! જ્યારે રજોગુણની વૃદ્ધિ થાય છે ત્યારે લોભ, પ્રવૃત્તિ, કર્મોનો આરંભ, અશાન્તિ (અતૃપ્તિ) અને ઈચ્છાનો ઉદય થાય છે.——૧૨.
હે કુરૂનંદન! જ્યારે તમોગુણની વૃદ્ધિ થાય છે ત્યારે અજ્ઞાન, મંદતા, અસાવધાની અને મૂઢતા ઉત્પન્ન થાય છે.——૧૩.
પોતામાં સત્વગુણની વૃદ્ધિ થઈ હોય ત્યારે દેહધારી મૃત્યુ પામે તો તે ઉત્તમ જ્ઞાનીઓના નિર્મળ લોકને પામે તો તે ઉત્તમ જ્ઞાનીઓના નિર્મળ લોકને પામે છે.——૧૪.
રજોગુણમાં મૃત્યુ થાય તો દેહધારી કર્મસંગીના લોકમાં જન્મે છે, અને તમોગુણમાં મૃત્યુ પામનાર મૂઢયોનીમાં જન્મે છે.——૧૫.
નોંધઃ કર્મસંગી એટલે મનુષ્યલોક અને મૂઢયોનિ એટલે પશુ ઈત્યાદિ લોક. – (૧૪૫).
સત્કર્મનું ફળ સાત્વિક અને નિર્મળ હોય છે. રાજસી કર્મનું ફળ દુઃખ હોય છે, અને તામસી કર્મનું ફળ અજ્ઞાન હોય છે.——૧૬.
નોંધઃ જેને આપણે સુખદુઃખ માનીએ છીએ તે સુખદુઃખનો ઉલ્લેખ અહીં ન સમજવો. સુખ એટલે આત્માનંદ, આત્મપ્રકાશ. તેથી ઊલટું તે દુઃખ. ૧૭મા શ્લોકમાં આ સ્પષ્ટ થાય છે. – (૧૪૫).
સત્વગુણમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે. રજોગુણમાંથી લોભ, અને તમોગુણમાંથી અસાવધાની, મોહ અને અજ્ઞાન નીપજે છે.——૧૭.
સાત્વિક મનુષ્યો ઊંચે ચડે છે, રાજસી મધ્યમાં રહે છે. અને છેલ્લા ગુણવાળા તામસી લોકો અધોગતિને પામે છે.——૧૮.
ત્તવદર્શી જ્ઞાની જ્યારે જુએ છે કે ગુણો સિવાય બીજો કોઈ કર્તા નથી અને ગુણોથી જે પર છે તેને જ્યારે તે જાણે છે ત્યારે તે મારા ભાવને પામે છે.——૧૯.
નોંધઃ ગુણોને કર્તા તરીકે જોનારને અહંભાવ હોય જ નહીં. તેથી તેનાં કામ બધાં સ્વાભાવિક હોય, અને શરીરયાત્રાજોગાં જ હોય. અને શરીરયાત્રા પરમાર્થને કારણે જ હોવાથી તેના કાર્માત્રમાં નિરંતર ત્યાગ અને વૈરાગ્ય હોવા જોઈએ. આવો જ્ઞાની સહેજે ગુણોથી પર એવા નિર્ગુણ ઈશ્વરને કલ્પે, ઓળખે ને ભજે.- (૧૪૬).
દેહના સંગથી ઉત્પન્ન થતા આ ત્રણ ગુણોને તરી જઈને દેહધારી જન્મ, મૃત્યુ અને જરાના દુઃખમાંથી છૂટે છે અને મોક્ષ પામે છે.——૨૦.
૪૩.
अर्जुन बोल्याः
હે પ્રભો! આ ગુણોને તરી જનારો કયાં ચિહ્નોથી ઓળખાય છે? તેના આચાર શા હોય? અને તે ત્રણ ગુણોને કેવી રીતે તરે છે?——૨૧.
श्री भगवान बोल्याः
હે પાંડવ! પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ અને મોહ પ્રાપ્ત થતાં જે દુઃખ નથી માનતો ને તે ન પ્રાપ્ત થવાથી તેની ઇચ્છા નથી કરતો, ઉદાસીનની જેમ જે સ્થિર છે, જેને ગુણો હલાવતા નથી,’ગુણો જ પોતાનો ભાગ ભજવે છે’ એમ માની જે સ્થિર રહે છે, વિચલિત થતો નથી, જે સુખદુઃખમાં સમતાવાન રહે છે; સ્વસ્થ રહે છે, માટીનું ઢેફું, પથ્થર ને સોનું સરખાં ગણે છે, પ્રિય અથવા અપ્રિય વસ્તુ પ્રાપ્ત થતાં એકસરખો રહે છે, પોતાની નિંદા કે સ્તુતિ જેને સરખાં છે એવો બુદ્ધિમાન, જેને માન ને અપમાન સરખાં છે, જે મિત્રપક્ષ અને શત્રુપક્ષને વિષે સમાનભાવ રાખે છે, અને જેણે સર્વે આરંભોનો ત્યાગ કર્યો છે તે ગુણાતીત કહેવાય છે.——૨૨. –૨૩. –૨૪. –૨૫.
નોંધઃ ૨૨ થી ૨૫ શ્લોકો એકસાથે વિચારવાના છે. પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ અને મોહ, આગળના શ્લોકમાં જણાવ્યું છે તેમ સત્વ, રજસ્ ને તમસનાં અનુક્રમે પરિણામો અથવા ચિહ્ન છે. એટલે ગુણોને જે ઓળંગી ગયો છે તેની ઉપર તે પરિણામની અસર ન હોય એમ કહેવાનું આમાં તાત્પર્ય છે. પથ્થર પ્રકાશની ઈચ્છા નથી કરતો, નથી પ્રવૃત્તિ કે જડતાનો દ્વેષ કરતો; એને ઈચ્છ્યા વિના શાંતિ છે; એને કોઈ ગતિ આપે છે તો તેનો તે દ્વેષ નથી કરતો. ગતિ આપ્યા પછી તેને સ્થિર કરી મૂકે છે તેથી પ્રવૃત્તિ-ગતિ બંધ થઈ, મોહ, જડતા પ્રાપ્ત થયાં એમ તેને લાગી દુઃખ નથી થતું; પણ ત્રણે સ્થિતિએ તે એકસરખો વર્તે છે. પથ્થર અને ગુણાતીતમાં ભેદ એ કે ગુણાતીત ચેતનમય છે ને તેણે જ્ઞાનપૂર્વક ગુણોનાં પરિણામોનો, સ્પર્શનો ત્યાગ કર્યો છે અને એક રીતે જડ પથ્થરના જેવો બન્યો છે. પથ્થર ગુણોનાં એટલે પ્રકૃતિનાં કાર્યોનો સાક્ષી છે પણ કર્તા નથી, તેમ જ્ઞાની તેનો સાક્ષી રહે છે, કર્તા મટી જાય છે. આવા જ્ઞાનીને વિષે કલ્પી શકાય કે તે ૨૩મા શ્લોકમાં કહ્યા પ્રમાણે ગુણો પોતાનાં કાર્ય કર્યા કરે છે એમ સમજતો હોવાથી હાલતો નથી અને અચળ રહે છે; ઉદાસીનની જેમ બેસે છે એટલે અડગ રહે છે. આ સ્થિતિ ગુણોમાં તન્મય થયેલા આપણે ધીરજપૂર્વક કેવળ કલ્પીને સમજી શકીએ છીએ, અનુભવી નથી શકતા. પણ તે કલ્પનાને નજરમાં રાખી આપણે ‘હું’ પણાને દિવસે દિવસે મોળું કરીએ તો છેવટે ગુણાતીતની સ્થિતિની નજીક જઈએ ને તેની ઝાંખી કરીએ ગુણાતીત પોતાની સ્થિતિ अनुभवे છે, वर्णवी શકતો નથી. વર્ણવી શકે છે તે ગુણાતીત નથી, કેમ કે તેનામાં અહંભાવ રહ્યો છે. બધા સહેજે અનુભવી શકે છે તે શાંતિ, પ્રકાશ, ધાંધલ – પ્રવૃત્તિ કે જડતા – મોહ હોય છે. સાત્વિકતા એ ગુણાતીતની પાસેમાં પાસેની સ્થિતિ છે એમ ગીતામાં ઠેકઠેકાણે સ્પષ્ટ કર્યું છે, તેથી મનુષ્યમાત્રનો પ્રયત્ન સત્વગુણ केळववानी છે. અને અન્તે તેને ગુણાતીતતા પ્રાપ્ત થશે જ એ વિશ્વાસ રાખે. – (૧૪૮ – ૧૪૯).
જે એકનિષ્ઠ થઈ ભક્તિયોગ વડે મને સેવે છે તે આ ગુણોને વટાવીને બ્રહ્મરૂપ બનવાને યોગ્ય થાય છે.——૨૬.
આ બ્રહ્મની સ્થિતિ તે હું જ, શાશ્વત મોક્ષની સ્થિતિ તે હું, તેમ જ સનાતન ધર્મની ને ઉત્તમ સુખની સ્થિતિ પણ હું જ છું.——૨૭.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘ગુણત્રય-વિભાગ-યોગ’ નામનો ચૌદમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૧૫. પુરૂષોત્તમ-યોગ
આ અધ્યાયમાં ક્ષર અને અક્ષરથી પર એવું પોતાનું ઉત્તમ સ્વરૂપ ભગવાને સમજાવ્યું છે.
૪૪.
श्री भगवान बोल्याः
જેનું મૂળ ઊંચે છે, જેની શાખા નીચે છે, અને વેદો જેનાં પાંદડાં છે એવું જે અવિનાશી અશ્વત્થ સંસારવૃક્ષ કહેવાય છે તેને જે જાણે છે તે વેદને જાણનારો જ્ઞાની છે.——૧.
નોંધઃ ‘શ્વઃ’ એટલે આવતી કાલ. તેથી અ-શ્વ-ત્થ એટલે આવતી કાલ લગી ન ટકનાર એવો ક્ષણિક સંસાર. સંસારનું પ્રતિક્ષણ રૂપાન્તર થયા કરે છે તેથી તે અશ્વત્થ છે. પણ એવી સ્થિતિમાં તે હંમેશાં રહેનાર છે તેથી અને તેનું મૂળ ઊર્ધ્વ એટલે ઈશ્વર છે તેથી તે શાશ્વત અવિનાશી છે. તેને વેદના એટલે ધર્મના શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપી પાતરાં ન હોય તો તે ન શોભે. આમ સંસારનું યથાર્થ જ્ઞાન જેને છે અને જે ધર્મને જાણનાર છે તે જ્ઞાની છે. – (૧૫૦).
ગુણોના સ્પર્શ વડે વૃદ્ધિ પામેલી અને વિષયરૂપી કુંપળવાળી તે અશ્વત્થની ડાળીઓ નિચે-ઉપર પ્રસરેલી છે; કર્મોનાં બંધન કરનારાં તેનાં મૂળ મનુષ્યલોકમાં નીચે ફેલાયેલાં છે.——૨.
નોંધઃ આ સંસારવૃક્ષનું અજ્ઞાનીની દ્રષ્ટિવાળું વર્ણન છે. તેનું ઊંચે ઈશ્વરમાં રહેલું મૂળ તે નથી જોતો, પણ વિષયોની રમણીયતામાં મુગ્ધ રહી ત્રણે ગુણો વડે એ વૃક્ષને પોષે છે ને મનુષ્યલોકમાં કર્મપાશમાં બંધાયેલો રહે છે. – (૧૫૧).
આનું યથાર્થ સ્વરૂપ જોવામાં આવતું નથી. તેને અંત નથી, આદિ નથી, પાયો નથી; ખૂબ ઊંડે ગયેલા મૂળવાળા આ અશ્વત્થ વૃક્ષને અસંગરૂપી બળવાન શસ્ત્રથી છેદીને મનુષ્ય આ પ્રાર્થના કરેઃ ‘જેણે સનાતનપ્રવૃત્તિ – માયા – ને પ્રસારેલી છે તે આદિપુરૂષને હું શરણ જાઉં છું!’ અને તે પદને શોધે કે જેને પામનારાને ફરી જન્મમરણના ચક્રમાં પડવું નથી પડતું.——૩.–૪.
નોંધઃ અસંગ એટલે અસહકાર, વૈરાગ્ય, જ્યાં લગી મનુષ્ય વિષયોની જોડે અસહકાર ન કરે, તેમનાં પ્રલોભનોથી દૂર ન રહે ત્યાં લગી તે તેમાં ખૂંચ્યા જ કરવાનો વિષયોની સાથે રમત રમવી ને તેમનાથી અસ્પૃષ્ટ રહેવું એ ન બનવા યોગ્ય છે એ આ શ્લોકો બતાવે છે. – (૧૫૨).
જેણે માનમોહનો ત્યાગ કર્યો છે, જેણે આસક્તિથી થતા દોષોને દૂર કર્યા છે, જે આત્મામાં નિત્ય નિમગ્ન છે, જેના વિષયો શમી ગયા છે, જે સુખ-દુઃખરૂપી દ્વંદ્વોથી મુક્ત છે તે જ્ઞાની અવિનાશી પદને પામે છે.——૫.
ત્યાં સૂર્યને, ચંદ્રને કે અગ્નિને પ્રકાશ આપવાપણું નથી હોતું. જ્યાં જનારને ફરી જન્મવું નથી પડતું એ મારૂં પરમ ધામ છે.——૬.
મારો જ સનાતન અંશ જીવલોકમાં જીવ થઈને પ્રકૃતિમાં રહેલ પાંચ ઈન્દ્રિયો અને મનને આકર્ષે છે.——૭.
શરીરનો સ્વામી એટલે કે જીવ જ્યારે શરીર ધારણ કરે છે અથવા છોડે છે ત્યારે જેમ વાયુ પુષ્પાદિ ઠામમાંથી ગંધ લઈ જાય છે તેમ મન અને સાથે ઈન્દ્રિયોને સાથે લઈ જાય છે.——૮.
અને કાન, આંખ, ચામડી, જીભ, નાક તથા મનનો આશ્રય લઈને તે વિષયોને સેવે છે.——૯.
નોંધઃ અહીં વિષય શબ્દોનો અર્થ બીભત્સ વિલાસ નથી, પણ તે તે ઈન્દ્રિયોની સ્વાભાવિક ક્રિયાઓ; જેમ કે આંખનો વિષય જોવું, કાનનો સાંભળવું, જીભનો ચાખવું. આ ક્રિયાઓ વિકારવાળી, અહંભાવવાળી હોય ત્યારે દોષિત – બીભત્સ ઠરે છે. જ્યારે નિર્વિકાર હોય ત્યારે તે નિર્દોષ છે. બાળક આંખે જોતું કે હાથે અડકતું વિકાર પામતું નથી. તેથી નીચેના શ્લોકમાં કહે છે. – (૧૫૩).
(શરીરનો) ત્યાગ કરનાર અથવા તેમાં રહેનાર તેમ જ ગુણોનો આશ્રય લઈ ભોગ ભોગવનાર (આ અંશરૂપી ઈશ્વર) ને મૂર્ખ નથી જોતા પણ દિવ્યચક્ષુ જ્ઞાનીઓ જુએ છે. ——૧૦.
યત્ન કરતાં યોગીજન પોતાને વિષે રહેલા આ ઈશ્વરને જુએ છે. જ્યારે જેમણે પોતાની જાતને કેળવી નથી, આત્મશુદ્ધિ કરી નથી એવા મૂઢજન યત્ન કરતાં છતાં પણ એને ઓળખતા નથી.——૧૧.
નોંધઃ આમાં ને નવમા અધ્યાયમાં દુરાચારીને ભગવાને જે વચન આપ્યું છે તેમાં વિરોધ નથી. અકૃતાત્મા એટલે ભક્તિહીન; સ્વેચ્છાચારી, દુરાચારી.
નમ્રપણે શ્રદ્ધાથી ઈશ્વરને ભજે છે તે આત્મશુદ્ધ થાય છે અને ઈશ્વરને ઓળખે છે. જે યમનિયમાદિની દરકાર ન રાખતાં કેવળ બુદ્ધિપ્રયોગથી ઈશ્વરને ઓળખવા માગે છે તે અચેતા – ચિત્ત વિનાના, રામ વિનાના, રામને નહીં ઓળખે. – (૧૫૪).
૪૫.
સૂર્યમાં રહેલું જે તેજ આખા જગતને પ્રકાશે છે અને જે તેજ ચંદ્રમાં અને અગ્નિમાં રહેલું છે તે મારૂં છે એમ જાણ.——૧૨.
પૃથ્વીમાં પ્રવેશ કરીને મારી શક્તિથી હું પ્રાણીઓને ધારણ કરૂં છું, અને રસો ઉત્પન્ન કરનાર ચન્દ્ર થઈ બધી વનસ્પતિઓનું પોષણ કરૂં છું.——૧૩.
જઠરાગ્નિ બની પ્રાણીઓના દેહનો આશ્રય લઈ હું પ્રાણ અને અપાન વાયુ વડે ચારે પ્રકારનું અન્ન પચાવું છું.——૧૪.
હું બધાંનાં હ્રદયને વિષે રહેલો છું; મારા વડે સ્મૃતિ, જ્ઞાન અને તેનો અભાવ થાય છે. બધા વેદોથી જાણવાયોગ્ય તે હું જ, વેદોનો જાણનાર હું, અને વેદાન્તનો પ્રગટાવનાર પણ હું જ છું.——૧૫.
૪૬.
આ લોકમાં ક્ષર એટલે નાશવંત અને અક્ષર એટલે અવિનાશી એવા બે પુરૂષો છે. ભૂતમાત્ર તે ‘ક્ષર’ છે અને તેમાં જે સ્થિર રહેલો અંતર્યામી છે તે ‘અક્ષર’ કહેવાય છે.——૧૬.
આ ઉપરાંત એક બીજો ઉત્તમ પુરૂષ છે. તે પરમાત્મા કહેવાય છે. એ અવ્યય ઈશ્વર ત્રણે લોકમાં પ્રવેશ કરીને તેને પોષે છે.——૧૭.
કેમ કે હું ક્ષરથી પર છું અને અક્ષરથી પણ ઉત્તમ છું, તેથી વેદોમાં અને લોકોમાં પુરૂષોત્તમ નામે પ્રખ્યાત છું.——૧૮.
હે ભારત! મોહરહિત થઈને મને પુરૂષોત્તમને આમ જે જાણે છે તે સર્વ જાણે છે ને મને પૂર્ણભાવે ભજે છે.——૧૯.
હે અનઘ! આ ગુહ્યમાં ગુહ્ય શાસ્ત્ર મેં તને કહ્યું. હે ભારત! એ જાણીને મનુષ્ય બુદ્ધિમાન થાય અને પોતાનું જીવન સફળ કરે.——૨૦.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘પુરૂષોત્તમ-યોગ’ નામનો પંદરમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૧૬. દૈવાસુર-સંપદ્-વિભાગ-યોગ
આ અધ્યાયમાં દૈવી અને આસુરી સંપદનું વર્ણન છે.
૪૭.
श्री भगवान बोल्याः
હે ભારત! અભય, અંતઃકરણની શુદ્ધિ, જ્ઞાન અને યોગને વિષે નિષ્ઠા, દાન, દમ, યજ્ઞ, સ્વાધ્યાય, તપ, સરળતા, અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, ત્યાગ, શાંતિ, અપૈશુન, ભૂતદયા, અલોલુપતા, મૃદુતા, મર્યાદા, અચંચળતા, તેજ, ક્ષમા, ધૃતિ, શૌચ, અદ્રોહ, નિરભિમાન, — આટલા ગુણો, જે દૈવી સંપત્ લઈને જન્મ્યો છે તેનામાં હોય છે.——૧.–૨.–૩.
નોંધઃ દમ એટલે ઈન્દ્રિયનિગ્રહ, અપૈશુન એટલે કોઈની ચાડી ન ખાવી તે; અલોલુપતા એટલે લંપટ ન થવું; તેજ એટલે દરેક પ્રકારની હીનવૃત્તિનો વિરોધ કરવાની ધગશ; અદ્રોહ એટલે કોઈનું બૂરૂં ન ઈચ્છવું અથવા કરવું. – (૧૫૭).
હે પાર્થ! દંભ, દર્પ, અભિમાન, ક્રોધ, કઠોરતા, અને અજ્ઞાન આટલાં આસુરી સંપત્ લઈને જન્મેલામાં હોય છે.——૪.
નોંધઃ જે પોતાનામાં નથી તે દેખાડવું તે દંભ, ડોળ, પાખંડ; દર્પ એટલે બડાઈ. – (૧૫૮).
દૈવી સંપત્ મોક્ષ આપનારી અને આસુરી સંપત બંધનમાં નાખનારી છે. હે પાંડવ! તું વિષાદ ન કર. તું દૈવી સંપત્ લઈને જન્મ્ય– છે.——૫.
૪૮.
આ લોકમાં બે જાતની સૃષ્ટિ છે: દૈવી અને આસુરી. હે પાર્થ! દૈવીનું વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન કર્યું આસુરીનું હવે સાંભળ.——૬.
આસુર લોકો પ્રવૃત્તિ શું, અને નિવૃત્તિ શું? શું કરવું જોઈએ અને શું ન કરવું જોઈએ એ જાણતા નથી તેમ જ તેમને નથી હોતું શૌચનું કે આચારનું ભાન અને નથી હોતું એમનામાં સત્ય.——૭.
તેઓ કહે છેઃ જગત અસત્ય, (ધર્મના) આધાર વિનાનું ને ઈશ્વર વિનાનું છે; કેવળ નરમાદાના સંબંધથી થયેલું છે. તેમાં વિષયભોગ સિવાય બીજો શો હેતુ હોય?——૮.
આવા અભિપ્રાયને પકડી રાખી-ભયાનક કામો કરવાવાળા, મંદમતિ, દુષ્ટો, જગતના શત્રુ બનીને તેના નાશને સારૂ ઊભરાય છે.——૯.
તૃપ્ત ન થાય એવી કામનાઓ સેવીને એ દંભી, માની, મદાંધ, અશુભ નિશ્ચયોવાળા મોહને લીધે, દુષ્ટ ઈચ્છાઓ ગ્રહણ કરીને પ્રવર્તે છે!——૧૦.
પ્રલય સુધી જેનો અંત જ નથી એવી અમાપ ચિંતાનો આશ્રય લઈને, કામોના ઉપભોગ પાછળ પડેલા, ‘ભોગ એ જ સર્વસ્વ છે,’ એવો નિશ્ચય કરવાવાળા , સેંકડો આશાની જાળમાં ફસાયેલા, કામી, ક્રોધી, વિષયભોગને અર્થે અન્યાયપૂર્વક દ્રવ્યસંચય ઈચ્છે છે.——૧૧.–૧૨.
આજે મેં આ મેળવ્યું, આ મનોરથ હવે પૂરો કરીશ; આટલું ધન મારી પાસે છે, વળી કાલે આટલું બીજું મારૂં થશે; આ શત્રુને તો માર્યો, બીજાઓને પણ મારીશ; હું સર્વસંપન્ન છું, ભોગી છું, સિદ્ધ છું,’બળવાન છું, સુખી છું; હું શ્રીમંત છું, કુલીન છું, મારા જેવો બીજો કોણ છે? હું યજ્ઞ કરીશ, દાન દઈશ, આનંદ માણીશ, એમ અજ્ઞાનથી મૂઢ થયેલા રાચે છે, અને અનેક ભ્રમણાઓમાં પડી મોહજાળમાં ફસાઈ વિષયભોગમાં મસ્ત થયેલા અશુભ એવા નરકમાં પડે છે.——૧૩.–૧૪.–૧૫.–૧૬.
પોતે જ પોતાને મોટા માનનાર, અક્કડ, ધન અને માનના મદમાં મસ્ત એવા એ વિધિનો ખ્યાલ રાખ્યા વગર માત્ર નામના જ યજ્ઞ દંભથી કરે છે.——૧૭.
તેઓ અહંકાર, બળ, ઘમંડ, કામ અને ક્રોધનો આશ્રય લેનારા, નિંદા કરનારા અને પોતાનામાં ને બીજાઓમાં રહેલો જે હું તેનો દ્વેષ કરનારા હોય છે.——૧૮.
એ નીચ, દ્વેષી, ક્રૂર, અમંગળ નરાધમોને હું આ સંસારમાંની આસુરી યોનિમાં જ વારંવાર નાખું છું.——૧૯.
હે કૌન્તેય! જન્મોજન્મ આસુરી યોનિને પામીને અને મને ન પામવાથી એ મૂઢ લોકો એથીયે વધારે અધમ ગતિને પહોંચે છે.——૨૦.
૪૯.
આત્માનો નાશ કરનારૂં નરકનું આ ત્રેવડું દ્વાર છેઃ કામ, ક્રોધ અને લોભ. તેથી એ ત્રણનો માણસે ત્યાગ કરવો.——૨૧.
હે કૌન્તેય! આ ત્રેવડા નરકદ્વારથી દૂર રહેનાર મનુષ્ય આત્માનું કલ્યાણ આચરે છે ને તેથી પરમ ગતિને* પામે છે.——૨૨.
જે મનુષ્ય શાસત્રવિધિને છોડીને સ્વચ્છંદે ભોગોમાં રાચે છે તે નથી મેળવતો સિદ્ધિ કે સુખ; પરમ ગતિ પણ એને મળતી નથી.——૨૩.
નોંધઃ શાસ્ત્રવિધિનો અર્થ ધર્મને નામે મનાતા ગ્રંથોમાં કહેલી અનેક ક્રિયાઓ નહીં, પણ અનુભવજ્ઞાનવાળા સત્પુરૂષોએ ખેડેલો સંયમમાર્ગ. – (૧૬૨).
તેથી કાર્ય અને અકાર્યનો નિર્ણય કરવામાં તારે શાસ્ત્રને પ્રમાણ માનવું. શાસ્ત્રવિધિ શું છે તે જાણીને અહીં તારે કર્મ કરવું ઘટે છે.——૨૪.
નોંધઃ શાસ્ત્રનો ઉપર જે અર્થ કહ્યો તે જ અહીં પણ છે. સૌ પોતપોતાનો કાયદો બનાવી સ્વેચ્છાચારી ન બને, પણ ધર્મના અનુભવીઓના વાક્યને પ્રમાણ ગણવું જોઈએ એ આ શ્લોકનો આશય છે. – (૧૬૨).
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘દૈવાસુર-સંપદ્-વિભાગ-યોગ’ નામનો સોળમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૧૭. શ્રદ્ધા-ત્રય-વિભાગ-યોગ
શાસ્ત્રને એટલે કે શિષ્ટાચારને પ્રમાણ ગણવો એમ સાંભળતાં અર્જુનને શંકા થઈ કે જે શિષ્ટાટારને કબૂલ ન કરી શકે પણ શ્રદ્ધાથી વર્તે તેની કેવી ગતિ થાય, તેનો જવાબ આપવાનો આ અધ્યાયમાં પ્રયત્ન છે. પણ શિષ્ટાચાર-રૂપી દીવા-દાંડી છોડ્યા પછીની શ્રદ્ધામાં ભયો રહ્યા છે તે બતાવીને ભગવાને સંતોષ માન્યો છે. અને તેથી શ્રદ્ધા અને તેની ઓથે થતાં યજ્ઞ, તપ, દાનાદિના ગુણ પ્રમાણે ત્રણ વિભાગ કરી બતાવ્યા છે ને અન્તે ૐ તત્ સત્ નો મહિમા ગાયો છે. – (૧૬૩).
૫૦.
अर्जुन बोल्याः
હે કૃષ્ણ! શાસ્ત્રવિધિ એટલે શિષ્ટાચારને જતો કરી જે કેવળ શ્રદ્ધાથી જ પૂજાદિ કરે છે તેની વૃત્તિ કેવી ગણાય? સાત્વિક, રાજસી કે તામસી?——૧.
श्री भगवान बोल्याः
માણસને એના સ્વભાવ પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધા હોય છે સાત્વિકી, રાજસી ને વળી તામસી; તે તું સાંભળ.——૨.
હે ભારત! બધાની શ્રદ્ધા તેમના પોતાના પ્રકૃતિ-સ્વભાવને અનુસરે છે, મનુષ્યને કંઈક શ્રદ્ધા તો હોય જ. જેવી જેની શ્રદ્ધા તેવો તે થાય છે.——૩.
સાત્વિક લોકો દેવોને ભજે છે, રાજસ લોકો યક્ષો અને સાક્ષસોને ભજે છે, બાકી રહેલા તામસ લોકો ભૂતપ્રેતાદિને ભજે છે.——૪.
દંભ અને અહંકારવાળા તેમ જ, કામ અને રાગના બળથી પ્રેરાયેલા જે લોકો શાસ્ત્—ય વિધિ વિનાનું ઘોર તપ કરે છે, તે મૂઢ લોકો શરીરને વિષે રહેલાં પંચમહાભૂતોને, વળી અંતઃકરણમાં રહેલા મને પણ કષ્ટ આપે છે. આવાને આસુરી નિષ્ઠાવાળા જાણ.——૫.–૬.
આહાર પણ મનુષ્યને ત્રણ પ્રકારે પ્રિય હોય છે. તેમ જ યજ્ઞ, તપ તથા દાન પણ ત્રણ પ્રકારે પ્રિય હોય છે. તેમનો આ ભેદ તું સાંભળ.——૭.
આયુષ્ય, સાત્વિકતા, બળ, આરોગ્ય, સુખ અને રૂચિ વધારનારા, રસદાર, ચીકણાને પૌષ્ટિક, ને મનને પસંદ પડે તેવા આહાર સાત્વિક લોકોને પ્રિય હોય છે.——૮.
તીખા, ખાટા, ખારા, બહુ ગરમ, તમતમા, લૂખા, બાળે એવા આહાર રાજસ લોકોને ગમે છે, ને તે દુઃખ, શોક ને રોગ પેદા કરનારા હોય છે.——૯.
પહોર લગી પડી રહેલું, ઊતરી ગયેલું, ગંધાતું, રાતવાસી, એઠું, અપવિત્ર ભોજન તામસ લોકોને પ્રિય હોય છે.——૧૦.
જેમાં ફળની અપેક્ષા નથી, જે વિધિપૂર્વક, કર્તવ્ય સમજી, મનને તેમાં પરોવીને થાય છે તે યજ્ઞ સાત્વિક છે.——૧૧.
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે ફળના ઉદ્દેશથી ને વળી દંભથી થાય છે તે યજ્ઞને રાજસી જાણ.——૧૨.
જેમાં વિધિ નથી, અન્નની ઉત્પત્તિ અને સંતર્પણ નથી, મંત્ર નથી, ત્યાગ નથી, શ્રદ્ધા નથી તે યજ્ઞ તામસ યજ્ઞ કહેવાય છે.——૧૩.
દેવ, બ્રાહ્મણ, ગુરૂ ને જ્ઞાનીની પૂજા, પવિત્રતા, સરળતા, બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા એ શારીરિક તપ કહેવાય છે.——૧૪.
દુઃખ ન દે એવું, સત્ય, પ્રિય, હિતકર વચન અને ઘર્મગ્રંથનો અભ્યાસ એ વાચિક તપ કહેવાય છે.——૧૫.
મનની પ્રસન્નતા, સૌમ્યતા, મૌન, આત્મસંયમ, ભાવનાશુદ્ધિ એ માનસિક તપ કહેવાય છે.——૧૬.
સમભાવી પુરૂષો જ્યારે ફલેચ્છાનો ત્યાગ કરીને પરમશ્રદ્ધાપૂર્વક આ ત્રણ પ્રકારનું તપ કરે છે, ત્યારે તેને ડાહ્યા લોકો સાત્વિક તપ કહે છે.——૧૭.
સત્કાર, માન અને પૂજાને અર્થે દંભપૂર્વક જે થાય છે તે અસ્થિર અને અનિશ્ચિત તપ રાજસ કહેવાય છે.——૧૮.
જે તપ પીડાઈને, દુરાગ્રહથી અથવા પારકાના નાશને અર્થે થાય છે તે તામસ તપ કહેવાય છે.——૧૯.
આપવું યોગ્ય છે એવી સમજથી, તેમ જ બદલો મળવાની આશા વિના, દેશ, કાળ અને પાત્ર જોઈને જે દાન થાય છે, તેને સાત્વિક દાન કહ્યું છે.——૨૦.
જે દાન બદલો મળવાને અર્થે અથવા વળી ફળનો ખ્યાલ રાખીને અને દુઃખે દેવામાં આવે છે તે રાજસી દાન કહેવાયું છે.——૨૧.
ખોટે સ્થાને, કટાણે અને કુપાત્રને આપેલું અથવા માન વિના, તિરસ્કારથી આપવામાં આવેલું દાન તામસી કહેવાય છે.——૨૨.
૫૧.
બ્રહ્મનું વર્ણન ૐ તત્ સત્ એમ ત્રણ રીતે થયેલું છે, અને એ વડે પૂર્વે બ્રાહ્મણો, વેદો અને યજ્ઞો નિર્મિત થયા.——૨૩.
તેથી બ્રહ્મવાદીઓની યજ્ઞ, દાન અને તપરૂપી ક્રિયાઓ હમેશાં ૐ નું ઉચ્ચારણ કરીને વિધિવત્ થાય છે.——૨૪.
વળી,’તત્’ એમ ઉચ્ચાર કરી ફલની આશા રાખ્યા વિના મોક્ષેચ્છુ યજ્ઞ, તપ અને દાનરૂપી વિવિધ ક્રિયાઓ કરે છે.——૨૫.
સત્ય અને કલ્યાણના અર્થમાં સત્ શબ્દનો પ્રયોગ થાય છે. અને હે પાર્થ! શુભ કર્મોમાં પણ સત્ શબ્દ વપરાય છે.——૨૬.
યજ્ઞ, તપ અને દાનને વિષે દ્રઢતા એ પણ સત્ કહેવાય છે. તેમને અર્થે જ કર્મ છે એવો સંકલ્પ એ પણ સત્ કહેવાય છે.——૨૭.
નોંધઃ ઉપલા ત્રણ શ્લોકનો ભાવાર્થ એ થયો કે પ્રત્યેક કર્મ ઈશ્વરાર્પણ કરીને જ કરવું, કેમ કે ૐ એ જ સત્ છે, તેને અર્પેલું જ ઊગે. – (૧૬૮).
હે પાર્થ! જે યજ્ઞ, દાન, તપ કે બીજું કાર્ય શ્રદ્ધા વિના થાય છે તે અસત્ કહેવાય છે. તે નથી અહીંના કામનું કે નથી પરલોકના.——૨૮.
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘શ્રદ્ધા-ત્રય-વિભાગ-યોગ’ નામનો સત્તરમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
૧૮. સંન્યાસયોગ
આ અધ્યાય ઉપસંહારરૂપે ગણાય. તેનો તેમ જ આખી ગીતાનો પ્રેરકમંત્ર આ કહેવાયઃ ‘બધા ધર્મોને તજી મારૂં શરણ લે’. એ ખરો સંન્યાસ છે. પણબધા ધર્મોનો ત્યાગ એટલે બધાં કર્મોનો ત્યાગ નહીં. પરોપકારી કર્મો પણ ઈશ્વરને અર્પણ કરવાં અને ફલેચ્છા છોડવી, એ જ સર્વોત્કૃષ્ટ કર્મ છે; એ જ સર્વધર્મત્યાગ કે સંન્યાસ છે. – (૧૭૦).
૫૨.
अर्जुन बोल्याः
હે મહાબાહો! હે હ્રષીકેશ! હે કેશિનિષૂદન! સંન્યાસ અને ત્યાગનું નોખું રહસ્ય જાણવા હું ઈચ્છું છું.——૧.
श्री भगवान बोल्याः
કામનાથી ઉત્પન્ન થયેલાં (કામ્ય) કર્મોના ત્યાગને જ્ઞાનીઓ સંન્યાસને નામે જાણે છે. બધાં કર્મોનાં ફળના ત્યાગને ડાહ્યા લોકો ત્યાગ કહે છે.——૨.
કેટલાક વિચારવંત પુરૂષો કહે છેઃ કર્મમાત્ર દોષમય હોઈ ત્યાગવા યોગ્ય છે; બીજા કહે છેઃ યજ્ઞ, દાન ને તપરૂપી કર્મો ત્યાગવા યોગ્ય નથી.——૩.
હે ભરતસત્તમ્! એ ત્યાગને વિષે મારો નિર્ણય સાંભળ. હે પુરૂષવ્યાઘ્ર! ત્યાગ ત્રણ પ્રકારે વર્ણવાયો છે.——૪.
યજ્ઞ, દાન ને તપરૂપી કર્મો ત્યાજ્ય નથી પણ કરવા યોગ્ય છે. યજ્ઞ, દાન અને તપ વિવેકીને પાવન કરનારાં છે.——૫.
હે પાર્થ! આ કર્મો પણ આસક્તિ અને ફલેચ્છાનો ત્યાગ કરીને કરવાં જોઈએ એવો મારો નિશ્ચિત અને ઉત્તમ અભિપ્રાય છે.——૬.
નિયત કર્મનો ત્યાગ યોગ્ય નથી. મોહને વશ થઈને જો તેનો ત્યાગ કર્યો તો તે ત્યાગ તામસ ગણાય છે.——૭.
દુઃખકારક સમજી કાયાના કષ્ટના ભયથી જે કર્મનો ત્યાગ કરે છે તે રાજસ ત્યાગ છે ને તેથી તેને ત્યાગનું ફળ મળતું નથી.——૮.
હે અર્જુન! કરવું જોઈએ એવી સમજથી જે નિયત કર્મ સંગ અને ફળના ત્યાગપૂર્વક કરાય છે તે ત્યાગ સાત્ત્વિક મનાયો છે.——૯.
સંશયરહિત થયેલો. શુદ્ધ ભાવનાવાળો, ત્યાગી અને બુદ્ધિમાન પુરૂષ અગવડવાળાં કર્મનો દ્વેષ નથી કરતો, સગવડવાળાંથી નથી રાચતો.——૧૦.
કર્મોનો સદંતર ત્યાગ કરવો દેહધારીને સારૂ શક્ય નથી. પણ જે કર્મફળનો ત્યાગ કરે છે તે ત્યાગી કહેવાય છે.——૧૧.
ત્યાગ નહીં કરનારને કર્મનું ફળ આગળ જતાં ત્રણ પ્રકારનું થાય છેઃ અશુભ, શુભ અને શુભાશુભ. જે ત્યાગી (સંન્યાસી) છે તેને કદી નથી થતું.——૧૨.
૫૩.
હે મહાબાહો! કર્મમાત્રથી સિદ્ધિને વિષે સાંખ્ય-શાસ્ત્રમાં પાંચ કારણો કહ્યાં છે. તે મારી પાસેથી જાણ.——૧૩.
એ પાંચ આ છેઃ ક્ષેત્ર, કર્તા, જુદાં જુદાં સાધનો, જુદી જુદી ક્રિયાઓ, અને પાંચમું દૈવ.——૧૪.
શરીર, વાચા અથવા મનથી જે કંઈ પણ કર્મ મનુષ્ય નીતિસર કે નીતિવિરૂદ્ધ કરે છે તેનાં આ પાંચ કારણ હોય છે.——૧૫.
આમ હોવા છતાં, અસંસ્કારી બુદ્ધિને લીધે જે પોતાને જ કર્તા માને છે તે મૂઢમતિ કંઈ સમજતો નથી.——૧૬.
જેનામાં (હું કરૂં છું એવો) અહંકારાવ નથી, જેની બુદ્ધિ (આસક્તિથી) મલિન નથી, તે આ જગતને હણતો છતો નથી હણતો, નથી બંધનમાં પડતો.——૧૭.
નોંધઃ ઉપર વાંચતાં આ શ્લોક મનુષ્યને ભૂલાવામાં નાખનારો છે. ગીતાના ઘણા શ્લોકો કાલ્પનિક આદર્શને અવલંબનારા છે. તેનો સચોટ નમૂનો જગતમાં ન મળે. છતાં ઉપયોગને અર્થે પણ જેમ ભૂમિતિમાં કાલ્પનિક આદર્શ આકૃતિઓની આવશ્યકતા છે તેમ જ ધર્મ વ્યવહારને અંગે છે. તેથી આ શ્લોકનો અર્થ આમ જ બેસાડાયઃ
જેની અહંતા ખાખ થઈ ગઈ છે, ને જેની બુદ્ધિમાં લેશ પણ મેલ નથી, તે ભલે આખા જગતને હણે એમ કહીએ. પણ જેનામાં અહંતા નથી તેને શરીર જ નથી. જેની બુદ્ધિ વિશુદ્ધ છે તે ત્રિકાળદર્શી છે. આવો પુરૂષ તો કેવળ એક ભગવાન છે. તે કરતો છતો અકર્તા છે; હણતો છતો અહિંસક છે. તેથી મનુષ્ય પાસે તો એક ન હણવાનો અને શિષ્ટાચાર – શાસ્ત્ર – નો જ માર્ગ છે. – (૧૭૩-૧૭૪).
કર્મની પ્રેરણામાં ત્રણ તત્વો રહેલાં છેઃ જ્ઞાન, જ્ઞેય અને પરિજ્ઞાતા. કર્મનાં અંગ ત્રણ પ્રકારનાં હોય છેઃ ઈન્દ્રિયો, ક્રિયા અને કર્તા.——૧૮.
નોંધઃ આમાં વિચાર અને આચારનું સમીકરણ છે. પ્રથમ મનુષ્ય કરવાનું શું (જ્ઞેય) તેની રીત (જ્ઞાન) ને જાણે છે – પરિજ્ઞાતા બને છે. એ કર્મપ્રેરણાના પ્રકાર પછી તે ઈન્દ્રિયો (કરણ) વડે ક્રિયાનો કરનાર બને છે. આ કર્મસંગ્રહ. – (૧૭૩-૧૭૪).
જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા ગુણભેદ પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારના છે. તે ગુણગણનામાં જેવા વર્ણવાયા છે તેવા સાંભળ.——૧૯.
જે વડે મનુષ્ય બધાં ભૂતોમાં એક જ અવિનાશી ભાવને અને વિવિધતામાં એકતાને જુએ છે તેને સાત્વિક જ્ઞાન જાણ.——૨૦.
જુદા જુદા (દેખાતા) હોવાથી બધાં ભૂતોમાં જે વડે મનુષ્ય જુદા જુદા વહેંચાયેલા ભાવો જુએ છે તે જ્ઞાન રાજસ જાણ.——૨૧.
જે વડે, કાંઈ કારણ વિના, એક જ વસ્તુમાં બધું આવી જતું માનીને આસક્ત રહે છે અને જે રહસ્ય વિનાનું અને તુચ્છ હોય છે તે તામસ જ્ઞાન કહેવાય છે.——૨૨.
ફલેચ્છારહિતપુરૂષે આસક્તિ અને રાગદ્વેષ વિના કરેલું નિયતકર્મ સાત્વિક કહેવાય છે.——૨૩.
નોંધઃ નિયતકર્મ એટલે મન વડે ઈન્દ્રિયોને નિયમમાં રાખી કરેલું કર્મ; જુઓ નોંધ ૩-૮. – (૧૭૫).
ભોગની ઈચ્છા રાખનાર ‘હું કરૂં છું’ એવા ભાવથી ધાંધલપૂર્વક જે કર્મ કરે છે તે રાજસ કહેવાય છે.——૨૪.
પરિણામોનો, હાનિનો, હિંસાનો, કે પોતાના ગજાનો વિચાર કર્યા વિના મોહને વશ થઈને માણસ જે કર્મ આરંભે છે તે તામસ કર્મ કહેવાય છે.——૨૫.
(નોંધઃ ‘અનુબંધ’ માં પરિણામ કરતાં વધારે ભાવ છે. એક કર્મનો સંબંધ, સીધો કે આડકતરી રીતે જ્યાં જ્યાં હોય છે અને એની અસર જ્યાં જ્યાં પહોંચે છે, તે આખા વિસ્તારને અનુબંધ કહે છે.) – (૧૭૬).
જે આસક્તિ અને અહંકારરહિત છે, જેનામાં દ્રઢતા અને ઉત્સાહ છે, જે સફળતા-નિષ્ફળતામાં હર્ષશોક નથી કરતો તે સાત્વિક કર્તા કહેવાય છે.——૨૬.
જે રાગી છે, કર્મફળની ઈચ્છાવાળો છે, લોભી છે, હિંસાવાન છે, મેલો છે, હર્ષ અને શોકવાળો છે તે રાજસ કર્તા કહેવાય છે.——૨૭.
જે અવ્યવસ્થિત, અસંસ્કારી, ઘમંડી, મીંઢો, શઠ, ઘાતકી, આળસુ, ગમગીન અને દીર્ઘસૂત્રી છે તે તામસ કર્તા કહેવાય છે.——૨૮.
હે ધનંજય! બુદ્ધિના તેમ જ ધૃતિના ગુણ પ્રમાણે વિગતવાર અને નોખા નોખા ત્રણ પ્રકાર કહું છું તે સાંભળ.——૨૯.
પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ, કાર્ય-અકાર્ય, ભય-અભય, તથા બંધ-મોક્ષનો ભેદ જે બુદ્ધિ યોગ્ય રીતે જાણે છે તે સાત્વિક બુદ્ધિ છે.——૩૦.
જે બુદ્ધિ ધર્મ-અધર્મ અને કાર્ય-અકાર્યનો વિવેક અશુદ્ધ રીતે કરે છે તે બુદ્ધિ હે પાર્થ! રાજસી છે.——૩૧.
હે પાર્થ! જે બુદ્ધિ અંધકારથી ઘેરાયેલી હોવાથી અધર્મને જ ધર્મ માને છે, ને બધી વસ્તુને ઊલટી રીતે જ જુએ છે તે તામસી છે.——૩૨.
જે એકનિષ્ઠ ધૃતિથી મનુષ્ય મન, પ્રાણ અને ઈન્દ્રિયોની ક્રિયાનું સામ્યબુદ્ધિથી ધારણ કરે છે તે ધૃતિ હે પાર્થ! સાત્વિકી છે.——૩૩.
હે પાર્થ! જે ધૃતિ વડે મનુષ્ય ફલાકાંક્ષા હોઈ ધર્મ, અર્થ અને કામને આસક્તિપૂર્વક ધારણ કરે છે તે ધૃતિ રાજસી છે.——૩૪.
જે ધૃતિ વડે દુર્બુદ્ધિ મનુષ્ય નિદ્રા, ભય, શોક, ખેદ ને મદ છોડી નથી શકતો તે, હે પાર્થ! તામસી ધૃતિ છે.——૩૫.
હે ભરતર્ષભ! હવે ત્રણ પ્રકારનાં સુખનું વર્ણન મારી પાસેથી સાંભળ.
અભ્યાસથી જ જેનામાં મનુષ્ય રાચે છે, જેથી એ દુઃખનો અંત પામે છે, જે આરંભમાં ઝેર જેવું લાગે છે, પરિણામે અમૃતના જેવું હોય છે, જે આત્મજ્ઞાનની પ્રસન્નતામાંથી ઉત્પન્ન થયેલું હોય છે તે સાત્વિક સુખ કહેવાય છે.——૩૬.–૩૭.
વિષયો અને ઈંદ્રિયોના સંયોગથી જે આરંભમાં અમૃત જેવું લાગે છે પણ જે પરિણામે ઝેર સમાન હોય છે તે સુખ રાજસ કહેવાય છે.——૩૮.
જે આરંભમાં અને પરિણામે આત્માને મૂર્છા પમાડનારૂં છે અને નિદ્રા, આળસ અને પ્રમાદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે તે તામસ સુખ કહેવાય છે.——૩૯.
પૃથ્વીમાં કે દેવોને વિષે સ્વર્ગમાં એવું કંઈ જ નથી કે જે પ્રકૃતિમાં ઉત્પન્ન થયેલા આ ત્રણ ગુણોથી મુક્ત હોય.——૪૦.
૫૪.
હે પરંતપ! બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રનાં કર્મોના પણ તેમના સ્વભાજજન્ય ગુણોને લીધે ભાગ પાડેલા છે.——૪૧.
શમ, દમ, તપ, શૌચ, ક્ષમા, સરળતા, જ્ઞાન, અનુભવ, આસ્તિકતા એ બ્રાહ્મણનાં સ્વભાવજન્ય કર્મો છે.——૪૨.
શૌર્ય, તેજ, ધૃતિ, દક્ષતા, યુદ્ધમાં પાછા ન હઠવું, દાન, ને પ્રભુત્વશક્તિ એ ક્ષત્રિયનાં સ્વભાવજન્ય કર્મો છે.——૪૩.
ખેતી, ગોરક્ષા, અને વેપાર એ વૈશ્યનાં સ્વભાવજન્ય કર્મ છે. વળી શૂદ્રનું સ્વભાવજન્ય કર્મ ચાકરી છે.——૪૪.
પોતપોતાના કર્મમાં રત રહીને પુરૂષ મોક્ષ પામે છે. પોતાના કર્મમાં રત રહેલો માનવી કઈ રીતે મોક્ષ પામે છે એ સાંભળ.——૪૫.
જેના વડે પ્રાણીઓની પ્રવૃત્તિ ચાલે છે, જેના વડે આ બધું વ્યાપ્ત છે તે પરમાત્માને જે પુરૂષ સ્વકર્મ વડે ભજે છે તે મોક્ષ પામે છે.——૪૬.
પરધર્મ સુકર હોય તે છતાં તેના કરતાં વિગુણ એવો સ્વધર્મ વધારે સારો છે. સ્વભાવ પ્રમાણે નક્કી કરેલું કર્મ કરનાર મનુષ્યને પાપ લાગતું નથી.——૪૭.
નોંધઃ સ્વધર્મ એટલે પોતાનું કર્તવ્ય. ગીતાશિક્ષણનું મધ્યબિન્દુ કર્મફલત્યાગ છે, ને સ્વકર્મથી બીજું ઉત્તમ કર્તવ્ય શોધતાં ફલત્યાગને સ્થાન નથી રહેતું; તેથી સ્વધર્મને શ્રેષ્ઠ કહ્યો. બધા ધર્મનું ફળ તેના પાલનમાં આવી જાય છે. – (૧૮૦).
હે કૌન્તેય! સહજ પ્રાપ્ત થયેલું કર્મ સદોષ છતાં ન છોડવું. જેમ અગ્નિની સાથે ધુમાડો રહ્યો છે તેમ સર્વે કર્મોની સાથે દોષ રહેલ છે.——૪૮.
જેણે બધેથી આસક્તિ ખેંચી લીધી છે, જેણે કામનાઓ છોડી છે, જેણે પોતાની જાતને જીતી છે તે સંન્યાસ વડે નૈષ્કર્મ્યરૂપ પરમસિદ્ધિ પામે છે.——૪૯.
હે કૌન્તેય! સિદ્ધિ મળ્યા પછી મનુષ્ય બ્રહ્મને કેવી રીતે પામે છે તે મારી પાસેથી ટૂંકામાં સાંભળ. તે જ જ્ઞાનની પરાકાષ્ઠા છે.——૫૦.
જેની બુદ્ધિ શુદ્ધ થયેલ છે એવો યોગી દ્રઢતાપૂર્વક પોતાને વશ કરીને, શબ્દાદિ વિષયોનો ત્યાગ કરીને, રાગદ્વેષને જીતીને એકાંત સેવીને, આહાર અલ્પ કરીને, વાચા, કાયા ને મનને અંકુશમાં રાખીને, ધ્યાનયોગમાં નિત્ય પરાયણ રહીને, વૈરાગ્યનો આશ્રય લઈને, અહંકાર, બલ, દર્પ, કામ, ક્રોધ અને પરિગ્રહનો ત્યાગ કરીને, મમતારહિત અને શાન્ત થઈને બ્રહ્મભાવને પામવા યોગ્ય થાય છે.——૫૧.–૫૨.–૫૩.
બ્રહ્મભાવને પામેલો પ્રસન્નચિત્ત મનુષ્ય નથી શોક કરતો, નથી કંઈ ઈચ્છતો; ભૂતમાત્રને વિષે સમ-ભાવ રાખીને મારી પરમ ભક્તિને પામે છે.——૫૪.
હું કેવડો અને કોણ છું એ ભક્તિ વડે એ યથાર્થ જાણે છે અને એમ મને યથાર્થપણે જાણીને મારામાં પ્રવેશ કરે છે.——૫૫.
મારો આશ્રય લેનાર સદા સર્વ કર્મ કરતો છતો મારી કૃપા વડે શાશ્વત, અવ્યયપદને પામે છે.——૫૬.
૫૫.
મનથી બધાં કર્મોને મારે વિષે અર્પણ કરી, મારામાં પરાયણ થઈ, વિવેકબુદ્ધિનો આશ્રય લઈ નિરંતર મારામાં ચિત્ત પરોવ.——૫૭.
મારામાં ચિત્ત પરોવવાથી મુશ્કેલોરૂપી બધા પહાડો મારી કૃપાથી ઓળંગી જઈશ. પણ જો અહંકારને વશ થઈ મારૂં નહીં સાંભળે તો નાશ પામીશ.——૫૮.
અહંકારને વશ થઈ ‘નહીં લડું’ એમ તું માને તો એ તારો નિશ્ચય મિથ્યા છે. તારો સ્વભાવ જ તને તે તરફ બળાત્કારે ઘસડી જશે.——૫૯.
હે કૌન્તેય! સ્વભાવજન્ય પોતીકા કર્મથી બંધાયેલો તું, મોહને વશ થઈ જે કરવા નથી ઈચ્છતો, તે પરાણે કરીશ.——૬૦.
હે અર્જુન! ઈશ્વર બધાં પ્રાણીઓનાં હ્રદયમાં વાસ કરે છે; અને પોતાની માયાને બળે તેમને ચાક ઉપર ચડેલા ઘડાની જેમ ચકરચકર ફેરવે છે.——૬૧.
હે ભારત! સર્વભાવથી તું તેનું જ શરણ લે, તેની કૃપા વડે તું પરમ શાન્તિમય અમરપદને પામીશ.——૬૨.
આમ ગુહ્યથી ગુહ્ય જ્ઞાન મેં તને કહ્યું. એ બધાને સારી રીતે વિચાર કરીને જેમ તને ઠીક લાગે તેમ કર.——૬૩.
વળી બધાથી પણ ગુહ્ય એવું મારૂં પરમવચન સાંભળ. તું મને બહુ વહાલો છે તેથી હું તને તારૂં હિત કહીશઃ——-૬૪.
મારી લગની લગાડ, મારો ભક્ત થા, મારે અર્થે યજ્ઞ કર, મને નમન કર. તું મને જ પામીશ એ મારી સત્ય પ્રતિજ્ઞા છે. તું મને પ્રિય છે.——૬૫.
બધા ધર્મોનો ત્યાગ કરીને એક મારૂં જ શરણ લે. હું તને બધાં પાપોથી મુક્ત કરીશ. શોક કરીશ મા.——૬૬.
૫૬.
જે તપસ્વી નથી, જે ભક્ત નથી, જે સાંભળવા ઈચ્છતો નથી અને જે મારો દ્વેષ કે અદેખાઈ કરે છે તેને આ (જ્ઞાન) તું કદી ન કહેજે.——૬૭.
પણ આ પરમગુહ્ય જ્ઞાન જે મારા ભક્તોને આપશે તે મારી પરમભક્તિ કરવાથી નિઃશંક મને જ પામશે.——૬૮.
તેના કરતાં મનુષ્યોમાં મારો કોઈ વધારે પ્રિય સેવા કરનારો નથી, અને આ પૃથ્વીને વિષે તેના કરતાં કોઈ મને વધારે પ્રિય થનારો નથી.——૬૯.
નોંધઃ આમાં તાત્પર્ય એ છે કે આ જ્ઞાન જેણે અનુભવ્યું છે એ જ તે બીજાને આપી શકે. શુદ્ધ ઉચ્ચારણ કરીને અર્થસહિત જે સંભળાવી જાય તેને વિષે ઉપલા બે શ્લોક નથી. – (૧૮૪).
આપણી વચ્ચેના આ ધર્મ્ય સંવાદનો જે અભ્યાસ કરશે તે મને જ્ઞાનયજ્ઞ વડે ભજશે એવો મારો અભિપ્રાય છે.——૭૦.
વળી જે મનુષ્ય દ્વેષરહિત થઈને શ્રદ્ધાપૂર્વક માત્ર સાંભળશે તે પણ મુક્ત થઈને પુણ્યવાન જ્યાં વસે છે તે શુભ લોકને પામશે.——૭૧.
હે પાર્થ! શું તેં આ એકાગ્ર ચિત્તથી સાંભળ્યું? હે ધનંજય! અજ્ઞાનને લીધે જે મોહ તને થયો હતો તે શું નાશ પામ્યો?——૭૨.
अर्जुन बोल्याः
હે અચ્યુત! તમારી કૃપા વડે મારો મોહ નાશ પામ્યો છે. મને ભાન આવ્યું છે, શંકાનું સમાધાન થવાથી હું સ્વસ્થ થયો છું. તમારૂં કહ્યું કરીશ.——૭૩.
संजय बोल्याः
આ પ્રમાણે વાસુદેવ અને મહાત્મા પાર્થનો આ રૂવાં ઊભાં કરે એવો અદભૂત સંવાદ મેં સાંભળ્યો.——૭૪.
વ્યાસજીની કૃપા વડે યોગેશ્વર કૃષ્ણના શ્રીમુખેથી મેં આ ગુહ્ય પરમયોગ સાંભળ્યો.——૭૫.
હે રાજન! કેશવ ને અર્જુનની વચ્ચેનો આ અદભૂત અને પવિત્ર સંવાદ સંભારી-સંભારીને હું ફરી-ફરીને હરખાઉં છું.——૭૬.
વળી હે રાજન્! હરિનું તે અદભૂત રૂપ ખૂબ સંભારતો-સંભારતો મહાઆશ્ચર્ય પામું છું; ને વારંવાર હરખાયા કરૂં છું.——૭૭.
જ્યાં યોગેશ્વર કૃષ્ણ છે, જ્યાં ધનુર્ધારી પાર્થ છે ત્યાં શ્રી છે, વિજય છે, વૈભવ છે અને અવિચળ નીતિ છે એવો મારો અભિપ્રાય છે.——૭૮.
નોંધઃ योगेश्वर કૃષ્ણ એટલે અનુભવસિદ્ધ શુદ્ધ જ્ઞાન અને धनुर्धारी અર્જુન તદનુસારિણી ક્રિયા, આ બેનો સંગમ જ્યાં હોય ત્યાં સંજયે કહ્યું તે સિવાય બીજું શું પરિણામ હોઈ શકે? – (૧૮૭).
ૐ તત્સત્
જે બ્રહ્મવિદ્યા તેમ જ યોગશાશ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલી શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘સંન્યાસ-યોગ’ નામનો અઢારમો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.
અનાસક્તિયોગ પણ અત્રે પૂરો થાય છે.
ૐ શાન્તિઃ
ૐ તત્સત્

Likes
1. Amrut Bhaga
2. Apurva Champaneri
3. Arvind Parmar
4. Ashish Parmar
5. Ashwin Parmar
6. Atul Chauhan
7. Ayush Bharatbhai Parmar
8. Balvant Chauhan
9. Bhanumati Parmar
10. Bharat Parmar
11. Bhikhabhai Chauhan
12. Bhikhu Chauhan
13. Bhumika Bhumi
14. Bhupendra Chauhan
15. Chitra Mahadeo
16. Chunilal Munjani
17. Damyanti Parmar
18. Devji Parbat Patel
19. Devvrat Desai
20. Dharmendra Parmar
21. Dinesh Gheewala
22. Dineshbhai Chauhan
23. Dipak Ghadiali
24. Dr. Praful Purohit
25. Harish Dusara
26. Harish Khatri
27. Harish R Parmar
28. Hasmukh Champaneri
29. Hiralal Khatri
30. Hiten Kuntawala
31. Hitesh Kumar Joshi
32. Ishvarlal Champaneri
33. Jagdish Swaminarayan Surti
34. Jainish Mochi
35. Jigisha Desai
36. Jitu Pardiwala
37. Kailash R Waghel
38. Kantilal Parmar
39. Kaushal Desai
40. Kaushik M Champaneri
41. Kiran Kapadia
42. Kirit C. Chauhan
43. Kishan Luhar
44. Laxmikant Parmar
45. Madhusudan Balsara
46. Manoj Balsara
47. Manu Govindji Kothari
48. Mayuri Tailor
49. Narendra Naik
50. Natvarlal Mochi
51. Natwarlal Amliwala
52. Nilam Kuntawala
53. Niru Chavda
54. Pankajbhai A. Chauhan
55. Paresh Chauhan
56. Parmar Ashok
57. Parmar Pareshbhai Hasmukhbhai
58. Pratibha Chauha
59. Radhika Joshi
60. Rajendrasinh Vaghela
61. Raman Parmar
62. Ramanbhai Parmar
63. Ramanbhai Surti
64. Rameshbhai Vashi
65. Rana Sagar
66. Ravi Parmar
67. Sanjay Parmar
68. Sanjay Patel
69. Saroj Balsara
70. Shailesh Makwana
71. Suresh Parera
72. Vallabhbhai Degama
73. Viral Mayngar
74. Yogesh Parmar

વેદાન ું વચન 1
Contents વેદાન ું વચન ………………………………………………………………………………………………………………………….. 1 ભૂ મિકા ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 1 વેદાન ું વચન ………………………………………………………………………………………………………………………….. 7 પ્રથિ ઉપદેશ : કિમકાડું ………………………………………………………………………………………………………… 7 પહેલો અધ્યાય ……………………………………………………………………………………………………………………. 7 બીજો અધ્યાય …………………………………………………………………………………………………………………… 10 બીજો અધ્યાય …………………………………………………………………………………………………………………… 10 ત્રીજો અધ્યાય …………………………………………………………………………………………………………………… 12 ચોથો અધ્યાય …………………………………………………………………………………………………………………… 17 (17/76)…………………………………………………………………………………………………………………………. 19 (18/76)…………………………………………………………………………………………………………………………. 19

વેદાન ું વચન ભૂ મિકા ( લખનાર બાબા નગિનામ િંહ વેદી, આત્િદશી ) (૧) આ ગ્રું હ, કે જે બાબા નગિનામ િંહ વેદીએ ઋમિ મ મનઓનાું વચનોિાુંથી ભેિો કરેલો છે, તે કેવળ વેદભિવાનના ઉપદેશ િાટે આવી રીતે વેદોિાથુંી અલિ કરવાિા ુંઆવ્યો છે. ને ( ુંસ્કૃત નહહ જાણનારા, તથા િાત્ર હહન્દી ભાિા જાણનારા િહાશયો િાટેના એક ક શળ વડીલ તરીકે એની યોજના કરવાિાું આવી છે. તેથી, જે કોઈ એન ું શ્રવણ કરે, તે મશક્ષણની આ યોજનાની ાથમકતા કરે,
વેદાન ું વચન 2
તેના દ્વારા, એન ું શ્રવણ કરનાર કશી પણ રોકટોક મવના, દ્ય -લોક (દેવલોક) કહેવાતા બ્રહ્મલોકિાું પહોંચી જાય છે. અને પ્રજાપમત (પરિાત્િા પરિેશ્વર) ાથ ે એનો િેળ થઈ જાય છે. (૨) એનો ઉપદેશ, ખર ુંજોતાું, િાત્ર િાન િી, એટલે કે કોઈ િાણ ે કહેલોજ નહહ, પરુંત દૈવી છે, કે જે પરિેષ્ઠિ વિેરે ઋમિઓને, સ્વય ુંબ્રહ્મા પા ેથી પ્રાપ્ત થયલેો છે, અને જે સ્ત્રી-વશું, પ રિ-વશું, એ બે વશુંના ઋમિઓ (જ્ઞાનીઓ) દ્વારા છેક આપણા સ ધી ચાલી આવેલો છે. (૩) હવે, અહીં હ ું ઢુંઢેરો પીટ ું છું, અથવા કહો કે, તિને એક શ ભ િાચાર ુંભળાવ ું છું. કે વેદ ભિવાન દ્વારા અિને ખબર પડી છે કે, તિારા ઈશ્વર ાથેનો િેળાપ િાટે દૈવે એક એવો મનયિ નક્કી કયો છે, કે જેના વડે કરીને તિ ે બ્રહ્મલોકિા ુંદાખલ થઈને, મ ક્તત િેળવી શકશો. (૪) એ મનયિ એવા પ્રકારનો છે, કે જેવો અહહિં ( ુંારિાું) રાજ્યોનો મનયિ હોય છે, તે એ, કે, જે દ ન્યવી મવદ્યાઓનાું પ્રિાણપત્રો ( ટીફીકેટ) િેળવી લ્યે છે. અને તે ાથે, જેિની ચાલચલિત, પણ ારી હોય છે, એિને જ રકારી નોકરી િાટે લાયક લેખવાિાું આવે છે. ને એવાઓને જ રાજ્યકતામઓના ુંદરબારિા ુંસ્થાન િળે છે. (૫) હ ું તિને ાચ ું જ કહ ું છું કે, તિે ુંારી તથા વ્યવહાહરક મવદ્યાઓની પ્રાપ્પ્તને પ્રતાપે કરીને, દ ન્યવી ુંપમિ કિાઓ છો, અને દ ન્યવી રાજ્યકતામઓની િક્ષ તિને ખ ર ી તથા ન્િાન પ્રાપ્ત થાય છે. (1/76) એવી રીતે, આ ઈશ્વરીય મવદ્યાની પ્રાપ્પ્ત થવાની, તિને બ્રહ્મલોકિા ું(યથેચ્છ) ભોિ િળી શકે છે. અન ે તેનાું ખા દરબારિાું તિને ઊંચ ું આ ન તથા િાનપાન પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. (૬) એટલ ું જ નહહ પણ અહીં જેવી રીતે પોતપોતાની યોગ્યતાને કારણે ઉિેદવારને રકારી પદ િળે તથા અમધકાર અપાય છે, તેવી જ રીતે બ્રહ્મલોકિા ું
વેદાન ું વચન 3
પણ, પોતપોતાની કરણી તથા, પોતપોતાના કરતૂત અન ાર, તિને ત્યાનુંી નોકરી ચાકરી િળી શકે છે. ને તે રીતના આત્ત્િક અમધકાર પણ, યોગ્યતાના અન ાર આપવાિાું આવે છે. (૭) અહીં તો, તિે (દ ન્યવી) મવદ્યાઓિા ુંપા થઈ જાઓ તોયે, જિા ખાલી ન પડે ત્યાું સ ધી તિારે નોકરી િાટે રાહ જોવી પડે છે. અને જો નોકરી િળે, તોયે, ત્યાું તિારી બઢતી અમ ક ચોક્ક હદ સ ધી જ જઈ શકે છે. પરુંત તિારાથી સ્વયું રાજા-િહારાજા તો કદી પણ નથી બની શકાત ું. જ્યારે આ (ઈશ્વરીય ઉપદેશ) પા કરવા વડે, તિે આિળ વધીને, છેક પ્રજાપમત (પરિેશ્વર) ાથે િેળ ાધીને સ્વય ું પ્રજાપમત બની શકો છો. (૮) આ પ્રકારની દેવલોક સ ધીની ઉન્નમતિાું, (મવશેિ) ફાયદો એ થવા પાિ ે છે કે, ત્યા ુંતિે ત્ય કુંલ્પ અને ત્યકાિ બની જાઓ છો, અને અહીં આ દ મનયાિાું જે િનિિતા પદાથો પહરશ્રિ કરવાથી પણ ન િળી શકે, તે ત્યા ુંતિન ે િાત્ર ુંકલ્પ કરવા વડે આવી િળે છે. દાખલા તરીકે, અહીં રપાળી નારી િહાિહેનતે િળવા પાિે, તથા િરણ પાિલેા ુંિા, બાપ, ભાઈ, કે પ ત્ર વિેરે તો, કોઈ પણ રીતે ન િળી શકે, પણ એ બધ ું, ત્યા ુંિાત્ર કુંલ્પથી પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. (૯) તિે જો ઈચ્છો કે, અિન ેરપાળી સ્ત્રી િળે, તો, કુંલ્પ કરતા ુંજ ત્યા ું સ્ત્રીઓ ઉત્પન્ન થઈ જાય, અને તિે જ્યારે એવી ઈચ્છા કરો કે (ગ જરી િયેલાું) િા, બાપ, ભાઈ, પ ત્ર વિેરે િળે, તો એ પણ િાત્ર કુંલ્પ કરતા ુંજ પેદા થઈ જાય છે. એવી રીતે, ાદ ભોજન, સ ન્દર વસ્ત્રો, ઉિિ ઘરબાર, અરે, બાિબિીચા, નહેરો વિેરે, જે કુંઈ ચાહો તે બધ ું જ ત્યાું ુંકલ્પ વડે પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. અને એન ું નાિ છે. બ્રહ્મલોક (એટલે કે સ્વિમ). (2/76)
વેદાન ું વચન 4
(૧૦) તેથી, આવો, િારું કહેવ ું ાુંભળો, ને િારો ભરો ો ઉિિ દ્વાર બનીન ે તિારી િક્ષ હાજર થયો છું. હ ું તિને એવા પદાથો બતાવીશ, કે જેને, આંખો દેખતી નથી, તિે કાન ાભુંળતા નથી, છતાું, જે વમશક્તતિાન પરિેશ્વરે, તિારે િાટે બ્રહ્મલોકિાું તૈયાર કરી રાખ્યા છે. તિને, અને, એના ુંિેળાપિાું, કોઈ અજબ સ ખ રહે છે, જેને પરિાનુંદ કહેવાિાું આવે છે. અને એને પ્રાપ્ત કરીને, િન ઠય (દ ુઃખસ ખથી) મ તત થઈ જાય છે. (૧૧) કોઈ કદાચ એિ પણ કહે કે એવ ું તે વળી કેિ કરીને બની શકે ? એિ થવ ું, એ તો કિણ, બલકે અ ુંભવ છે, કેિકે, આ બધ ું િાત્ર કહેવા પ રત ું છે, પણ નક્કી નથી, બોલવા પ રત ું છે, પણ એની (કોઈ) ાગબતી નથી. તો એને હ ું િજાવી દઉં કે, ઈશ્વરીય મનયિિાું કશ ું પણ કિણ નથી, બલ્કે બધ ું જ બની શકે છે. તે િાટે હ ું વેદ ભિવાનિાથુંી એ મ દ્ાતુંોનો ગ્રુંહ કરીને, તિારા િનિા ું મવશ્વા પડે તે િાટે, એનો અન વાદ કરું છું. (૧૨) કારણકે, જ્યાું સ ધી (િન ઠય) ાભુંળે નહહ, ત્યાું સ ધી જાણે નહહ. જાણે નહહ, ત્યાું સ ધી મવશ્વા ન કરે, ત્યાું સ ધી આચરણિાું ઉતારે નહહ, તેથી પહેલાું તિે ાુંભળો પછી જાણો, પછી ભરો ો કરો, ને તે પછી, આચરો. (૧૩) વેદોનો ુંપૂણમ આશય એવો છે કે, િન ઠય અન્તે દેવતા બની જઈને, પ્રજાપમત ાથે િેળ ાધે, એવો િેળ ાધવા િાટે, ફતત બે િાિો અથવા ાધનો છે. એક છે કિમકાડું, ને બીજો છે જ્ઞાનકાડું. િસ્ત વેદો આ બે િાિો અથવા ાધનોનો સ્પઠટતા પૂવમક મવિતે ઉપદેશ કરે છે. (૧૪) વાસ્તવિા ું(-એટલે કે ખરું જોતાું-), કિમ કાડું એક એવો ઈશ્વરીય કીમિયો (SPIRITUAL CHEMISTRY) છે કે જેનાું વડે કરીને, િન ઠય પોતાની આ સ્થૂળ ભૌમતક (િાટીની) કાયાને બદલીને, કોઈ હદવ્ય દેહ ધારણ કરી શકે. અન ે જ્ઞાનકાડું, ખર ુંજોતા ુંએવો એક રહસ્યનો પહરચય છે, કે જેના વડે કરીને િન ઠય,
વેદાન ું વચન 5
બ્રહ્માિાું બધ ું જ બની શકે અને જે સ્વયું પરિાનુંદ છે. તેવા પરિાત્િાના મવશેિ સ ખિાું એ પહોંચી જઈ શકે. (3/76) (૧૫) પહેલાું (-પૂજન અચમન વિેરે ફળ-) કિમકાુંડનાું િાિમ થકી િન ઠય બહ બહ તો, પરિેશ્વર (બ્રહ્મ) ના ગ ણો તથા તેની શક્તતઓ િેળવીને, જે ચાહે તે કરી શકવા િથમ બને, પરુંત (બ્રહ્મ) ના સ્વરપિાું, તથા તનેા આનદુંિાું, એને પ્રવેશ િળી શકતો નથી. અને બીજા, (જ્ઞાનના) િાિમદ્વારા તો, તે એિા ુંપ્રવેશ પાિીને, સ્વયું પોતે જ પરિેશ્વર બની જઈ શકે છે. (૧૬) અને વળી, પહેલાું (કિકમાડું) િાિમિાું શાસ્ત્રોએ કહેલી િહાિોટી મ શ્કેલીઓ, અને તપ તથા વ્રતોની કિણાઈઓ ભરેલી પડી હોય છે. એટલ ું જ નહહ પણ અન્તે એના ફળ પણ કૃમત્રિ, એટલે કે બનાવટી, અને અનેક જાતના ુંહોય છે, અને તે યે વળી, નાશવતું હોય છે. એ કારણે એ ફળ દ ુઃખ અને શોકથી મ તત નથી હોતાું. પરુંત , બીજા (જ્ઞાનના) િાિમિાું, શાસ્ત્રોની, આિ કરવ ું ને તેિ કરવ ું, એવી કોઈ મ શ્કેલી નથી હોતી, બલકે, ત્યા ુંસ્વતત્રુંતા છે. વળી, એન ું ફળ પણ અકૃમત્રિ, અ લી, ને મનત્ય હોય છે. મનત્ય પ્ર ન્નનતારપીએ ફળ એકજ, અને તેથી, શ દ્ હોય, એિાું જરાયે દ ુઃખ શોક (ની ભેળ ળે) નથી હોતી. (૧૭) અને એ પણ ખરી વાત છે કે, પહેલા (કિમકાડુંના) િાિમિા ુંએવો મનયિ છે કે, (જીવ) જેવ ું કરે, તેવ ું પાિે. કેિકે જે જેવી િજ રી કરે, તેવો બદલો એને િળવો જોઈએ, તેથી એ િાત્ર લૌહકક ‘ન્યાય’ ની ક્સ્થમત છે. પરુંત , બીજા (જ્ઞાન) િાિમ દ્વારા તો, આપણને જે િળે, તે બધ ું િફત, ને (રોકડ) છે. િરવાન ે વાયદે નહહ. ત્યાું તે િાટે કશ ું પણ કરવ ું પડત ું નથી. તેથી, એ ‘પ્ર ાદ’ ની ક્સ્થમત છે. (૧૮) આ પ્ર ાદની ક્સ્થમત છે તો ઘણી િોટી, અને એ િેળવવાની ઈચ્છા પણ હ કોઈ કરે છે. પરુંત એની પ્રાપ્પ્તનો આધાર, એક અમ ક ખા રહસ્યની જાણકારી ઉપર રહે છે. તેથી, એના અમધકારી િાત્ર એવા જ (ત્જજ્ઞાસ ઓ) થાય છે.
વેદાન ું વચન 6
કે જે, મનિમળ બ દ્ધદ્, ન ેપમવત્ર હ્રદય (એટલે કે – પમવત્ર ભાવના) રાખી જાણે. એ હકીકત પણ દેખીતી છે કે, અંતુઃકરણની તથા બ દ્ધદ્ની એવી શ દ્ધદ્ (યોગ્ય) કિો કયામ મવના નથી થઈ શકતી. તેથી પ્ર ાદીનાું ઈચ્છકોન ું પ્રથિ (કતમવ્ય) ાધન, કિમ (છે). ને તે પછી, જ્ઞાન છે. (4/76) (૧૯) તેથી કરીને, વેદોિાું કિમકાુંડન ું વણમન પ્રથિ કરેલ ું છે, ને જ્ઞાન તો, છેક એને છેડે ઉપદેશાય છે. અહીં પણ, આ ઉપદેશિાું, આપણે પહેલાું કિમકાુંડના મ દ્ાન્તોનો, અને તે પછી જ, શાન કાુંડના મ દ્ાુંતોનો અન વાદ કરીશ ું. પણ તેયે, એટલ ું જ કરીશ ું, કે જેટલ ું િાપ (ચાલ ) ભાિા જાણતાું િહાશયો િાટે પૂરત ું થઈ પડે. જેિને બધ ું જ ખપત ું હોય, તઓે, સ્વય ુંવેદ ભિવાન પા ેથી એ જાણી લ્યે. (૨૦) હવે અિે, અિારા ઈશ્વર પરિાત્િાિા ુંદ્રઢ મવશ્વા ાથે, િિુંળાચરણ કરીએ છીએ કે , આપણો આ (િોક્ષનો) મનશ્ચય પૂરો થાય, આપણે ભક્તતપૂવમક એવ ું પિન કરીએ, ને એવા પ્ર ાદનો ાક્ષાત્કાર પાિીએ, કે જેનાું આપણે બધા અગભલાિી છીએ. (૨૧) આ ઉપદેશ િાત્ર અિે કલ્પી લીધેલો નથી. પરુંત વેદોિાુંથી લેવાયેલો, અને તેથી, ઈશ્વરીય છે. એન ું (ચાલ ) ભાિાિાું અહીં અવતરણ કરેલ ું છે. છતાું, એ ુંપૂણમ વેદોના વચનોને અન રે છે. ને તેથી, એ ઈશ્વરીય વાણી છે. ।। ૐ ।। (5/76)
વેદાન ું વચન 7
।। ૐ ।।
વેદાન ું વચન પ્રથિ ઉપદેશ : કિમકાડું પહેલો અધ્યાય (૧) વેદોિાું, કિમકાુંડન ું એવ ું િનોરુંજક શાસ્ત્ર કહેલ ું છે, કે જેનાું દ્વારા (પાચું ભૂતોનો બનેલો) ભૌમતક િન ઠય (તેજોિય) દેવતા બની શકે છે. દેવોને આપણાું જેવા સ્થૂલ દેહો નથી હોતા. પરુંત એ કલ્પનાિય, એટલે કે તજેોિય ત્વો જ હોય છે. અને તેથી, તે આપણાું દેહો જેવા કઠટને વશ નથી હોતાું. પરુંત કદાચ કોઈ અજાણ િન ઠય આ બાબતિાું એવો મવચાર પણ કરે, કે દેહન ું એવ ું પહરવતમન કેવી રીતે બની શકે ? પરુંત થોડો મવચાર કરતાું એને િજવ ું જોઈએ, કે ક દરતી કાન નિાું અથવા કહો કે ઈશ્વરીય મનયિિાું, કશ ુંક અઘરું નથી, કેિકે, િાનવદેહ પ્રાપ્ત થતાું પહેલાું પોતે શ ું હતો, ને ક્ા ુંહતો, તેનો અલ્પ મવચાર કરવાથી પણ, એ જાણી શકે છે, કે પોતે કેવાું કેવાું પહરવતમનો પાિી ચૂકેલો છે.
વેદાન ું વચન 8
(૨) એ તરતજ નક્કી કરી શકે છે કે પોતે, જન્િ પહેલાું, મપતાના વીયમિા ું મ કાયેલ ું િાત્ર અપમવત્ર જળગબન્દ હતો. પરુંત િય પાકતાું પ્રકૃમતએ એને િાતાના ુંિભામશયિા ુંમ િંચ્યો. તે પછી ત્યાું, એ પ્રકૃમતનો પહરપાક થતાું, એ લોચા, પરપોટા, કગબલ, અન ેપછી જન્િવાને તૈયાર એવા બાળક રપે બની િયો, તેથી, એ ચોક્ક પણે જાગણ શકે છે, કે એન ું પોતાન ું વતમિાન ઘડતર િાત્ર પાણીિાુંથી થય ું છે. (૩) વળી આિળ એણે એ પણ મવચારવ ું ઘટે કે, મપતાના વીયિમાું, વીયમરપે સ્થાન િળતાું પહેલાું એની ક્સ્થતી કેવી, ને કયા ુંહતી. િને ખાતરી છે, કે થોડો રખો મવચાર કરવાથી પણ એ િજી શકશે, કે શરિાું, એ િાત્ર અન્ન હતો, જે એના મપતાએ ખાધ ું, પછી એવા અન્નરપે રહેલો એ મપતાનાું પતવાશયિાું પચ્યો, અને તેનો ર યકૃત (લીવર) િા ુંિયો, ને રતત બન્યો. રતત બનીને, એ મપતાના પ્રત્યેક અંિનો આહાર બન્યો. અને તેિાથુંી વમ અંિોનો મનચોડ – ાર રપે, મપતાના ુંવીયમના પ્રવાહિા ુંપ્રવેશ્યો, અને પોતે વીયમરપે, ત્યા ુંપ્રિટ થયો. (૪) અન્નન ું ખરું રપ શ ું છે ? ઘા , પાદુંડા, એ ક્ાથુંી નીપજે છે. ૧ ધરતીિાથુંી. તે ઉપરથી જણાય છે કે, અમ ક કાળે એ ધરતીનાું પેટાળિાું હતો, ન ે ધરતીએ એને (6/76) વનસ્પમત રપે જણ્યો. ને તે પછી, એ પોતાના િન ઠય મપતાનો આહાર થયો હોવો જોઈએ. આવી રીતે મવચાર કરીને એ નક્કી કરી શકે છે કે, પોતે પહેલાું િાટી હતો. ને િાટીિાથુંી નીકળીને, દૈવી પ્રકૃમત દ્વારા, અનેક રપો બદલતો, પોતે છેવટે િાણ થવા પામ્યો છે. (૫) પણ ક્ાયુંે, આ મવચારનો છેડો નથી આવતો, એણે જાણવ ું જોઈએ કે, હવે પછીયે, એ એવા િન ઠયનાું ખોગળયાિાું દાકાળ નથી રહી શકવાનો, જન્િ પછીયે, એ પ્રકૃમતને પ્રતાપે, પહરવતમન પાિતો, પહેલો બાળક, પછી ય વાન, ન ે પછી વૃદ્ થતો, અને અમ ક મનમશ્ચત િયે, િરી પણ જવાનો છે. અને વળી પાછો, ધરતીિા ુંધરબાઈને િાટી બની જવાનો છે. એિ મવચારતાું એને ખબર પડે છે કે,
વેદાન ું વચન 9
હ ું જ્યાથુંી આવ્યો, ત્યા ુંજ પાછો જઉં છું. (ને તે કાળિા ુંજાતજાતના ુંપહરવતમનોનો અન ભવ કરું છું.) (૬) ત્યારેયે, એણે એવ ું ન િાની લેવ ું જોઈએ કે, હવે િારે ધરતીિાથુંી પાછ ું બહાર નીકળવાન ું નહહ રહે. કેિકે, એણે વળી પાછું, ઘા પાુંદડાું રપે બહાર પડવ ું જ રહ્ ું. કેિકે ક દરતનો એવો મનયિ છે કે, જે િભમિા ુંઆવે તે અવશ્ય જન્િે છે. ને જે (િાટીિાું) વવાય તે ઉગ્યા મવના નથી રહેત ું. અને તેિ છતા ુંપણ, એવ ું ભાગ્યે જ બને, હ ું એ પાછો િન ઠયનો આહાર બને. થવા પાિે. બલકે, એવ ું પણ થાય કે (પોતાનાું કિો તથા વા ના મ જબ) એ પશ પુંખીનાું કે કીડા પતુંગિયાના પટેિા ું જઈ પડે. અને એિ થતાું, એ પોતે નર-િાદા દ્વારા, પશ પુંખી કે કીડો િિતરું પણ બની જાય. (૭) આ ઉપરથી જણાય છે કે, ક દરતનાું કાનૂનોને વ વરતીને, મવગચત્ર પહરવતમનો પાિતો શ ું નો શ ું બની જાય છે. અજ્ઞાની િન ઠયની િમત પહેલાું તો, (આ બધ ું મવચારીને) દુંિ થઈ જાય છે. પણ છેવટે એણે ચોક્ક પણે જાણી લેવ ું રહ્ ું, કે હ ું કોઈવાર િન ઠય, તો કોઈવાર પશ બની જાઉં છું. કદીક પશ પુંખી બનીને ચારો ચરી ખાઉં છું. ઉડ ું છું. ને િાર પણ ખાઉં છું. કોઈ વાર ઉંટ કે િદમભ બનીને બોજ ઉપાડ ું, ને િાર પણ ખાઉં છું. એવી રીતે, ભાઈઓ ! તિે પ્રત્યકે ખોગળયાિાું, તેવા પ્રત્યેક રપે લટાર િારતાું, કદી િાટી, કદી વનસ્પમત, ને કદીક (7/76) જીવત ું પ્રાણી પણ બની જાઓ છો. આ એજ અદભૂત ચક્કર છે, કે જેને વેદના જાણકાર બ્રાહ્મણો, ું ાર ચક્ર કહે છે. (૮) એવ ું રખે િાની બે તાું કે, આવી રીતે એ દા આ ભૂલોકિાું જ ચક્કર ખાયા કરે છે. બનવા જોિ છે કે, નાનામવધ આકારોન ું કારણ બનતો એનો જીવરપી જે ખરો ર પ્રવાહી રપ છે, તે સૂયમનાું તાપથી, વરાળન ું રપ લઈને આકાશિાું ઉડે, ને વાડળ બની જાય, ને પછી વાદળ રપી િઘેિાથુંી, વીજળી, તથા વીજળીિાથુંી તજે બનીને, હકરણોિા ુંભળી જાય. અને હકરણો દ્વારા સૂયમની
વેદાન ું વચન 10
ભીતરિા ુંપ્રવેશે. (કિમકાુંડિાું સૂયમ લોકને સ્વિમ કહે છે.) ત્યાું સૂયમલોકિાું જઈને, ત્યાનુંી વનસ્પમત બનીને, દેવો કહેવાતાું તલોકનાું રહીશોનો એ આકાર થઈ જાય. અને ત્યાું, એના એ મનયિો અન ાર, દેવ નર-િાદાિા ુંભ્રિણ કરતો, એ પોતે પણ દેવ બની જાય. એવી રીતે, આપણે એવ ું િાની શકીએ કે ધરતીન ું પ્રાણી દેવલોકન ું પ્રાણી થઈ શકે. એટલે કે, િન ઠય પોતે દેવ થઈ શકે. ઈશ્વરીય યોજનાિાું, આિાુંન ું કશ ું અશક્ નથી. હવે પછીનાું કિમકાુંડનાું અધ્યાયો જરર પૂરતા ારવવાિાું આવ્યા છે. બીજો અધ્યાય (૧) વેદો કહે છે કે, પૃથ્વી, સૂયમ, ચદ્રુંિા, ને બધા જ નક્ષત્રો ‘વસ દેવો’ છે. એટલે કે, એિનાિા ું”દેવોની એવી વક્સ્તઓ” છે. કે જેવી પૃથ્વી ઉપર છે. તેથી કિમકાુંડના જાણનારા બ્રાહ્મણો પૃથ્વીને ભૂલોક, સૂયમને સૂરલોક, ન ેચદ્રુંને ોિલોક કહે છે. (૨) ધરતીન ું લોક ધરતીિય એટલે કે િાટીન ું, ને તેથી, અંધકારિય, ચુંદ્રન ું ચાુંદની જેવ ું ચિકત ું, ને સૂયમન ું ઝિિિાટ તેજન ું બનેલ ું હોય છે. ને તેથી એ સ રલોક ને પરલોક, કે દ્ય લોક અથવા સ્વિમ કહે છે. એિ, પૃથ્વીને િધ્યગબિંદ રાખીને એને ફરતા એક-એકથી ચહડયાતા પરલોકો અથવા સ્વિોની શાસ્ત્રોએ કલ્પના કરેલી છે. પૃથ્વીની ઉપર ોિલોક, ને તેની ઉપર સૂરલોક રહેલો છે. (8/76) બીજો અધ્યાય (૧) વેદો કહે છે કે, પૃથ્વી, સૂયમ, ચદ્રુંિા, ને બધા જ નક્ષત્રો ‘વસ દેવો’ છે. એટલે કે, એિનાિાું “દેવોની એવી વક્સ્તઓ” છે. કે જેવી પૃથ્વી ઉપર છે. તેથી કિમકાુંડના જાણનારા બ્રાહ્મણો પૃથ્વીને ભૂલોક, સૂયમને સૂરલોક, ને ચદ્રુંને ોિલોક કહે છે.
વેદાન ું વચન 11
(૨) ધરતીન ું લોક ધરતીિય એટલે કે િાટીન ું, ને તેથી, અંધકારિય, ચુંદ્રન ું ચાુંદની જેવ ું ચિકત ું, ને સૂયમન ું ઝિિિાટ તેજન ું બનેલ ું હોય છે. ને તેથી એ સ રલોક ને પરલોક, કે દ્ય લોક અથવા સ્વિમ કહે છે. એિ, પૃથ્વીને િધ્યગબિંદ રાખીને એને ફરતા એક-એકથી ચહડયાતા પરલોકો અથવા સ્વિોની શાસ્ત્રોએ કલ્પના કરેલી છે. પૃથ્વીની ઉપર ોિલોક, ને તેની ઉપર સૂરલોક રહેલો છે. (8/76) (૩) અહીંની નારીઓના દેહો િાટી જેવા ચિક વિરનાું, ને ચદ્રું ની નારીઓનાું ચાુંદની જેવા ઉજળા કહેવાય છે. ને ત્યાુંના પ રિો િુંધવમ કહેવાય છે. આપણે એને સ્વિમ કહીએ છીએ, તે, આ ોિલોક જ છે. (૪) ત્યાનુંા ખાનપાન પણ ચદ્રું જેવા તજેસ્વી, શીતળ, ને સ્વાદ , ને અહીંના કરતાું ઘણા વધારે સ ખદ હોય છે. તેથી, બ્રાહ્મણો ત્યાુંના વધારે િીિા ભોિ િેળવવા ખાતર વ્રતો, ને તપ કરે છે. (૫) ધરતીના તન તિોિય, તેજ હીન છે, તેથી તેિા ુંઆત્િાના તેજ ખીલતા ુંનથી. ોિલોકનાું દેહો તેજના બનેલા હોવાથી, તેિાું એ વધારે િળે છે. ને તેથી, ત્યાુંનાું પ્રાણીઓને િનિાન્ય ું વધારે િળે છે. તથેી એ અહીંના કરતા ું વધારે ુંતોિી ને સ ખી છે. (૬) સૂયમ બધાું નક્ષત્રો કરતાું વધારે ઝળકે છે. ત્યાુંની સૃ ષ્ઠટનાું શરીરો કેવળ ૌર એટલે કે ુંકલ્પિય, િનોિય હોય છે. ત્યાું અહીંના જેવો, કે ોિ જેવો પણ દેહનો ભાવ નથી. ત્યાુંના સ ખો ખ બ જ પ્રબળ છે. ત્યાું ધાય ું થઈ શકે, તેથી ત્ય કુંલ્પ, ને જોઈત ું િળે, તેથી ત્યકાિ કહેવાય છે. ત્યાનુંા વ નારા, સ રલોક, કે દેવો કહેવાય છે. (૭) વેદવાળાઓ સૂયમને અમૃતનો કૂપ અથવા “ધૂપ” િાને છે, ને દેવોને એન ું અમૃત ખાનારી િધિાખો રપ જાણે છે. ત્યાુંન ું વોપહર સ ખ, પરિેશ્વરના ું
વેદાન ું વચન 12
દશમનનો આનદું છે. ત્યા ુંપ્રજાપમત (અથવા સૃ ષ્ઠટનાું રચનાર ઈશ્વર) ન ું પણ દશમન થાય છે. ।। ૐ ।। ત્રીજો અધ્યાય (૧) કિમકાડુંવાળાઓ, આ લોક, પરલોક વિેરે િળીને િગ્ર મવશ્વને એક િોટી દૈવી અક્ગ્નની ભઠ્ઠી જેવ ું કહે છે. એિાું િોટા પાુંચ હોિના ક ુંડ બળે છે. આ હોિનાું કારખાનાિાું િન ઠય જીવ પોતાનાું રપો બદલતો, કોઈવાર પામથિવ િાટીનાું, કોઈવાર ચદ્રુંનાું, (9/76) ને કોઈવાર સૂયમનાું રપો લે છે. પહેલો હોિક ુંડ સૂયમ, બીજો વાદળ, (િેઘ) ત્રીજો પૃથ્વી, ચોથો નર ને પાચુંિી નારી છે. (૨) (હવે જે વણમન આવે છે. તે છાદુંોગ્ય ઉપનીિદના અધ્યાય ૫ ના ખડું ૩ થી, ૧૦ સ ધીનાું િુંત્રોનો ાર છે. એજ બૃહદારણ્યક ઉપમનિદના ૩-૨િા ુંને શતપથ બ્રાહ્મણ ૧૪-૮-૧૬િાું મવિતે આપેલ ું છે. જીવની િમતનો આરુંભ પરલોકના ુંવા થી થતો કિમશાસ્ત્રો કલ્પે છે. તે મ જબ) પરલોકિા ું(તેને લિતા ું દેહન ું) િરણ થાય, ત્યારે એ જીવને ોર હોિિાું હોિાય છે. ત્યાથુંી એ જીવ િેઘિા ું પડે છે. ને વર ાદ ાથે ધરતીિા ુંધરબાય છે. ધરતીિા ુંઘા પાન થઈને એ, નર અક્ગ્નિા ુંઅન્ન રપે ખવાય છે. ને ત્યાથુંી નારી-ભઠ્ઠીિા ુંહોિાય છે. એિ હદવ્ય સ્વિીય જીવ, િાટીન ું પ તળું, િત્યમ થઈ જાય છે. (૩) પછી અહીં જે િરે છે, તનેે અહીંના અક્ગ્નિા ુંબાળવાથી એ િેઘિાું, ત્યાુંથી સૂયમિાું, ને ત્યાથુંી ૌર નર-િાદા વાટે, ઉપજીને પોતે દેવ બને છે. (૪) જૈવલી નાિે ઓળખાતા પ્રવાહણ રાજાએ આ (પચુંાક્ગ્ન) મવદ્યા ઉદ્દાલક મ મનને શીખવી હતી. આ કોિોની હારિાળા વડે થતા જીવના ફેરફારોને, અિ ે “આધ્યાત્ત્િક ર ાયણ” કહીએ છીએ.
વેદાન ું વચન 13
(૫) પ્રવાહણ કહે છે, આ હોિનો પહેલો અક્ગ્ન દેવલોક છે. એિાું દેવો એટલે કે હદવ્ય પ્રાણશક્તતઓ, શ્રદ્ા હોિે છે. (શ્રદ્ા એટલે યજ્ઞિા ુંિનરપી યજિાન પહેલી આહ મત એ જીવાત્િાના પોતાના િનની ભાવનાની આપે છે. તે એની વા નાની છે. એવી વા ના પૂવમક એ આહ મત એ અક્ગ્નિાું અપાય છે, કે િારી અમ ક વા નાઓ આ યજ્ઞ વડે ફળજો.) િતલબ કે, આશા ઉિિુંભયામ કિકમાડુંી િન ઠય, સ્વિમ િેળવવા યજ્ઞ કરે, ત્યારે એના િનની ક્સ્થમત સ્વિમનાું સ ખોવાળી હોવાથી, એ િનવડે સ્વિમિાું જ યજ્ઞ કરતો હોય એવો બની જાય છે) ત્યારે િયામ પછી એ જીવ ોિરાજ ( ોિલોકનો વા ી) થાય છે. (10/76) (૬) બીજો અક્ગ્ન િેઘ છે. (જ્યારે િન ઠયિાું રહેતી ઈંહદ્રયોની હદવ્ય શક્તતઓ ોિરાજથી પણ વધારે ચહડયાતા થવા િાટે) એ ોિરાજને િેઘિા ુંહોિ ે છે. ત્યારે એ વર ાદ થઈને વર ે છે. (૭) ત્રીજો અક્ગ્ન ભૂલોક-પૃથ્વી છે. (િનરપી) દેવો વિામને એ ભૂતળિાું હોિે છે. (એટલે કે વર ાદ પડે છે.) ત્યારે એ જીવ અનાજ બની જાય છે. (૮) પછી એ પ્રાણ શક્તતિય ભાવનાું-દેવો અન્નને નર-અક્ગ્નિા ુંહોિે છે. (િન ઠય એને ખાય છે.) ત્યારે એ જીવ વીયમ બને છે. (૯) પછી દેવો ને પાુંચિા અક્ગ્નરપ નારીિાું હોિે છે. (દેવો એટલે પ્રાણ થવા ઈંહદ્રયો.) ત્યાું એ િન ઠય રપ ધરે છે. (૧૦) ુંાર ચક્રિાું, પૃથ્વી, ચદ્રું, સૂયમ વિેરે બધાું જ, જીવની ફારીિા ું મવશ્રાિ સ્થાનો અથામત પડાવો છે. પૃથ્વીિાું જીવ િન ઠય થતાું પહેલાું, પ્રથિ વનસ્પમત, પછી રતત, પછી વીયમ, પછી (િભમિાું) લોચો, પછી પરપોટો, પછી જન્િવા તૈયાર મશશ થાય છે. ને એવી રીતે, જીવની એ િજલ પૂરી થાય છે. પ્રત્યેક પડાવે છે, એ એવા ક્રિ વડે જ દેહો રપો બદલાતો ચાલે છે. વેદવાળા બ્રાહ્મણો, એ પડાવોના િાિોને પથ અથવા ડકો કહે છે.
વેદાન ું વચન 14
(૧૧) જીવની ચહડયાતી તેિજ અધોિમતઓના પ્રકાર અ ખ્ુંય હોવાથી, એ ડકો પણ અનેક, ને ઘણી કિણ હોય છે. કિમકાડું, સૂયમને (મવશ્વન ું િધ્યગબિંદ અથવા મવશ્વની રાજધાની કહે છે. ને પ્રાણરપી સૂયમની જીવની િમતનો આરુંભ થતો િાને છે.) ને ત્યાુંથી ચારે તરફ ડકો પડે છે. વળી, પ્રત્યેક પડાવોથી પણ અનકે ડકો ફુંટાય છે. વિેરે, પણ એ બધા ઉપર રાજ્ય સૂયમ (દેવકોન ું) ચાલે છે. (11/76) (૧૨) એક ડક પૃથ્વીથી નીકળીને ીધી (પ્રાણદેવોની) રાજધાની સૂયમિાું પડે છે. બીજી ચદ્રું તરફ જાય છે. ને ત્યાુંથી રસ્તા જ દા જ દા નક્ષત્રો તરફ જાય છે. ત્રીજી ડક પૃથ્વી તરફ આવે છે. (૧૩) જે ડક પ્રજાપમતના પાટનિર સૂયમિાું જાય છે. તે પ્રકાશરપ તેજસ્વી છે. ત્યાું બ્રહ્મલોકનાું રહેવાશી દેવો વ ે છે. તેથી એ દેવયાન કહેવાય છે. પણ ત્યાુંથી પૃથ્વી તરફ જતો પુંથ અંધારીયો હોવાથી, તિોિય છે. ને ચદ્રું તરફ લઈ જતી ડક મપતૃયાન િાિમ કહેવાય છે. ને ત્યા ુંજનારા, વચિાું મપતૃલોકિાું વા ો કરે છે. એ મ કાિ ોિલોકની પા ે છે. (ને એજ યિલોક છે.) (૧૪) ધરતીથી દેવયાન ડાબે (ઉિર). ને મપતૃયાન જિણે દગક્ષણ જાય છે. દૈવયાનનો આરુંભ (ગચતાના) અક્ગ્નની જ્વાળા દ્વારા, ને મપતૃયાનનો આરુંભ એના ધ િાડા ાથે છે. તેથી પહેલો ઉિરાયન ને બીજો દગક્ષણાયન પુંથ કહેવાય છે. (૧૫) આ બન્ને પથુંો, ઉપરના લોકના છે. ન ેજે ડક (બનુંે સ્થળેથી) પૃથ્વી ઉપર પાછા લઈ જાય છે. તે એકજ અધોિાિમ છે: એ િાિમનો ક્રિ પાછળ કહેવાયો છે. (પહેલાું ધરતી પછી વનસ્પમત વિેરે). (૧૬) એ ડક ાવ અંધારી છે. એિા ુંજીવાત્િા િાઢી મનદ્રાિા ુંઅચેત જેવો ચાલે છે. પણ, જ્યારે એ િભમિાું જન્િવાની તૈયારીિા ુંઆવે, ત્યારે સ્વપ્નની જેિ એના જન્િજન્િાતુંરની બધી ઘટનાઓ (ગચત્રપટની જેિ) એ પ્રત્યક્ષ દેખે છે. પછી
વેદાન ું વચન 15
જન્િતા ું ાથે, એ જાગૃત જેવો થઈ જાય છે. ને તે ાથે, એની સ્મૃ મત પણ જતી રહે છે. (તેથી િન ઠયને પૂવમભવોની યાદન ું ભાન રહેત ું નથી). (૧૭) આ ત્રણયે ડકો પ્રાણરપી અક્ગ્ન વડે ફુંટાય છે. ત્યારે, એ દેહનો ારભાિ બળીને જ્વાળા કે ધ િાડો, કે ભસ્િ થઈ જાય છે. (12/76) (૧૮) કિો તથા વા ના અન ાર એ જીવ ગચતાના આિની જ્વાળા ાથે જોડાતાું, દેવલોકને પુંથે પડે છે. એ કિામન ાર ધ િાડારપ થાય, ત્યારે ચુંદ્રલોકને િાિે ચઢે છે. ને મપતૃલોકિા ુંપહોંચે છે. પણ એ જીવ રાખોડીિાું જ ભરાઈ રહે, (એટલે કે એની વા નાઓ ાવ અધિ ું ારી હોય) તો એ અધોિાિમને રસ્ત ે ચાલે છે. કીડા, ફુંદા, પતુંિીયા વિેરેના ભવ પાિે છે. (૧૯) જ્વાળાને િાિે જતાું, એ જ્વાળાદ્વારા હદનનો, હદનિાથુંી અજવાગળયાનુંો, ને અજવાગળયાિાથું ી ડાબી તરફ જતા ું છ િા ી ઉિરાયણ કહેવાતા સૂયમના પુંથોનો ઉજળો ભાવ ધારણ કરે છે. એ છ િા ીિાથુંી એને ભાવ વુંત્ રનો થતાું, એ સૂયમલોક, કે જે ુંપૂણમ વખમરપ છે, ત્યા ુંપહોંચ્યો જાણવો. એ સ્વિમન ું દ્વાર છે. (૨૦) ધ િાડારપ થતાું, એ ધૂુંધળો (અમવદ્યાિય) જીવ અંધારી રાત, અંધાહરય ું પખવાહડય ું, પછી જિણી (દગક્ષણ) ની ડકે ફુંિાઈને છિા ી દગક્ષણાયનનો ધ ુંધળો ભાવ કરતો, “મપતૃલોક” કહેવાતા યિલોકિાું પહોંચે છે. ત્યાથુંી એ (જો અમ ક જાતનાું પ ણ્યકિોવાળો હોય તો, જરર મ જબ નરક ભોિવીને પછી, એ પ ણ્યોનાું ફળ ભોિવી લેવા િાટે) ોિલોકનો ભાવ પાિે છે. ને એ “સ્વિમવા ી” કહેવાય છે. (૨૧) આ ઉધ્વમ કહેવાતો લોક પણ, છે તો (સ્વરપના જ્ઞાન વિરનો, વા નાઓથી ખદબદતો) અંધાહરયો જ. એ તરફ જીવ, મનદ્રાધીન અચેત જેવો ચાલ્યો જાય છે. એ ટાિલોક (મપતૃલોક) પહોંચે, ત્યારે, સ્વપ્ન જેવી એની અવસ્થા
વેદાન ું વચન 16 થાય છે. ત્યાું એ સ્વપ્ન િાન એક દ મનયા દેખે છે. ને ત્યા ુંજીવોના ન્યાય થાય છે. ત્યાુંના જજ ાહેબ યિરાજ કહેવાય છે. (એ ધિરમાજ પણ છે, કેિકે એ ધિમ – અધિમનો ઈન્ ાફ કરે છે.) (૨૨) અહીં જીવની પ ણ્યપાપની ગચત્રગ પ્તે રાખેલી, ખાતાવહી તપા ાય છે. પ્રત્યેક જીવ િાટે ત્યાું નરકની ઈિારત પણ તૈયાર રહે છે. (13/76) (તેથી આપણા મૂઢ, અજ્ઞાની, જડ લોકો િૈયત પછી િરડપ રાણનાું ગબહાિણાું નરકનાું વણમનો વચુંાવે, ને જીવને એની થનાર બૂરી દશાનો ભાવ, ન હોય, ત્યાથુંી ઉપજાવે છે?) ત્યાું પાપોની યાતના પૂરી કરીને, જીવ ચદ્રુંલોકરપી સ્વિમિા ુંજાય છે. જે જીવ ાવ મનઠપાપ હોય, તે યિલોકના ુંનરકિા ુંન રોકાતાું, ીધો સ્વિે જાય છે. (૨૩) દેવયાનનો પ્રવા ી, સ્વપ્ન જેવી (કલ્પનાિય) અવસ્થાિાું, એક રાજક િાર પોતાની છડી- વારી ાથે પોતાના ામ્રાજ્યિા ુંમવહરતો હોય તવેી અદાથી, એ પથુંે ચાલી નીકળે છે. િાિમિા ુંસ્થળે-સ્થળે જાતજાતના દેવિણ, એના સ્વાિત કરે છે. (૨૪) એ િાિે કિનમી વહી, કે દ ુઃખની પુંચાત નથી. અક્ગ્નદેવ એનો ભોમિયો થાય છે. (જ્ઞાનના તેજસ્વી િાિે જનારને વળી પ ણ્ય પાપ કેવાું, ને દ ુઃખભાવ કેવો ?) એ સૂયમલોકિાું પહોંચીને, મપતા પ્રજાપમત-ઈશ્વરને િળે છે. (૨૫) ત્યાું, િાત્ર હદવ્ય સ ખ – કુંલ્પરપ શરીર છે, છતાું, ક્ાુંયે દેવોની પદવીઓિાું ફરે છે. – અહીંના જ જેવા, જેવા કે રાજા અને પ્રજા વચ્ચે હોય છે તેવા, કેટલાક રાજા તથા દરબારીએ વચ્ચેનાું હોય તેવા, ને કેટલાક અંિ તથા અંિી (દેહ અને તેનાું અંિો) વચ્ચેના ુંહોય તેવા, પરુંત , અહીં ઊંચાિા ુંઊંચી પદવી, ઈશ્વર ાથએેકરપ થવાની છે. (એ તો, જેવી જે જીવની ભાવના, તથા જેવો એનો કુંલ્પ ?)
વેદાન ું વચન 17
(૨૬) એિાુંથી પહેલી (પ્રજાની) પદવી, (વૈશ્ણવોની) ાલોક્ મ ક્તત, બીજી ાિીપ્ય મ ક્તત, ત્રીજી આય જ્ય, ને ચોથી ારપ્ય મ ક્તતની કક્ષા છે. (૨૭) એ છેલ્લી કક્ષાિાું એ સૂયમનાું સ્વિમિાું ન રહેતાું, ચુંદ્રલોકિાું મ ધારે છે. ત્યાથુંી િેઘ, િેઘિાુંથી મવદ્ય ત, ને તેિા ું વાર થઈને બ્રહ્મલોક ( ાતિા ુંસ્વિમ) િા ું પહોંચે છે. ત્યાું એક દેવદૂત આવીને તેને અંદર લઈ જાય છે. ત્યા ુંએ પ્રજાપમત (ઈશ્વર) ાથે એનો આત્ત્િક (િનોિય) િળેાપ ભાવ થાય છે. (૨૮) પુંચાક્ગ્ન મવદ્યાના રહસ્યને જાણતા જીવને પાછું અહીં નથી આવવ ું પડત ું. (કેિકે એ શાનને િાિમ ચડેલો, ું ારી વા નાથી મ તત છે.) (14/76) પણ જે િાત્ર પ ણ્ય કિો, ને યશ, ને તપ, ને દાન જ જેિણે કરેલાું છે. ને આ પ્રવા ના ું રહસ્યને જે નથી જાણતા (એટલે કે બધ ું િાત્ર કલ્પના તથા મિથ્યા હોઈને, એક િાત્ર આત્િા જ ત્ય છે જેન ું વણમન િીતાના અ. ૧૫ િા ુંછે.) અને જેઓ એટલ ુંયે ન કરતા ું ત્ય, ત્કિમ, દાન ઈ,(ઈતર-વિેરે) પણ ન કરે. (સ્વાથી થઈને પેટભરા ખટપટી ું ારના કીડા જ રહે.) તે, કીડા-ફુંદા જેવા ઉપરાછાપરી જન્િે િરે છે. એને શ્ર મત “જન્િ ન ેિર, િર ને જન્િ,” એવી િમત કહે છે. એવ ું પ્રવાહણે ઉદ્દાલકને કહ્ ું. ।। ૐ ।। ચોથો અધ્યાય (૧ થી ૫). આ બધી “િમતઓ” િાણ નાું, કિોને લાિીને થાય છે. ન ે પરલોકની િમતન ું મ ખ્ય ાધન કિમ જ છે. (પણ િોક્ષન ું નહહ.) (૬) એ કિમ દ્વારા થતી જીવની િમત, એક ઈશ્વરીય ર ાયન (Heavenly Chemistry) છે. એને શાસ્ત્રોિાું હોિ કહે છે. હોિ, અક્ગ્નદ્વારા થાય છે. તેથી, હોિ હવન કરવા, એ ઈશ્વરીય ર ાયન (કિમની િમત) ન ું જ અન ઠિાન છે. કિમની જ
વેદાન ું વચન 18
િમતિાું રચ્યાપચ્યા રહેનાર િોહિય પરલોક ઈચ્છનારાઓને િન, એવા હોિહવનો, અને તેવા કિો કરાવનારા જ પોતાન ું વમ કાુંઈ છે. (૭) પરલોક િાટે કિોનો પાર નથી. એિાું બે મ ખ્ય છે. એક દેવકિમ, જેિા ું અક્ગ્ન મ ખ્ય છે (યજ્ઞયાિાહદ) ને મપતૃકિમિાું, િોર બ્રાહ્મણ મ ખ્ય છે. પહેલાિાું અક્ગ્નને જિાડાય છે, ને બીજાિા ુંબ્રાહ્મણ (િોર – િોરાણી વિેરે) ને એ ભોજનો “આહ મતઓ” છે. (૮) “જ્ઞાનપ્ર ાદ” ની વૃ મિ ન જાિે, (િીતાિા ુંઆ જ્ઞાન પ્ર ાદનો વૈભવ વણમવાયો છે.) તો છેક શરીર પડતાું સ ધી િાણ ો ત્કિો કયામ કરવાું જ િીક છે. કે છેવટે ોિલોક તો િળે ને કીડા પતુંિીયાની દશાથી તો બચાય ? (ઈશાવાસ્ય ઉપમનિદના િત્રુંનો ભાવ આ છે.) (15/76) (૯) પણ જ્યાું જીવાત્િાની વૃ મિ આત્િજ્ઞાન તરફ વધી, ત્યા ુંકિકમાડુંની િમત િાપ્ત થઈ જાય છે. િન ઠય આઝાદ થાય છે. ને પરલોક વાળી સ્વિમની ઉન્નમત તો, એને રસ્તે ચાલતાું કોઈનીયે િરજ કે પળસ્ત વિર જ િળી જાય છે. (એ વાત આપણે આિળ કરીશ ું.) (૧૦) હવે કેટલાક શબ્દોના અથો જોઈએ. મપતૃ એટલે િાતા મપતા તથા બીજા પૂવમજો. દેવો એટલે જાણવા તથા હક્રયાઓ કરવાની ઈષ્ન્દ્રયોરપી અ લ શક્તતઓ જેનાું દ્વારા જન્િ પાિવાન ું થાય છે. ને જેિના વડે તત્વમવવેક તેિજ કતમવ્યશીલતા પણ િળે છે. એજ મપતૃ, ને એજ દેવો છે. (૧૧) જન્િવાિા ુંકારણ િાત્ર િાબાપના શરીરો જ નહહ, પણ ખરેખરા તો, એ મપતૃ-દેવો જ છે. એિની પરુંપરાિા ુંિાણ જન્િે, ને િયામ પછી પાછા એિન ે જ પાિે, એ કિકમાડુંનો ન્યાય છે. તેથી િરનાર પાછળ શ્રાદ્ વિેરે મપતૃકિમ કરાય છે. બધા મપતૃઓ ય િલ સ્વરપ છે. કેિકે જન્િ પરુંપરા નર-નારીના ું(એટલે કે પ્રાણ અને દ્રવ્ય, Energy and Matter રપી) ય િ વડે જ થાય છે.
વેદાન ું વચન 19
(૧૨) પ્રથિ મપતૃય િલ સૂયમ-ચદ્રું છે. એિા ુંઉઠણતા અને ચચુંળતા ભેિા ુંછે.
બીજ ું જોડ ું દગક્ષણાયન-ઉિરાયન િળીને વું ત્ ર (વિમ) રપ છે. ત્રીજ ું અજવાગળયાું-અંધાહરયાું, પખવાહડયા ુંિળીન ેિા રપ છે. પાુંચિો મપતૃ અન્ન છે. જેનાિા ુંવીયમને રજનો િેળ છે. (૧૩) (એ બધાું પૂણ્ય-પાપ, સ ખ-દ ુઃખ વિેરે દ્વુંદ્વોના રપકો જ છે.) એિાું પ્રકાશિય, તે મપતા, ને અંધકારિય, તે ું ારિાું ખેંચનાર િાતા, એવી કલ્પના છે. (૧૪) જે મપતાઓની શ્રેણી છે, એ બધા પ્રાણ, અથામત્ પ્રજાપમતના આધ્યાત્ત્િક તનાવો છે. ને િાતા-શ્રેણી રયી. અથામત્ પ્રજાપમતના શાહરરીક સ્થૂળ તત્વો છે. (જે કિમફળ કહેવાય છે.) (એ સ્થૂળ તત્વો) કિમફળ અન ાર, પાછળ કહેલી િમતઓ રીતે, બદલાયા કરે છે. (Energy) પ્રાણશક્તત વમ ુંજોિોિાું એની એ રહે છે. (16/76) ને જેનાિાું એનો ુંચાર થાય છે. એ (Matter) દ્રવ્યોના પ્રકાર અનેક હોય છે. બદલાયા કરે છે. (૧૫) (કિમકાુંડની ભાવના, અહીં કે સ્વિમિાું પણ) જન્િ િરણની હોવાથી િયામ પછી જીવ, એક આવા બીજા મપતૃય િલને પાિે, એ બધાું જ િહાપ્રાણ પ્રજાપમતના પ ત્રો, પ્રજા ઉપજાવનારા જ છે. (૨૫) (17/76) (18/76)
વેદાન ું વચન 20

વેદાનું વચન – ફાઈલ – ૨.
ૐ શ્રી સદગુરવે નમઃ
એક અગત્યની વાત, આ વાત હીંદીમાં લખાયેલ બાબા નગીનાસિંહના વેદાનું વચનને ગુજરાતીમાં પુજ્ય સ્વામી પ્રણવતીર્થજીએ કહી તે શ્રી રમણભાઈ ચૌહાણે પોતાના હસ્તાક્ષરે લખેલ ફાઈલ કમ્પયુટર પર કાંતિલાલ પરમારે લખી https://ramanlal.wordpress.com/ બ્લોગમાં પ્રસ્તુત કરી છે.
(૭૬)
બીજો ઉપદેશ – જ્ઞાનકાંડ – ચોથો અધ્યાય
(૧) અને ઉપરના અધ્યાયોમાં જે લખ્યું છે, તે કંઈ અમારી કપોળ કલ્પના નથી, પરંતુ ઋષિમુનિઓના તર્ક વિતર્ક પૂર્ણ વાદવિવાદમાં યુક્તિ-પુરઃસર સિદ્ધ થયેલું છે. કેમકે, (બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના અ. ૪ ના) ‘સ્વયં જ્યોતિ બ્રાહ્મણ’ નામના (ત્રીજા ખંડમાં) આપણને કહેવામાં આવે છે કે, એક વાર યાજ્ઞવલ્ક્ય મુનિ, બસ એમને એમ જ, રાજા જનકને ત્યાં જઈ પહોંચ્યા, ત્યારે રાજાએ એમને પૂછ્યું કે, ‘હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, મનુષ્યની જ્યોતિ કઈ છે? એમણે ઉત્તર આપ્યો કે ‘હે રાજા, એની જ્યોતિ સૂર્ય છે, કેમકે, તેના જ પ્રકાશમાં એ ઉઠે છે, બજાર જાય છે, પોતાના જે હોય તે વ્યવસાય કરે છે, ને ત્યાંથી પાછો પણ આવે છે, અને પેલો સૂર્ય, તેનાથી, તેમ તેની, પ્રવૃત્તિઓથીયે અલગ, અસંગ રહે છે. રાજા કહે, ‘ખરી વાત છે.’
(૨) વળી પાછું રાજા પૂછે છે, જ્યારે સુરજ આથમી જાય છે, ત્યારે માણસની જ્યોતિ કઈ છે? જવાબ મળ્યો, ‘હે રાજા, ચંદ્રમા એની જ્યોતિ બને છે, કેમકે ચંદ્રના પ્રકાશમાં એ ઉઠીને બેઠો થાય છે, બજાર જાય છે, પોતાનું કામકાજ પરવારે છે, ને પછી ઘરે પાછો ફરે છે. અને પેલો ચંદ્રમા, તેનાથી, ને તેની પ્રવૃત્તિથી અલગ, અસંગ રહે છે.’ રાજા કહે ઠીક છે.
(3) ફરી પાછા રાજા પૂછે છે, ‘જ્યાં સૂર્ય અને ચંદ્ર પણ અસ્ત થયેલા હોય, ત્યાં એની જ્યોતિ કોણ બને છે? એને ઉત્તર મળે છે, ‘દીવો એની જ્યોતિ બની રહે છે, કેમકે દીવાનાં પ્રકાશમાં એ ઉભો થાય છે, બજાર જાય છે. કામકાજ કરે છે, ને ઘેરે પાછો ફરે છે, ને પેલો દીપક તેનાથી તેમ તેના કામકાજથી અલગ, અસંગ રહે છે, રાજા કહે ‘ખરી વાત’.
(૭૭)
(૪) વળી પાછા, રાજા પૂછે, (સૂર્ય પણ અસ્ત, ચંદ્ર પણ અસ્ત, ને દીવો પણ ન હોય, ત્યાં એની જ્યોતિ (એટલે કે પથદર્શક) કોણ બને છે? એને ઉત્તર મળે છે, ‘હે રાજા, વાણી એની જ્યોતિ બને છે, કેમકે, એ વાણીના પ્રકાશ (અર્થાત્ એની પ્રેરણા) માં ઉઠે છે, બજાર જાય છે, ને કામકાજ પતાવીને પાછો ફરે છે, અને વાણી એનાથી, તથા કામકાજથી અલગ, અસંગ રહે છે. જુઓ કે જ્યાં પોતાનો હાથ પણ ન દેખાય એવી અંધારી રાતમાં, જ્યાં એ શબ્દ સાંભળે છે, એ તરફ એ બરોબર ચાલ્યો જાય છે. રાજા કહે, ‘ખરી વાત’.
(૫) વળી પાછું રાજા પૂછે છે, ‘જ્યાં સૂર્ય પણ અસ્ત હોય, ચંદ્ર પણ અસ્ત હોય, ને વાણી પણ ન સંભાળાતી હોય, ત્યાં એની જ્યોતિ કોણ બને છે? અને, એ દેખીતી વાત છે કે, જ્યારે એ સ્વપ્નમાં હોય છે, ત્યારે બોલેલા બોલ પણ એને સંભળાતા નથી હોતાં? એને ઉત્તર મળે છે, ‘હે રાજા, ત્યાં આત્મા એની જ્યોતિ બને છે. કેમકે, ત્યાં તે આ આત્મ જ્યોતિમાં ઉઠે છે, બજાર જાય છે, કામકાજ કરે છે, ને ત્યાંથી પાછો પણ ફરે છે. અને આ આત્મા તેનાથી, તેમ તેની પ્રવૃત્તિથી અલગ, અસંગ રહે છે. અને એ દેખીતી વાત છે કે, સ્વપ્નમાં પણ મનુષ્ય, જેવી રીતે જાગૃતિમાં કરે છે, તેવી જ રીતે સ્વપ્નમાં પ્રવૃત્તિ કરે છે.
(૬) હે રાજા, સૂર્ય, ચંદ્ર, દીપક, વાણી એ તેની બાહ્ય જ્યોતિઓ છે, અને આ આત્મા તેની આંતરિક જ્યોતિ છે, જેવી રીતે એ બાહ્ય પ્રવૃત્તિ, બાહ્ય જ્યોતિઓમાં કરે છે, તેવી જ રીતે, તે આંતરિક પ્રવૃત્તિ (અંતરજ્યોતિમાં) કરે છે. બલ્કે, બાહ્ય, પ્રવૃત્તિઓ પણ, એ અંતરજ્યોતિ વિના, (ચેતના વિના) નથી થવા પામતી. બાહ્ય જ્યોતિઓ તો, ફક્ત એ (અંતરજ્યોતિ)ની સહાયક છે. અને એને તેની પ્રવૃત્તિ સાથે કંઈ પણ લાગતું વળગતું નથી. એવી જ રીતે, આ આત્મજ્યોતિ પણ, મનુષ્યથી પૃથક છે. તેથી તેની પ્રવૃત્તિ સાથે કંઈ સંબંધ રાખતી નથી.
(૭૮)
(૭) રાજા પૂછે છે, ‘મહારાજ’, આ આત્મા કેવો’ક છે? મુનિજી ઉત્તર આપે છે, ‘અંતઃકરણની પ્રવૃત્તિઓમાં, ઈંદ્રિયોમાં, મનની અંદર આ જે (જાણવા રૂપી) જ્ઞાન જ્યોતિ ઝગમગે છે, એજ અંતરજ્યોતિ પુરૂષ છે, અને, દર્પણમાં જેવી રીતે મુખ પ્રવેશ કરે છે, તેવી રીતે, (બુદ્ધિરૂપી) હ્રદયમાં કેન્દ્રિત છે, (એટલે કે, ત્યાં એનું મુખ્ય સ્થાન છે.) મુખ કાચની અંદર હોવાનું કહેવાય છે. તો પણ, વાસ્તવમાં, એ તેની અંદર નહિ હોતાં, એનાથી અલગ, અસંગ રહેલું હોય છે. એવી જ રીતે, આત્મજ્યોતિ પણ હ્રદયની અંદર ચમકે છે, અને પછી, મનોવૃત્તિઓ, ઈંદ્રિયોરૂપી બીજા દર્પણોમાં, તે ક્રમપુરઃસર પહોંચી જાય છે, (એકવાર મનમાં સમજાણું, પછી એ સમજની ચેતનાનો પસારો મનમાંથી નીસરતી વૃત્તિઓ, તથા તેના પ્યારા ઈંદ્રિયોમાં થવાથી, તે પણ સતેજ બને છે.)
(૮) અને મુનિજી, વગર પૂછ્યે, આપમેળે, વાતને આગળ ચલાવે છે, ‘જેવી રીતે દર્પણના હાલવાથી મુખ પણ હાલતું જેવું દેખાય છે, પરંતુ એ ખરેખર હાલતું નથી હોતું, એવી રીતે મનની ચંચળતાથી એ જ્યોતિપુરૂષ પણ, પોતે નહિ હાલતો હોવા છતાં, હાલતો જેવો દેખાય છે. ચિત્તની બધી ગતિઓ, સંકલ્પ વિકલ્પ અર્થાત્ વિચારો રૂપ હોય છે, તેથી આત્મા પોતે વિચારો કરવા જેવો થઈ જાય છે. જો કે એ કશા શોચ વિચાર કરતો નથી, ધ્યાન નહિ કરતો હોવા છતાં ધ્યાન કરતો જેવો થઈ જાય છે. લીલા નહિ કરતો હોવા છતાં લીલા કરતો જેવો થઈ જાય છે. એટલું જ નહિ પણ, બધી જ વ્યક્તિગત ચેષ્ટાઓ તથા સ્થિતિઓ કે જે મનના ધર્મ છે, તે બધી, આત્મજ્યોતિમાં આરોપાય છે.
(૯) ‘હે રાજો, સમષ્ટિરૂપે, મનની ચેષ્ટાઓ બે પ્રકારે થાય છે, યા તો, એ હ્રદયમાંથી પ્રસરીને મસ્તક તથા ઈંદ્રિયોમાં જાય છે. એ સ્થિતિને સાધારણ રીતે જાગ્રત અવસ્થા અથવા જાગૃતિ કહેવામાં આવે છે, અથવા તો, એ સંકોચાઈને, ઈંદ્રિયો તથા મસ્તકમાંથી પાછી વળીને, જ્યાં એણે પોતાનું મૂળ અર્થાત્ પોતાનું થાણું જમાવેલું રાખ્યું છે. તે અંતઃકરણ (મન)માં એ પાછી શમી જાય છે. એ સ્થિતિને નીદ્રા કહેવામાં આવે છે. એ જાગૃતિ અને નિંદ્રા, વાસ્તવમાં મનના ધર્મો છે.
(૭૯)
જ્યોતિપુરૂષ નથી વિસ્તરતો, તેમ નથી સંકોચાતો, તો પણ મનથી સંકલીત થઈ, મનોવૃત્તિરૂપ બની જઈને એ ઊંઘતો જાગતો હોવાનું ઠરાવી પડાય છે.
(૧૦) ‘મનની વૃત્તિ જ્યારે જાગૃતિની અવસ્થા ધારણ કરે છે. ત્યારે જીવાત્માને એવું અભિમાન ઊપજે છે કે ‘હું જાગું છું.’ જ્યારે એ જ મન નિદ્રાની વૃત્તિમાં પલટાય છે, ત્યારે એવી ભ્રાંતિ જાગે છે કે ‘હું સુતો છું.’ એવી રીતે, આ જ્યોતિપુરૂષ, મનરૂપ થઈ ગયેલો, જાગતા-ઊંઘતા જેવો થઈ જાય છે. વાસ્તવમાં, એ જાગતો યે નથી, ને સૂતો યે નથી, બલકે એમ જ, મનના સંપર્કને લીધે, એ બધી અવસ્થાઓ એનામાં આરોપાય છે.
(૧૧) ‘હે રાજા, આ મન, પાંચભૂતોના સત્વગુણમાંથી બનેલું છે, અને પોતાનાં કરેલાંના ફળ ભોગવવા માટે એ હ્રદયકમળમાં બંધાઈને કેદી થઈ રહ્યું છે. જ્યારે કર્મો જાગૃતિના ભોગ માટે ઉન્મુખ (એટલે કે તૈયાર) થાય છે, ત્યારે એ જાગ્રતની સ્થિતિનું રૂપ લે છે. જ્યારે કર્મો સ્વપ્નના ભોગ આપવા નીકળી પડે છે, ત્યારે એ નિદ્રાની સ્થિતિમાં પલટાઈ જાય છે. જ્યાં સુધી એ કર્મો સમાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી તે આ શરીર સાથે સંબંધ રાખે છે. જો સાચું પૂછો તો, આ આત્મજ્યોતિ, કર્મોનાં બંધન તથા શરીરના સંબંધથી રહિત, (નિર્લિપ્ત) છે. તો પણ, કર્મનાં બંધન તથા તેના ભોગ, એનામાં જ બનવા પામે છે.
(૧૨) એ કર્મસંચય સમાપ્ત થાય છે. ને બીજાં કર્મો ભોગ દેવા માટે તૈયાર થાય છે, ત્યારે, એ મન, આ શરીર સાથેનો સંબંધ છોડી દે છે. ને એ બીજા કર્મસમુદાયે તૈયાર કરેલા નવા શરીર સાથે સંબંધ જોડે છે. એવી રીતે, આ જ્યોતિપુરૂષ મન સાથે તદ્રૂપ થતો, ખરેખર મુસાફરી કરનારો નહિ હોવા છતાં, બંને લોકમાં મુસાફરી કરે છે.’
(૧૩) ‘હે રાજા, બાહ્ય મનુષ્ય (એટલે કે સ્થૂળ શરીર), તથા આંતરિક મનુષ્ય (એટલે કે સૂક્ષ્મ શરીર), કે જે મન તથા ઈંદ્રિયોનું બનેલું છે, એ સર્વ કર્મોમાંથી ઉપજેલાં છે, અને એ કર્મો, ખરૂં જોતાં, પાપ છે. અને તે કારણે, એમાંથી જે
(૮૦)
ઉપજે, તે યે, પાપરૂપ છે, અને આત્મા, તેનાથી અસંગ હોવા છતાં, મન સાથે એકાકાર થઈને, દેહ સાથે સંબંધ પામતો, જન્મવા જેવો, ને પાપો સાથે જોડાયેલો જેવો દેખાય છે. અને જ્યારે, જાણે કે મરતો હોય તેવો, એને છોડી દે છે. ત્યારે, જાણે તે એને છોડતો હોય તેવો ભાસે છે.
(૧૪) તેથી, આ જ્યોતિપુરૂષનાં બે સ્થાનો બને છે, એક આ લોક, ને બીજો પરલોક, સ્વરૂપ આ દેહમાં જ્યાં સુધી એને સંબંધ રહે છે, તે અરસામાં એનું આ લોકમાં સ્થાન નિશ્ચિત છે. જ્યારે આ (દેહ તથા મનરૂપી) પાપોને એ છોડે છે, ત્યારે, પુણ્યરૂપ પારલૌકિક (દેવરૂપી દેહો) માં સંબંધ જેવું પામીને, એનું સ્થાન પરલોકમાં નિશ્ચિત્ત થાય છે. પરંતુ, સ્વપ્ન એ બેનાથી અલગ એવું ત્રીજું સ્થાન છે. એ સ્થાનમાં આવતાં, એ બંને સ્થાનોને દેખે છે. (આ લોક તથા પરલોક, ઉભયને જાણે છે.)
(૧૫) (સ્વપ્નાવસ્થા,) એ તે બેની વચમાંની અવસ્થા છે, એનું કારણ એ છે કે, ત્યાં મનુષ્ય લગભગ આ જાગ્રતમાં દેખ્યા, સાંભળ્યાની છાપ અર્થાત્ સંસ્કારોને કારણે, આ અવસ્થામાં એ પ્રકારના જ લોક એને ભાસે છે કે જેવા એણે જાગ્રતમાં જોયા હોય.
(૧૬) ‘કદીક’ એનાં કર્મો અન્ય ભોગ માટે તૈયાર થાય, ત્યારે, આગામી સૂચના (આગાહી) રૂપે તે પોતાની હાજરી મનુષ્યને સ્વપ્નમાં બતાવે છે, તેને લીધે કોઈ કોઈ વાર સ્વપ્નમાં વિચિત્ર ઘટનાઓ દેખાય છે. તે એવી કે, દુનિયામાં કદી દેખી કે સાંભળી ન હોય, જ્યારે મન જવાને તૈયાર થાય છે, ત્યારે એના જ સંસ્કારો લઈને, સ્વપ્નમાં ઉભય લોકોનું બરોબર દર્શન કરે છે. કયા લોકોનું? જેમાંનો એક પાપરૂપ, ને બીજો આનંદરૂપ છે, અને એવું જે પરિદર્શન થાય છે, તે જ, બંને સ્થાનો માટે પૂરતું પ્રમાણ છે.
(૧૭) ‘પરંતુ, જ્યારે એ નિદ્રામાં સંચરે છે, ત્યારે તે (જાગ્રત અને સ્વપ્ન એ) બંને સ્થાનોએથી નીકળી જાય છે. તો યે બધું જ છોડતો છતાં, જીવાત્મા એ સર્વ સંસ્કારો પોતાની
(૮૧)
સાથે લઈને જાય છે. ને અન્યમાં (એટલે કે પોતાનાં દેહ ઈંદ્રિયાદિ) માં અહંતા કરવાનું છોડી દઈને, તે પોતાની આત્મીય અહંતામાં સ્થિર થાય છે, અને એ સર્વ પૂર્વ સંસ્કારોને એક મિત્ર-રૂપમાં દેખતો હોવા છતાં, તે એ સર્વથી અલગ, માત્ર (એને) નીહાળનારો સાક્ષી બની રહે છે. ત્યાં એ ‘સ્વયં જ્યોતિ’ બને છે. સ્વપ્નમાં, માણસ પોતાના જ દેહ તથા ઈંદ્રિયો વગેરેને પોતે જ તટસ્થ રહીને જોતો હોય છે.)
(૧૮) એ સ્વપ્નાવસ્થામાં, નથી ગાડી, નથી ગાડીના ઘોડા, નથી એને માટેની સડકો, છતાં, ત્યાં ગાડીઓ, ઘોડા તથા સડકો, તે, પેલા જ સંસ્કારો વડે તત્કાલ રચી લે છે. ત્યાં નથી હોતી અભિરૂચી, નથી હોતો પ્રેમ, ન પ્રીતિ, છતાં, અભિરૂચી, પ્રેમ અને પ્રીતિ પણ એ તરત ઉપજાવે છે. ત્યાં નથી હોતાં બાગ બગીચા, નથી તેમાં વહેતી નહેરો, નથી હોતાં ઘરબાર, છતાં, બગીચા, તેમાં વહેતી પરનાળો, અને ઘર મકાનો એ રચી લે છે. ત્યાં, એ જ, કર્તા જેવો બની જાય છે.
(૧૯) ‘પરંતુ, અહીં સ્વપ્નાવસ્થામાં પણ એ બધું થતું હોવાનો દોષ, એ (પૂર્વના) સંસ્કારોને લીધે ઊભો થાય છે. કેમકે, સુષુપ્તિમાં, એ (જીવાત્મા) નું સ્વરૂપ, એ સંસ્કારોથી અલગ, એને માત્ર દેખનારૂં હોવાનો તો પુરવાર થઈ ચુક્યું છે. તેથી, એ કરતો છતાં, નથી કરતો, કેમકે, જે ગુણ (પોતાનાં) સ્વાભાવિક નથી હોતા (પરંતુ કોઈ ખાસ કારણસર પોતે ધારણ કરી લીધા હોય) તે, વસ્ત્રોની જેમ, (યથાકાળ) ઉતરી જાય છે. પરંતુ, જે ગુણ સ્વાભાવિક હોય, તે કદી પણ ઉતરી જતા નથી. માણસની બધી જ કારવાઈઓ, પેલાં બે, તથા તે બે ની મધ્યના સ્થાનમાં એક બીજાથી સાવ જુદા જુદા પ્રકારની બને છે, અને સુષુપ્તિમાં, એ વસ્ત્રની જેમ ઉતરી પણ જાય છે, તેથી, એ (અવસ્થાઓ) તથા તેમાં થતી ચેષ્ટાઓ વગેરે, અનાત્મા છે.
(૨૦) પરંતુ, એ જીવાત્માનું દેખવું તો, એ બે તથા મધ્ય, એ ત્રણેય સ્થાનોમાં, જરા પણ ભેદ વગરનું
(૮૨)
એવું ને એવું, એક સરખું રહે છે. તે એનાથી વસ્ત્રની જેમ આઘું પાછું થઈ જતું નથી, બલ્કે, એની દ્રષ્ટિ સુષુપ્તિમાં, પ્રત્યક્ષ, ‘જ્યોતિઓનો જ્યોતિ’, તદ્દન સાક્ષી રૂપે શેષ રહે છે. જો એ પણ ઉતરી જતી હોય, તો, સુષુપ્તિની સાક્ષી કોણ પુરાવે? (‘હું ઉંઘતો હતો’,) એવું જાણી કોણ શકે? તેથી, સાબીત થાય છે કે, મનુષ્યનું (ખરૂં) સ્વરૂપ, દ્રષ્ટિ માત્ર, ‘જ્યોતિઓનો જ્યોતિ’, અકર્તા-અભોક્તા એટલે કે એ આ આત્મા જ છે.
(૨૧) ‘હે રાજા, જે ધર્મ, તેના (ધારણ કરનારા) ધર્મથી કદી પણ અલગ ન થઈ શકે, એ જ તે (ધર્મી) નું ખરૂં સ્વરૂપ હોય, જુઓ, દીપકના પ્રકાશને કદી પણ દીપકથી અળગો કરી શકાતો નથી. એજ કારણે, દીપક પ્રકાશસ્વરૂપ કહેવાય છે. આત્માની દ્રષ્ટિ પણ, જાગ્રત, સ્વપ્ન કે સુષુપ્તિ, ત્રણમાંથી એકેયમાં, ખસવા પામતી નથી. એ કારણે જ, આપણે કહી શકીએ છીએ કે, આત્મા દ્રષ્ટિ સ્વરૂપ, જ્યોતિઓનો જ્યોતિ, ને અસંગ છે. (જે મારૂં અંતરસ્વરૂપ છે.)
(૨૨) મુનિજીઓ આગળ વાત ચલાવી. ‘હે રાજા, આ વિષયમાં આપણી પાસે વેદના મંત્રો છે. (એ શ્રુતિઓ દ્વારા) આપણા સાંભળવામાં આવે છે કે, સ્વપ્નકાળે, સૂતેલો મનુષ્ય પોતાનું શરીર છોડી દઈને, એ સૂતેલાને દેખે છે, અને એના એ સંસ્કારો લઈને એ (જાગ્રત તથા સ્વપ્ન) સ્થાનોમાં પાછો ફરે છે. એ ત્રણેય સ્થાનોમાં ફરનારો જે છે, તે, એ (સ્થાનો)થી અલગ, એવો, એક હંસપુરૂષ છે.
(૨૩) પોતાના નિવાસસ્થાન (દેહ) ની પ્રાણદ્વારા રક્ષા કરતો, તે, નિવાસસ્થાનથી બહાર નીકળી જાય છે. ને અમૃત પ્રાપ્ત કરતો, પોતાની ઈચ્છા અનુસાર પુનઃ નિવાસસ્થાનમાં પાછો ફરતો – જેવો ભાસતો, એ હંસપુરૂષ છે.
(૨૪) સ્વપ્નમાં, એ જ મહાન દેવ, ચડતી કે પડતીમાં આવેલો જેવો, તરેહ તરેહનાં રૂપો લે છે. કદીક એ સ્ત્રીઓને પ્યાર કરતો, કદીક ભય પામે છે. અફસોસની વાત એ છે કે,
(૮૩)
આપણે સ્વપ્નમાં એની લીલાને દેખીએ છીએ, છતાં એને નથી દેખતા.
(૨૫) વૈદ કહે છે કે સૂતેલાને ઉતાવળે જગાડવો નહિ, નહિ તો, કોઈ અસાધ્ય રોગ પણ થઈ જાય. પરંતુ તેનું એવું કારણ હોવાનું તેઓ નથી જાણતા કે, કદાચ એ (આત્મા) સ્થુળ દેહમાં જલદી પાછો ન ફરી શકે, તો ખોળિયાનું કામ બગડીયે જાય. આવા પ્રકારના વેદ મંત્રો ઉપરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, જાગ્રત તથા સુષુપ્તિમાં પરિભ્રમણ કરતો તે, સર્વથી તેમજ તે ત્રણેયની પ્રવૃત્તિઓથી અળગો, જોનારો માત્ર, સાક્ષી પુરૂષ છે, હે રાજા, એવી રીતે, આ સુષુપ્તિમાં એ સ્વયંજ્યોતિ બને છે, ‘ત્યારે, રાજાને આત્માની ઓળખાણ થતાં, એણે કહ્યું, હે ભગવાન, હું આપને એક હજાર ગાયો ભેટ ધરૂં છું, મારા મોક્ષ માટે થોડું વધારે કહો, ‘રાજાને હજી પણ, પવિત્ર આત્માને સારી રીતે સ્પષ્ટ અનુભવ નહોતો થયો, તેથી, તેણે વિશેષ વ્યાખ્યાની ઈચ્છા કરી.
(૨૬) મુનિજીએ કહ્યું, ‘આ આત્મા સ્વપ્નમાં ભાતભાતની લીલા કરીને, તથા પાપ પુણ્યો જોઈને, પોતે, વિશ્રામની અવસ્થા (સુષુપ્તિ) માં સિધારે છે, ત્યાં, નથી કોઈ ભય, નથી કોઈ શોક, એ કારણથી, સંસ્કૃતમાં સુષુપ્તિને સંપ્રસાદ કહે છે. કેમકે, તે નું વિશ્રાન્તિનું ખાસ સ્થાન છે. ત્યાં એ સારી રીતે સ્વચ્છંદ તથા અદ્વિતીય દેખાઈ છે, એટલું જ નહિ પણ, એ હકીકતની પણ ત્યાં પ્રતીતિ થાય છે કે, એ જેવો દ્રષ્ટિસ્વરૂપ છે, તેવી જ રીતે, આનન્દસ્વરૂપ પણ છે. પહેલાં સ્થાનોમાં જે દુઃખ, દર્દને શોખ જણાય છે, તે મન તથા વૃત્તિઓના ધર્મો છે, તે જો એ (જીવાત્મા) ના પોતાના ધર્મો હોત, તો અહીં (સુષુપ્તિમાં), એ ધર્મો કેવી રીતે તેના ઉપરથી ઉતરી જાત? જો એ, વૃત્તિ તથા મનના ખસી જવા સાથે ખસી જાય છે, તો, એ વૃત્તિના તથા મનના જ ધર્મો છે, પેલાનાં નહિ. એ, તે સ્થાનોમાં, વૃત્તિ તથા મનને, વસ્ત્રની જેમ, પહેરી લે છે, ત્યારે, એના (મનનાં) દુઃખો તથા દર્દો અને શોક પણ, એનામાં કલ્પાઈ જાય છે.
(૮૪)
(૨૭) ‘હે રાજા, આ પવિત્ર અને આનંદસ્વરૂપ આત્મા, પછી સંપ્રસાદ રૂપ
એવા આ વિશ્રામસ્થાનમાંથી, વિધિસર તથા નિયમ પૂર્વક, સ્વપ્નમાં વિહરવા નીકળી જાય છે, ત્યારે, પોતે ત્યાં (સુષુપ્તિમાં) જે કંઈ દીઠું હોય છે, તેનાથી અલિપ્ત હોય છે, કેમકે, એ અસંગ પુરૂષ છે. પ્રકાશને અંધકાર સાથે, ને આનંદને દુઃખ સાથે શો સંબંધ હોય? સ્વચ્છંદ તથા બેપર્વાહને ભય સાથે શું લાગતું વળગતું, દેખનાર ને દેખાનારા સાથે શો બગાડ, કે સાક્ષીને ઘટનાઓ સાથે શું નિસબત હોઈ શકે? રાજા કહે ‘ખરી વાત છે, હું એક હજાર ગાયો દક્ષિણમાં આપું છું, હજી પણ વધારે કહો, કે જેથી હું મુક્તિ પામું.
(૨૮) મુનિજી કહે છે, ‘હે રાજા, આ પવિત્ર અને આનંદસ્વરૂપ સાક્ષી આત્મા, આ સ્વપ્નમાં પણ, લીલા કરતો જેવો, તથા વિલાસ કરતો જેવો, પુણ્ય-પાપ જુએ છે, ને પછી, એના એ વિધિ તથા નિયમસર, એ જાગ્રત પ્રતિ પ્રસ્થાન કરે છે, ત્યારે, એણે ત્યાં (સ્વપ્નમાં) જે જોયું, તેનાથી એ નિર્લિપ્ત નીકળે છે, કેમકે, એ અસંગ અને વિમળ પુરૂષ છે. રાજા કહે, ‘બરાબર છે, હું દક્ષિણમાં હજાર ગાયો આપું છું, હજી પણ વધારે કહો, કે જેથી હું મુક્તિ પામું.
(૨૯) ‘હે રાજા, આ પવિત્ર અને સર્વ પ્રવૃત્તિઓનો સાક્ષી, સ્વયં, આનંદસ્વરૂપ આત્મા, આ જાગ્રતમાં પણ લીલા કરતો સમો, વિલાસ કરતો સમો, પુણ્ય તથા પાપને દેખતો, એના એ નિયમ તથા વિધિપુરઃસર, પુનઃ સ્વપ્નસ્થાનમાં ચાલ્યો જાય છે. જાગ્રતમાં જે દીઠું, તેનાથી પણ એ નિર્લિપ્ત થઈ જાય છે. જેવી રીતે જળકુકડી, કોઈ વાર પાણીમાં ડૂબકી મારે છે, ને કોઈવાર ઉડી જાય છે. પણ પાણીથી ભીંજાતી નથી, તેવી રીતે, આ આત્મા પણ, ત્રણેય સ્થાનોમાં સહેલ કરતો રહેતો, ત્યાં જે કંઈ દેખે છે, તેનાથી લેપાતો નથી, બલકે, ત્યાંથી જેવો ને તેવો, શુદ્ધ પવિત્ર નીસરે છે.
(૩૦) તેઓ આગળ બોલ્યા, ‘જેવી રીતે એક મહા મચ્છૂ અગાધ સમુદ્રમાં, કદીક ડાબી તરફ, તો કદીક જમણી તરફ ફરતો રહે છે, તેવી જ રીતે, એ જ્યોતિપુરૂષ નિર્ભય થઈને ફરે છે. મોટાં ભયાનક તોફાનો જાગે છે, તો પણ, તે એ મહામચ્છને કશી હાનિ કરી શકતાં નથી, ને મચ્છ તેનાથી ડરતો નથી, તેમ તેનાથી ભીંજાઈ જતો પણ નથી, તેવી રીતે, એ આત્મદેવ પણ જાગ્રત-સ્વપ્નમાં ફરે છે, તેનો દર્શક-પ્રેક્ષક બને છે, ને ત્યાંના પુણ્યપાપ પણ એના ઉપર પોતાની કશીએ અસર પાડી શકતાં નથી.
(૩૧) ‘પછી, જ્યારે એ મચ્છ આરામ કરવા ઈચ્છે છે, ત્યારે, એ સમુદ્રમાં નીચે ચાલ્યો જઈને, આરામથી સુએ છે, તેવી રીતે, આ આત્મા પણ, જાગ્રત તથા સ્વપ્નની સહેલ કરીને, પોતાના ખાસ વિશ્રામસ્થાન એવા ત્રીજા સ્થાનમાં આરામ કરે છે, કે જ્યાં
(૮૫)
એ નથી કોઈ સ્વપ્ન જોતો, તેમ નથી એને બહારની કશી ખબર હોતી.’
(૩૨) વળી મુનિજી કહે છે, ‘હે રાજા, આત્મા એક બળવાન શાહબાજ છે, જેવો બાજપંખી વિશાળ આકાશમાં નિર્ભય ઉડીને સહેલ કરે છે, ને પછી પોતાની પાંખો સંકેલીને, પોતાના મુખ્ય ઘરમાં જઈને આરામ કરે છે, એવી જ રીતે, આ આત્મદેવ પણ, જાગ્રત-સ્વપ્નમાં સહેલ કરીને, મન, વૃત્તિઓ, ઈંદ્રિયો તો શું પણ, એનાથીયે જે પર છે, એ સર્વને લપેટી લઈને, પોતાના ખાસ સંપ્રદાયરૂપ વિશ્રાન્તિ ઘરમાં આરામ કરે છે. ત્યાં નથી કંઈ કામ, તેમ નથી કંઈ સ્વપ્ન.
(૩૩) ‘હે રાજા, એ સંપ્રદાયમાં તે, સ્વરૂપે કરીને સ્વચ્છંદ અને બેપર્વાહ, સુખસ્વરૂપ અને દ્રષ્ટિસ્વરૂપ હોવાનું સિદ્ધ થઈ ચૂકેલું છે. અને સ્વપ્નમાં એને જે ભય, શોક, આનંદ અને હસવુ-ખેલવું થાય છે, તે બધું, મન તથા વૃત્તિઓની નજરે, કલ્પાયેલું હોય છે. જેવી રીતે મહામચ્છ પણ મહા સમુદ્રના તરંગો વડે ભીંજાયેલા જેવો ભાસે છે, પરંતુ એ જાણે છે કે આ તોફાન મને શું કરી શકવાનું હતું! નૂહનું તોફાન પણ, દુનિયાનો સંહાર ભલે કરી નાખે, પરંતુ, નાનકડી માછલીને કે બતકને તેનો શો ભય હોય? એ (તરંગો) ભલેને ગમે તેટલા ઊંચા હોય. માછલી કે બતકનું બચ્ચું તો એના મસ્તક ઉપર તરતાં હોય છે.
(૩૪) ‘આ સંસારના કે પરલોકનાં હર્ષશોક કે મૃત્યુ-જીવનના તોફાનો, મનના સંબંધમાં હોય, તો હોય. પરંતુ સાક્ષી ચેતન, કે જે એને માત્ર જુએ છે, એને તેનો શો ભય છે? એ તો, મન જ્યાં જાય છે તથા હર્ષ-શોકમાં તેવા આકારો લે છે. એમાં તે એવી રીતે જ પ્રકાશ આપતું તરે છે, જેવો કે નૂહનાં તોફાનમાં મચ્છાવતાર તરતો હતો.
(૩૫) ‘હે રાજા, દુઃખશોક કે હર્ષઆનંદ, તને નથી થતા, પણ તારા અહંકારને થાય છે. અને તારો એ અહંકાર પણ, પેલા તોફાનના કાળે ભગવાન મચ્છાવતારના આકારમાં, ચારે તરફથી (જળવડે) ઘેરાયેલો ઉઠ્યો હતો, એના જેવો, મનનો અથવા તો વૃત્તિનો જ એ એક ખાસ પ્રકારનો તરંગ માત્ર છે, આ અહંકાર
(૮૬)
રૂપી મન-તરંગને, અન્ય તરંગો નીચો પાડે, તો પાડે, અથવા એને વધારે પુષ્ટ કરે, તો કરે. પણ તેથી, એ મચ્છનો શું વાંકો વાળ થવાનો છે?
(બાઈબલના જૂના કરારમાં પ્રાચીન કાળના એક વિપ્લવની વાત છે, કે જ્યારે નૂહે પ્રત્યેક જાતના જન-જનાવરની એક એક જોડી પોતાના ‘આર્ક’ કહેતાં જહાજમાં સંઘરી લીધી, જેના પછી જળપ્રલય ઉભરાયો, ને ભૂમિ નામેય જળથી ઢંકાઈ ગઈ ત્યારે, એ જહાજની આગળ એક મહામત્સ્ય જળમાંથી નીકળીને ઉપર આવ્યો, ને તેની પાછળ પાછળ તરતું એ જહાજ બચી ગયું. એ મચ્છના જળની બહાર નીકળવાથી, પાણીનું એક પ્રચંડ મોજું તેના જ આકારે ઉઠ્યું હતું. ને એણે જળથી મચ્છને ઘેરી લીધો હતો, પરંતુ, અસંગ અને નિર્લેપ એવા એ મહામચ્છને તેની શી પરવા હતી? કંઈ જ નહિ. એવી રીતે, મનસમુદ્રમાંથી ઉઠતી અહંકારરૂપી પ્રચંડ લહર, એ સાક્ષી આત્માને ઘેરી વળેલી હોય, તોય તેની એને શી પરવા હોય? એ મનતરંગને અન્ય નાના મોટા મનતરંગો અથડાઈને એનો નાશ કરે, કે તેને વધારે પુષ્ટ કરે, તો યે, અસંગ એવા આત્માને કશી અસર ન થતાં, એ તો, એ સર્વની ઉપર જ તરતો રહે છે.)
(એવી રીતે, અહંકાર પણ, તારા મનની એક મહાલહર છે, જે તારો સંબંધ અભિમાન સાથે થવામાં મુખ્ય કારણ રૂપ છે. જો દુઃખરૂપ તરંગો એ (અહંકાર તરંગ) ને પીડા કરે, તો કરી શકે, ને સુખરૂપ તરંગો એને અનુકૂળ થઈ પડે તો તે યે થઈ શકે. તેમાં તેને શું?
(૩૬) ‘હે રાજા, તું પોતાના અહંકારને, અનાત્મ એવા મનની વૃત્તિરૂપે જાણી લે, અને તને જે (આત્મ-અનાત્મનો) વિવેક અહીં કરી બતાવ્યો, તેના વડે, તું એ (અનાત્મ) અહંકારથી અલગ થઈ જા. એ સુખદુઃખો, આત્માના ધર્મ નહિ, પણ અહંકારના ધર્મ છે. અને અહંકાર તો, સંપ્રસાદ કાળે, તારા ઉપરથી વસ્ત્રની જેમ ઉતરી જાય છે. તો યે, શા માટે તું એ અંચળો ઓઢીને, એના હર્ષશોકને તારા પોતાના
(૮૭)
માની બેસે છે? બુદ્ધિમાનો જાણે છે કે, વસ્ત્ર લાલ હોવાથી કંઈ આપણે લાલ નથી થઈ જતા. અહંકારને દુઃખ-શોક પ્રાપ્ત થાય, તોયે, તેમાં તારૂં શું બગડ્યું? ને એ પુણ્ય-પાપથી ખરડાય, તોયે, એ કંઈ તને પુણ્યશાળી કે પાપી નથી કરી મૂકતાં.
(૩૭) ‘હે રાજા, જાગ્રત અને સ્વપ્નમાં, તું પારકાં પાપે પાપી, પરાયાં ભૂખતરસે ભૂખ્યો તરસ્યો, ને પરાયાં જીવન મરણથી જીવતો મરતો થઈ જાય છે. પણ, એ તો સ્પષ્ટ છે કે, પરાયાં પાપે કોઈ પાપી નથી થતું, ને એવી રીતે, એકની ભૂખથી બીજું કોઈ ભૂખ્યું નથી થઈ જતું, મનના મરવા-જીવવા વડે આત્મા જીવતો-મરતો નથી. એ બધા ભાવો, તેનામાં, મન અને દેહ સાથેના તેના સંબંધને લીધે હોય છે. ને એ સંબંધ તદ્દન, નર્યા, ભ્રાંતિપૂર્ણ છે, તો પછી, એ (મનના) ધર્મોને, તું તારા પોતાના શા માટે માની લ્યે છે?
(૩૮) ‘હે રાજા, એમ, તું જો પોતે કરીને, અસંગ જ છે, તો મનની વૃત્તિને લીધે તારામાં પારકાના જ ધર્મો પ્રકટ થાય છે. (એવું સમજી લે). અને સ્વપ્નમાં જ્યારે એને (-એટલે કે તને) શત્રુ તથા ચોર બાંધી મારે છે. અથવા હાથી પાછળ પડે છે. ત્યારે એવું લાગે છે કે જાણે હું મર્યો, ને ધરામાં પડ્યો. એવી રીતે જ, અહીં જાગ્રતના મનતરંગો દેખતે, અવિદ્યાને કારણે જ તું એ બધું સાચેસાચ થયેલું માને છે. બાકી ખરૂં જોતાં, એ બધું સાવ ખોટેખોટાં દેખાવો જ છે. પણ તેવે સમયે જરા વિચાર કરે, ને રાજા અથવા દેવની જેમ જાણી લે કે, આ બધું જે કંઈ છે, તે ‘હું જ છું.’ તો, એ જ સત્ય છે. ને એજ તારૂં પરંધામ છે.
(૩૯) ‘હે રાજા, સ્વપ્નમાં કદાચ શત્રુએ પકડીને બાંધ્યો, કે ચોરે માર્યો, કે હાથીએ ખાડામાં પટક્યો હોય, ત્યારે, એ બધી પણ, ભ્રાન્તિમય કલ્પનાઓ જ છે. અને જો, એનાથી ઉલટું એવી ખબર આપણને પડી જાય કે આ બધું માત્ર સંકલ્પ જ છે, હું એ સર્વનો આત્મા છું. ને આ બધા તો ચેનચાળા
(૮૮)
છે. જેનો હું પ્રેક્ષક છું, તો એ પણ, એક ભ્રાન્તિમય – કલ્પના છે. (ચિત્તની એ પણ એક વૃત્તિ જ છે.) પરંતુ, પેલી પહેલી કલ્પનાઓ ખોટી તથા દુઃખનું કારણ છે, જ્યારે આ બીજી કલ્પના, એનાથી વિરૂદ્ધની, જ્ઞાન તથા સત્યતાને અનુસરતી, ને સુખનું કારણ બને છે. તે કારણે, એનું પરંધામ (એનો આશ્રય) વિદ્યા છે, ને અવિદ્યા પણ, એના (તારા-અસલ આત્મસ્વરૂપના) પોતાના ગુણ નથી. તોયે, અવિદ્ધ જો ટળી, તો પછી, પરમ કલ્યાણ જ કલ્યાણ છે.
(૪૦) વિદ્યા તેમજ અવિદ્યા, ઉભયથી અલગ, એવું જે એનું રૂપ છે, એ જ તો, સંપ્રદાયમાં પોતાની મેળે, દિનરાત સિદ્ધ થતું રહે છે. અને ત્યાં સંપ્રદાયમાં, એ વેદોથી પણ પર, એની યે પાર થઈ જાય છે. વેદોથી પર થઈ જાય, એટલે પાપથીયે પર થઈ જાય. (કેમકે, પાપ અને પુણ્યનો સિદ્ધાન્ત વેદોમાં મોટે ભાગે ભરેલો છે.) બલકે, એ નિર્ભય અને સ્વચ્છંદ થઈ જાય છે. એનું અસલી સ્વરૂપ એ છે.
(૪૧) ‘એમ ન સમજી બેસવું, કે સંપ્રદાયમાં એ કંઈ દેખતો નથી, કે સાંભળતો યે નથી, ને બેખબર હોય છે. અને તેને લીધે નિદ્રામાં અવિદ્યા અથવા અજાણપણું હોય છે, કેમકે, જેમ કોઈ ઉન્મત્ત શરાબી, પોતાની પ્રેમપાત્રને સોડ્યમાં રાખીને ખુશખુશાલ રહે છે. ત્યારે એ ઘરની કે બહારની કશી ખબર રાખતો નથી. એવી જ રીતે, આ આત્મા પણ, પોતાની જે ખાસ આરામની જગા છે, તેવા (નિદ્રાના), સ્થાનમાં વિશ્રામમાં હોય ત્યારે, નથી એ પોતાની કશી ખબર રાખતો, કે નથી અન્ય કશાની રાખતો. તો પણ, એનો પોતાનો જોવાપણાનો એની પોતાની દ્રષ્ટિનો લોપ નથી થતો. (એ દેખતો હોય જ છે. પરંતુ, એ દેખાવપણાને પ્રગટ કરવાનું સાધન જે મન, તે ત્યારે નથી હોતું.)
(૪૨) ‘અને એ રૂપ, એનું પોતાનું છે. (ત્યાં મનની યે લપ – વિદ્યમાન નથી હોતી) ત્યાં કેવળ પોતાની જાત સિવાય, એને કોઈ ‘અન્ય’ની ગરજ નથી હોતી. આ એનું રૂપ, કોઈ પણ પ્રકારની લાલસા કે ઈચ્છા રહિત છે. ત્યાં પિતા, પિતા નથી રહેતો. માતા, માતા નથી રહેતી. સંસાર, સંસાર નથી રહેતો. વેદ, વેદ નથી રહેતા. અરે ચોર, ચોર નથી રહેતો. રોગી, રોગી નથી રહેતો. કેમકે, એ પૂણ્યથી જેવો અલેપ થાય છે, એવો જ પાપોથી પણ અલેપ રહે છે. અહીં જ એ મનનાં બધાં જ દુઃખ, સુખોને તરીને પાર થઈ જાય છે. અને , એનું આ સ્વરૂપ જ સંસાર – સમુદ્રને તરાવનારૂં છે.
(૮૯)
(૪૩) ‘હે રાજા, પિતા તો એ ત્યારે જ હોય, કે જ્યારે ત્યાં એનો કોઈ પુત્ર હોય, માતા તો એ ત્યારે જ હોઈ શકે કે જ્યારે ત્યાં એનું કોઈ બચ્ચું હોઈ. ત્યાં એવું કોઈ નથી હોતું કે જેને એનો દીકરો માની શકાય. તેથી, નથી એ પિતા, કે નથી માતા. અને તેવી રીતે, ત્યાં કોઈ સંસાર નથી. કેમકે, એને નથી કોઈ આ લોક કે નથી પર લોક, અને ત્યાં, નથી લોક પરલોકનાં ફળ બતાવનારા વેદ, જો વેદ નથી, તો ધર્મ-અધર્મ પણ નથી. ત્યાં પછી, શું ચંડાળ, કે શું બ્રાહ્મણ, શું મારનાર કે શું મરનાર. શું રાજા કે શું રંક. બધાં, એક થઈ જાય છે, અને એ જ એનું રૂપ કૈવલ્ય કે અદ્વિતીય છે. જેને પામીને માનવી અમર થઈ જાય છે.
(૪૪) ત્યાં પોતાના નિજના રૂપ સિવાયનું બીજું કોઈ એની સાથે નથી. તો, ત્યાં અવિદ્યા પણ નથી. કેમકે, એ પણ, (આત્માથી) અન્ય છે. ને અન્યની તો ગતિ જ નથી. પરંતુ, એ ત્યાં જે જોતો નથી, તે તો, એ, જોતો છતાં નથી જોતો. કેમકે, એની દ્રષ્ટિનો લોપ થવાનો સંભવ નથી. (એ ન દેખવાને પણ દેખતો હોય છે. મનની ગેરહાજરીમાં, દેખતા હોવાની ખબર પડવાની વૃત્તિ નહિ હોવાથી, એનું દેખવું, મનરૂપી આપણે, જાણી શકતા નથી. અને એ સ્થિતિને પણ, ‘મને કશી ખબર ત્યારે ન હતી.’ એવી રીતે આપણને જ પડે છે.) તેથી, એ દ્રષ્ટિસ્વરૂપ, ને નિત્ય છે. પરંતુ ત્યાં એનાથી ભીન્ન કોઈ અન્ય (પદાર્થ) નથી હોતો કે જેને તે દેખે.
(૪૫) ‘(અને વળી, ત્યાં એ સૂંઘતો નથી ત્યારે, વાસ્તવમાં, થઈ શકે, તેથી, એ નિત્ય છે. પરંતુ, ત્યાં એનાથી ભિન્ન એવું કશું નથી, કે જેને એ સૂંઘે.
(૪૬) ‘અને વળી, એ સ્વાદ નથી કરતો, તો યે, વાસ્તવમાં એ સ્વાદ કરતો છતાં નથી કરતો. કેમકે એના સ્વાદનો લોપ અસંભવ છે. તેથી કરીને, એ નિત્ય છે. પરંતુ, ત્યાં એનાથી ભીન્ન કશું ‘બીજું’ નથી, કે જેનો એ સ્વાદ લે.
(૯૦)
(૪૭) ‘અને વળી. ત્યાં એ કશું સાંભળતો નથી. ત્યારે વાસ્તવમાં એ કહેતો છતાં, નથી કહેતો. કેમકે એની વાણીનો લોપ અસંભવ છે. તેથી, એ નિત્ય છે. પરંતુ, એનાથી પૃથક એનું કોઈ અન્ય ત્યાં નથી, કે જેની સાથે એ બોલે.
(૪૮) ‘અને વળી, ત્યાં એ કશું સાંભળતો નથી, ત્યારે વાસ્તવમાં, સાંભળતો છતાં, નથી સાંભળતો, કેમકે એના સાંભળવાનો લોપ અસંભવ છે. તેથી એ નિત્ય છે. પરંતુ ત્યાં, એનાથી અલગ કોઈ નથી હોતું, કે જેને એ સાંભળે.
(૪૯) ‘અને વળી, એ ત્યાં કશું વિચારતો નથી, તોયે, વાસ્તવમાં વિચારતો છતાં નથી વિચારતો, કેમકે એના વિચારવાનો લોપ અસંભવ છે. તેથી એ નિત્ય છે. પરંતુ, ત્યાં એનાથી ભિન્ન એવું કશું વિચારવાનું છે જ નહિ. કે જેને એ વિચારે.
(૫૦) ‘અને વળી, ત્યાં એ કશાને અડકતો નથી, ત્યારે એ વાસ્તવમાં, અડકતો છતાં નથી અડકતો. કેમકે એના અડકવાના લોપનો સંભવ નથી, તેથી, એ નિત્ય છે. પરંતુ ત્યાં એનાથી અલગ એવું કશું સ્પર્શ કરવાનું નથી કે જેને એ અડકે.
(૫૧) ‘અને વળી, ત્યાં એ કશું જાણતો નથી, ત્યારે, વાસ્તવમાં એ જાણતો હોવા છતાં નથી જાણતો, તેથી એ નિત્ય છે. પરંતુ, ત્યાં એનાથી પૃથક કશું જાણવા પાત્ર નથી, કે જેને એ જાણે.
(૫૨) ‘હે રાજા, એ તો, જ્ઞાનસ્વરૂપ છે, બીજું કશું જ્ઞાનતત્વ નથી. કે જેને એ જાણે, એ તો, સ્વયં નેત્રસ્વરૂપ છે. કોઈ દેખાનારૂં નથી કે જેને એ દેખે. એ તો, સ્વયં ઘ્રાણસ્વરૂપ છે. અન્ય કોઈ વાસ નથી. કે જેને એ સૂંઘે. એ તો સ્વયં રસનાસ્વરૂપ છે. બીજો કોઈ અન્ય રસ નથી. કે જેને એ ચાખે. એ તો સ્વયં શબ્દ (અર્થાત્ અવાજ) સ્વરૂપ છે. બીજું કોઈ શબ્દ (એટલે કે અવાજ) કરનારૂં નથી. કે જેને એ સાંભળે. એ તો, સ્વયં ચિન્તનસ્વરૂપ છે. અન્ય કશું ચિન્તનીય નથી કે જેને એ ચિન્તવે. એ તો,
(૯૧)
સ્વયં સ્પર્શસ્વરૂપ છે. અન્ય કશું શીતઉષ્ણ નથી કે જેને એ સ્પર્શે.
(૫૩) ‘એ તો, એક, એકલો, જ્ઞાનસ્વરૂપ, આનંદસ્વરૂપ, સત્ સ્વરૂપ રહે છે. તો પછી, કોને એ જાણે? કોને વિદ્યમાન કરે? કોને આનંદથી નવાજે? એ તો, શું ઈંદ્રિય, શું મન, શું મનની વૃત્તિ, એ સર્વથી પાર, અલગ વિહરે છે. અને તે સર્વના ધર્મરૂપ પાપપૂણ્યને પણ એ પાર થઈ રહેલો છે. શું વિદ્યા કે શું અવિદ્યા, બંનેની પાર, અને બંનેની ઉપર એ છે, અને તું જોઈ લે કે, એ તું જ છે. કેમકે, તું જ નિશ્ચય કરે છે કે ‘હું સંપ્રદાયમાં હતો.’
(૫૪) ‘પરંતુ, જ્યાં આ અદ્વૈત (એટલે કે અભેદ) દ્વૈતના જેવો (ભેદભાવ રૂપ,) થઈ જાય છે, ત્યારે, (વ્યવહારમાં) એક, બીજાને દેખે છે, એક બીજાને સૂંઘે છે, એક બીજાનો સ્વાદ કરે છે, એક, બીજાની સાથે બોલે છે, એક, બીજાને સાંભળે છે, એક, બીજાનો વિચાર કરે છે, એક બીજાને જાણે છે.
(૫૫) ‘હે રાજા, જ્યારે આ અદ્વૈત, (વ્યવહારકાળે) દ્વૈત થાય છે, ત્યારે આંખ અને આકારો હોઈને, એ દેખતી દેખાતો જેવો થઈ જાય છે. રસના અને સ્વાદ હોઈને, એ ચાખતો ચખાતો જેવો થઈ જાય છે. જીભ અને વાણી હોઈને, બોલતો જેવો થઈ જાય છે. કાન અને શબ્દ હોઇને સાંભળતો સંભળાતો જેવો થઈ જાય છે. સોચ અને વિચાર હોઈને, એ વિચારતો જેવો થઈ જાય છે. સ્પર્શ તથા ઠંડુ-ગરમ હોઈને, સ્પર્શતો જેવો થઈ જાય છે.
(૫૬) ‘હે રાજા, એ એકત્વ, અને એ અનેકત્વ, એ ઉભય, એનાં કમાલ (એટલે કે એની સંપૂર્ણ સાર્થકાતાઓ) છે. પરંતુ, એકત્વ, એની ખરેખર શુદ્ધ કમાલ છે. ને એનું અનેકત્વ, અસત્ય તથા મિથ્યા છે. અને, એ અનેકત્વમાં કારણ છે, કાં તો અવિદ્યા કે વિદ્યા, જ્યાં અવિદ્યા કારણ છે, ત્યાં તો, એ પરિચ્છિન્ન (એટલે કે મર્યાદાની સંકડાશમાં બંધાયેલો), સુખદુઃખ પામતો જેવો પ્રકટ થાય છે. જ્યાં વિદ્યા કારણ છે. ત્યાં એ
(૯૨)
સર્વરૂપ ઐશ્વર્યવાન પ્રકટ થાય છે.
(૫૭) જ્યાં એ સાંકડો (જેવો) પ્રકટ થાય છે, ત્યાં, એ પોતાનાં કર્મોનાં ફળમાં બંધાયેલો જેવો ભાસે છે. કદીક એ માર ખાય છે, કદીક આનંદ કરે છે. ક્યાંક એ ઈચ્છે છે કે અમુક મને મળે, પણ મળતું નથી. ક્યાંક ઈચ્છે છે કે હું દેખું, પણ નથી દેખતો. ત્યારે, એવો વિચાર આવે છે કે, પ્રારબ્ધ મને સાથ નથી આપતું, પરંતુ, જ્યાં ઈચ્છા કરે છે, ને ઈચ્છેલું મળી જાય છે. ત્યારે એવી ખબર પડે છે કે, પ્રારબ્ધ સાથ આપે છે. એવી રીતે અવિદ્યા, પ્રારબ્ધ, અને કામના વડે બંધાયેલો, એ સંસાર ચક્રમાં ચકરાય છે.
(૫૮) ‘પરંતુ, વિદ્યાને લીધે એ સર્વરૂપ પ્રકટ થાય છે, ત્યાં એ જે ચાહે તે પામે છે. જેની કામના કરે, તે એને મળે છે. સંકલ્પ માત્રથી ધરતીને આકાશ ઉત્પન્ન થઈ જાય છે. સંકલ્પથી ભોગ ભક્તિ હાજર થાય છે. ને સ્વરૂપ થતો, સર્વમાં ભોક્તા થાય છે. પરંતુ, દુઃખોનો એ આધાર (એટલે કે આશ્રય) થતો છતો, એનો ભોક્તા તો નથી જ થતો, ત્યારે એમ કહેવાય છે કે તે, પોતાનાં કર્મોનો કેદી (તેના વડે બંધાયેલો) નહિ, બલકે સર્વશક્તિમાન છે, અને તેથી એ અશક્તપણું તથા આવશ્યકતા (એટલે કે કશી પણ ઊણપ હોવાપણું) એનામાં અવિદ્યાને કારણે આરોપાઈ જાય છે, અને, એ શક્તિમત્તા તથા એ કમાલ, એનામાં વિદ્યાને કારણે આવી જાય છે. પરંતુ, વાસ્તવમાં એ ઉભયથી તે ભિન્ન છે, અને એ (ઉભય)માં, એ જ આત્મા એકલો (અદ્વૈત) છે.
(૫૯) ‘જે કોઈ પોતાની આ એકલતાને જાણે છે, ને એવો વિવેક પ્રાપ્ત કરે છે કે, ‘સંપ્રદાયમાં, હું મારી એકલતા દેખું છું ને (દુન્યવી વ્યવહારમાં) અનેકતામાં પણ આવેલો હોઉં ત્યારે, અન્યોને ધર્મે ધર્મવાળો થાઉં છું. પરંતુ મને એનો સંગ નથી લાગતો, જેવું કે સ્વપ્નમાં સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે, તો, આ વિદ્યાને જ રૂડે પ્રતાપે કરીને, કાંતો એ, અમુક સમય સુધી, દુઃખ પામતો છતાં નથી પામતો, કિંતુ, મૃત્યુ પછી, સુખ પામતો હોય ત્યારે યે સુખ અનુભવે છે, અને કર્મનાં બંધનોથી મુક્ત થઈ જાય છે.
(૯૩)
એ કારણે જ, એ જ્ઞાન થતાં, આ બીજી મિથ્યા (અવિદ્યામય) કમાલ,
પણ એને મફતમાં મળી જાય છે, એ જ પ્રસાદ છે, અને વળી, આવું ન્યાયપુરઃસર બને છે. તેથી, ન્યાય અને પ્રસાદ વચ્ચે ઝગડો નથી રહેતો. (કર્મફળના ન્યાયને, કર્મકાંડમાં ન્યાય કહે છે, પરંતુ એ ન્યાયનાં ફળ દુઃખ દેનારાં ને અનિત્ય હોય છે. જ્ઞાનનાં આ ફળ પણ ન્યાયયુક્ત હોવા સાથે, એ પ્રસાદ રૂપ હોવાથી, નિત્ય સત્ય છે. તેથી અહીં, ન્યાય તથા પ્રસાદનો સુમેળ રહે છે.)
(૬૦) ‘હે રાજા, જ્યારે પોતાના સ્વાભાવિક અદભૂત સંપ્રસાદમાં જીવાત્માએ એક વાર જાણી લીધું કે, (હું આનંદસ્વરૂપ છું, ત્યારે, જાગ્રત તથા સ્વપ્નમાં અંતઃકરણ તથા પ્રારબ્ધને કારણે કદાચને કંઈ દુઃખોની પ્રતીતિ થવા પણ પામે, તો, થતી છતી તે નથી થતી હોતી. અને જો મૃત્યુ પછી, માયાને લીધે, દુઃખ દર્દ તો નહિ, બલકે સત્ય સંકલ્પપણું ને સત્ય કામ પણું વગેરે પ્રાપ્ત થાય, તો, જીવાત્માના સ્વરૂપમાં તો સત્યસંકલ્પ કે સત્યકામ જેવું કશું નથી, તો યે, એ ન હોવા છતાં મળી જ જાય છે, એમાંની પહેલી (દુઃખ દર્દ હોવા છતાં ન હોવાપણાની) અવસ્થા રોકડી મુક્તિ, ને બીજીને મફત મુક્તિ કહેવામાં આવે છે, કેમકે, એ વગર કામનાએ, ને વિના સંકલ્પે આવી મળે છે. કેમકે, જે કેવળ જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ કૈવલ્ય છે. એની પ્રાપ્તિમાં તપની કે કર્મોની આવશ્યકતા નથી, તેથી એને મફત મુક્તિ કહી. અને એની ઓળખ એજ છે, કે જાગ્રત, સ્વપ્ન, તથા સુષુપ્તિમાં, એ ‘એકલ, અસંગ’ છે. તથા શું જાગ્રત, શું સ્વપ્ન, કે શું સુષુપ્તિ, એ બધાં, ‘અન્ય’ તેનાથી ભિન્ન છે, ને એ, એકલ આત્મા, એ અન્યોમાં આવેલો છતાં અન્ય નથી થઈ જતો.
(૬૧) એક અદ્વિતીય એવો શુધ્ધ, દ્રષ્ટા, જ્યાં દ્વૈતની ગતિ નથી એવા સંપ્રસાદમાં પોતાની મેળે થઈ રહે છે. એ જ જીવાત્માની પરમ ગતિ છે, એજ એની કમાલની સ્થિતિ છે. એજ એનો લોક છે. એજ એનો પરમ આનંદ છે. અને એજ પરમ આનંદના બિન્દુમાત્ર વડે, સર્વ કોઈ જીવન જીવે છે. શું કીડી, શું પ્રજાપતિ એ સર્વ એજ પરમાનંદની માત્ર વિગતો છે, કે જે તારૂં પોતાનું પોતાપણું છે. એવી રીતે યાજ્ઞવલ્ક્યે જનક રાજાને સારી પેઠે ઉપદેશ આપ્યો.
(૯૪)
(૬૨) ‘હે રાજન, આ જ સંપ્રદાયરૂપ તારો આત્મા, જ્યારે બે જેવો થઈને
કીડી રૂપે પ્રકટે છે, ત્યારે કીડીરૂપ થતો કીડી, હાથીમાં હાથી, મનુષ્યમાં મનુષ્ય, દેવમાં દેવ, પ્રજાપતિમાં પ્રજાપતિ, ને ઈશ્વરત્વમાં ઈશ્વર થાય છે. અને એમના મનોમાં તેનો જ આનંદ પ્રતિબિંબ થઈને, નાનો-મોટો ભાસે છે. જેમ એક જ મુખ એક (Concave) અંતર્ગોળ અરીસામાં નાનું, ને બાહ્યગોળ (Convex) અરીસામાં મોટું ભાસે છે. છતાં, મોટું ભાસે કે નાનું, બધાં એક જ મુખનાં પ્રતિબિંબ હોય છે. એવી રીતે, કીડી, કે પ્રજાપતિ એ સર્વના આનંદો, આની જ વિભૂતિઓ છે. ને એ સર્વના આનંદોની ખાણ તે એક જ છે. જેને આનંદની એ ખાણ પોતાની મેળે થઈને પ્રાપ્ત થઈ જાય, એ વળી શા માટે એવી ઈચ્છા કરે કે હું એની અલ્પ વિભૂતિઓ શોધવા જઉં?
(૬૩) ‘કીડીમાં નાનકડું મન, ને મલિન વૃત્તિઓ હોય છે, તેનામાં જો આનંદનો પ્રકાશ નાનકડો અને અધૂરો હોતો ભાસે છે, તો ત્યાં દોષ, એ કીડીના મનનો છે. અને પ્રજાપતિમાં વિશાળ મન, ને માત્ર શુદ્ધ સત્વગુણ, ને પૂર્ણ આનંદનો પ્રકાશ હોય છે. તો, એ પ્રજાપતિના મનની બલિહારી છે. પરંતુ (એ ઉભયના અસલ) પૂર્ણપણે આનંદસ્વરૂપ પૂર્ણાત્મા બિંબમાં, નથી કોઈ અધૂરાપણું, તેમ નથી કોઈ ખાસ બલિહારી. બલકે, એ તો, શું કીડી કે શું પ્રજાપતિ, સર્વમાં જેવો ને તેવો, એક, એકલ, અદ્વૈતસ્વરૂપ છે.
(૬૪) ‘એ તો પ્રત્યેક ‘અન્ય’ (દ્વૈત) માં, એકજ ઠાઠમાઠ સાથે, એક, એકલ, (અદ્વૈત) છે. એનો લટકો તો, પ્રત્યેક વિભૂતિમાં તથા દ્રશ્યમાં, જ્ઞાનીઓને એક સમાન મનોહર દેખાય છે. એની દ્રષ્ટિ જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં ત્યાં, દ્વૈતમાં એ અદ્વૈત ભાળે છે. અથવા, અન્યમાં એ પોતાનું જ સ્વરૂપ દેખે છે. જેમને એ (આનંદસ્વરૂપ) અદ્વૈતાનંદ પ્રાપ્ત થાય, એ પછી પેલા (અનાત્મ પદાર્થો સાથે ભેળસેળ એવા) અન્ય આનંદોની ઈચ્છા ન જ કરે. શું વૈકુંઠ કે શું સ્વર્ગ, એ બધાંના સુખો, ‘અન્ય’ અર્થાત્ અનાત્માનાં છે. કયો બુદ્ધિમાન એ અન્યની અપેક્ષા કરે? કેમકે, એ ‘અન્ય’ પોતાની સાથે અનંતકાળ નથી રહેવાનું. પરંતુ, અદ્વૈત તો, એક છે. એકથી ભિન્ન એવું અન્ય કોઈ એક ન હોઈ શકે. એ જ પરમ આનંદ છે. એ જ અનંત છે.
(૯૫)
અને એ, તને સદૈવ પ્રાપ્ત છે.
(૬૫) ‘અન્યોમાં’ જે આનંદ છે, તે જેના તેના પ્રકટ થવાનાં સ્થાનોને લીધે નાના મોટા થઈને અનુભવાય છે. ને પૂર્ણ નથી હોતાં. (પ્રત્યેક કંઈ ને કંઈ ઉપાધીથી મિશ્રિત હોય છે.) જેવી રીતે કે, એક મનુષ્યનો જે મુખ્ય આનંદ છે, તે એજ છે કે જે એક નવયુવાન, વિદ્વાન, બુદ્ધિમાન, સ્વસ્થ તથા સમસ્ત ચક્રવર્તી રાજાનો આનંદ છે. (એનાથી વધીને, મનુષ્યને મન અન્ય કોઈ આનંદ ન હોઈ શકે.)
(૬૬) ‘પરંતુ, મનુષ્યના આ સવિશેષ આનંદને જો સો ગુણો કરવામાં આવે, તો એ પિતરોનો આનંદ થાય. એનાથી સો ગુણો, તો ગંધર્વોનો આનંદ છે. એનાથી સો ગુણા કર્મો વડે બનેલા (બનાવટી) કર્મદેવનો (એટલે કે સ્વર્ગનો) આનંદ છે, એનો સો ગુણો, ખરા દેવનો આનંદ છે. એનો સો ગુણો પ્રજાપતિનો આનંદ છે, અને એનો સો ગુણો બ્રહ્મલોકનો આનંદ છે, કે જેનાથી વધીને કોઈ આનંદ (અદવૈતના ક્ષેત્રમાં) નથી. (આ વાત બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના બ્રહ્મવલ્લીના ૮મા અનુવાદમાં પણ છે.)
(૬૭) ‘હે રાજા, આ વિશેષ (ખાસખાસ) આનંદોમાં પણ બંધને છે. મનુષ્યોનો (મનુષ્ય તરીકેનો) પરમ આનંદ જો કે પિતૃના મનુષ્યને નથી મળી શકતો. અને પિતૃનો આનંદ જો કે તેનાથી ઊંચી કક્ષાના પિતૃના આનંદમાં તો સમાઈ જાય છે, પરંતુ એ ઉતરતી કક્ષાના પિતૃને એ ઊંચી કક્ષાના પિતૃનો આનંદ મળી શકે તેમ નથી. એવી જ રીતે, પ્રજાપતિ તથા છેક બ્રહ્મલોક સુધી, એની કથની છે, કે નીચેની શ્રેણીનો આનંદ ઉપરની શ્રેણીમાં પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. પરંતુ, ઉપરની શ્રેણીનો આનંદ, નીચેની શ્રેણીવાળા ગમે તેટલો ચાહે તોયે, એને મળી શકતો નથી, ને મઝા એ છે કે, સર્વથી ઉપરના લોક વાળાને, જે કંઈ ચાહે તે મળી જાય છે, એ કારણે, એ બધાથી મહાન છે.
(૬૮) ‘અને તેમ છતાં યે, એમાં, પહેલી કામના, ને પછી પ્રાપ્તિ
(૯૬)
હોય છે, જો મળી જાય તો, વાહ વાહ છે, ને ન મળે, તો હાય હાય છે.
પરંતુ, અભિલાષા કરવામાં ઈચ્છેલો પદાર્થ, તત્કાળ ઈચ્છા થવા સાથેનહિ, પણ તેના પછીની ક્ષણમાં મળે છે. તેથી ત્યાં, તેથી ત્યાં પહેલી ક્ષણમાં (ઈચ્છા, તથા ઈચ્છેલી વસ્તુની પ્રાપ્તિ માટેની મહેનત રૂપી) દુઃખ, ને બીજીમાં જ આનંદ છે, એ ખરૂં, તો પણ, એ (આનંદ) દુઃખ શોક વગરનો તો નથી હોતો.
(૬૯) ‘એનું કારણ એ છે કે, જ્યારે (મનમાં કોઈ) કામના ઉઠે છે, ત્યારે આનંદરૂપ આત્મામાં (મનને એક જાતનો આંચકો, તથા ઈચ્છેલા પદાર્થની આકાંક્ષા રૂપી) દુઃખ ઉપજે છે, કે જે, (આત્માના સહજ સ્વભાવથી વિરૂદ્ધ એવી, એક) અનાત્મ (વસ્તુ) છે, પરંતુ જ્યારે વાંછેલો પદાર્થ મળી જાય છે, ત્યારે, એ કામના (કરવા રૂપી દુઃખ) શાંત થઈ જાય છે, અને ત્યારે, પોતાનો સત્ય આત્માનંદ (સુખભાવ રૂપે) પ્રકટ થાય છે. અજાણ્યો માનવી સમજે છે કે એ મને ઈચ્છેલી વસ્તુમાં મળ્યો, પરંતુ, આનંદ તો ત્યાં પહેલેથી મળેલો જ પડ્યો હતો, પરંતુ, એ કામના લીધે, એ દુઃખમાં છુપાઈ ગયો હતો. ઈચ્છેલી વસ્તુ મળતાં, એ (મન વડે કરીને જાતે ઊભું કરેલું) પેલું અનાત્મ દુઃખ મટી ગયું, કે જેની અંદર પોતાનો સહજ દુઃખરૂપ થઈ ગયો હતો, અને એ જ આનંદ (ફરી પાછો) પ્રાપ્ત થયા જેવો લાગે છે. એવી રીતે, ઈચ્છેલા પદાર્થથી જે આનંદ મળે છે, તે, બ્રહ્મલોકનો હોવા છતાં, ખાસ પ્રકારનો અને તેથી, મર્યાદાવાળો હોય છે. (કે જેનો થોડી વારે રસ ઉતરી જતાં, વળી પાછી બીજા કોઈ પદાર્થથી ઈચ્છા કરવી પડે છે.) પરંતુ સંપ્રદાયમાં જે આનંદ (અનુભવાય) છે, એ તો, વિના અભિલાષા કર્યે આવી મળે છે, ને તેથી, એ મર્યાદિત નહિ, પણ (બિનશરતી) અમર્યાદિત તથા અનંત છે.
(૭૦) પરંતુ જેઓ પોતાના પરમાનંદને સંપ્રદાયમાં સિદ્ધ કરે તથા તેને જાણે છે, તેઓ, જાગ્રત તથા સ્વપ્નમાં પણ ઈચ્છેલા પદાર્થને પોતાના જ હોવાનું દેખતા, એની કામના નથી કરતા, કેમકે, કામના તો, પોતાની જાત કરતાં જે ભિન્ન હોય, તેની હોઈ શકે છે, પોતાની જાતની નહિ. જો કામના નથી, તો દુઃખ નથી, તો પ્રત્યેક ક્ષણે
(૯૭)
આનંદ જ પ્રાપ્ત રહે. એ ક્યારેયે છુપાતો –ઢંકાતો નથી. એ જ પૂર્ણ છે.
એ જ પોતાની અસલીયત છે. એ જ નિત્ય છે.
(૭૧) ‘હે રાજન્, તમે પ્રત્યેક વિશેષ આનંદને (એટલે કે આ સંસારના કોઈ પણ વિષય સાથે જોડાયેલા આનંદને) આ પૂર્ણ આનંદ સાથે સરખાવીને તપાસી લ્યો. નાનાથી મોટા સુધીનો, મનુષ્યથી માંડીને બ્રહ્મલોક સુધીનો પ્રત્યેક આનંદ, પૂર્ણાનંદની અંદર સમાઈ જાય છે. કેમકે, જે કોઈ, કોઈ વસ્તુની કામના કરે છે, તે તે વસ્તુ પામે છે, તે, જે કશી કામના કરતો નથી ને પામતો યે નથી, તેના જેવી જ થઈ રહે છે. જેવી રીતે કે, જેને તરસ લાગી, ને પાણી મળી ગયું. તે એના સમાન જ થઈ જાય છે. કે જેને તરસ લાગી નથી, ને પાણી મળ્યું નથી. (જેની તરસ છીપી ગઈ, તે તરસ્યો ન થયો જ થઈ જાય છે.)
(૭૨) ‘કલ્પના કરો, કે અમુક માણસ ચક્રવર્તિ રાજ્ય મેળવવા માંગે છે, એ જો એને મળી જાય, તો તે શેના જેવું થઈ રહે છે? જેણે એવા રાજ્યની ઈચ્છા કરી નથી. તેના સમાન એ થઈ રહે છે. (કામના પૂરી થતાં શમી ગઈ, ને તે એ વિષયમાં, નિષ્કામ મનુષ્યના જેવો નિષ્કામ જ થઈ રહે છે.) એ કારણે, ગ્રીસનો સમ્રાટ સિકંદર, ને ભારતનો જ્ઞાની પરમહંસ એક સમાન છે. (ઉભય, સમ્રાટ થવાની ઈચ્છાથી એક સમાન મુક્ત છે.) પેલો , ઈચ્છેલું ન મળવામાં દુઃખ માને છે, ને આ મળવામાં દુઃખ દેખે છે. (પરંતુ, પેલાને ઈચ્છેલું મળી ગયું છે. તેનું સુખ છે, ને આને, નથી ઈચ્છીયું, ને નથી આવી પડ્યું, તેનું સુખ છે. એમ, સુખભાવ ઉભયમાં) એ બે સમાન છે.
(૭૩) ‘વળી, મનુષ્ય પિતરોનો આનંદ ઈચ્છે છે. પરંતુ, તે તો એને નથી મળતો. પિતૃઓએ પણ ઈચ્છા કરી છે, ને એ તેઓ પામ્યા છે. એ પિતરસુખ પામવામાંયે, તેઓ એના સમાન જ છે, કે જે પિતરોનું સુખ ઈચ્છતા નથી, ને પામતાએ નથી, બલકે, એ મળવામાં બખેડો માને છે. (એમ, સુખની બાબતમાં ઉભય સમાન છે.) તેથી, ભારતનો પરમ હંસ (કે જે ન ઈચ્છ્યા ન મળ્યામાં સુખ છે.) ઉભય એક સરખા છે.
(૯૮)
(૭૪) ‘એવી જ રીતે, પ્રજાપતિ કે બ્રહ્મા સુધીના જે જે ભાગો છે,
તે સર્વ એ ભોગોની કામના કરીને તે પામે છે, ને આ પરમહંસ, એની કામના કરતો નથી, ને એ મેળવતો નથી, બલકે, ભાગ્યજોગે જો મળી જાય, તો ઉલ્ટો ગભરાય છે. તેથી, પ્રજાપતિ કે બ્રહ્મા, બધા જ ભારતના પરમહંસની સમાન છે.
(૭૫) ‘આ વાતો ઉપરથી ખબર પડે છે, કે અનંત આનંદ આત્માનંદ તો આપમેળે જ, પ્રત્યેક જીવાત્માને સદૈવ, પ્રાપ્ત જ છે. એ જ, પ્રત્યેક મનુષ્યનું પોતાનું નિજપોત છે. પરંતુ, પોતાનાથી ભિન્ન (એવા મન)ની કામનાને કારણે, તથા (પોતાના સ્વરૂપથી) ભિન્ન એવા પદાર્થની પ્રાપ્તિમાં એ (આત્માનંદ) પ્રત્યેક મનુષ્યને ભાસમાન થાય છે, અને જેને એની પ્રાપ્તિ નથી થતી, તે દુઃખી થાય છે, પરંતુ, જે કોઈ પોતાની અસલ જાત (પોતાના સુખરૂપ આત્મસ્વરૂપ) ની જ કામના કરે છે, તે, પોતાથી ભિન્ન એવા કોઈ પદાર્થની કામના નથી કરતો, તેને એ સદાસર્વદા મથ્યા કરે છે. અને જે એને જાણે છે. તેને તો, એ વિના ઈચ્છાએ, વગર કામના કર્યે મળે છે, ને એ, પેલા એવા નિત્ય આનંદમાં જ હોય છે કે જેનો આરંભ નથી, ને અંતે યે નથી. તેથી, વાસ્તવમાં, આત્માનો પરિચય પરમાનંદનું કારણ છે. (આત્માને જાણવો) એમાં કશું પણ કર્મ કરવાની જરૂર નથી હોતી, કર્મ તો, પોતાનાથી ભિન્ન એવી કોઈ વસ્તુ મેળવવા માટે કરવાનું હોય છે, પોતાની જ પ્રાપ્તિ માટે નહિ. અને આ પરમહંસ લોકો વાસ્તવમાં નિર્લોભી, ને તે સિવાયના, કીડીથી લઈને બ્રહ્મા સુધીના સર્વ કોઈ લોભી લાલચુ જ હોવાનો નિર્ણય થાય છે. અને સમસ્ત દુઃખશોકનું કારણ આ લાલચ જ છે.
(૭૬) ‘હે રાજા, કહેવાની મતલબ કે, જ્યારે પોતાની અસલ જાત જ લાલચમાં લપેટાય, ત્યારે એ (પોતાનાથી) ભિન્ન થઈ જાય છે. પોતે જ કામના, પોતે જ કામના કરનાર, અને પોતે જ ઈચ્છેલી વસ્તુ બની જાય છે. ‘હું જ ઈચ્છુક, હું જ ઈચ્છા, ને હું જ ઈચ્છેલી વસ્તુ છું. તે એ અવિદ્યાને લીધે નથી જાણતો, ને ઉલ્ટો, પોતાનાથી ભિન્ન થઈ જઈને, ભિન્ન પદાર્થ એ માંગે છે, ને તે એ કોઈ વાર મળે છે, તો કોઈ વાર નથી યે મળતો. મળે છે, ત્યારે એ રાજી થાય છે. ન મળે,
(૯૯)
ત્યારે એ દુઃખી થાય છે. ને મેળવવાનો ફરી પાછો યત્ન કરે છે.
એમ થવું, એ જ કર્મ છે. એવી રીતે, (કામનામાંથી) કર્મોમાં ભરાઈ પડીને એ કર્મનો દાસ બની જાય છે. ને કર્મોના ફાંસામાં ફસાયેલો, કીડીથી લઈને બ્રહ્મલોક સુધી ચક્કર ખાયા કરે છે. ત્યાં (બ્રહ્મલોકમાં) સત્ય-સંકલ્પ બનીને, એ જે ઈચ્છે તે મેળવી શકે છે. પરંતુ લોભલાલચથી મુક્ત તો, એ ત્યાંયે નથી હોતો. ને લોભ અંતે નાશવાન છે, તેથી, બધા જ ભોગ, પોતાના સ્વરૂપથી ભિન્ન, અર્થાત્ અનાત્મ, ને નાશવંત છે. જ્યારે પેલો નિજાનંદ, નાશવંત નહિ પણ નિત્ય છે. એવું યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું.
(૭૭) ‘ત્યારે રાજા કહે છે, ‘ભગવન્, વળી હું બીજી હજાર ગાયો આપું છું. હજીયે વધારે મને કહો કે જેથી હું મુક્તિ પામું. અહીં યાજ્ઞવલ્ક્ય થોડા ખંચાઈને વિચાર કરવા લાગ્યા કે આ રાજા ઘણો બુદ્ધિમાન છે, ને એને મારૂં બધું જ જ્ઞાન જોઈએ છે. અને એ છે પણ યોગ્ય શિષ્ય, તેથી તે મારે એને આપવું પણ જોઈએ.
(૭૮) આટલું થોભીને પછી યાજ્ઞવલ્ક્યજી બોલ્યા, ‘હે રાજા, જેવી રીતે એ એક, એકલ, નિયમ તથા પદ્ધતિપુરઃસર જાગ્રતસ્વપ્નમાં સંચરે છે. તેવી રીતે, મૃત્યુમાં, આ શરીરમાંથી નીસરીને, જીવન માટે, બીજા શરીરમાં પ્રવેશે છે, ને સંસારી કહેવાય છે. જો કે, ખરૂં જોતાં, એ અસંગ, અસંસારી છે.
(૭૯) ‘જેવી રીતે, એ એક, એકલમાં, મનને લીધે જાગ્રત સ્વપ્નનું કલ્પિત આરોપણ થાય છે. તેવી જ રીતે, મન અને પ્રાણને કારણે, એનામાં જન્મ અને મરણની ઘટનાઓ થતી હોવાનું પણ કલ્પાય છે. વાસ્તવમાં, નથી એ જાગતો, નથી ઊંઘતો, નથી મરતો, તેમ નથી જન્મતો.
(૮૦) ‘જો તમારે આ ઝીણું કાંતણ કાંતવું જ હોય, તો એક દ્રષ્ટાંત આપું, કે જેના વડે એ તને સહજપણે સમજાય જશે. જેમ કોઈ પ્રવાસી પરદેશ (ટ્રાન્સફર ઉપર) જાય છે, તેમ આ (જીવ) પણ પરલોક જાય છે. પ્રવાસી જ્યારે ચાલી નીકળે છે,
(૧૦૦)
ત્યારે, તે પોતાનો સામાન જેવાં કે ઘંટી, મુસળ, ખાંડણી, ચાળણી, સૂપડું,
ઠામઠીબડાં, ભાતું ને કપડાં-લત્તાં, પેટી પટારામાં ભરીને ગાડામાં લાદે છે. એવી રીતે, જીવાત્મા પણ (એની ટ્રાન્સફર થતાં) પોતાની આગલી કરણીઓ. આગલી પાછલી જાણકારીઓ તથા તેના સાધનો, જેવાં કે આંખ, કાન, રસના તથા મન, એ બધાંને પેક કરીને, એ બધું ઉદાનપ્રાણરૂપી ગાડામાં ચઢાવીને, ચાલી નીકળે છે.
(૮૧) જેવી રીતે પ્રવાસીનું લાદેલું ગાલ્લું, સૂર્ય, ચંદ્ર અથવા દીવાના અજવાળામાં કરાંજતું, કાંસતું, કીચુડ કીચુડ થતું, સડકો ઉપર ચાલે છે, તેવી રીતે, પ્રાણની આ ગાલ્લી પણ, આત્માના પ્રકાશમાં કરાંજતું – કાંસતું, પેલી સડકો ઉપર ચાલે છે. કે જે કર્મકાંડમાં (દેવયાન, પિતૃયાન, પુનર્જન્મ, ઈ. નામે) કહેવામાં આવે છે. ને જેના ચીલા અગ્નિદ્વારા ફંટાય છે, એ ગાલ્લીના ચલનને લીધે, એ એકલવાયા આત્મામાં પણ જન્મ-મરણ સંસારની કલ્પના થાયે છે. ખરૂં જોતાં, તે તો, એ ગતિનો તથા ગાલ્લીના એ ચીચવાટનો સાક્ષી અથવા એનો પ્રકાશક દીવડો છે. પોતે નથી ચાલતો, પણ ગાલ્લીની ચાલને લીધે ચાલતો જેવો થાય છે. જાતે નથી હાંફતો, પણ પ્રાણોની હાંફે હાંફતો – શો થાય છે.
(૮૨) ‘હે રાજા, આવું ક્યારે, ને શા માટે થાય છે. તે કાન માંડીને સાંભળો. જ્યારે શરીર બુઢાપામાં જીર્ણ-શીર્ણ થઈ જાય છે. ને ખાધું પીધું કશું લેખે નથી પડતું. (એવું ત્યારે જ થાય છે કે જ્યારે અહીંના ભોગ સમાપ્ત થઈ જાય છે.) ત્યારે એ (જીવાત્મા) આ શરીર સાથેનો પોતાનો સંબંધ છોડી દે છે. જેવી રીતે કે, એક કેરી અથવા જાંબુ પાકીને તેના ડીંટડાના સંબંધથી અલગ થઈને પડી જાય છે. અને પાક્યું ન હોય તોયે, હવાને ધક્કે પડી જાય છે.
(૮૩) ‘ગમે તેમ પણ, જ્યારેઅહીંના ભોગ સમાપ્ત થાય છે ત્યારે, જાણીતાં હોવા છતાં અગણિત એવાં નિનિત્તોને કારણે, એ પ્રત્યેક અંગ સાથેનો પોતાનો સંબંધ સુગમતાથી છોડી દે છે. પાકી કેરી એની ડાળ સાથેના જોડાણથી છુટ્ટી પડી જતાં, પછી ડાળ સાથે જોડાતી નથી, પરંતુ આ જીવાત્મા, એક શરીરને પડતું મૂકીને, બીજા શરીર સાથે સંબંધ જોડે છે.
(૧૦૧)
(૮૪) ‘જેવી રીતે, એ જાગ્રતમાંથી સ્વપ્નમાં જતો નિદ્રાના શરીર સાથે જોડાઈ જાય છે. તેવી રીતે, એ આ શરીરથી નીકળી જઈને બીજા શરીરનો સંબંધ મેળવીને જીવનના ભોગો પ્રાપ્ત કરે છે.
(૮૫) ‘સ્વપ્ન સાથે સરખાવતાં, મૃત્યુમાં એનાથી પણ વધારે વિચિત્રતાઓ છે. કેમકે, સ્વપ્નમાં તો, તે એક રીતે એક શરીરને છોડતો છતો, એક રીતે નથી પણ છોડતો, ને અન્ય કાલ્પનિક શરીર સાથે સંબંધ પણ કરી લે છે. પરંતુ મૃત્યુમાં એનો સંબંધ બે પ્રકારનો રહે છે. પહેલો જે સંબંધ એને નવા શરીર સાથે થાય છે, તે આ શરીર સાથેનો સંબંધ હોવા છતાં થાય છે. જ્યારે એ (બીજા શરીરનો) સંબંધ એને થાય છે. ત્યારે, એ રીતસરના વિધિ અને નિયમ અનુસાર આ શરીરને સંપૂર્ણપણે પડતું મૂકીને, એક રૂપે કે બીજે રૂપે, નિશ્ચિત થયેલે રસ્તે ચાલી નીકળે છે. નવા શરીરનો સંપૂર્ણ યોગ સાધે છે, ને જીવતો જેવો, ભોગ ભોગવતો જેવો બની જાય છે.
(૮૬) ‘એનો અન્ય દેહ સાથેનો પહેલો સંબંધ, જાણે કે, એના સંકલ્પ અથવા એની ભાવના રૂપ છે. બીજો સંબંધ જાણે કે, એ તરફ રીતસર ચાલી નીકળવા રૂપ છે, એ પહેલા સંબંધમાં એનું જે ઉપડવું થાય છે, તેને સંસ્કૃતમાં ઉત્ક્રાંતિ કહે છે, અને બીજા સંબંધમાં જે ઉઠવાનું થાય છે, એને સંસ્કૃતમાં ગતિ કહે છે.
(૮૭) ‘આ સૂક્ષ્મ બાબત પણ એક ઉદાહરણ વડે તમને સરળતાથી સમજાશે. ધ્યાનથી સાંભળો. જ્યારે કોઈ ચક્રવર્તી રાજા એક દેશથી બીજે દેશ જવાનો સંકલ્પ કરે છે, ત્યારે, એની ઈચ્છા જાણીને, એના પદાધિકારીઓ કાગળ પત્ર લખીને, જે-તે સ્થળના સૂબેદારોને તેની સૂચના આપે છે. ને કાર્યક્રમ નક્કી કરે છે. પછી એ રાજા એક-એક સ્થાને થતો થતો ત્યાં પહોંચે છે. એવી રીતે, મૃત્યુમાં પણ, એનું પ્રથમ ઉઠવું, એ દેવાને ખબર આપવા સમાન છે. ને એનું બીજું ઉઠવું, પોતાના રસાલાની રવાનગી થયા પછી પોતાની પણ થતી રવાનગી સમાન છે.
(૮૮) ‘આ બધાનો સાર એ છે કે, બધી જ આધ્યાત્મિક, આધિદૈવિક
(૧૦૨)
તેમજ આધિભૌતિક ઈંદ્રિયો, વાસ્તવમાં એક સરખી રીતે,
બધામાં બધું જ કરતી રહે છે. ને આ (જીવાત્મા) ની ચાકરીમાં, ધરતી તથા આકાશ એક કરીને ભોગના નવા નવા સામાન તૈયાર કરતી રહે છે. અને એના જ મર્યાદિત ભોગ માટે, એનાં કાન, આંખ, નાક વગેરે ભોગ ભોગવવાનાં સાધનોમાં પ્રવેશીને, ખાસ ખાસ પ્રકારે એની સેવાઓકરતી રહે છે. અને આંખ, કાન, ઈતર સાધનોનાં બંધનોને લીધે, એની એ, આધ્યાત્મિક, આધિભૌતિક અને આધિદૈવિક એવી સંજ્ઞાઓમાં વહેંચાઈ જાય છે.
(૮૯) આ નામો તથા સ્થાનોની દ્રષ્ટિએ જોતાં, તે એવે સ્થળે સ્થળે, પ્રત્યેક વસ્તુમાં, એ (જીવાત્મા) ના ભોગ માટે, તૈયારીઓ કરતી રહે છે. ને આધ્યાત્મિક ઈંદ્રિયો તો, જાણે કે, આ (ચાલુ) શરીરમાં જીવાત્માને ભોગ પૂરા પાડી રહી હોય છે. (આધ્યાત્મિક ઈંદ્રિયો એટલે), આ વ્યક્તિ-શરીરમાં કામ કરતી. શબ્દ-સ્પર્શ વગેરેના અનુભવો કરાવતી ઈંદ્રિયો, આધિદૈવિક ઇંદ્રિયો એટલે, સમષ્ટિ દેહને સામુદાયિક રીતે ભોગ વિષયોનાં સાધનો પૂરા પાડતી, સૂર્ય, ઈંદ્ર, ચંદ્ર વગેરેને રૂપ વિવિધ સમષ્ટિ શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરે છે. અને આધિભૌતિક ઈંદ્રિયો એટલે, ઈંદ્રિયોના સ્થૂળ ગોખલા જેવા કે આંખ, કાન, નાક, ત્વચા ઈતર કે જેના દ્વારા, અંદરની સૂક્ષ્મ ઈંદ્રિયો, વિષયોનું ગ્રહણ કરે છે. એ બધી, બધામાં, બધાં જ ભોગવિષયક કામો કરે છે. ને જીવાત્માને જ્યાં જવાનું હોય ત્યાં બધે, એ, તેના ભોગ માટે, તૈયાર રહેતી હોય છે. તેમાંની જે આધ્યાત્મિક કહી, તે તો, ચાલુ દેહમાં મર્યાદિત રહેલી ભાસતી આધ્યાત્મિક ઈંદ્રિયો, કેદથી છૂટે છે. ને આધિદૈવિક તથા આધિભૌતિક ઈંદ્રિયો સાથે એક થઈ જાય છે. ને નિયત સમયે, એના ભોગ માટેનું શરીર, તથા ભોગનાં સાધનો, તથા ભોગવવાના વિષયો તૈયાર કરે છે. ને જ્યાં સુધી એ (ચાલુ) કાયા સાથેનો સંબંધ સાવ છોડતી નથી, ત્યાં સુધી, એ સ્થિતિને ખરૂં જોતાં ઉત્ક્રાંતિ, અથવા પ્રથમ ઉત્થાન કહે છે.
(૯૦) ‘સૂર્યમાંથી નીસરતાં કિરણો ધરતી સુધી વેગે કરીને પહોંચી જાય છે. ને ધરતી તથા આકાશમાં ફેલાવા છતાં, સૂર્ય સાથેનું પોતાનું જોડાણ જાળવી રાખે છે. તેવું જ ઈંદ્રિયોનું આ પહેલું
(૧૦૩)
ઉત્થાન હોય છે. પરંતુ, કલ્પના કરો કે, સૂર્ય સ્વયં ધરતી ઉપર ઉતરી આવે,
તો એ કિરણો, પણ એની સાથોસાથ ઉતરી જ આવે ને. આવું (સૂર્યનું) ઉતરવું, એ બીજા પ્રકારનું ઉત્થાન ગણાય. એવી રીતે પ્રાણોની ઉત્ક્રાંતિ તથા ગતિની ઘટના બને છે.
(૯૧) ‘હે રાજન્, એમ જ જાણોને, કે જ્યારે માણસ ઊંચો શ્વાસ લે છે, ને એનાં મૃત્યુનાં લક્ષણો દેખાવા લાગે છે. ત્યારે દેવો (એટલે કે આધિદૈવિક ઈંદ્રિયો) એના મનનો વિચાર જાણી જઈને, એવી રીતની તૈયારીઓ તથા મુકામ બંદોબસ્ત ની ગોઠવણ કરે છે. કે જેવી રાજાના કારભારીઓ રાજાની થનારી પધરામણી અંગે કરે છે.
(૯૨) ‘જ્યારે ચક્રવર્તિ રાજા બીજા દેશમાં જવાનું નક્કી કરે છે. ત્યારે, એ દેશના ગવર્નર, ત્યાંની સરકાર, ત્યાંના ખાતેદાર પ્રધાનો, કમિશ્નરો, ડેપ્યુટી કમિશ્નરો, મામલતદારો, ફોજદારો, નંબરદારો, તથા ચોકિયાતો, સ્થળે-સ્થળે મળેલી સૂચના અનુસાર, ઉતારા, ગોદામ, ગરાજ, વગેરેનો પ્રબંધ કરતા, પ્રતીક્ષા કરે છે. કે અમારા રાજા એ આવે એ આવે.
(૯૩) ‘એવી જ રીતે, જ્યારે આ મનુષ્ય ઊંચા શ્વાસ લે છે, ત્યારે શું આધિદૈવિક (દૈવી શક્તિઓ) કે શું આધિભૌતિક (પાંચ મહા ભૂતો), બધી જ (ઈંદ્રિય શક્તિઓ) એની ઈચ્છા અનુસાર, (એટલે કે એનાં કર્મફળ તથા વાસનાઓ મુજબ) સૂચનાં મળતાં, શરીર, શરીરનાં સાધનો તેમજ એના ભોગ તથા ભોગનાં સાધનો, (કુદરતના) નિયમ મુજબ તૈયાર કરે છે, ને એની રાહ જોતી, લલકાર કરે છે કે હમણાંજ શ્રીમાન આવે છે. શ્રીમાન અહીં પધારવાની મરજી કરે છે.
(૯૪) (કઈ કઈ ઈંદ્રિયોની કઈ કઈ દેવતાઈ શક્તિ છે, એ વેદાન્તનો યોગ અને ઉપયોગમાં જોવા મળશે.) આ દેવો, (જીવાત્મા રાજાની) ઈચ્છાઓને ઉત્તમ પ્રકારે જાણનારા, ને ઉત્તમ કામગીરી બજાવનારા છે. હે રાજા, તમારા અહીંના આ કર્મચારીઓ ભૂલ કરે યે ખરા, પણ એમનામાં તો ભૂલનો સંભવ જ નથી, એટલું જ નહિ પણ, એ જાણે છે કે શ્રીમાનજીને અમુક પ્રકારના મકાન અથવા બંગલાની જરૂર છે, ને એ બંગલામાં એમને અમુક પ્રકારની ખાન પાન ઈતર ભોગોની જરૂર પડવાની છે, ને પહેલાં તો, આવતાની સાથે જ દૂધ લેશે. ને પછી
(૧૦૪)
ભોજન માંગશે, તેથી, એ દૂધની ગોરસીઓ તથા જમવાનો બધો સામાન
તૈયાર રાખે છે. રાજા તમે શું એ નથી જોતા, કે જ્યારે હજી બાળક ગર્ભમાં હોય છે, ત્યારથી જ માતાનાં સ્તનોમાં એ કેવી ખૂબીથી દૂધ બનાવે છે?
(૯૫) ‘આવા પ્રકારનો વિચાર કરવાથી આપણે એવા નિર્ણય ઉપર આવીએ છીએ કે, ઉપર્યુક્ત આધ્યાત્મિક, આધિદૈવિક ને આધિભૌતિક ઈંદ્રિયો, (જીવાત્માના) મનસૂબા થતાં, સમાનપણે વિભક્ત થઈને (એટલે કે પોતાના મૂળસ્થાનેથી છૂટી થઈને,) એની જ સેવા કાજે, દુનિયામાં ફેલાતી, બધામાં બધું જ કરી રહે છે. અને એજ એ સર્વનો સ્વર્ગલોકમાં જનારો રાજકુમાર છે, અને (દેવ, પિતૃ, મર્ત્ય વગેરે) પ્રત્યેક સ્થળે એની જ રાહ જોવાતી હોય છે. ને એનું જ સ્વાગત કરવા બધી ઉત્સુક રહે છે. (પોતપોતાના મૂળ સ્થાનેથી છૂટા પડીને’ એટલે, દેહમાં વસેલી જેવી ભાસતી આધ્યાત્મિક ઈંદ્રિયો દેહથી છૂટી પડીને, આધ્યાત્મિક ઇંદ્રિયો એટલે કે સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, વરૂણ, વિષ્ણુ, રૂદ્ર, ઈંદ્ર ઈતર દેવશક્તિઓમાંથી આવશ્યક, હિસ્સા છૂટા થઈને, અને આધિભૌતિક ઈંદ્રિયો એટલે સ્થૂળ આંખ, કાન, ઈતર, તેમના મૂળસ્થાન પાંચ ભૂતોમાંથી બનેલી હોય છે, ને, નવા દેહ માટે તેમાંના યોગ્ય હિસ્સાઓ છૂટા પડીને નવો દેહ, નવી સ્થૂળ ઈંદ્રિયો વગેરે બનવા માટે તૈયાર રહે છે.)
(૯૬) ‘હે રાજા, અહીં તો, આધિદૈવિક ઈંદ્રિયો (અર્થાત્ ઈંદ્રિયોની દૈવી શક્તિઓ) જ્યાં જીવ – રાજા જવા ચાહે છે ત્યાં એની પ્રતિક્ષા તથા સ્વાગતની તૈયારીઓ કરી રહી છે, અને ત્યાં (ચાલુ કાયામાં) આધ્યાત્મિક ઈંદ્રિયોની કથની સાંભળો, કે એ શું કરી રહેલી છે.
(૯૭) જેવી રીતે બ્રહ્મલોકના મોટા મોટા અફસરો, રાજાની સવારીની મરજી જાણીને તરત, તેની સાથે સવારીમાં સામેલ થવાની તૈયારીઓ કરે છે, તેવી જ રીતે, આંખ, કાન, નાક વગેરે બધી જ ઈંદ્રિયો, અંદર રહેલી જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો પણ, કે જે જીવાત્માના મોટા કારભારી છે. – બધી જ સવારીમાં જોડાઈ જવા તૈયાર થાય છે, ને (દેહની અંદરનાં) પોતાના સ્થાનો છોડીને, અંદર હ્રદયમાં રહેલી (અંતઃકરણરૂપી) મુખ્ય રાજધાની છે. ત્યાં ભેગી
(૧૦૫)
થઈને, ત્યાં એ (અંતઃકરણ અર્થાત્ મન) ની સાથે એકાકાર થઈ જાય છે.
(આ વર્ણન બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના અધ્યાય – ૪ ના ચોથા બ્રાહ્મણમાં છે.)
(૯૮) ‘આવું ક્યારે અને કેવી રીતે બને છે? જરા ધ્યાનથી સાંભળજો હો, જ્યારે મનુષ્ય જીર્ણશીર્ણ થઈને અશક્ત બની જાય છે. ને ઉંચા શ્વાસ લે છે, ત્યારે, બધી જ કર્મેન્દ્રિયો તથા જ્ઞાનેન્દ્રિયો (અંતઃકરણમાં) ભેગી થઈ જાય છે. એ સર્વને એ (અંતઃકરણ) પોતાનામાં સંપૂર્ણ રીતે મેળવી દે છે. એ અંદરની સમજદારીથી યુક્ત રહે છે. અને બહારની તરફ એ સાવ બેહોશ તથા મૂર્છિત્ જેવો થઈ જાય છે. (મરવાની તૈયારીમાં, પ્રત્યેક અંગ તથા અવયવની ઈંદ્રિયો પોતપોતાનાં સ્થાન છોડી દે છે. ને અંતઃકરણમાં સમાઈ જાય છે. ત્યારે, મરનારને અંદર શું થાય છે તેનું ભાન રહે છે, પરંતુ, અંગો અવયવો શૂન્ય થઈ ગયેલાં હોવાથી ઈંદ્રિયરહિત થયેલા એને કશું સંભળાતું-દેખાતું નથી, બહારની એને કશી ખબર નથી પડવા પામતી, ને એ બેહોશ થયેલો દેખાય છે.)
(૯૯) ‘જ્યારે આ આંખ (નું જોવાપણું) જાય છે, ત્યારે એ બહારના આકારો નથી દેખતી. અંદર તો, એ જીવ (અંતઃકરણ) સાથે એકાકાર થઈ જાય છે, પણ પાસે બેઠેલાંઓ કહે છે કે ‘નથી દેખતો’. નાક પણ અંદર એકાકાર થાય છે, ત્યારે એ લોક કહે છે, ‘એને વાસ નથી આવતી’ રસના (સ્વાદેંન્દ્રિય) મન સાથે ભળી જાય છે. ત્યારે લોક કહે છે, ‘ચાખતો નથી’. વાણી અંદર એકાકાર થઈ જાય છે. ત્યારે કહે છે, ‘નથી બોલતો’ કાન અંદર ભળી જાય ત્યારે કહે છે, ‘નથી જાણતો’.
(૧૦૦) ‘એવી રીતે આ (જીવ) પોતાના (ઈંદ્રિયો ઈતર રૂપી) મુખ્ય સચીવોને અંતરમાં ભેગા કરી લે છે. પોતાનાં કર્મો તથા વાસનાઓના ભાર બાંધીને પ્રાણરૂપી ગાલ્લામાં લાદે છે. ને પછી, પોતે પણ તેમાં સવાર થઈને, દેહરૂપી ગલેફની અંદર, હ્રદયના છિદ્રમાં, કે જે દ્વારે થઈને એની બહાર નીકળવાનું છે. ત્યારે, એ બધું ભાન રાખે છે.
(૧૦૧) ‘બહાર પાસે બેઠેલાઓ કહે છે કે, ‘હવે એ બેભાનપણામાં, કંઈ વિચાર કરી શકતો નથી.’ પરંતુ, બધી આગલી પાછલી,
(૧૦૬)
પોતે કરેલાં બધાં કૃત્યો, બધી વાસનાઓ, – એ બધું પોતાની સમક્ષ હાજર
કરીને, એ સર્વને તે નિહાળે છે. એમાંનાં જે વાસનાઓ તથા કર્મો પ્રબળ થઈને પોતપોતાનાં ફળભોગ આપવા માટે વિવિધ રૂપો બતાવે છે, અને ત્યારે, પોતાની જ વાસનાઓ તથા પોતાનાં જ કર્યાં-કારવ્યાંમાં વિવશ થઈને, તે, (ફળભોગનાં) એ જ રૂપોને, (પોતાના નવા ભવ માટે) પસંદ કરે છે.
(૧૦૨) ‘જ્યારે એવા પ્રબળ મનસૂબા તથા કર્મોમાં વિવશ થયેલો જીવાત્મા, એજ (એટલે કે એના ભોગવટાને જે યોગ્ય હોય તેજ) યોનિઓ પસંદ કરે છે. ત્યારે, એને એ જ પ્રકારનો (દેવ, માનવ, પશુ કે પંખી રૂપે) ભવ પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા થાય છે. એની બુદ્ધિનો એ પહેલો ઝબકારો છે, કે જે એ (ચાલુ) દેહ સાથે જોડાયેલો હોવા છતાં, (આવી ભાવના રૂપે) ચમકે છે. અને, આ કાયાના ભોગો પૂરા થઈ જવાને લીધે ઉદાન પ્રાણ જ્યારે કાયાથી છુટ્ટો થઈ જાય છે, ત્યારે, તે એ (નિર્ણયરૂપી) ભાવનાને આધીન થાય છે. તેથી, તે પણ, તેની જ ભાવના અનુસાર સચેત થઈને, જ્ઞાનતંતુઓને માર્ગે, આંખ કે નાક, કે કાનના દ્વારેથી નીકળીને, જ્યાં જવા માગે છે ત્યાં, સૂર્યનાં કિરણોની જેમ, ચાલ્યો જાય છે. (આધિદૈવિક ઈંદ્રિયોરૂપી) દેવોને સચેત કરે છે, ને (નક્કી થયેલી) યોનિમાં, એ (જીવ) ના દેહ તથા ભોગવટા માટે જરૂરી ઈમારત તથા સાધન-સરંજામની રચનાનો આરંભ કરી દે છે.
(૧૦૩) ‘તમે એવું રખે માની લેતા, કે બધા જ જીવો (મરણટાણે) ઉત્તમ યોનિઓ ઈચ્છનારા હોય છે, જો કોઈ હલકી યોનિઓ ન જ ઈચ્છતું હોય, તો પછી નિષ્કૃષ્ટ યોનિમાં કોઈનું જવાપણું થાય જ શા માટે? બલ્કે ચોર જાણે છે કે ચોરી કરવી સારી નથી, છતાં, મોકો મળતાં ચોરી કરે છે, ત્યારે, તે જ કાળે, એ એવા હલકા ભવની પસંદગી કરે છે જ. વ્યભિચારી જાણે છે કે વ્યભિચાર કરવો ઠીક નથી. પરંતુ એકાન્ત, પ્રેમપત્ર તથા કામવાસનાની જાગૃતિનો યોગ એને આવી મળે, ત્યારે, તે વ્યભિચાર કરવાનું પસંદ કરી લે છે. (એટલે કે, એવાં કર્મો તથા વાસનાઓને યોગ્ય પાપી શરીરો તથા સંજોગો બીજે ભવે મેળવવાનું પસંદ કર્યા સમાન વર્તણુંક,
(૧૦૭)
તે જાણી-બુજીને કરે છે.) એવી રીતે, ઉત્તમ, કે અધમ યોનિઓ, જીવાત્માઓ,
જે કર્મો તથા મનના નિશ્ચયો પસંદ કરીને, તેને વશ થઈ જાય છે, એ, તેઓ પોતેજ પસંદ કરે છે.
(૧૦૪) ‘માણસ જાણે છે કે ચોરી-વ્યભિચાર સત્કર્મો નથી. છતાં, લોભ તથા કામવાસનાને વશ થયેલો એ અવસર મળતાં, એવું કરે છે જ. એવી રીતે, મરતાં પહેલાં તો એને હલકી યોનિઓમાં જવાનું નથી ગમતું, પરંતુ, મૃત્યુમાં જ્યારે આ ભવના ભોગના ભોગ પૂરા થઈ જાય છે, ને બીજા ભવે ભોગવવાનાં કર્મોનો ઉદય થાય, ત્યારે માણસ એને વશ થઈ જઈને, ઉત્તમ યોનિઓને બદલે, એવા ભોગને યોગ્ય હોય તેવી યોનિનું જ મન કરી બેસે છે, ને તેથી, તે એવો થઈ પણ જાય છે. એ ખરો ન્યાય છે.
(૧૦૫) ‘ઉત્તમ બુદ્ધિબળ વાળા મોટા ધનપતિઓ આપણા જોવામાં આવે છે. સત્-અસતનો વિવેક, તથા ભણતર પણ એમને હોય છે. છતાં દારૂ પીએ છે ત્યારે, મદમાં ચકચૂર થઈને, ન કરવાં જેવાં, તથા ન ઈચ્છવા જેવાં કામો કરી બેસે છે, ને ન બોલવા જેવું બકે છે. બુદ્ધિમાનો તો જાણે છે જ, કે કેફનો માર્યો માણસ કરવા જેવાં નહિ, પરંતુ ન કરવા જેવા કર્મો કરવાનું પસંદ કરે છે. મૃત્યુકાળે પણ, માણસની એવી જ દશા થાય છે. (ને એની બુદ્ધિ એનાં કર્મો તથા વાસનાને વશ વર્તી જાય છે.)
(૧૦૬) ‘મરણ કાળે, માણસની બુદ્ધિ પોતાનાં આચરણ તથા કર્મોને વશ થઈ જાય છે, ને ઉદાન પ્રાણ કે જે એક મોટો સમર્થ દેવ (શક્તિ) છે, તે પણ, એ જીવની બુદ્ધિને જ તાળે વર્તે છે, તેથી, આરંભથી જ સદાચરણના નિયમો તથા સત્કર્મોની મર્યાદામાં જીવને રાખવાની વ્યવસ્થા શાસ્ત્રો કરે છે, કે જેથી, માણસ મરતાં સુધી શાસ્ત્રોમાં ભરોસો રાખીને શાસ્ત્રસંમત કાર્યોમાં જીવન વિતાવે, કેમકે, અંતકાળે તો, મતિ કર્મોને અધીન, ને સદાચરણ મતિને અધીન થઈ જાય છે. (એટલે કે, જેવાં કર્મો, તેવી મત જાય છે, ને જેવી મતિ થાય છે તેવું એ, બીજા ભવે, આચરણ કરે છે.) તેથી, સંસ્કૃત નહિ પરંતુ ચાલુ ભાષા જ જાણનારે શાસ્ત્રની મર્યાદામાં રહેવું ઘટે. (શાસ્ત્રો સંસ્કૃતમાં લખાયેલાં છે, તેથી, સંસ્કૃત નહિ જાણનારો શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કરી શકે નહિ, ને તે કારણે,)
(૧૦૮)
એ નથી જાણતો હોતો કે કેવાં કર્મો ઉત્તમ ભવ, ને કેવાં કર્મો હલકો ભવ
અપાવનારાં કરાવાયેલાં છે. શાસ્ત્રોના અભ્યાસીને એની જાણ હોય છે. જે ઈર્ષા કરે, ને કોઈનું તાકે, તેની પ્રકૃતિ સાપના અને વીંછીના જેવી છે. ને મરણકાળે ની બુદ્ધિનો એ આકાર થઈ જાય, તે કારણે, અદેખાઈ તથા બીજાની હાનિ કરવાના સ્વભાવવાળાઓ, સાપ તથા વીંછીનો ભવ જ પસંદ કરશે. આ બધું ઝીણું શાસ્ત્ર છે, અને બધાં એને કંઈ જાણતા નથી હોતા.
(૧૦૭) ‘કર્મકાંડના શાસ્ત્રમાં એની છણાવટ કરેલી છે….. એનું અહીં પિસ્ટપેશણ કરવાની અમને જરૂર નથી જણાતી. વળી, એ વિષય બહોળો છે. ને તેને માટે અહીં સ્થાન પણ નથી. પણ એટલું તો કરૂં કે, જ્યારે આવી રીતે, કર્મેંદ્રિયો તથા જ્ઞાનેન્દ્રિયો સહિતનો જીવાત્મા, અંતઃકરણમાંથી બુદ્ધિયુક્ત થઈને ઉઠે છે, ત્યારે, ઉઠવાની સાથે, પ્રાણ પણ ઊંચા થાય છે. ને પ્રાણ ઊંચા થવા સાથે, બધી જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો પણ ઊંચી થઈ જાય છે. એ સમયે પણ, એની બુદ્ધિ કામ કરતી હોય છે, અને, પોતાને કઈ-કઈ સડક ઉપર, કેવી-કેવી રીતે ચાલવાનું તથા ક્યાં-ક્યાં જવાનું થાય છે, તે એ જાણતો હોય છે. અને જેવી રીતે કોઈ પ્રવાસી પોતે ક્યાં જવાનો છે તે નક્કી કર્યા, તથા ત્યાં પહોંચવાની ખરી દિશા જાણી લીધા વિના, રસ્તે પડતો નથી. તેવું મરણોન્મુખ માણસના જીવાત્માનું પણ થાય છે. એ એની ‘ઉત્ક્રાંતિ’ છે.
(૧૦૮) ‘હે રાજા, જેવી રીતે પ્રવાસી પોતાનો સામાન પોતાના ગાલ્લામાં લાદે છે, ને પડાવે પહોંચતાં કાઢીને ખાય-પીએ છે, તેવી રીતે જીવાત્મા પણ, પોતાની જાણકારીઓ તથા આગલા-પાછલાં જે હોય તે કર્મો. બધું જ પોતાની સાથે બાંધી જાય છે. ને બીજા ભવના શરીર સાથે બરોબર પાકે પાયે સંબંધ બંધાઈ જતી, જ્યારે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો ભેગી થઈને ખુલી જાય છે, ત્યારે, તેને અનુસરીને ભોગ પ્રાપ્ત કરે છે. અને પછી, ભોગનો આપનારો મોટો દેવ ઉદાનપ્રાણ, જીવની ઈચ્છાને વશ નહિ વર્તતાં, (એટલે કે નવા દેહમાં જીવાત્મા ગમે તે ઈચ્છાઓ કરે તેને નહિ અનુસરતાં) જીવાત્માએ પોતાની ભાવનાઓ વડે ઊભાં કરેલાં કર્મ-બંધનોની મર્યાદામાં રહીને કામ કરે છે.
(૧૦૯)
તેને લીધે જ, કેટલીક વાર જીવાત્મા ચાહે છે કે (અમુકવસ્તુ) મને મળે, પણ
તે નથી મળતી. ઈચ્છે છે કે પામું, પણ તે નથી પામતો. એવી રીતે, એ (જીવાત્મા) વિવશ થઈ જાય છે, ને પોતે જ કરેલી ભાવનાઓમાં ફસી જઈને, પોતે કરેલું જ પામે છે. (અને તેની બહારનું, એ જો ઈચ્છે, તો એને મળતું નથી). કેમકે, ન્યાય એવો છે.
(૧૦૯) ‘પરંતુ, જે (જીવાત્માઓ, કર્મકાંડવાળા) ઈશ્વરીય રસાયનમાં (એટલે યજ્ઞાયાગાદિ ધર્મનાં કહેવાતાં) કાર્યો તથા (અન્ય) કર્મોને આચરણમાં મૂકે છે, તેમને દેવયાનને રસ્તે ચાલવાનું, ને દેવલોકમાં જવાનું થાય છે. ત્યાં એ સત્ય-સંકલ્પ (એટલે કે, મન વડે જે ઈચ્છે, તે મનોમય મળી ગયાનો એને મનોમય સંતોષ પ્રાપ્ત) થાય છે, એજ પૂણ્યનાં ફળ છે. એવું જાણનારાઓ ખરું જોતાં દેવલોકનાં રાજકુમારો છે. તેથી, હે મારા ભાઈઓ તમે સમજો, આ ક્ષણભંગુર સંસારના જીવનને ભરોસે રહીને, બહુમુલ્ય જીવતર હાથથી સરકી જવા દેશો નહિ. બની શકે તેટલાં (ધર્મનાં) શાસત્રોને અનુકૂળ વર્તીને, પૂણ્ય કર્મોમાં લાગી રહો. નહિ તો પછી, શોકસંતાપથી બીજું કંઈ હાથ નહિ લાગે.
(૧૧૦) ‘એટલું ચોક્કસ છે કે, જ્યારે આવી રીતે પહેલી ઉત્ક્રાંતિ થાય છે, ત્યારે, (શરીરના) અગ્નિદાહને સમયે, એ જીવાત્માની સંપૂર્ણ ઊઠાંતરી થાય છે, ને, કર્મકાંડમાં કહેલું છે તેમ, એની (યથાયોગ્ય) સડકો ઉપર ગતિ થવા માંડે છે. આ પ્રમાણે અર્થાત્ ગતિને આપણે પ્રલય અથવા કયામત કહીએ છીએ, એનું એક ઉદાહરણ લઈએ. જેવી રીતે ખડમાંકડી, પોતે જેના ઉપર વળગેલી હોય તે તરણાને છોડીને બીજા તરણાં ઉપર જવું હોય, ત્યારે, એ આગળ વધીને પોતાની ક્યાને લંબાવે છે, જે તરણા પર પહોંચવું હોય તેના ઉપર પોતાના આગલા પગ જમાવે છે, પછી ધીરે-ધીરે કરીને પાછલા પગ ઉપાડીને, પહેલા તરણાને સાવ છોડી દે છે. ને ધીરે ધીરે એ, પોતે ઈચ્છેલા તરણા ઉપર બરોબર જામી જાય છે. આ જીવાત્મા પણ, એવી રીતે પોતાની ઉત્ક્રાંતિ, (અર્થાત્ પાછલા ભવમાંથી નવા ભવમાં જવાની ઉઠાંતરી) કરે છે.
(૧૧૦)
(મરવા અને નવો જન્મ લેવા વચ્ચેના દેહરહિત મનોભ્રમણના કાળને
પ્રલયકાળ કહેવામાં આવે છે.)
(૧૧૧) ‘એ મન, અથવા કહો કે પ્રાણ, જે (આવી રીતે) પ્રસરે-ફેલાઈ છે, તેનું તેવું પ્રસરવું, કંઈ કશાંકના આશ્રય વિના નથી થવા પામતું, મન પોતે, પ્રાણને આશ્રયે પ્રસરે તેમજ સમેટાય છે. તેથી, પહેલી ઉત્ક્રાંતિ (જીવ જવાના પહેલા તબક્કા) વખતે, જ્યારે દેવયાન સડક ઉપર ચાલવાનું હોય છે, ત્યારે, મન તથા તેને અનુસરીને પ્રાણ પણ, પુરીતકા તર નાડીઓ દ્વારા પ્રસરીને, તથા નાડીઓ દ્વારા મસ્તકમાં આવેલા પ્રાણના બ્રહ્મરંધ્ર કહેવાતા દરવાજામાં થઈને બહાર નીકળતા, સૂર્યના કિરણો દ્વારા સૂર્ય તથા દેવલોકમાં દેવોને સૂચના આપતા, (પોતાની પાછળ આવનારા) જીવાત્મા માટે, શરીર તથા ભોગના વિષયોનું આયોજન કરે છે. પછી, જળથી માંડીને પાંચ મહાભૂતોના (જરૂર મુજબના) ભાગો એ ઉપાડે છે. જળનો અર્થ કર્મકાંડ ભાગમાં આપણે ચીકટપણું ને ચંચળતા કર્યો છે. એમ, સર્વ પ્રથમ પંચમહાભૂતોના ભોગમાં લપેટાઈને પ્રાણની સાથે ચાલતું મન, દેવયાનની સડકે કૂચ કરતું, નક્કી થયેલા સમયે, ક્રમે કરીને, ખડમાંકડીની જેમ, દેવલોક પહોંચીને, પાંચ ભૂતોમાંથી ઉપાડેલા પેલા સામાન વડે જ, દ્યુલોકવાળું શરીર રચે છે. (એમ, ખડમાંકડીના આગલા પગની જેમ, જીવાત્માનું મન લંબાઈને, પ્રથમ આગળના તરણાને પકડીને ત્યાં આગલા પગની જમાવટ કરે છે.) અન્ય (સ્થળોએ જવાની) સડકો પરત્વે પણ, એવો જ પ્રકાર બને છે.
(૧૧૨) ‘હે રાજન, આ વિષયનું ઉદાહરણ લઈએ.- એક સોની સોનાનો અમુક ભાગ લઈને, તેનું એક આકારમાંથી બીજા આકારમાં પરિવર્તન કરે છે. કોઈ વાર એ કડાનું કંટીમાં રૂપાન્તર કરે છે. તો કોઈવાર કંઠીનું કડામાં કરે છે. એવી રીતે, જીવાત્મા પણ, રયિ કહેવાતી ચપળતાથી, એક કાયાને છોડીને પછી નવી કાયા બનાવી લે છે. (અહીં જીવાત્મા સોની, ને પાંચ ભૂતો સોનું, એમ જાણવું, ચાલુ શરીર પડતાં ને પાંચ ભૂતોમાં એટલે કે સોનાનાં જથામાં ભળી જાય છે. ને તેમાંથી જ જરૂર મુજબનો ભાગ ઉપાડીને, જીવાત્મા-ઓની નવા દેહરૂપી નવો ઘાટ ઘડે છે.)
(૧૧૧)
(૧૧૩) ‘એવી રીતે, એ આ દેહ છોડીને, એને જે યોનિમાં જવાનું હોય, તે
મુજબનો, પિતૃનો, કે ગંધર્વનો, કે દેવોનો, કે પ્રજાપતિનો, કે બ્રહ્માનો, કે અન્ય કોઈ પ્રકારનો દેહ ઘડી લે છે. એવી રીતે, એ પાર્થિવ એટલે કે માટીમય સ્થૂળ દેહ છોડીને દિવ્ય દેહ ધારણ કરે છે. અંધકાર છોડે છે. ને પ્રકાશ પામે છે. (જેવી ભાવનાવાળું એનું જ્ઞાન, તેવો ભવ એ પામે છે.)
(૧૧૪) ‘તેથી, એવું નક્કી થાય છે, કે (પોતાના સ્વભાવે કરીને) જીવાત્મા સર્વમય છે. (કેમકે એ પોતે ધારે તેવો થઈ શકે છે.) એ જ્યારે ‘જાણે’ છે, ત્યારે જ્ઞાનમય થઈ જાય છે. વિચારે છે ત્યારે મનરૂપ થઈ જાય છે. જ્યારે એ કંઈ કરે છે, ત્યારે પ્રાણમય. દેખે છે, ત્યારે અક્ષુમય. ને સાંભળે છે ત્યારે શ્રોતમય થઈ જાય છે. એવી રીતે એ (પોતાની ભાવના અનુસાર) પૃથ્વીમય, જળમય, વાયુમય, આકાશમય, તેજોમય, અતેજોમય, કામમય, ક્રોધમય, અકામમય, અક્રોધમય, ધર્મમય, અધર્મમય, બલકે, જે કંઈ ‘આ’ કે ‘તે’ કહેવાય છે. તે બધામય થઈ જાય છે. (કે જેની કશી મર્યાદા નથી.)
(૧૧૫) ‘કેમકે, એ જ્યાં જાય છે, તેને અનુસાર પોતાની કાયા ઘડી લે છે. તેથી, એ હકીકત પુરવાર થાય છે, કે એની મર્યાદિત છતાં અસલી ચંચળતામાં, દુનિયાની બધી સામગ્રી મોજુદ છે. જે જે સ્થળે, જે જે લોકોમાં, તે એ ચંચળતાથી લપેટાઈને જાય છે. ત્યાં ત્યાં, તેનું વર્તન એને અનુસરતું થઈને, એની સાથે તે તન્મય, એકાકાર જેવો બની જાય છે, તેથી કરીને, એ જ તે સર્વનો સ્વામી, તથા રાજકુમાર છે. અને બધું જ જે કંઈ છે, તે, માત્ર એના ભોગવટા માટેની ભોગની સામગ્રી છે.
(૧૧૬) ‘જો કે (એવી રીતે) સર્વમય હોવાથી, એ બધામાં બધું જ કરી શકે છે. પરંતુ, (કર્મફળના) ન્યાયના લીધે, જેવા એના આચરણ હોય છે તેવું જ એનું કામ પણ હોય છે. તેથી વેદમંત્રો કહે છે કે, ‘મિથ્યાકારી મિથ્યાવાદી થાય છે. સાધુકારી સાધુ થાય છે. પાપકારી પાપી થાય છે.’ તેથી કરીને, જીવાત્મા પુણ્યકર્મોથી પુણ્યલોક, ને પાપકર્મથી પાપલોક પામે, એ એનો વાજબી ન્યાય છે. તેથી, જીવાત્માનાં કર્મો તથા એની સમઝોને જ, એના ફળભોગનાં
(૧૧૨)
સાધનોમાં વધારેમાં વધારે મહત્વનું સ્થાન, બુદ્ધિમાન (શાસ્ત્રકારોએ) આપેલું
છે.
(૧૧૭) ‘પરંતુ, બુદ્ધિમાનોમાં પણ જે શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિવાળા છે, તેઓ કહે છે કે, ઉત્ક્રાંતિમાં લોભ પ્રથમ હોય છે. મનમાં જેવો લોભ હોય છે, તેવો નિશ્ચય થાય છે. કર્મો પણ તેજ રીતે થાય છે. ને જેવાં કર્મો કરે છે, તેવાં એ જીવાત્માને ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી, સર્વ પ્રથમ લોભ લાલચ અને તેને અનુસરતી કામના હોય છે. પછી, તદઅનુસાર મનનો નિર્ણય થાય છે. કર્મ પણ એ જ પ્રમાણે થાય છે. ને પછી, એનાં ફળ તો છે જ. માણસ કશી કામના કે લાલચ વિના જે કરે, એ તો ખેલ થયો. રમત થઈ. એનાં વળી ફળ કેવાં! તેથી, લાલચમાં ફસીને જ જીવડો સંસારી જીવ બને છે.
(૧૧૮) ‘આ વિષયમાં, હે રાજા, આપણી પાસે વેદના મંત્રો છે, કે જીવાત્મા જેની લાલચ કરે છે, તે જ, તે એ મુજબનાં કર્મોની સહાયતાથી, એ મૃત્યુ પછી પામે છે, તે તે માટે, તે આ લોકમાંથી પેલા લોકમાં જાય છે. શા માટે? કે જેથી, એ લાલચ પૂરી કરવા માટેનાં કર્મો કરવાની એને ફરી તક મળે. આવા મંત્રો ઉપરથી જાણવામાં આવે છે, કે સંસારીપણાનું સર્વપ્રથમ કારણ, લોભ અને કામના છે.
(૧૧૯) ‘પરંતુ, એ લોભને જે ઉખેડી નાખે છે, એને સંસાર વળગતો નથી, જે લાલચુ નથી, એ જ સ્વરછંદ, ને બેપર્વા છે. લાલચ, અંતઃકરણની જ એક સ્થિતિ છે. એ આત્માનો ધર્મ નથી. બલકે, આત્મા તો લોભ, ક્રોધ, સંતોષ, તથા બધી જ શારિરીક દશાઓનો માત્ર દ્ષ્ટા છે. ને આપણે એની અસંગતા પૂરવાર કરી પણ ચૂક્યા છીએ. એવો વિવેક વડે કરીને, જે મનુષ્યો શરીર, શરીરના ધર્મો, ઈંદ્રિયોના ધર્મો, અંતઃકરણ, અંતઃકરણના ધર્મો, પ્રાણ, પ્રાણના ધર્મો,- એ સર્વથી, પોતાને અસંગ અનુભવે છે. એ લાલચુ નથી હોતા, એ, અંતઃકરણમાં બધું અનુભવે, પરંતુ પોતાનાં (સ્વરૂપ) માં નહિ. એ જ ખરો નિર્લોભ, ને તેથી નિષ્કામ હોઈ શકે.
(૧૧૩)
(૧૨૦) ‘જો કોઈ એમ વિચારે, કે જપ – તપથી હું અંતઃકરણમાંથી
લોભલાલચને ખેડી નાંખું. તો એણે યાદ રાખવું, કે નદીમાં તરંગો ન ઉઠે, એવું તો બનવા ન પામે, પરંતુ, એને લીધે, જે અંતરિક્ષમાં એ નદી વહેતી હોય છે તે અંતરિક્ષમાં કંઈ તરંગ નથી ઉઠતા. (ગમે તેવા જપ તપ કે વ્રતોથી અંતઃકરણમાં ઉઠતા તરંગો તો ઉઠતા ન અટકે, પરંતુ, જે આત્મામાં એ અંતઃકરણ કામ કરે છે, તેનામાં કંઈ એને લીધે તરંગો નથી ઉઠવા પામતા.) અંતઃકરણમાં લોભલાલચના તરંગો જો હોય, તો યે, ચિત્તમાં રહેલા જ્ઞાનરૂપી આકાશ – આત્મામાં એનો ધક્કો નથી લાગતો, અરે, ત્યાં એનું નામનિશાન નથી હોતું. જેને એ હકીકતની જાણ છે, ને તે જ્ઞાનને રૂડે પ્રતાપે, મનમાં ઉઠતા તરંગોને પોતાનાં ન માનતાં, જે તેનાથી અસંગ અને નિર્લેપ રહી જાણે છે, એ જ ખરો નિર્લોભ છે. (પૂર્વના સંસ્કારો, વાસનાઓ તથા કર્મોના બાકી રહેલાં ફળોને ધક્કે, મનમાં વૃત્તિઓ સરવાળે, એ સ્વાભાવિક છે. મન એટલે, વૃત્તિઓ ઉપજવાનું સાધન, પરંતુ, વૃત્તિ થાય ત્યારે, અને જીવ સાટે વળગી ન પડતાં, કે એ બદલ હરખશોક ન કરતાં, ‘એ તો માત્ર મનની રમત છે, એ મેં જોઈ, પણ મને, મારા આત્માસ્વરૂપને હું શા માટે એનો વળગાડ થતો માનું? (એમ વિચારીને, તે એને દાદ ન આપે, તો, એવો જ્ઞાની સંયમી, લોભથી સાચેસાચ પરો રહી શકે, બાકીની, બધી કહેવાની વાતો.) જે (એવો) નિષ્કામ છે. તે જ આપ્તકામ, (એટલે કે, મનની બધી કામનાઓ પૂરી થઈ ચૂક્યાના આત્મસંતોષ વાળો, નિષ્પૃહ) હોઈ શકે છે. અને જે આપ્તકામ હોય તે જ ખરો આત્મકામ (એટલે, – પરમેશ્વર સ્વરૂપતા સિવાયની, એટલે કે પોતાના આત્માને જ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ હોવાનો અનુભવ કરવાની ઈચ્છા સિવાયની અન્ય સર્વ કામનાઓથી મુક્ત) છે. એ જ ‘પ્રસાદ’ (ચિત્તની નિત્ય નિરંતર પ્રસન્નતાની સ્થિતિ) છે. કર્મ ફળવાળા ‘ન્યાયની’ સાંકળમાં એ નથી જકડાતો, બલકે, પ્રસાદ (ફજલ) માં એનો પ્રવેશ હોય છે.
(૧૨૧) ‘હે રાજા, આવા વિવેક-વિચાર વડે કરીને, પ્રસાદમાં પ્રવેસેલો જ્ઞાની મનુષ્ય, દેહથી દેહનાં સહજ કામો, ઈંદ્રિયોથી ઈંદ્રિયોનાં સહજ કામો, તથા પ્રાણ વડે પ્રાણની સહજ પ્રવૃત્તિઓ કરતો હોવાં છતાં, આત્મવિવેકને રૂડે પ્રતાપે, એમાંનું કશું પોતાની અંદર થતું નથી દેખતો, બલકે, એ ખોટા અનાત્મ ધર્મોને, સ્વપ્નવત્, પોતાનામાં આરોપાતા જાણે છે. ત્યારે, એનાં બધાં કામો, કામ નથી બનતાં, પરંતુ, કામોનાં ચિત્રો થઈ રહે છે. જેવી રીતે ચિત્રને યે આકાર હોય છે, પણ જીવ કે ગુણ
(૧૧૪) – (૧૧૫)
એનામાં નથી હોતાં. એવી રીતે, એની વર્તણુકનો આકાર હોય છે.
પણ એ (પોતાની) વર્તણક નથી રહેતી ( કે મેં આ કર્યું વગેરે). તેથી, એ કરતો છતાં અકર્તા છે. ખાતો છતાં નથી ખાતો, ને ચાલતો હોવા છતાં નથી ચાલતો.
(૧૨૨) ‘હે રાજન, એમ, પરમહંસ સંન્યાસી, દેખાય ભીખારીશો, પણ વાસ્તવમાં, એ બધાનો બાદશાહ છે. ફૂટી બદામ ન રાખતો છતાં, બધો માલ એનો છે. કંગાલ દેખાતો છતાં, એ વાસ્તવમાં, સર્વસંપન્ન (પૂર્ણ) છે. કેમકે, એને કશો (લોભ) નથી. કે જે સર્વ અનર્થનું કારણ છે.
(૧૨૩) ‘હે રાજા, જ્યાં સુધી એ જીવે છે, ત્યાં સુધી એ ભલે પ્રાકૃત જન જેવો દેખાતો હોય. પરંતુ, એના અહીંના ભોગ સમાપ્ત થઈ જાય, ત્યારે, એની જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો, જેવું સામાન્ય દુનિયાદારીનું થાય તેમ જ એના મનમાં ચાલી જાય છે. ને મન પ્રાણોમાં ભળી જાય છે. પરંતુ, સંસારની જેમ, એનાં પ્રાણની ક્યાંયે ઉઠાંતરી ન થતાં, એ બ્રહ્મમાં લીન, સ્વયં બ્રહ્મ થઈ જાય છે. એ પ્રસાદ, એ જ મુક્તિ છે.
(૧૨૪) ‘આ વિષયમાં પણ, વેદનાં મંત્રો ઉપલબ્ધ છે, કે ‘હ્રદયમાં રહેલા એના બધા લોભ જ્યારે એનાથી અલગ થઈ જાય છે. ત્યારે, એ મર્ત્ય માનવી અમૃત થઈ જાય છે. ને અહીંનો અહીં એ બ્રહ્મને ખુબ અનુભવે છે. જેવી રીતે સાપ કાંચળી ઉતારીને, રાફડામાં એને પડતી મૂકીને, એની સાથે ભલે વસે, પરંતુ એની સાથે કશો સંબંધ નથી રાખતો, તેમ, આ જ્ઞાની જન પણ, પોતાના બાહ્ય શરીરને વિવેક વડે કરીને (મનથી) પોતાનાથી વેગળું કરે છે, ને એનો સંગાથ રાખે છે. પરંતુ એની સાથે કશી નિસબત નથી રાખતો.
(૧૨૫) ‘તેથી, હે રાજા, એ જ જ્ઞાની પરમહંસ, શરીરમાં વસતો છતાં, શરીરથી અલગ રહેતો અમૃત છે. પ્રામોનોયે પ્રાણ, ને પ્રકાશોનોયે પ્રકાશ છે.”
આટલું સાંભળીને રાજાએ કહ્યું. ‘હું બીજી હજાર ગાયો આપું છું. ‘પણ એણે એમ ન કહ્યું કે ‘ વળી કંઈક વધારે કહો. બલકે, પૂર્ણ શાન્તિ પામીને એ ચૂપ રહ્યો, ને દાન આપ્યું. પણ માત્ર ધન્યવાદ રૂપે આપ્યું.
ૐ અધ્યાય ચોથો સમાપ્ત ૐ

(૧૧૬)
ૐ બીજો ઉપદેશ – જ્ઞાનકાંડ – ૫મો અધ્યાય
(૧) પાછળ કહેલા આખ્યાનથી, આપણને એટલી ખબર તો પડી ગઈ,
કે ખરૂં જોતાં, સંસારનું કારણ લોભ જ છે, ને લોભ તપથી (એટલે કે સંયમ વડે) દબાય છે, પણ ઉખડી જતો નથી. પરંતુ ‘હું દેહ નથી, ઈંદ્રિયો નથી, અંતઃકરણ નથી, બલકે, એક સ્વયં-જ્યોતિ પ્રકાશ છું. કે જેના અજવાળામાં આ બધાં પોતપોતાની પ્રવૃત્તિઓ કરે છે. એવા વિવેક વડે કરીને એ તદ્દન ઉખડી જાય છે. કેમકે, જેમ દીવો પણ, પ્રવૃત્તિ કરનાર માટે પ્રવૃત્તિમાં યોજાવાનું કારણ બને છે. છતાં એ પોતે કશી ભાંજગડ નથી કરતો હોતો. એવી જ રીતે, આ આત્મજ્યોતિ પણ, બધીજ પ્રવૃત્તિઓનું તથા બધા ઈંદ્રિયોના પ્રવર્તનનું કારણ હોવા છતાં, તેમાં એ પોતે જાતે જરાય ખરડાતી નથી.
(૨) આ વિવેક જ્યારે પાકો થાય છે, ત્યારે, એવા બ્રહ્મજ્ઞાનીથી કંઈ કાર્ય થઈ જાય છે, તેને, એ પોતાનાં કામોમાં તથા લાગતી-વળગતી ઈંદ્રિયોમાં થતું દેખે છે. પોતાનામાં નહિ, જો કે, બીજાઓને તો એનું કાર્ય એનું પોતાનું હોવાનું જણાય છે. આવો જે બ્રહ્મ થાય છે, કે કરે એક, ને દેખાય બીજાનું, તે, વાદળાંની ચાલ ચંદ્રમામાં દેખાતી હોય જેવો છે. કે જ્યાં ચંદ્રમા પોતે, એવી ગતિ પોતાનામાં થતી હોવાનું નથી માનતો.
(૩) જ્ઞાની પરમહંસની પણ એવી સ્થિતિ હોય છે, કે એ પાપ નથી કરતો, પાપીઓના જેવો (લોકને) ભાસે છે. એ પુણ્ય ન કરતો હોવા છતાં, પુણ્યાત્મા જેવો દેખાય છે. એ છે તો અકર્તા, અભોક્તા, છતાં, એનામાં પાપ દેખે છે, તે, ખરૂં જોતાં, અન્યોના પાપે એને પાપી ઠરાવી બેસે છે. એનામાં જેને પુણ્યની જાણ થાય છે, તે ખરૂં જોતાં, અન્યોનાં પુણ્યે એને પુણ્યમાન જાણે છે, તે ખરૂં જોતાં, અન્યોના પુણ્યે એને પુણ્યવાન જાણે છે, આવી રીતે, એ પોતાના (સ્વરૂપ) થી, અન્યોના પાપો તથા પુણ્ય વડે, પાપી કે પુણ્યવાન લેખાય છે. કેમકે, પાપ તો, એની ઈંદ્રિયો તથા એના અવયોમાં છે, એના પોતાનામાં નહિ. એથી જ, પુણ્ય કાર્યો પણ એનાં અંગો તથા ઈંદ્રિયોમાં હોય છે. એનામાં નહિ, તેથી, શ્રુતિમાતા કહે છે કે આત્મા ધર્મ તેમ અધર્મ ઉભયથી અલગ છે.
(૪) આત્મા ધર્મ તથા અધર્મથી અલગ છે, અને તેનાથી ભિન્ન એવાં અનાત્મ દેહ તથા ઈંદ્રિયોનાં કર્મો એનામાં માત્ર કલ્પાય છે.
(૧૧૭)
તો, એ ઈન્સાફની વાત છે, કે, એકનાં પાપોની સજા અન્યને ન થાય,
ને એકનાં પુણ્યનું બીજાને ઈનામ પણ ન મળે. તેથી આત્મનિષ્ઠા પરમહંસ. સજા તથા ઈનામ, ઉભયથી પર છે. સાચી મુક્તિ એ છે, ને એ જ જીવન-મુક્તિ છે.
(૫) વળી, લોભ, ક્રોધ, કામના, પવિત્રતા, વીરતા, અરે, આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ કે અધોગતિ, એ સર્વ મન અર્થાત્ અંતઃકરણની સ્થિતિઓ તથા તેના ધર્મો છે. આત્મામાં નહિ. અને એ પોતે તો, મનથી અલગ, એનામાં ફક્ત પ્રતિબિંબિત થયેલો, સ્વયં-જ્યોતિ, પ્રકાશોનો પ્રકાશ છે, કે જેના ઉજાસમાં મન આ બધી સ્થિતિઓ સાથે કામ લે છે. સ્વયં મન પણ આત્માથી નિરાળું છે, તો પછી એનાં ધર્મો પણ આત્માથી જુદા જ હોય. અને લોભ-લાલચ પણ મનનો જ ધર્મ છે, તો પછી (એમ જ થયું કે,) બીજાને લોભે એ લાલચુ ઠરે છે, છતાં લાલચુ નથી. એવી રીતે, વિવેક (એટલે કે આત્મજ્ઞાન) વડે કરીને લોભ નિર્મૂળ થાય છે. અને જેઓ જપતપ વડે લોભનો ભંગ કરે છે, તેનાથી એમનો લોભ અવશ્ય ઢીલો પડે છે, ને એવો દબાઈ જાય છે કે બીજાઓના તો એ જોવામાં પણ નથી આવતો. તો યે, મનમાં પડેલી એની જડ તો નથી જ ઉખડતી. લાગ મળતાં જ, એ જડ, લોભની વૃત્તિરૂપે ફૂટી નીકળે છે.
(૬) એનાથી ઉલટું, જ્ઞાની પરમહંસના અંતઃકરણમાં (પાછલા સંસ્કાર ઈતર અનુસાર) લોભ હોય પણ ખરો. પરંતુ, તેનું એને પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં ભાન નથી થતું, તેને ‘પોતાનો’ નથી માનતો.તેમ, પેલા તપસ્વીઓની જેમ એ લોભવૃત્તિ બહારથી ન દબાતાં, પ્રત્યક્ષ દેખાઈ પણ આવે, તો યે, એ પોતાનાથી જુદો એવો અંતઃકરણનો ધર્મ છે, આત્માનો નહિ. એ હકીકતને બાધ નથી વતો. અહીં, જ્ઞાનીમાં તો, લોભ, ભાસતો હોવાં છતાં પણ, નથી હોતો. (કેમકે એ તેને સ્પર્શતો નથી) ને પેલા તપસ્વીમાં એ (દેખાતો) નહિ હોવા છતાં (અંદર) હોય છે. (કેમકે, એ) લોભની વૃત્તિને (પોતાની) માને છે. તેને લીધે સામાન્ય માણસો માટે આ ઘટના ઉલટી સુલટી બની જાય છે. ને જેઓ લોભીને નિર્લોભી તથા નિર્લોભીને લોભી માની બેસે છે. તે કારણને લીધે, જ્ઞાનીની કોઈને ખબર નથી હોતી, ને બ્રહ્મજ્ઞાનીની ગતિ બ્રહ્મજ્ઞાની જ જાણે છે. (અહીં, એક ઉદાહરણ આપીએઃ- કૃષ્ણાચાર્યજી નામના એક
(૧૧૮)
સમર્થ પરમહંસ મહાત્મા હતા. એ ક્યારના બ્રહ્મલીન થઈ ગયા છે.
એમનાં પ્રત્યક્ષ પરિચયવાળા ઘણા મહાત્માઓ હજી વિદ્યમાન છે. એ એવા તો “મનમોજી” હતા, કે મન થતાં, એ કોઈ વાર માથે મુગટ અને શરીરે જરિયાન વાઘા પણ સજે, ને કોઈવાર ધૂળ ભરેલા દિગંબર મસ્ત ફરે. કોઈ વાર, મન થાય તો, કાશીમાં મહાપંડિતોની સભામાં પહોંચી જઈને ભલભલાને શાસ્ત્રાર્થમાં મા’ત કરે. ને કોઈ વાર સાવ અબુધ, જડસુ જેવા દેખાતા વિચરે, એમ, પૂર્વ સંસ્કારોને લીધે અંતઃકરણમાં ઉઠતી લોભ-લાલચ વગેરે જેવી ભાસતી વૃત્તિઓ સાથે તન-મનને રમવા દેતા, પરંતુ, સ્વરૂપે કરીને, સર્વકાળ, એવાને એવા નિર્લેપ મસ્ત રહેતા હતા. એવા અનેક જીવનમુક્ત મહાત્માઓને આપણે જાણીએ છીએ. કે જેમનાં વિલક્ષણ બાહ્ય ચરિતો ઘણા અબૂજ લોકોને એમના વિશે દ્વિધામાં નાખે છે.)
(૭) જે અજાણ મનુષ્યો, પ્રયત્ન વડે લોભને દબાવી રાખનારને સારી પેઠે મુક્ત સમજે છે. ને એવાની સેવા-સુશ્રુવામાં લાગી પડે છે. પણ જ્ઞાનીમાં લોભ દેખીને, તેને લાલચુ જાણીને હડસેલી મૂકે છે. ને એને લોક “સજ્જન” નથી લેખતું, ને ઉલટું, એ જો પોતાની સાખે કહે કે “હું નિર્લોભી છું.” આ તો દેહનો ધર્મ છે, ને એકને પાપે બીજો કોઈ પાપી નથી થઈ જતો.” તો એની વાતને મશ્કરીમાં ઉરાડી દઈને એને મિથ્યાજ્ઞાની ઠરાવે છે. એને લીધે જ્ઞાની તથા ભક્તિપરત્વે લોકમાં, ખોટા ઝગડા થાય છે. (એવી રીતે, નિર્લોભતાનો દાવો કરતાં છતાં અંદરથી લોભી ભક્તલોકનો, તથા એવો કોઈ દાવો નહિ કરતાં ને સરળ ભાવે વર્તતા, પરંતુ અંદરથી સાવ નિર્લોભી એવા જ્ઞાની પરમહંસના ન્યાય, અજાણ લોકો, ઉલટા તોળે છે. લોભી લોકને, નિર્લોભતાના આડંબર ખપે. નિર્લોભતાની સરળતા નહિ.)
(૮) (સંસ્કૃત નહિ પરંતુ) ચાલુ ભાષા જ જાણનારાઓ જો જરા વિચાર કરે, તો એમને ખબર પડી શકે ખરી, કે એમનો ઝગડો કેવો હોય છે. નિર્મળ સ્ફટિકના પ્યાલામાં રાતી મદિરા ભરવાથી પ્યાલો પણ લાલ દેખાય, ને એ બાબતમાં જાણકાર તથા અજાણ વચ્ચે ઝગડો થઈ પડે, તેના જેવો એ ઝગડો હોય છે. અજાણ મનુષ્ય કહે, કે પ્યાલો રાતો છે, ને બુદ્ધિમાન કહે, કે, લાલીથી પ્યાલો અલિપ્ત છે. છતાં
(૧૧૯)
પોતાનાથી અલગ એવી લાલીના સંગને લીધે એ અમસ્તો જ લાલ ભાસે
છે. એવું ઘણું-ખરૂં દુનિયામાં બનતું રહે છે.
(૯) ઉપર કહેલા (જનક – યાજ્ઞવલ્ક્યના આખ્યાનવાળા) અધ્યાયમાં આપણે એ હકીકત પુરવાર કરી ચૂક્યા છીએ, કે આત્મા કેવળ જ્યોતિ છે, ને શરીરમાં અંગો તથા ઈંદ્રિયો, એની અંદર પોતાનો સઘળો વ્યવહાર કરે છે. એમનો વ્યવહાર આત્મજ્યોતિ વિના ન થઈ શકે, છતાં, એ જ્યોતિ એમના વ્યવહારમાં ભળતી નથી. બલકે, દુનિયાનો વ્યવહાર સૂર્યને કે દીવાને અજવાળે થતો હોવા છતાં, સૂર્ય કે દીપક એ વ્યવહારના કર્તા નથી બની જતો. એવી જ વસ્તુસ્થિતિ આ અંતર્જ્યોતિ આત્મજ્યોતિ પરત્વે હોય છે.
(૧૦) પરંતુ, સૂર્ય કે દીપક તો, બાહ્ય, એટલે કે અનાત્મજ્યોતિ છે, તેથી એનામાં અન્યોનો વ્યવહાર થતો હોવાનું કલ્પાતું પણ નથી. જ્યારે, આ જ્યોતિ, એટલે કે આત્મજ્યોતિ તો, માણસની અંતર્જ્યોતિ છે, તેથી એ (ઈંદ્રિયો) ના વ્યવહાર, પેલા કટોરા તથા મદિરાની રાહે, અજાણ મનુષ્યને આત્મજ્યોતિમાં થતા (એટલે કે પોતાના હોય એવા) દેખાય છે. ત્યાં, દર્પણના મહેલમાં પેસીને પોતાના જ પડછાયા સામે ભસતા શ્વાન જેવી એની દશા થાય છે, ને જ્ઞાનીઓ સાથે એ વ્યર્થ ઝગડા કરે છે.
(૧૧) પાછલાં અધ્યાયમાં આપણે નક્કી કરી ચૂક્યા છીએ, કે આંખ દેખે છે, કાન સાંભળે છે, નાક સૂંઘે છે, જીભ ચાખે છે, વાણી બોલે છે, હાથ પકડે છે, ને પગ ચાલે છે, અને એ બધો વ્યવહાર, માણસના અંતર્જ્યોતિ-સ્વરૂપ આત્માને લીધે થતો હોય છે. દાખલા તરીકે, લેખક પણ લેખન-કાર્ય દીવાને અજવાળે કરતો હોવા છતાં, એનું લખવાનું કાર્ય દીપકને સ્પર્શતું નથી. તેવી જ રીતે, આંખ, કાન, નાક, જીભ, વાણી, હાથ, પગ ઈતરની પ્રવૃત્તો, કંઈ આત્માની પ્રવૃત્તિઓ નથી બની જતી, બલકે, એ (આત્મા) તો, જોતો છતાં નથી જોતો, સાંભળે છતાં નથી સાંભળતો, બોલતો છતાં નથી બોલતો, પકડતો છતાં નથી પકડતો, ચાલતો છતાં નથી ચાલતો. – જેવી રીતે કે કટોરો લાલ હોવા છતાં લાલ નથી હોતો!
(૧૨) અને ભૂખતરસ પણ, પ્રાણોના ગુણ છે, કેમકે એ જ અન્નને પચાવે છે. જેમ દેહ પોતાની ગતિમાં ઢીલો પડે છે. ત્યારે, અન્ન જળની
(૧૨૦)
જરૂર દેહને બદલે, એ (પ્રાણો) ને પડે છે. પણ પ્રાણોને એ મળવાથી,
એ દેહની ઢીલાશ બદલાઈ જાય છે. એ પ્રાણોની ચેષ્ટા પણ, થાય છે. તો એ આત્મજ્યોતિના જ પ્રકાશમાં, તોયે, મદિરાની લાલી જેમ કાચમાં પ્રવેશતી નથી, તેમ એ ચેષ્ટાઓ આત્મજ્યોતિમાં પ્રવેશી શકતી નથી, ને એ (આત્મજ્યોતિ) ની અવસ્થા તો, સર્વ સમયે, ભૂખમાં તૃપ્તિની, ને તરસમાં તરસ વગરની રહે છે.
(૧૩) એવી રીતે, શોક, લોભ, ક્રોધ, કૃપા, કામ, પવિત્રતા, ખેદ, પ્રેમ, આનંદ, દુઃખ, પરિશ્રમ, શત્રુતા, – એ બધાંયે, મનના તરંગો છે, એ નિઃસંદેહ હકીકત છે કે એ ભાવો પણ, એ આંતરિક આત્મજ્યોતિને જ પ્રતાપે દિલમાં તરંગો ઉપજાવે છે. છતાં એ માત્ર દિલનાં મોજાં છે, ને આત્મા સાથે એમને કશું લાગતું-વળગતું નથી. એ (આત્મા) તો, એ સર્વને દેખનારો સાક્ષી જ છે. એ સાક્ષી અથવા સાહેદ, કંઈ કર્મકાંડમાં કોઈના કહેવાથી પક્ષકાર નથી થઈ જતો.
(૧૪) એ ગમે તેમ હોય, પણ, મનુષ્યનાં અંગો તથા તેની ઈંદ્રિયોની સમસ્ત ચેષ્ટાઓ, આ આત્મજ્યોતિના પ્રકાશમાં, અથવા કહો કે, સાક્ષીમાં થાય છે. તો પણ, તે એ પ્રવૃત્તિઓનો કર્તા નથી હોતો, ને જેવો ને તેવો પવિત્ર અસંગાત્મા રહે છે. એજ કારણે, યાજ્ઞવલ્ક્ય મુનિએ જાગ્રત, સ્વપ્ન, તથા સુષુપ્તિમાં, અન્યોની પ્રવૃત્તિઓ તથા અન્યોના ગુણોનું, અન્યય-વ્યતિરેકની યુક્તિ કરીને, રાજાને આત્મજ્ઞાન આપ્યું હતું.
(૧૫) જેનામાં જે ગુમ હોય છે, તે ગુણની તેનાથી અલગ હસ્તી નથી હોતી, જાગૃતમાં, જાગૃતની પ્રવૃત્તિઓ હોય છે. જો કે, એ પ્રવૃત્તિઓ આત્મામાં થતી હોવાની ખબર (કોઈને પણ) પડતી નથી, પરંતુ સ્વપ્નમાં જાગૃતની બધી ચેષ્ટાઓ તો જાગૃતમાં જ રહી જાય છે. ને સ્વપ્નની પ્રવૃત્તિઓ એનામાં થતી હોવાનું કલ્પાય છે. એવી રીતે, સ્વપ્નની પ્રવૃત્તિઓ પણ જાગૃતમાં નથી પ્રવેશ કરતી. એમ ખબર પડે છે કે, જાગૃત અને સ્વપ્નની પ્રવૃત્તિઓ, પેલાં અંગો તથા ઈંદ્રિયોની હોય છે. કે જે, ચારે તરફ, આત્મામાં કામ કરે છે. (એટલે કે, સૂક્ષ્મ ઈંદ્રિયો જાગ્રત તથા સ્વપ્નમાં સમાન પણે આત્મ-પ્રકાશમાં જ બધી હિલચાલ કરતી હોય છે. પરંતુ જાગૃતમાં વૃત્તિઓ બહિર્મુખ હોવાથી એ આત્મમાં નહિ,
(૧૨૧)
પરંતુ બહારના સ્થૂળ પ્રકાશોમાં કામ કરતી જણાય છે, પણ સ્વપ્નમાં,
બાહ્ય પ્રકાશ ન હોવા છતાં ઈંદ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ ચાલે છે ને, તે આત્મપ્રકાશમાં થતી હોવાની ખબર પડી શકે છે.) જેવી રીતે કાચના પ્યાલામાં લાલ મદિરા ભરવાથી એ પ્યાલો લાલ ને પછી દૂધ ભરવાથી, સફેદ દેખાઈ છે.
(૧૬) પરંતુ, પ્યાલામાં મદિરા કે દૂધ ન ભરવામાં આવે, અને ખાલી કરવામાં આવે, તો એ નથી લાલ રહેતો કે નથી રહેતો સફેદ. એવી રીતે સુષુપ્તિમાં, આત્મામાં બધી જ પ્રવૃત્તિઓનો અભાવ રહે છે. તે ઉપરથી સમજાય છે, કે આત્મા નથી કશું જાગ્રતમાં કરતો, તેમ નથી કંઈ સ્વપ્નમાં કરતો, પરંતુ જાગ્રતમાં એવો ભ્રમ થાય છે, કે જાણે આત્માથી ભિન્ન એવા અંગોની પ્રવૃત્તિઓ આત્મામાં થાય છે. ને સ્વપ્નામાંયે, આત્માથી અન્ય એવી ઈંદ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ આત્મામાં થતી હોવાનો ભાસ થાય છે. પરંતુ, જોવું-જાણવું, એ આત્માનો સ્વાભાવિક ગુણ છે, કેમકે, જાગૃતની હીલચાલો એ જાગૃતમાં દેખે-જાણે છે. સ્વપ્નની સ્વપ્નમાં, ને સુષુપ્તિમાં, એ સર્વ (અંગો-ઈંદ્રિયો) નો અભાવ, તથા એમની હિલચાલોનો પણ જે અભાવ હોય છે, તે એ જાણે છે. તેથી આપણને જણાય છે કે, જોવું-જાણવું, એ એનો પોતાનો સ્વભાવ (અર્થાત્ ગુણ) છે. અને એ હકીકત પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે, જે પોતે કરતો નથી, ને માત્ર દેખે-જાણે જ છે, તે ખરૂં જોતાં સાક્ષી છે. ને સાક્ષીને કોઈ આરોપ લાગતો નથી.
(૧૭) એવી જ રીતે, જ્ઞાની જણ પણ, પોતાના અંગોની જે હિલચાલો થતી જુએ છે, તેનો સાક્ષી થઈને રહે છે. જ્યારે (કર્મફળ તથા વાસનાને અનુસરનારી) બુદ્ધિ ભલા-બૂરાનો વિચાર કરે છે, ત્યારે તેનામાં પોતાના (કર્મફળ તથા પોતાની વાસના) ને અનુસરતો સંકલ્પ પ્રકટે છે. પછી, એ સંકલ્પને અનુસરતી પ્રકૃતિ (એટલે સ્વભાવ) પ્રકટ થાય છે, પ્રકૃતિને તાબે રહેતી ઈંદ્રિયો ગતિમાન થઈને પ્રવૃત્તિ કરે છે. ને એને અહંકાર પોતાનું કામ માને છે, કેમકે એનો ગુણ જ એવો છે. પરંતુ આત્મનિષ્ઠ જ્ઞાનવાન પુરૂષ, એમાંના પ્રત્યેકની ચેષ્ટાઓને તથા તેમના પરસ્પર્શના સંબંધોને, માત્ર દેખે-જાણે છે, ને એનો માત્ર પ્રેક્ષક થઈ રહે છે. ત્યારે, એ બધાની ચેષ્યાઓનો સ્પર્શ એને થવા પામતો નથી. (ને તેથી, દુઃખસુખના
(૧૨૨)
ભાવ પણ એને કનડતા નથી.) એ જ કારણસર, સંસારના મૂળરૂપી જે લોભ
છે, તે પણ, એક પ્રકારનો મનનો સંકલ્પ જ છે, અને તે, બુદ્ધિને અધીન વર્તે છે. અને એ બધું – બુદ્ધિ, લોભ, સંકલ્પ અને અહંકાર, અંતઃકરણના ધર્મો, ને એના જ વૃત્તિ-તરંગો છે. એવી રીતે, જ્ઞાન વડે, લોભની જડ ઉખડતી જાય છે. નહિ કે તપથી કે કાયાને કષ્ટાવવાથી. તેથી તો યાજ્ઞવલ્ક્યે એવો સંકેત કર્યો હતો, કે, જે લોભની જડ ઉખેડે છે, તેને સંસાર નથી હોતો. અને લોભને તે જ ઉખેડી શકે છે, કે જે આત્માને જાણે છે.
(૧૮) એવી રીતે સિદ્ધ થાય છે કે આત્માના જ્ઞાનથી લોભ ઉખડી જાય છે. અરે, લોભ, હંકાર, ક્રોધ, ઉત્કર્ષ, અપકર્ષ – એ બધાની જડને જ્ઞાન ઉખેડી નાખે છે. કેમકે, એ (આત્મા) તો, એ બધાંનાં નખરાંનો દ્રષ્ટા છે. અને, નાટકનો પ્રેક્ષક પોતે કંઈ નામે નખરાં ન કરે, તેમ પોતે અન્ય કોઈનાં નામે – નખરાંરૂપ પણ ન બની જાય. વેદની વાણી એનું સમર્થન કરે છે કે “(કર્મફળના) ન્યાયની સાંકળથી છૂટી જઈને જ્ઞાની જન પ્રસાદમાં પ્રવેશે છે. એને પુણ્ય-પાપ તપાવતાં નથી. પુણ્યોથી એ વધી જતો નથી, તેમ પાપથી ઘટતો નથી. એ તો, એવો ને એવો પ્રેક્ષક રહે છે.”
(૧૯) કેટલાક અજાણ લોકો અહીં વાંધો ઉઠાવે છે, કે આત્મા જો કે જ્ઞાનમાં અસંગ, દ્રષ્ટા અને સાક્ષી રહે છે. તો પણ, અહીં જેવી રીતે (જ્ઞાનીઓ) અહંકાર અભિમાન કરે છે. તેવી રીતે, અંતમાં (એટલે કે પરલોકમાં) એ જ્ઞાનીનેયે સજા પણ થાય છે જ. પરંતુ એ વાંધો વજુદ વગરનો છે. કેમકે અહીં (જ્ઞાની-અજ્ઞાનીમાં) જે ફરક પડે છે, તે એ છે, કે એવા જ્ઞાની જ્યાં સુધી જીવતો રહે છે, ત્યાં સુધી એના અંગ (એટલે કે, જાગૃતમાં કામે લાગી રહેતા અવયવો) અને એની ઈંદ્રિયો ( એટલે કે સ્વપ્નમાં વગર અવયવે કામ કરતી જણાતી સૂક્ષ્મ ઈંદ્રિયો) ચિત્રવત બની રહે છે. (માત્ર દેખવા પૂરતાં) અને, જેવી રીતે, (ફૂટબોલ જેવામાં) એક સ્થળે જરા કાણું પડતાં બધાં વાયરો નીકળીને વિશાળ વાયુમાં ભળી જાય છે. તેવી રીતે, મૃત્યુમાં, જ્ઞાની જનના અવયવ – ઈંદ્રિયો (નો રસકસ) પેલી જ્યોતિમાં લીન થઈ જાય છે. તથા આધિદૈવિક ઈંદ્રિયો (એટલે કે સર્વનું દૈવત) પણ એનામાં ઠલવાઈ જાય છે.
(૧૨૩)
(એમ મન તથા ઈંદ્રિયો જ્ઞાનના છીદ્ર દ્વારા અહીં ને અહીં જ વેરાઈ જતાં
હોવાથી) એવા જીવાત્માને ઉત્ક્રાંતિ કે પ્રલય થવાપણું નથી હોતું. (જીવને પરલોક લઈ જનારી વાસના શેષ નથી રહેતી. એની કોથળી ફાટી જતાં, પરલોક લઈ જનારૂં કશું રહેતું નથી. તેમ પરલોકમાં લઈ જવાનું પણ કંઈ રહેતું નથી.) દેહમાં વસતી આધ્યાત્મિક ઈંદ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ જીવનમાં જેવી રીતે (આત્મામાં) માત્ર કલ્પિત હોય છે, તેવી રીતે, ઈશ્વરીય માયાની બધી પ્રવૃત્તિઓ પણ આત્મામાં કલ્પિત હોય છે, તેથી કરીને, પોતાનાથી ભિન્ન એવી ઈંદ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓને લીધે, પોતે (આત્મા) કર્તા હોવાની કલ્પના થાય છે, તેવી રીતે, ઈશ્વરનાં કામ પણ એનાં કામ ગણાઈ જાય છે. (ઈશ્વરનું કામ કયું? સૃષ્ટિનું કહેવાતું સર્જન. જેમ દેહ ઈંદ્રિયોના વ્યષ્ટિ કાર્યોનો કર્તા આત્મા પોતે થઈ જતો મનાય છે. તેમ, ઈશ્વરની માયાનું સમષ્ટિ સર્જનનું કામ પણ, જ્ઞાનીના આત્માનું જ કામ થઈ જાય છે. ને એવી રીતે, એ સ્વયં પોતાને ઈશ્વરરૂપે જાણે છે. ઈશ્વરનું વાસના શૂન્ય ‘સર્જન’ માયામય છે, ને મનુષ્યનું વાસનામય સર્જન પણ માયામય છે. જ્ઞાનીજન જાણી જાય છે, કે ઉભય કેવળ માયાનાં જ કામ છે. એ ઉભયનું મૂળ વાસના છે. એ વાસના ઉડી જતાં, સર્જન તેમ જ જીવનવ્યવહાર, ઉભય ઉડી જાય છે. ને જીવાત્મા પોતે કેવળ સાક્ષી, અસંગ પરમાત્મા સ્વરૂપ, શુદ્ધ-બુદ્ધ મુક્ત શેષ રહે છે.) એ જીવાત્માનો પરલૌકિક વિજય છે, અને તેથી તો, એ “પ્રસાદ” છે. જ્યારે કર્મફળ ન્યાયને માર્ગે જનારને એ મહાકષ્ટે મળવા પામે છે. અને, મળે તોયે, એ ઘણું વેગળું થઈ જાય છે. – (અનેક ભવે માંડ મળવા પામે છે.)
(૨૦) જે બનવાનું હોય, તે અવશ્ય નાશ પામે છે. અને આત્મવિદ્યામાં તો, બનવા બનાવવાપણું નહિ, પરંતુ માત્ર જાણવાપણું હોય છે. તેથી કરીને આ જ્ઞાનનો વિજય અવિનાશી છે. અને કર્મમાર્ગમાં, મહા મોટા પરિશ્રમ, પારવગરના સમય, લાંબા આયુષ્ય, ને સખ્ત લમણાફોડની જરૂર પડે છે. અને તેમ છતાં એ, એનું (સ્વર્ગરૂપી) ફળ નિત્ય નથી હોતું. જ્ઞાનમાં, નથી કંઈ મહેનત-મજૂરી, કે નથી કંઈ કડાકૂટ કરવાની, ને આત્માનું આવી રીતે હોવાનું માત્ર જાણવાનું હોય છે. અને, એ જ ખરી સફળતા છે. કે જે કર્મફળ-ન્યાયના કર્મ-કાંડના ફળથી વિરૂદ્ધ એવી જ્ઞાનની સફળતા, નિત્ય પણ છે. તેથી તો યાજ્ઞવલ્ક્ય મુનિએએ વિષયમાં ઈશારો કર્યો છે.
(૧૨૪)
જે જ્ઞાનીના પ્રાણ કાયાની બહાર ઉછળી પડતા નથી, પણ બ્રહ્મલીન થઈ
જાય છે.
(૨૧) હવે, માત્ર ચાલુ ભાષા જાણનારા સમક્ષ આ રહસ્ય ખુલ્લું થાય તે માટે, અમે સ્પષ્ટપણે કહીએ છીએ કે, આ બધું તર્કપુરઃસર તેમ વેદોનાં વચનો વડે પણ સિદ્ધ છે. તેથી, પહેલાં અમે આ રહસ્યની સત્યતાનાં કારણો બતાવીશું, ને પછી વેદની પ્રતિજ્ઞાઓના મંત્રોનો પણ અનુવાદ કરીશું. કે જેથી કરીને એના વિષે અમારા શિષ્યોના મનમાં કશી શંકા રહેવા ન પામે.
(૨૨) (શંકા કઈ છે? શરીર તથા અંતઃકરણ વડે જે કંઈ થતું હોય છે. તે બધું આત્મા વડે જ થતું હોવા વિશેની) આ શંકાના ઉત્તરમાં તમે એવું જાણો છો, કે અંતઃકરણ સાથે આત્માનો સંબંધ સાવ ભ્રાન્તિમય છે, ને આત્માના પ્રતિબિંબનો અંતઃકરણ સાથેનો સંબંધ, સહોત્પતિ પૂરતો છે. (એટલે કે, આત્માની છાયાની સાથોસાથ અંતઃકરણની ચેતનાનો ઉદભવ થાય છે. ને આત્માની છાયાના જવા સાથે અંતઃકરણની હસ્તી મટી જાય છે. – એટલા પૂરતો એ બેનો ‘સંબંધ’ છે.) અને અંતઃકરણનો શરીર સાથેનો સંબંધ, કર્મોના ભોગ પૂરતો જ છે, કેમકે, જ્યાં સુધી કર્મ-ભોગ રહે છે. ત્યાં સુધી જ અંતઃકરણનો તથા અધ્યાત્મ-ઈંદ્રિયોનો દેહ સાથેનો યોગ ટકે છે. જેવા જીવના આ ભવના ભોગ પૂરા થઈ જાય છે, ને બીજાં કર્મો નવા ભોગ આપવા તૈયાર થઈ જાય છે, કે તરત, એ ઈંદ્રિયો આ દેહ સાથેનો પોતાનો સંબંધ તોડી નાખે છે. બીજા ભવના દેહ સાથે એ જોડાઈ જાય છે, ને ત્યાંના ભોગ ભોગવવામાં મચી પડે છે. (તે સિવાયની આત્માને તેમાંના કશા સાથે કશી પણ લેવા-દેવા નથી હોતી, ને માત્ર કામ પૂરતું કામ હોય છે. એ કામ પૂરૂં થયું, કે આત્માનો અંતઃકરણ સાથેનો, આત્માનો-પ્રતિબિંબનો અંતઃકરણ સાથેનો, અંતઃકરણ તથા ઈંદ્રિયોનો દેહ સાથેનો—એ બધા કહેવાતા સંબંધોની ભ્રાંતિ નાશ પામે છે.)
(૨૩) આત્માનું જે પ્રતિબિંબ અંતઃકરણમાં (ચેતનારૂપે) પડે છે. તેનો અંતઃકરણ સાથેનો સંબંધ કંઈ કર્મોને લીધે થયેલો નહિ, પણ માત્ર સહોત્પ્તિનો છે. કેમકે (વાસનારૂપે) અંતઃકરણ ઉત્પન્ન થતાની સાથે જ એનામાં આત્માનો પ્રકાશ (છાયારૂપે) ટપકી પડે છે,-જેવી રીતે કે, આયનાનો કાચ સાફ થવા સાથે જ તેમાં એને સાફ કરનારનું પ્રતબિંબ પડે છે.
(૨૪) તે સાથે વળી, જીવાત્માની રોજ-રોજની સુષુપ્તિમાં, મન તેમજ વૃત્તિઓ, બધાં નષ્ટ થઈ જાય છે. ત્યાં લોભ, ક્રોધ, કામના, અહંકાર, તું, હું, એમાંનું કશું જણાતું નથી,

(૧૨૫)
ને દેખાય છે. માત્ર એ સર્વનો અભાવ તથા વિસ્મૃતિ, એ સર્વને ન
જાણવાપણું. પરંતુ વળી પાછું જાગ્રત તથા સ્વપ્નમાં, મન તથા મનોવૃત્તિઓ નવેસર ઉત્પન્ન થઈ જાય છે, અને તેની સાથોસાથ, તેમાં આત્માનું પ્રતિબિંબ પણ ઉત્પન્ન થઈને એને સતેજ કરે છે. (એમસહોત્પત્તિ થાય છે.) અહંકાર (મનનું જ કાર્ય હોવાથી, તેના) સંબંધથી (આત્મા અંતઃકરણના સંયોગ) માં તથા દેહમાં જીવાત્માને હું પણાની ભ્રાન્તિ થાય છે. તેથી, આત્માના પ્રતિબિંબનો અંતઃકરણ સાથેનો સંબંધ ફક્ત સહોત્પત્તિનો હોવાનું સાબીત થાય છે.
(૨૫) પ્તિબિંબ અને બિંબ, એ બે નો સંબંધ એક-પણાનો હોય છે. જે અસલ બિંબ એટલે કે આત્મા છે, તે જ મનુષ્યનું (સાચું) હું-પણું છે, અને આત્મા શબ્દ વડે વેદોમાં એજ કહેવાયો છે, ને એજ (આત્મા, અર્થાત્ મનુષ્યનું સાચું હું-પણું) બ્રહ્મ છે. બિંબને પ્રતિબિંબ એકજ હોવાને કારણે, અંતઃકરણમાં પડેલું અંતઃકરણ સાથે એકાકાર થયેલું પ્રતિબિંબ, પોતે જ આત્મા હોવાની મનુષ્યને ભ્રાન્તિ થાય છે. અને તેને લીધે, એ પ્રતિબિંબની મદદથી થતી અંતઃકરણની તથા ઈંદ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ પણ, આત્માની જ હોવાની ભ્રમણા ( ઉભયના નિષ્કપટપણાને લીધે) થવા પામે છે. એવો જે પ્રતિબિંબ તથા અંતઃકરણનો સંબંધ હોવાનું માણસને લાગે છે, તે ભ્રાન્તિમય કહેવાય છે.
(૨૬) એ તો દેખીતી હકીકત છે. કે દર્પણમાં માણસને પોતાનો ચહેરો દેખાય છે, ત્યાં એને (દર્પણ તથા મુખના પ્રતિબિંબ) ની એકતાનો સંબંધ દેખાતો હોય છે. દર્પણના હાલવાથી પ્રતિબિંબ પણ હાલે છે, ને (અસલ ચહેરારૂપી) બિંબ તો, એવું ને એવું સ્થિર રહે છે. ત્યારે પણ બુદ્ધિમાન મનુષ્ય જાણે છે, કે હાલવું મારા ચહેરાનું નહિ, પણ દર્પણનું છે. ને અજાણ બાળકને એમ લાગે છે, કે, “હું જ હાલું છું” એવી રીતે, અહંકાર તથા અંતઃકરણની પ્રવૃત્તિઓને કારણે, આત્માનું પ્રતિબિંબ પણ પ્રવૃત્તિ કરતું ભાસે છે. તો પણ, જ્ઞાની જનને એવો નિશ્ચય હોય છે કે, “હું એ પ્રવૃત્તિ નથી કરતો, પણ આરામમાં છું.” અને મૂર્ખ જન, દુઃખની મનોવૃત્તિઓ વડે (સ્વયં) દુઃખી તથા સુખની મનોવૃત્તિઓ વડે પોતે સુખ જાણતો, દુઃખ સુખ પામે છે.
(૨૭) જ્ઞાન તો, ભ્રાન્તિને ટાળે છે. એ અંતઃકરણને, કે અંતઃકરણની વૃત્તિઓને દૂર નથી કરતું, તેમ દેહનો કે કર્મોનો પણ નાશ નથી કરતું. આપણે જેવું સ્પષ્ટ રીતે લખી જણાવ્યું છે તેવા પ્રકારના જ્ઞાનથી ભ્રાન્તિ દૂર થઈ જાય છે. પણ
(૧૨૬)
અંતઃકરણ તથા અંતઃકરણની પ્રવૃત્તિઓ તો બધી, જેમની તેમ ચાલતી રહે
છે, ને પ્રારબ્ધ કર્મો પણ જેમને તેમ કરતાં ભોગ પૂરા પાડતાં રહે છે. પરંતુ, દર્પણમાં પોતાના મુખ તથા તેની વર્તણુકને જોનારો પેલા જ્ઞાની જન તો, જેવો ને તેવો રામમાં સ્થિર રહે છે, જ્યારે મૂઢ માણસ, એની એ વૃત્તિઓ સાથે એકાકાર થઈને, પોતે જ એ (હલન ચલન રૂપી) વર્તણુંક કરતો જેવો થઈ જાય છે.
(૨૮) અહીં રહસ્યની ઘટના એ છે, કે સુષુપ્તિમાં અંગોના થાકને લીધે, અંતઃકરણ, તથા અંતઃકરણની વૃત્તિઓ નષ્ટ થઈ જાય છે. તો યે, આ ભ્રાંતિ તથા અજ્ઞાન વિદ્યમાન રહે ત્યાં સુધી, એ ભ્રાન્તિનું કારણ જે અજ્ઞાન છે, તેનામાં એ વૃત્તિઓ દાખલ થઈ જાય છે, ને વળી પાછી, કર્મોને કારણે જાગ્રતમાં ભોગ માટે ઉભરાઈ ઉઠે છે, પરંતુ, અહીંના ભોગ સમાપ્ત થઈને બીજા દેહના ભોગ માટેનાં કર્મો ઉદય પામે છે, ત્યારે, આ દેહ સાથેનો એ વૃત્તિઓનો વ્યવહારિક સંબંધ તૂટી જાય છે, ને એ બીજા દેહ સાથે લાગી જાય છે. એમ થવું, એ જ સંસાર છે. તેથી, સંસારનું મૂળ લોભ તથા અજ્ઞાન જ છે.
(૨૯) પરંતુ, જ્ઞાની જનને પોતાની સાચી ઓળખાણ થયેલી હોવાને કારણે, એ અજ્ઞાનને તથા (તેમાંથી નીપજતા) લોભને હટાવી દે છે. એના ભવના ભોગ, તથા એની અંતઃકરણની વૃત્તિઓ પણ, મૂઢની જેમ, જીવન પર્યન્ત પોતાના ડખાપંચક કર્યા કરે છે. જેવી રીતે જડથી કાપી નાખેલું ઝાડ પણ અમુક દિવસ લીલું-છમ રહે છે, પરંતુ સમય પાકતાં આપમેળે સુકાઈ જાય છે. એમ અહીંના ભોગ જ્યારે પરવારી જાય, ત્યારે, જ્ઞાની જનનાં પ્રાણ તથા મનોવૃત્તિઓ આત્મામાં લીન થઈ જાય, બહાર નીસરે નહિ, ને ઈશ્વરના પ્રાણ તથા તેની મનોવૃત્તિઓમાં પ્રવેશ કરી જાય. (કેમકે, કોઈ વાસના બાકી રહી હોય, તો જ તેની વૃત્તિ પુનર્ભવમાં ઉઠે ને!
(૩૦) જે વૃક્ષ મૂળથી ન કાપતાં, માત્ર ઉપરથી છંટાયું હોય, તે પુનઃ અંકુરો કાઢે છે. તેવી રીતે જ્યાં સુધી આત્માનો (અંતઃકરણ તથા દેહ સાથેનો જે) સંસારના મૂળરૂપ અજ્ઞાનજન્ય સંબંધ છે, તે દૂર નથી થયો ત્યાં સુધી, ચાલુ ભોગ પૂરા થઈ જવાને કારણે, ડાળાં-પાંખડા રૂપી દેહ તથા તેનાં અંગો છંટાઈને દૂર થાય, તોયે, અજ્ઞાનરૂપી એનાં મૂળ દ્રઢ હોવાથી બીજા ભવના દેહ તથા અંગોરૂપી અંકુરો પ્રકટાવીને, જીવાત્મા બીજો જન્મ પામે છે.
(૧૨૭)
(૩૧) પરંતુ, જ્ઞાનીનાં દેહ, અંતઃકરણ તથા અંતઃકરણની વૃત્તિઓ તો,
(દેખીતી રીતે ઉપર-ઉપરથી વિદ્યમાન હોવા છતાં), જડથી કપાઈ જાય છે, ને શરીર પડતાં, એ પ્રાણ આત્મામાં લીન થઈ જાય છે. જેવી રીતે કે તપેલી તાવડીમાં પાણીનો છંટકાવ બળી જાય છે. પછી ફરીથી એ (જ્ઞાની જીવાત્મા) ને અંકુરો નથી ફૂટતા, જેવી રીતે કે જડથી કપાયેલાં વૃક્ષને નથી ફૂટતા. અને એ જ છે જ્ઞાનીની મુક્તિ.
(૩૨) અહીં બીજી પણ એક શંકાને સ્થાન રહે છે. જ્ઞાનની ભ્રાન્તિ તથા અજ્ઞાનતા જ્ઞાન વડે જ્યારે દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે, જેવી રીતે મૃત્યુમાં એ દૂર થઈ જાય છે તેમ સુષુપ્તિમાં પણ એનો નાશ રોજ રોજ થાય છે. તો પછી, સુષુપ્તિમાંથી પણ (જાગવા સાથે) એ પાછાં ઊઠવાં ન જ જોઈએ, (છતાં ઊઠે છે.) વળી, જ્ઞાનીને પણ આપણે, મૂઢ મનુષ્યની જેમ જ, સૂતો ને જાગતો જેવો થતો જોઈએ છીએ. જો જ્ઞાનીની મનોવૃત્તિઓ પણ સુષુપ્તિમાં નાશ પામતી તથા વળી પાછી જાગી ઉઠતી જોવામાં આવે છે. તો પછી, મરણ બાદ પણ એ પાછી ન જ જાગી નીકળે, એવું માનવાને કશું કારણ નથી.
(૩૩) આનો ઉત્તર એ છે, કે નિદ્રામાં જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા મન બેકાર થઈ જાય છે, ને તેમનાં પોતપોતાનાં સ્થાનોમાં જે ખાસ ખાસ પ્રાણો રહેલા હોય છે, તેનો લય થઈ જાય છે. તેથી, આંખમાં જે પ્રાણ છે, તે, ત્યાં બેકાર એટલે કે નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે. અને પોતાની ઉપર પડદાની જેમ ઢંકાયેલી હ્રદયકમળના આવરણમાં જે મન વસે છે, તે પણ નિષ્ક્રિય થઈ જઈને, પોતાના પ્રાણરૂપ એ હ્રદયકમળમાં લય પામે છે,- એમાં શમીને શાંત થઈ જાય છે. મનના એ આવરણ સ્થાનને સંસ્કૃતમાં પુરીતકા નાડી કહે છે, કેમકે, એ આવરણ ઝીણી નાડીઓ તથા અંગોનું બનેલું હોઈ, હ્રદયકમળ ઉપર વીંટાઈ રહેલું છે. મન એ હ્રદયકમળ (અર્થાત્ અંતઃકરણ) માં શમી જતાં, તે, અને ચેતન આત્માનું તેમાં (ચેતના રૂપે) પડેલું પ્રતિબિંબ, તેની સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે. બિંબ અને પ્રતિબિંબ, સ્વરૂપે એક જ છે. જ્યારે અંતઃકરણ શાન્ત થઈ જાય છે. ત્યારે, જે આત્માના પ્રતિબિંબરૂપી ચેતના એનામાં હતી તેની સાથે ભળી જાય છે. એટલે કે, ત્યારે ત્યાં શેષ રહે છે, માત્ર એ આત્માના પ્રતિબિંબરૂપી ચેતના – અને બિંબ તથા પ્રતિબિંબ, સ્વરૂપે એક જ હોવાથી, પ્રતિબિંબ સાથે એકાકાર થઈ ગયેલું અંતઃકરણ પણ, આત્મબિંબમાં અર્થાત્ બ્રહ્મમાં ભળી જાય છે. – જેવી રીતે કે, અરીસામાં મુખનું પ્રતિબિંબ, રીસો હટી જતાં, પુનઃ મુખ-બિંબમાં ભળી જાયે છે. પરંતુ જીવનશક્તિ રૂપી જે પ્રાણો છે, તે નકામા
(૧૨૮)
બનતા નથી, નષ્ટ થતા નથી, ને પૂર્વવત્ કામ કરતા રહે છે.
તેને લીધે તો, ઊંઘતો માણસ શ્વાસ લેતો હોય છે, પણ મરી ગયેલો શ્વાસ નથી લેતો હોતો.
(૩૪) જેવી રીતે સૂર્યના કિરણો અસ્તકાળે સૂર્યમાં સમાઈ જાય છે, ને એનો ઉદય થતાં તેમાંથી પુનઃ પ્રકટી નીકળે છે, તેવી રીતે, નિદ્રામાં જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા અંતઃકરણ નિષ્ક્રિય થઈને પ્રાણોમાં લીન થઈ જાય છે. ને જાગ્રતમાં પુનઃ પ્રકટી નીકળે છે. તેને લીધે, પ્રાણોના નિકળવા તથા લય પામવા સુધી, મૂઢ તેમજ જ્ઞાનીમાં, જાગ્રત-નિદ્રાનું પ્રવર્તન સમાનપણે થયા કરે છે. જ્યારે માત્ર જ્ઞાનેન્દ્રિયો જ નિષ્ક્રિય થાય પરંતુ મન પોતાનું કામ કરતું હોય છે, ત્યારે સ્વપ્ન થાય છે. જ્યારે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા મન, બંને નિષ્ક્રિય થઈને લય પામે છે, ત્યારે સુષુપ્તિ થાય છે. ને જ્યારે પ્રાણ નીકળી જાય, કે પછી આત્મામાં લય પામે, ત્યારે મરણ થાય છે. (અજ્ઞાની જનમાં અજ્ઞાનને લીધે ખડકાયેલી વાસનાઓને આધારે પ્રાણ વિદ્યમાન રહે છે, ને મરણ પછી, એ વાસનાઓને બીજા ઘરમાં લઈ જવાનું કામ પ્રાણ જ કરે છે. પરંતુ, જ્ઞાનીને વાસના ન હોવાથી, પ્રાણને વિદ્યમાન રહેવાનું, કે કશું લાવવા-લઈ જવાનું પ્રયોજન ન રહેતાં, એ નિરાધાર થઈને મોટા વાયુની ચેતનામાં વેરાઈને શમી જાય છે.)
(૩૫) પરંતુ, મૂઢના પ્રાણોની જડ તો, અજ્ઞાન તથા ભ્રાંતિમાં દ્રઢ રહેલી હોય છે. તેથી, તેનો પ્રાણ આત્મામાં લીન નથી થતો, પણ પુનઃ પુનઃ અંકુરિત થઈને નીકળી આવે છે, પોતાનાં કર્મો અનુસાર ભોગ ભોગવવા નવું શરીર બનાવે છે, ને તેની સાથે કર્મજન્ય સંબંધ બાંધે છે. એ “નવો જન્મ” કહેવાય છે. પણ જ્ઞાનીના પ્રાણની જડ, અવિદ્યા તથા લોભની ભોંયમાંથી ઉખડી જાય છે, ને અહીં ભોગોનો સામાન ખલાસ થવાથી, જેનાં મૂળ કપાઈ ગયાં છે, એવો પ્રાણ, પાછો અંકુરિત થતો, કે ક્યાંયે જવા માટે નીકળવા પામતો નથી. આત્મામાં લીન થઈ જાય છે, ને એ જીવની મુક્તિ થાય છે. તેથી, જ્ઞાનીની પણ જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા મનોવૃત્તિઓ, નિદ્રામાંથી તો પાછી જાગી ઉઠે છે, પરંતુ મૃત્યુમાંથી (પ્રાણનું વિસર્જન થવાથી) નથી નીકળતી.
(૩૬) આ દૈવી (એટલે કે કુદરતી) નિયમ જાણવાથી આપણને ખબર પડે છે, કે જ્ઞાનીનો તેમજ અજ્ઞાનીનો બાહ્ય વર્તાવ જીવનભર, સમાન રહે છે. જીવનમાં (જ્ઞાનીની) મુક્તિ એટલા પૂરતી હોય છે, કે અંતઃકરણની દુઃખ-સુખ રૂપી વૃત્તિઓને એ પ્રવર્તતી જોતો છતાં, એને પોતાનામાં થતી નથી જોતો, ને પોતાના નિજ-ધામમાં આરામ
(૧૨૯)
કરતો રહે છે. જ્યારે અજ્ઞાની, આત્મા તથા મનોવૃત્તિઓનો વિવેક ન કરતાં,
મનની દુઃખ-સુખ રૂપી વૃત્તિઓમાં પોતે દુઃખી-સુખી થયા કરે છે. જીવન દરમ્યાન, અજ્ઞાનીનો અહંકાર, એ વૃત્તિઓનો વર્તાવ પોતાનામાં થતો માને છે, એવો જ અલ્પરૂપમાં તોયે, જ્ઞાનીનો અહંકાર પણ એનો વર્તાવ પોતાનામાં થતો માને છે. તો પણ, અજ્ઞાનીને અહંકારની ધારણા છે. (એટલે કે એનામાં અહંકાર દ્રઢ થયેલો હોય છે,) જ્યારે જ્ઞાનીને (માત્ર વ્યવહાર પૂરતો જ એનો ઉપયોગ હોવાથી,) એનામાં અહંકારની દ્રઢતા નથી, પણ જે આનંદ-સ્વરૂપ છે, તેવા આત્મામાં જ એના અહંકારની (“એ જ હું છું” એવી દ્રઢ) ધારણા હોય છે. એવી (બ્રહ્મસ્વરૂપતાની) ધારણા, એ જ આત્મજ્ઞાન છે, ને દુઃખ-સુખ સાથે કંઈ લાગતું વળગતું નથી.
(૩૭) તો યે, જ્યાં સુધી (ગમે તેવા સ્વલ્પ તોયે) હું-પણા રૂપી અહંકાર મોજુદ છે, ત્યાં સુધી, દુઃખ-સુખની એ વૃત્તિઓને તે (શરીરભાવને કારણે) પોતાનામાં થતી સમઝતો, દુઃખને ટાળવાની તથા સુખ મેળવવાની યુક્તિઓ, પોતાની બુદ્ધિરૂપી સચીવ દ્વારા યોજતો, ને સંકલ્પ તથા પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા અંગોને હલાવતો રહે છે, ને આ ભવ માટે નિર્માણ થઈ ચૂકેલાં કર્મો, એના અહંકાર, મતિ, સંકલ્પ, લોભ, સ્વભાવ તથા અંગોની ગતિ, – એ સર્વનાં કારણ બન્યા કરે છે. પણ આત્મા તો, દીપકની જેમ, એ બધાની પ્રવૃત્તિઓનો પ્રકાશ, તથા સાક્ષીપણાની પ્રસન્નતા આપતો રહે છે. પરંતુ અજ્ઞાની જન, અહંકારમાં હું-પણાની ભ્રાંતિભરી ધારણા રાખતો, પોતે જાતે જ પ્રવૃત્તિ જ પ્રવૃત્તિનો કર્તા હોવાનો નિશ્ચય કરી બેસે છે. જ્યારે પેલો જ્ઞાની જન, અહંકારમાં અનાત્મતાનો તથા આત્મામાં હું-પણાનો નિશ્ચય રાખતો, આ સમસ્ત દ્રષ્યનો દ્રષ્ટા તથા સાક્ષી રહીને, એની વર્તણુંકનો તથા એનાં કર્મોનો સંગ પામતો નથી.
(૩૮) અન્યોની દ્રષ્ટિમાં, જ્ઞાની-અજ્ઞાનીની વર્તણુંક એક સમાન ભાસે છે. કારણકે, જેવી રીતે અજ્ઞાનીનો અહંકાર, એ (અહંમમતામય) વૃત્તિઓની પ્રવૃત્તિને પોતાની માને છે, તેમ, જ્ઞાનીનો અહંકાર પણ એ વૃત્તિઓ પોતાની થતી માને છે. અને, જેવી રીતે આનો અહંકાર પોતાના લાભ માટે અક્કલ દોડાવીને તરકીબો યોજે છે, તેવી રીતે એ જ્ઞાનીનો અહંકાર પણ, અક્કલ દોડાવીને, સારીરિક લાભ માટેની આવશ્યક યુક્તિઓ યોજે છે. એ કારણે જ, જગતના વ્યવહારમાં તો જ્ઞાની કે અજ્ઞાની, અન્યનાં પાપોના અપરાધી બનીને રાજશાસન દ્વારા એક સમાન સજા પામે છે. પરંતુ, તે ઉપરાંત, અજ્ઞાની તો પરલોકમાં પણ પોતાનાં એ કરતૂતોનો બદલો પામે છે.
(૧૩૦)
કેમકે, એનો અહંકાર બીજા જન્મમાં પાછો ઉભરાઈ ઊઠે છે, ને એ પાછલી
કરણીનો બદલો પામે છે. પરંતુ, જ્ઞાનીના પ્રાણ અહીંના અહીં સમાપ્ત થઈ ગયો હોય છે, તેથી, એ ફરી પાછા ફૂટી નીકળતા નથી. તેથી કરીને, એના અપરાધો “માફ” થાય છે, ને અજ્ઞાનીના નથી થતા, (કેમકે, જ્ઞાનીના કહેવાતા અપરાધો, કોઈ વાસના કે ગરજના માર્યા ઈરાદા પૂર્વક કરેલા નહિ, પરંતુ પ્રારબ્ધ કર્મફળ અનુસાર, થઈ ગયેલા તથા વગર ઈચ્છાએ આવી પડેલા હોય છે, ને તેથી, એ ખરેખરા નવા અપરાધ નથી હોતા. મન વડે કરેલું અપરાધ થઈ શકે. નહિ કે માત્ર શરીર વડે થયેલું.)
(૩૯) દુનિયાદારીના જે શાસકો ભેદ ન જાણતા હોય, ને એવું પણ જાણતો હોય કે જ્ઞાનીથી, ભૂલ કે બેદરકારી તથા પ્રારબ્ધ કર્મોના ભોગને કારણે, એવાં કામ (જાણી બુજીને) થઈ શકે જ નહિ, તે એવા જ્ઞાનીને અજ્ઞાનના જેટલી નહિ પણ તેનાં કરતાં હળવી સજા કરે, કે જેથી, એ પ્રમાદમાં ન રહે, ને સમાજની વ્યવસ્થા બગડવા ન પામે. મનુસ્મૃતિમાં એમ જ લખ્યું છે, કે તત્ત્વજ્ઞાની બ્રાહ્મણોનો સજા, દેહાધ્યાસી શૂદ્રોની સરખામણીમાં, સાવ ઓછી કરવી. (તેથી તો, અદાલતો અપરાધની પાછળ રહેલા આશયની ચોકસાઈ કરીને પછી, તે મુજબ સજા ફરમાવે છે.)
(૪૦) સંસ્કૃત નહિ જાણનારાઓ પણ, શું એટલું નથી સમજી શકતા, કે બુદ્ધિમાન મનુષ્યે ભૂલથી કરેલા પાપ બદલ એનો તિરસ્કાર કરવો, એ, જાણી-બુજીને પાપ કરનારા અજ્ઞાનીને ફાંસી દેવા સમાન છે! અરે, જ્ઞાનીના અપરાધમાં તો, “વાહ, ધન્ય છે આપની બુદ્ધિને.” એટલું વક્ર વસન પણ પૂરતું થઈ પડે, કે જેથી, એ સચેત રહીને એવી વર્તણુંકથી બચતો રહે. મૂર્ખ તો, વારંવાર કેદમાં પડવા છતાં ચોરી કર્યા કરે છે.
(૪૧) હાલ ચાલતા રાજ્યના કાયદા કાનૂન દ્વારા સર્વને એક સમાન સજા કરવાનું ચાલ્યું આવે છે, અને મનુના નિયમો પરત્વે (પક્ષપાતનો) આક્ષેપ કરવામાં આવે છે, તે, આ ફરક ન જાણવાને લીધે જ છે. એક તો, જ્ઞાની જન પાપમાં ફસાતો નથી. ને બીજું, જો એ ભૂલથી પાપ કરી બેસે છે, તો દુનિયાદારીની દ્રષ્ટિએ એ સજાને પાત્ર છે, તોયે, પરલોકમાં એ ક્ષમાપાત્ર છે, ને એનાં પાપ જે ન્યાયે ત્યાં ક્ષમ્ય છે, તે જ ન્યાયે એનાં પૂણ્યો પણ ત્યાં નિરર્થક છે. (કેમકે, પુણ્યનો બદલો કમાવા માટે નહિ, પણ
(૧૩૧)
પ્રારબ્ધાનુસાર કે અકસ્માત સહજ સ્વભાવે એનાંથી સારાં કામો થઈ જ જાય છે.
દાખલા તરીકે, યુધિષ્ઠીર, એકવાર દ્રૌપદીએ એને ઠપકો આપ્યો, કે તમે ધર્મ-ધર્મ કરીને નકામા અમને બધાંને દુઃખી કરો છો, ત્યારે, યુધિષ્ઠિરે જવાબ આપ્યો, કે “હે રાજપુત્રી, હું કંઈ ધર્મના ફળની આકાંક્ષાથી ધર્મ કરતો નથી, પણ ધર્મ મારો સહજ-સ્વભાવ જ છે. હું કંઈ ધર્મ કરતો નથી. પણ મારાથી ધર્મનું પાલન સહજ-સ્વભાવે થઈ જાય છે, તેમાં મારૂં કંઈ ચાલતું નથી.” પુણ્યના ફળ અહંકારને પ્રાપ્ત થાય છે, અને જ્યાં એ અહંકાર આત્મામાં એકાકાર થઈ જઈને ફરી પાછો ઉપજતો જ નથી, ત્યાં સત્કર્મોનો બદલો કોને મળે? તેથી, સારી કે બુરી, જે કંઈ કરણી હોય છે, એ બધી તો, એની નિકટમાં થતો વિલાસ (ખેલ-તમાશો) છે, ને એ પોતે, એ સર્વથી મુક્ત છે. ને વાસ્તવમાં, ભલાને નિષ્પાપ છે. બીજા તો કોઈ “ભલા” (નિરપરાધ) નથી. બધા જ અપરાધી હોય છે. કેમકે, પાપનું મૂળ ખરેખર લોભ છે. અને લોભ, આત્મજ્ઞાન વિના સમૂળો ઉખડતો નથી. અને અંતરિક્ષથી લઈને ધરતી સુધીનું કશું, કદી એ વગરનું ખાલી નથી હોતું. તેથી, બધા જ પાપીષ્ઠ છે, ને ક્ષમાપાત્ર કોઈ નથી, સિવાય કે આત્માને જાણનારો એ જ ખરેખરો નિરપરાધ અને મુક્ત હોઈ શકે છે.
(૪૨) જ્ઞાની જન પોતાની કરણી તથા પોતાનાં કહેવાતાં પાપો બદલ ક્ષમાપાત્ર છે જ. પરંતુ તેમાં વળી વિશેષતા એ છે, કે પોતાનાં કર્મો, તથા પ્રાણોથી મુક્ત થતાં એને ઈશ્વરીય કામ પણ મફતમાં મળી જાય છે, એ “પ્રસાદ”ની ખૂબી છે. ભલાઈ કરનારને તો, પોતાની મજુરીનો લાભ (ફળ) મળે છે. એ જેટલું પુણ્ય કરે, તેટલું પરલોકમાં ફળ પામે છે. પરંતુ, મજુર કે ગુલામ, કદીયે ઘરનો માલિક ન હોઈ શકે. અને વળી, મજુર કે ગુલામ અનંત કાળ સુધી ઘરમાં રહી પણ ન શકે, ને મજુરી તથા ચાકરી પૂરી થતાં એને ધકેલીને ઘરની બહાર કાઢી મૂકવામાં આવે, તેથી, મુર્ખ જન પુષ્કળ કષ્ટ ઉઠાવીને ટા તપ વડે ભલાઈ કરીને પુણ્ય કમાય, તો, બહુ બહુ તો પિતૃયાણ (રૂપી નીચલી કોટિનાં સ્વર્ગ) ને પંથે ચાલતો, અમુક નિયત કાળ સુધી સ્વર્ગીય ભોગ પામે. તોયે, એ માલિકની જેમ સ્વેચ્છાચારી તો ન જ થઈ શકે, ને ભોગ સમાપ્ત થતાં, એને પાછો અહીં ધકેલી મૂકવામાં આવે.
(૪૩) પણ જ્ઞાની, ખરૂં જોતાં, ઘરનો માલિક, ને સંપૂર્ણ સ્વાધીન છે. અરે, એ તો સ્વયં ઈશ્વરનોયે આત્મા છે. (જેવું કે ગીતામાં કહેલું છે.) કેમકે, જ્યારે મરણકાળે, એની એક-એક મનોવૃત્તિ તથા પ્રાણ, એના આત્મામાં લીન અથવા તન્મય થઈ જાય, ત્યારે, જેવી રીતે એક
(૧૩૨)
સ્થળની હવા કાઢી નાખવામાં આવે તો ત્યાં બહારની હવા મફતમાં જ એને
બદલે આવી ભરાય છે, તેવી રીતે, એના લીન થયેલા મન તથા પ્રાણોની જગા, ઈશ્વરનાં સમસ્ત મનો અથવા માયાવૃત્તિઓ અને પ્રાણ વડે સહજપણે આપમેળે પૂરાઈ જાય, અને તેમાં પણ જેવી રીતે શરીરના જીવન કાળમાં એ પોતાની પ્રત્યેક મનોવૃત્તિ પરત્વે (અસંગ) સાક્ષી આત્મા હતો, તેવી જ રીતે મરણ પછી પણ, એ સર્વ (ઈશ્વરીય) માયા અથવા મનોવૃત્તિઓનું તથા (ઈશ્વરીય) પ્રાણનુંયે (અસંગ) અધિષ્ઠાન બની રહે છે, (તે પણ એને સ્પર્શતાં નથી. મતલબ કે, ઈશ્વરની માયા પણ, એને સ્પર્શતી નથી, ને તેનાથીયે પર એવો, એ સ્વયં બ્રહ્મ-લીન રહે છે.)
(૪૪) આપણે કહી ચૂક્યા છીએ, કે (આત્માના) પ્રતિબિંબનો અંતઃકરણ સાથેનો સંબંધ પારસ્પરિક સહોત્પતિનો છે. તે રીતે, ઈશ્વરની મહાવૃત્તિઓ તથા પ્રાણવૃત્તિઓ એનામાં ભરાય છે. ત્યારે, આત્માનું જ પ્રતિબિંબ એ માયાવૃત્તિઓ તથા પ્રાણવૃત્તિઓમાં પ્રકટ થાય છે, ને ત્યારે, એ સ્વયં ઈશ્વર છે. (કેમકે માણસપણું જેમ મનનો એક તરંગ છે, તેમ ઈશ્વરપણું પણ, માયા મનનો એક તરંગ છે.) અને ત્યારે, ઈશ્વરના સંકલ્પો એના કલ્પિત સંકલ્પો, તથા ઈશ્વરનો અહંકાર એનો અહંકાર બની જાય છે. અને જેવી રીતે ત્યાં (જીવન કાળમાં) એના વ્યષ્ટિ અહંકાર, બુદ્ધિ, સંકલ્પ-શક્તિઓ તથા અંગો કામ કરતાં હતાં, તેવી જ રીતે, અહીં પણ એના સમષ્ટિ હંકાર, ઈશ્વરીય વિચાર અથવા બુદ્ધિ, અનાદિ સંકલ્પ તથા ઈશ્વરીય શક્તિઓ એનામાં પ્રવર્તે છે, ને પોતાને સ્વરૂપે એ નિત્યમુક્ત અસંગ આત્મા રહે છે, એ સૃષ્ટા, વિધાતા, કર્તા-હર્તા, તથા સંપૂર્ણ સ્વાધીન થઈ જાય છે. (જેવી રીતે સમુદ્રનું ટીપું પાછું સમુદ્રમાં ભળી જતાં, એ પોતે, વ્યષ્ટિ-ટીપું મટી જઈને સમુદ્રની સર્વ શક્તિઓનું સ્વામી, અને સ્વયં સમષ્ટિ-સમુદ્ર, તેમજ તેના તરંગો પણ બની જાય છે. તેમ, વ્યષ્ટિ જીવાત્મા પોતાનો “જીવ” ભાગ છોડી દઈને દેહ ત્યજે, ત્યારે, એ વ્યષ્ટિ મટી જઈને ઈશ્વરમાં કલ્પાયેલાં બધાં ઐશ્વર્યોનો કલ્પિત સ્વામી, સ્વયં ઈશ્વર બની જાય છે. અરે, એ ઈશ્વરીય કલ્પિત-સમષ્ટિ રૂપ માયાથીયે પર, એવો, સ્વયં અસંગ આત્માબ્રહ્મ બની રહે છે. ત્યાં, કર્મીપણા વડે મહાકષ્ટે કમાયેલા ક્ષણભંગુર સ્વર્ગના દેવપણાની તો વાત જ ક્યાં રહી!
(૪૫) એવા જ્ઞાનીની ઉપમા, જીવનમુક્તિ તથા વિદેહમુક્તિની દ્રષ્ટિએ આ રીતે થાય. એક મહાબુદ્ધિશાળી રાજપુત્ર હોય, તે નાનું
(૧૩૩)
સરખું રાજ્ય મળતાં, એક નિયમ બનાવે, ને મોટા મોટા સુયોગ્ય સુશિક્ષિત
નિયામકો તથા કારભારીઓની નીમણુંક કરીને પોતે નિશ્ચિત થઈને આરામ કરે, તથા પોતે જાતે કશું ન કરતાં, એ બધાનાં કામો ઉપર દેખરેખ રાખ્યા કરે, તેવી જ રીતે, એ જ્ઞાની પણ, પોતાના માનવપણાની નાનકડી રાજધાનીમાં પોતાના આત્માને અસંગ તથા નિર્લેપ જાણીને અહંકાર, લોભ, સંકલ્પ, પ્રકૃતિ, અંગો, જ્ઞાનેન્દ્રિયો, કર્મેન્દ્રિયો, – એ સર્વથી અલગ, અસંગ, વિવેક કરતો, દેહથી ન્યારો, તેના દ્રષ્ય રહે છે.
(૪૬) એની દ્રષ્ટિ તથા એના નિરીક્ષણમાં, અહંકાર એક મુખ્ય પ્રધાન, પ્રત્યેક કર્મોનો જવાબદાર, અને ભલાઈ-બુરાઈનો કરનારો છે, એ સર્વને તે (અહંકાર) પોતાનાં માને છે. અને બુદ્ધિ છે એની સેક્રેટરી, કે જે ભલાઈ-બુરાઈની ચિન્તા કરતી એ (અહંકાર મહાઅમાત્ય) ને સૂચના કરે છે. આ કામમાં તને લાભ છે, ને પેલામાં નુકશાન છે. અને મન, પુણ્ય કે પાપ, કશું ન જોતાં, અને લાલચો આપે છે. એ તો એટલું જ સમઝે છે, કે દેહની, જે રીતે થઈ શકે તે રીતે, પણ રક્ષા કરવી જોઈએ. અને ચિત્ત, એને આગલા-પાછલા ઈતિહાસની યાદ આપતું રહે છે, કે જેનાથી આમ થયું હતું, ને તેનાથી તેમ. ને મનરૂપી ચિન્તન એમાંથી સાર કાઢે છે. કે હવે એવું કરશો, તો પરિણામ એવું જ આવશે.
(૪૭) એવી રીતે, જ્યારે વૃત્તિઓનું પાર્લામેન્ટનું એ પ્રધાનમંડળ એકત્ર થઈને પોતાના મહાઅમાત્ય પ્રેસીડન્ટ હંકાર સાથે સહમત થાય, ત્યારે સંકલ્પ જાગે છે, એનો નિર્ણય થાય છે, અને પછી, પ્રકૃતિરૂપી સેનાધિપતિ કે જેને વશ વર્તનારી બધી જ ઈંદ્રિયો તથા બધાં અંગો આજ્ઞાંકિત ફૌજ છે, તેને એ ગતિમાન કરે છે, ને તે મુજબ જ હાથ પગ કામ કરે છે. એમ તો, વગર સંકલ્પે પણ આંખો દેખતી હોય છે, ને કાન સાંભળ્યા કરતા હોય છે, તો પણ, જ્યારે પાર્લામેન્ટનો નિર્ણય થાય છે, કે અમુક જોવા-યોગ્ય છે, ને અમુક જોવા યોગ્ય નથી, કે અમુક સાંભળવા યોગ્ય છે, ને અમુક નહિ સાંભળવાનું, ત્યારે, એ સર્વપણ, પ્રકૃતિને અધીન હોવાથી, તે પ્રમાણે જ કરે છે. અને સ્વર્ગલોકનો રાજકુમાર આત્મા-રાજા, પોતાનાં આરામમાં રહીને એ બધો કારભાર નિહાળતો રહે છે. આ બધાં, એ નિગાહમાં જ બધું કરે છે, એની નજર બહાર નહિ, (કેમકે, એ સર્વ પોતે જે કંઈ છે તે, એની કૃપા દ્રષ્ટિ વડે કરીને જ છે.)
(૧૩૪)
(૪૮) જ્યારે આ બધાં અંગો, પ્રવૃત્તિ કરતાં થાકી-હારી જાય છે, ત્યારે,
જ્ઞાનેન્દ્રિયોને કશું કામ ન રહેતાં, એ તેમનાથી મોં ફેરવી લે છે, ને પોતપોતાના ગોખલામાં લીન થઈ જાય છે, જેવી કે નેત્ર આંખમાં, ઘ્રાણ નાકમાં, શ્રવણ કાનમાં, નેતેવી જ રીતે પ્રાણ પ્રાણમાં, – જેવી રીતે કે સૂર્યના અસ્તકાળે સૂર્યનાં કિરણો સૂર્યમાં, કે પાણીને લીધે ગ્નિની જ્વાળા અગ્નિમાં લય પામે છે.
(૪૯) આ પ્રાણ, એક ઘણો મોટો વહીવટદાર, અને આ નાનકડા રાજ્યનો રક્ષક છે. રાજ્યને એ ભોજન પહોંચાડે છે, ને એમને પગાર પણ વહેંચે છે, જાગ્રત કે નિદ્રા, સર્વ અવસ્થોમાં, છેક મૃત્યુ સુધી, એ રાજ્યના સર્વ પ્રજા-જનોને આજીવિકા તથા પુરસ્કાર (પગાર) પહોંચાડતો, તથા નાક, મોં તથા સોમકૂપો દ્વારા શ્વાસ લેતો રહે છે. પરંતુ, જ્યારે એ જ્ઞાનેન્દ્રિયો (નિદ્રાકાળે) નકામી થઈ જાય, ત્યારે પ્રધાનમંડળના સભાસદો પૂર્વવત્ કામ કરતા રહે છે, અને ઉપર કહેલાં વિચિત્ર દ્રષ્યો તથા અનુભવોને, સ્મરણશક્તિ કચેરી દ્વારા, મહાઅમાત્ય અહંકાર આગળ હાજર કરે છે, એટલું જ નહિ, પણ ધરતી તથા આકાશ તેમ જ તેમનામાંયે જે કંઈ છે તે બધું, એની સામે ધરી દે છે. એ સ્વપ્ન-રાજ્ય છે. પરંતુ, જ્યારે પ્રધાનમંડળના સભાસદો પણ થાકી જાય છે, ત્યારે, એ બધા, જ્ઞાનેંન્દ્રિયો અને કર્મેન્દ્રિયોની જેમ જ, હ્રદયકમળના ઢાંકણમાં નિષ્ક્રિય બનીને, શાન્ત થઈ જાય છે. અને રાજકુમાર પોતે, પોતાના પિતા વિશ્વસમ્રાટ (આત્મા) કે જ હ્રદયાકાશરૂપી સિંહાસન ઉપર વિરાજે છે, એની ગોદમાં લપાઈ જઈને તેની સાથે એકતા સાધી લે છે. (એ સુષુપ્તિ છે.)
(૫૦) એ (આત્મા-પરમાત્માના અર્થાત્ બિંબ-પ્રતિબિંબના) સંયોગ સમયે, પ્રાણ તો, પૂર્વવત્, રાજધાનીની સેવા અને રક્ષા કરતો રહે છે. જ્યારે અહંકાર, પ્રધનમંડળ સહિત, હ્રદયના આવરણથી પુનઃ નીકળીને (પોતપોતાને સ્થાને) પ્રસરી જાય, ને મસ્તક (રૂપી દફતર) માં પહોંચી જાય, કે તરત જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો પણ ઝટપટ બહાર આવીને, પોતપોતાની કચેરીઓમાં પોતપોતાનાં કામકાજો સંભાળી લેવા તૈયાર થઈને ફરજ ઉપર હાજર થઈ જાય છે. અને વિશ્વકુમાર (જીવાત્મા) પિતાની સોડેયમાંથી નીકળીને, પ્રતિબિંબની જેમ, પહેલા અહંકારમાં, પછી બુદ્ધિમાં, પછી ચિત્તમાં, ને પછી નાક-કાન-આંખની કચેરીઓમાં પહોંચી જાય છે. એ સર્વના સંરક્ષણ કાજે, પિતા (પરમ ચૈતન્ય પરમાત્મા) ની સાથે મેળ રાખીને (એટલે કે પોતાની બધી સત્તા તેની પાસેથી મેળવતો રહેતો,) રક્ષકપણું કરે છે, ને
(૧૩૫)
પહેલાંની જેમ, પોતાના ખાસ આરામઘરમાં, એ સર્વની પ્રવૃત્તિઓ પરત્વે
નિશ્ચિન્ત, એ બધાને જોતો રહેનારો બની રહે છે. એ જાગૃતિની અવસ્થા થઈ.
(૫૧) અને ત્યારે, હાથ લેવડદેવડને કામે લાગી જાય છે, પગ ચાલવા માંડે છે, આંખ દેખે છે, કાન સાંભળે છે, ને પ્રધાનમંડળના બધાં મેમ્બરસાહેબો, મસ્તકમાં જાણી-સમજીને વિચાર કરવા લાગી જાય છે. ઈંદ્રિયો વગેરેની આખીયે સેના એમના નિર્ણયની તથા એમની આજ્ઞાની રાહ જુએ છે, પુણ્યપાપની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે, અને તેને લક્ષમાં રાખીને બધાં કર્મો ઉકેલાય છે. પ્રારબ્ધના કાનૂન મુજબ જ્યાં ભાગ્ય પુરૂષાર્થને અનુકૂળ હોય, ત્યાં ભોગનો ભોગવટો મળે છે, ને જ્યાં ભાગ્ય દાદ ન આપે, ત્યાં ભોગનો ભોગવટો નથી મળતો. જ્યાં ભોગો ભોગવવાનો જોગ લાગે છે, ત્યાં મહાઅમાત્ય અહંકાર રાજી થાય છે, ને જ્યારે નથી લાગતો, ત્યારે ખેદ અને શોક વડે એ ગમગીન થઈ જાય છે. વિવેક-બુદ્ધિને કારણે વિશ્વકુમાર આત્મદેવ, અહંકારથી અળગા એવા અક્ષય સુખચેનમાં વિરાજતો, એને દેખતો હોય છે, પરંતુ એ (અહંકાર) ની પ્રસન્નતાથી પ્રસન્ન, કે એના ખેદથી ખિન્ન નથી થતો, ને જેવો ને તેવો, પરમાનન્દરૂપી પોતાના ખાસ આરામમાં, એ (અહંકારનાં ખેદ પ્રસન્નતા) નો સાક્ષી રહે છે.
(૫૨) જ્યારે, ભાગ્ય અનુસાર, પુરૂષાર્થને અનુકૂળ સંજોગોમાં (મન-ગમતા) ભોગ આવી મળે, ત્યારે, તેના ભોગવટાની સાથોસાથ, અંતઃકરણમાં આનંદની એક વૃત્તિનો ઉદય થાય છે, કે જે રાજકુમારના ખાસ આરામમાંથી પ્રતિબિંબની જેમ ઝબકી નીકળે છે, ને તેના વડે અહંકારને પણ આનંદનો અનુભવ થાય છે. પણ જ્યારે એવો ભોગ-ભોગવટો પ્રાપ્ત નથી થતો, ત્યાં ચિન્તાને લીધે એ આનંદવૃત્તિ સ્થિર નથી રહેતી, ને પેલા સતત હાલ્યા કરતા દર્પણની જેમ, એ ચંચળ તથા ચિન્તાતુર રહે છે. તેથી, એ આનંદ (કે જે આત્માનો અંશ છે, તે) ની છાયા એ (અહંકાર) માં પડતી નથી. તેને લીધે, અહંકાર બિચારો એ મનોવૃત્તિની વ્યાકુળતામાં વ્યાકુળ, ને દુઃખમાં દુઃખી થઈ જાય છે. પરંતુ, જ્યારે (મનગમતા) ભોગ મળે છે, ત્યારે અહંકારને એનું ભાન નથી હોતું કે, એ (તે કાળે થતો આનંદ) તો, અંદરથી, મારા માલિક આત્માના વિશેષ આનંદનો ચાલી આવેલો રસ છે,
(૧૩૬)
ને એ તો, એ સુખ એ વિષયભોગમાં જ રહેલું માનીને, વિષયભોગો તરફ જ
દોડતો રહે છે. જ્યારે (વિવેકથી યુક્ત) બુદ્ધિ એને ખંખેરી નાખીને ધમકાવે છે. કે (અરે મૂર્ખ) આ સુખભાવ એ ભોગવટાનો નહિ, પણ અંદર વિરાજતા આત્માનો છે. કેમકે, જો વિષયના ભોગમાં જ આનંદ હોય, તો, વૈરાગ્યવાન પુરૂષને તથા હ્રદયના રોગવાળા પુરૂષને પણ એમાં સુખ લાગવું જોઈએ, પણ નથી લાગતું. આ પ્રકારની ધમકી-ચેતવણીથી, અહંકાર પણ ખરી હકિકત જાણીને, વિષયભોગ માટેની પોતાની લાલસા ઓછી કરી નાંખે છે. ને પોતાના બુદ્ધિરૂપી સેક્રેટરીને ઈશારો, પોતા અંતરાત્મામાં લાગી જાય છે, ત્યારે, એ બુદ્ધિ, એના દેહના અભિમાનનું રૂપાન્તર કરીને, તત્કાળ એને આત્માભિમાનમાં જોડી દે છે. ( કે ‘હું આ દેહ નહિ, પરંતુ આનંદમય સાક્ષી આત્મા જ છું.) અને આવું પણ ત્યારે જ થાય ચે, કે જ્યારે એ કામકાજથી છૂટ્ટી મેળવીને કાંતમાં ધ્યાન કરે છે. પછી તો, દેહનું અભિમાન પણ, આત્મા અહંકારના ખાસ આનંદમાં જોડાઈ જઈ, તદ્રૂપ થઈ જઈને, સુખ-સમાધિમાં તાળી લગાવી દે છે, અને એ જ છે જીવાત્માનો પરમ આનંદ.
(૫૩) જ્યારે તે આવી રીતે પરમ આનંદમાં સુખમગ્ન થાય, ત્યારે, બહારના સુખ-આનંદો પોતાની મેળે તુચ્છ થઈ જાય. માત્ર જે જરૂર પૂરતાં અન્ન-વસ્ત્ર સુગમતાથી આવી મળે, તેના વડે, અથવા ભિક્ષા દ્વારા એ આવશ્યક્તાઓ પ્રાપ્ત કરીને, એ કેવળ દેહનું જતન કરે, ને શીઘ્ર, નિર્જન એકાન્તમાં દોડી જઈને પરમાનંદની લટક માણે. ન એને ધનની લાલસા પ્રેરે, કે ન એને ભોગની વિલાસિતા દગો દઈ શકે. કેમકે, પ્રારબ્ધ પ્રાપ્ત વિષયભોગમાં પણ, એ જ આત્મારામનાં બિન્દુ એના અંતરમાં ટપકે છે, ને સમાધિમાં તો, પરમાનંદના અત્યંત આરામસાગરમાં નિમગ્ન થવાય છે, પછી, વીષયભોગના આનંદ, ને ભોગનાં સાધનરૂપ ધનસંપત્તિ પણ એને મન તુચ્છ બની જાય, ને એને ફિટકાર કરતો એ, તેની પ્રાપ્તિ બદલ શોક કરતો, કોઈ કશું આપે, તો હાથ પણ લાંબો નથી કરતો. એવી રીતે, જીવનમુક્તિનો નગદ આનંદ માણતો એ વિચરે.
(૫૪) અહીંના શરીરનાં કર્મો સમાપ્ત થઈને મૃત્યુ સમીપમાં આવે, તો એની લગીરે પરવા ન કરતાં, એ તો, આ નાની શી રાજધાનીમાંથી મોટી રાજધાનીમાં જવાનો અવસર મળતાં આનંદિત થતો, શરીરના પડવાને ઉત્તમ ઘટના સમજે છે. જીવન દરમ્યાન પણ શરીરને મૃતક સમાન જાણીને એ જે લોથને
(૧૩૭)
ઘસડતો ફરતો હતો, તેને હવે એ સર્પની કાંચળીની જેમ સુગમતાથી ઉતારી
નાંખે. દેહ પડી જાય ત્યારે, એ અહંકાર, એ મન, એ બુદ્ધિ, એ ચિત્ત, બધાં જ રાજકુમાર આત્મામાં જ શમી જાય, ને વળી, પાછાં ઊઠીને કોઈ વ્યષ્ટિમાં જોડાવા માટે આગળ ન ચાલતાં, એટલે કે, ઉત્ક્રાંતિ ન કરતાં, ઈશ્વર પિતાના સમષ્ટિ પ્રાણ, બુદ્ધિ, ને અહંકારમાં, ખાલી સ્થળમાં વાયુ ભરાઈ જાય તેમ, ભરાઈ જાય, પિતાપુત્ર એક થઈ જાય, ને સમષ્ટિ અહંકાર પણ, એવી જ રીતે, (જીવાત્મારૂપી) રાજકુમારની સોડ્યમાંથી નીકળી જઈને, પોતાને સ્વરૂપ જોતો-જાણતો, સર્વભોગ (અનાયસ) પામી જાય. કેમકે, પછી તો, ઈશ્વરના (ઈશ્વરપણાના) અહંકારના સુખભોગ એના પોતાના હોવાનું કલ્પાય, ઈશ્વરના સત્યકામ તથા સત્યસંકલ્પના પ્રકાશમાં, એ સ્વયં, સત્યકામ તથા સત્યસંકલ્પ થઈ જાય, ને (માણસની જેમ ઓછી અધૂરી નહિ, પણ ઈશ્વરની) પૂર્ણ બુદ્ધિનું ગૌરવ પામીને, એ વિશ્વનો વ્યવસ્થાપક, સૃષ્ટિનો સર્જનહારો, ને પ્રાણીઓનો નિર્વાહકર્તા થઈ જાય, મતલબ કે ત્યારે જ જીવાત્મા સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર તથા સ્વેચ્છાચારી (અર્થાત્ સર્વ પ્રકારના બંધનથી મુક્ત) બની રહે.
(૫૫) જીવનમુક્તિને કાળે, એનું (ઈંદ્રિયાદિ) સેન્યભોગના ભોગવટામાં પરતંત્ર હોય છે. પણ અહીં તો, વ્યષ્ટિ-અહંકારના નાશ સાથે એનાં કર્મો પણ નાશ પામે છે, ને મુક્તિ પામેલો, ઈશ્વરના સંકલ્પો વડે સત્યકામ થયેલો એ, જે ચાહે તે પામે, અરે, ધરતી ઉપર એની કલ્પનામાં પણ ન આવી શકે, એવા (આઝાદીના) સુખો એને માટે તૈયાર થાય છે. એની વાત, હવે બ્રહ્માની વાત કરતે આવશે. એવી રીતે, એવા જ્ઞાની જનને સ્વર્ગનું સામ્રાજ્ય મફતમાં, વારસામાં મળી જાય છે, નહિ કે (ધરમ-કરમની) મજૂરી કે સેવાચાકરી વડે, તેથી હે ભાઈઓ, આપણે પણ, એવી જ રીતે આ બટુકડી રાજધાનીમાં રાજ કરતા, પરમાનંદમાં નીરાંતવા તથા આરામથી પૂર્ણ છીએ, આ જડ કાયાને શબની જેમ ઘસડતા ફરીએ છીએ, ને પેલા અનાદિ ઈશ્વરીય(બ્રહ્માના) વાયદાની રાહ જોઈએ છીએ. જ્યારે વખત પાકશે, ત્યારે તમે જોશો, કે એ બધું આપણને વારસારૂપે મફતમાં મળી જાય છે. હવે, અમે વૈદિક મંત્રોમાં અપાયેલ એ વાયદાને તથા એ રજુઆતોનો અનુવાદ કરીશું, કે જે બ્રહ્માજીએ આપણને અનાદિકાળે આપેલાં છે, કે જેથી કરીને, અમારા શિષ્યોને આ વાતમાં વિશ્વાસ પડે, ને કોઈ એવું ન માની બેસે, કે અમે આ બધું અમારી કલ્પનાના ઘમંડ તથા ગુમાનમાં કરી રહ્યા છીએ.
ૐ અધ્યાય ૫મો સમાપ્ત ૐ
ૐ બીજો ઉપદેશ – જ્ઞાનકાંડ – છઠ્ઠો અધ્યાય ૐ
(૧૩૮)
(૧) સામવેદની છાંદોગ્ય શાખા (છાંદોગ્ય પનિષદ, પ્રપાઠક આઠ.
ખંડ સાતમા) માં, આપણે સાંભળીએ છીએ, કે શુભ તથા અશુભકર્મના ફળ નક્કી કર્યા પછી, બ્રહ્માજીએ ક્ષમાની પ્રતિજ્ઞા તથા “પ્રસાદ”ની જાહેરાત કરી, ને સમસ્ત દેવો તથા મનુષ્યોમાં એની ઘોષણા કરી, કે, “જેવું કરે, તેવું તે પામે” એવો, કર્મફળના ન્યાયનો, એટલે કે કર્મકાંડ દ્વારા સ્વર્ગ કે બીજો સુખીભવ મેળવવાનો માર્ગ છે ખરો. પરંતુ, “જે આત્માને જાણે, તેને (બધું) માફ છે. એટલે કે, કર્મફળથી એ મુક્ત છે. અને વળી, એ પ્રસાદમાં પ્રવેશ કરીને મફતમાં જ બ્રહ્મલોક મેળવે છે. દેવ નિયમમાં, કર્મફળના ન્યાયમાર્ગથી નક્કી થયેલું છે, કે જે આત્માને જાણે છે તેના પ્રાણ મરણમાં ઉપડી જતા નથી, પણ આત્મામાં શમી જાય છે. અને ઈશ્વરીય પ્રાણ, ઈશ્વરીય ઈંદ્રિયો તથા ઈશ્વરીય અહંકાર, એનામાં વાયુની જેમ ભરાઈ જાય છે. તેથી, પ્રથમ કહેલા કર્મફળન્યાયના માર્ગને પ્રસાદ સાથે કશો ખાસ (સંબંધ નથી, તેમ ખાસ) વિરોધ પણ નથી. (કેમકે કર્મો દ્વારા સ્વર્ગ પામ્યા પછી, સત્કર્મોના તથા પરોક્ષજ્ઞાનના ફળરૂપે ચિત્તશુદ્ધિ થતાં, જીવાત્મા ઈશ્વરપદ પામે છે, ને ત્યાં પણ અહંકાર તથા નિષ્કામતા કેળવીને, બ્રહ્મલોકમાં એનો પ્રવેશ થાય છે.)
(૨) એ જાહેરાતમાં જે લખવામાં આવ્યું, (અહીંથી છાંદોગ્ય ઉપનિષદના પ્ર. ૮ ના પ્રથમ ખંડનો આરંભ થાય છે.) અને જેનો ઢંઢેરો દેવલોક તથા મનુષ્યલોકમાં પીટાવ્યો, એનો અમે અહીં અનુવાદ કરીએ છીએ. (અનુવાદ એટલે, માત્ર ભાષાંતર નહિ, પણ અસલ લખાણના ભાવને અનુસરીને કરવામાં આવેલું કથન.) કે હે લોકો, જે આ જગત છે, તે સ્વર્ગલોકનું એક વિશાળ સામ્રાજ્ય છે. એમાં જે મનુષ્યનું શરીર છે, એ બ્રહ્મની એક ખાસ પ્રકારની રાજધાની છે. એનું નામ “બ્રહ્મપુરી” છે, ને અંતઃકરણની અંદર જે હ્રદયકમળ છે, તે બ્રહ્મનો એક મુખ્ય બંગલો છે. અને એની અંદર જે આકાશ (એટલે કે પોલાણ) છે, એ ખરૂં જોતાં બ્રહ્મનું સિંહાસન છે. એની અંદર જે કોઈ પોતાના આત્મા-બ્રહ્મને શોધી કાઢીને એને ઓળખી લે, તેને “પ્રસાદ” માં પ્રવેશનું નિમંત્રણ અપાય છે, એવો (નક્કી થયેલો) બ્રહ્મ ન્યાય છે. એ માર્ગના પથિકની કરણી, એનાં અંગોમાં રહી જાય છે, ને એને લાગુ પડતી નથી, કેમકે, એ (જીવાત્મા પોતે) તો, વિવેક વડે કરીને પેલા (બ્રહ્મપુરીના) સિંહાસન સાથે પોતાનો યોગ સાધનો, તેમાં એકાકાર થઈ જાય છે. ને એ, બ્રહ્મ ન્યાય અનુસાર, પુણ્ય પાપથી રહિત છે, કેમકે એ અસંગ આત્મા છે.
(૧૩૯)
(૩) કોઈ જો એવો વિચાર કરે, કે આ બ્રહ્મપુરીમાં બ્રહ્મનો એક નાનો સરખો
બંગલો હોવો, ને તેમાં ઝીણકલું આકાશઅથવા બ્રહ્મનું સિંહાસન હોવું, એવી વાતમાં, એ આકાશમાં એવું કશું તે શું છે કે જેને બ્રહ્મ કહેવાય? તો, એવો વિચાર કરનારે સમજવું જોઈએ, કે હે ભાઈઓ, અંદરનું એ આકાશ, આ બહારના આકાશ જેવડું જ છે, તેનાથી નાનું નહિ. પણ, હ્રદયની અંદર હોવાથી એ નાનકડા જેવું ભાસે છે. જેવી રીતે, આ મહાઆકાશમાં એક ઘડો મૂકવામાં આવે, તો આકાશના બે ટુકડા થઈને, એક અંદરનું ને બીજું બહારવાળું, એમ એના બે અલગ ભાગ નથી પડી જતા, પરંતુ, એનું એ આકાશ, ઘરની અંદર, પ્રવેશેલા જેવું ઘટાકાશ, ને બહારનું આકાશ-મહાન આકાશ હોવા જેવું, માત્ર ભાસમાન થાય છે. એવી રીતે, આ હ્રદય આકાશ, હ્રદયની અંદર આવેલું, હ્રદયકમળની આકૃતિ અનુસાર નાનું સરખું દેખાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં, આખું ને આખું મહાન આકાશ એની અંદર છે. એના કંઈ ટુકડા થયેલા નથી હોતા.
(૪) બલકે એમજ સમજોને, કે દેવલોક તથા ભૂલોક, બંને, આ હ્રદય-આકાશમાં એકઠા છે. ને અગ્નિ તથા વાયુ પણ અહીં વસે છે, ને સમસ્ત (ભૂતકાળ) તથા (ભવિષ્યકાળ) ભાવનાઓ એની અંદર જ વિદ્યમાન છે. (કેમકે, વાસ્તવમાં, એ બધી અંતઃકરણની કલ્પનાઓ હોઈ, અંદરના ચેતનમાં જ એ સર્વ ઉપજે, વસે, ને અંતે શમી જાય છે.) જેમ સમસ્ત સ્વપ્ન દુનિયા, ઊંઘેલાના હ્રદયઆકાશ (અંતઃકરણ) માં હોય છે. પરંતુ સ્વપ્નની વિચિત્રતાઓને લીધે એ સૂનારો પોતાની જાતને સ્વપ્નની દુનિયાનો અંશ હોવાનું ભાન કરતો હોવા છતાં, સ્વપ્નની ધરતી તથા આકાશને એ પોતાની બહાર રહેલાં રૂપે પ્રાપ્ત કરતો હોય છે, તેવી જ સ્થિતિ અહીં પણ છે. (સ્વપ્નની એ ખાસ વિચિત્રતા છે કે, સ્વપ્ન જોનારો, પોતે સ્વપ્નસૃષ્ટિથી અલગ એવો તેનો જોનારો રહેવા સાથે, પોતાને તેની અંદર પ્રવર્તતો તથા દુઃખી સુખી થતો પણ અનુભવે છે.) બાકી, ખરૂં જોતાં, શું દેવલોક કે શું ધરતિના લોક, શું અગ્નિ, કે વાયુ, બધા જ ભાવો, તથા પોતે ઈચ્છેલા બધા જ દૈવી પદાર્થો, એ (અંતઃકરણરૂપ) હ્રદયઆકાશની અંદર છે.
(૫) જો કોઈ એવું જાણવાની ઈચ્છા કરે, કે જેમાં બધાં ભૂત તથા ભાવનાઓ એકત્ર છે, એવું આ બ્રહ્મપુર, ઘરડું થઈ જાય, અથવા મરણ પામીને આઘું ખસી જાય, તો પછી ત્યાં કશું શેષ રહે કે નહિ? તો એણે સમજવું ઘટે, કે એ બ્રહ્મપુરમાં રાજ્ય કરનારો આત્મા, એ નગર ઘરડું થવાથી પોતે ઘરડો નથી થતો, તેમ એના મરવાથી પોતે નથી મરતો. એ તો (સત્) છે. બધી જ ભાવનાઓ તથા બધા જ
(૧૪૦)
મનોવાંછિત પદાર્થો, એનામાં જ વિદ્યમાન છે, એ જ આત્મા,
પાપોથી રહિત છે. નથી એ પુરાણો થતો, નથી એ મરતો, નથી એને શોક, નથી એને ભૂખ કે તરસ. બલકે, એ સત્યકામ અને સત્યસંકલ્પ છે. (એ જેની કરે છે, તે એને મનોમય હાજરા-હજુર હોય છે.) જે ચાહે તે એ કરે છે. ને પૂર્ણપણે સ્વાધીન છે. (અને કશું પણ મેળવવા માટે કોઈની કે કશાનીયે ગરજ નથી. જુઓ મહિમ્ન સ્તવનના ૪, ૫ અને ૬ વાળા શ્લોકો.)
(૬) હે લોકો, જેઆ એને પોતાના હ્રદયકમળમાં નથી જાણતા, એના પરિચય વિના જ મરે છે. ને એનો એવો મહિમા જાણ્યા વગર જ અહીંથી રવાના થઈ જાય છે, કે એ કેવો સત્યકામ, સત્યસંકલ્પ, અને સંપૂર્ણ સ્વાધીન છે. એવાઓના કેવા હાલ થાય છે, તે સાંભળો. એવા જીવાત્માએ ભલેને આખું જીવન સત્કર્મોમાં વિતાવ્યું હોય, ને પોતાનાં સત્કર્મોનાં ફળ પામવા માટે ભલેને એ ઉપરના (પિતૃ કે સૂર્યવાળા સ્વર્ગ) લોકમાં જતા હોય, તોયે, જેવી રીતે અહીં સાધન-સંપન્ન મનુષ્યો પણ રાજા તથા રાજપુરૂષોના શાસનમાં પરાધીન જ હોય છે, ને રાજ્યના કરવેરા એમને પણ ભરવા પડે છે, તેવી જ રીતે, એ (ઉપરનાં લોકમાં,) દેવોના સેવક અને કર ભરનારા થાય છે. અરે, એ જે સ્થળે જવા ઈચ્છે છે તથા જે વસ્તુની અપેક્ષા કરે છે, તેમાંનું કશુંયે, તે દેવોની ઈચ્છા તથા આજ્ઞા વિના એ નથી પામી શકતા. તેથી, જેમ પ્રજા, રાજ્યના કર્મચારીઓના હાથમાં વિવશ હોય છે. તેવી રીતે એવા જીવાત્માઓ, દેવોના હાથમાં વિવશ રહે છે.
(૭) વિચાર કરો, કે એવાઓ કેવી રીતે સ્વાધીન થાય? એ તો, અહીં સત્કર્મો કરતા છતાં, દાસપણા તથા પરાધીનતામાં વિશ્વાસ રાખતા હતા, દેહને જ પોતાની જાત સમજતા હતા. ને પોતાનો આત્મા નામે ઈશ્વર, ક્યાંક, કેટલાંયે આકાશોની ઉપર વસતો હોવાનું જાણતા હતા. એમનો ન્યાય એટલો જ હતો, કે મજુરને મજુરીનો હક અવશ્ય છે. તેથી, સોમલોકમાં એમને સંતોષ લાગે છે. પણ નોકર પોતે કદીયે ઘરનો માલિક ન હોઈ શકે. છેવટે, એ નોકરનો નોકર જ રહે. અને વળી, નોકર કંઈ અનંત કાળ સુધી ઘરમાં રહેવા પામતો નથી. ને આખરે એને બહાર ઘકેલી દેવામાં આવે છે. એવી રીતે, જ્યારે એમની (સત્કર્મોરૂપી) નેકીઓના ફળભોગ પરલોકમાં ખપી જાય છે, ત્યારે, એ પાછા મર્ત્યલોકમાં જઈ પડે છે.
(૮) ત્યાં (મર્યા પહેલાંના મર્ત્યલોકમાં) પણ, જેઓ (પરાક્રમી) કર્મો વડે દેશો જીતે છે, ને તેને પણ છેવટે, એ છોડીને જાય છે, એવી રીતે, કર્મો વડે જેઓ માત્ર સોમલોક પહોંચે છે, તે, છેવટે ત્યાંથી પાછા પડે છે.
(૧૪૧)
એ (કર્મકાંડનો) દૈવી (એટલે કે દેવલોકને લગતો) નિયમ છે, કેમકે,
જે બનાવવામાં આવ્યું હોય, તે, વખત આવતાં તૂટી પણ જાય. શુભ કર્મો વડે રચાયેલો સોમલોક હોય છે, એ પણ નિત્ય નથી. અને ત્યાં ચઢી પહોંચતા જીવો, સ્વાધીન, ને મુક્ત નથી હોતાં.
(૯) પરંતુ, જેઓ અહીં હોવા દરમ્યાન પોતાના આત્માને ઓળખી લે છે. આ બ્રહ્મપુરમાં રહેલા હ્રદયાકાશમાં વસતો એને જાણે છે, ને મનમાં એવો નિર્ણય કરે છે કે “હું જ બ્રહ્મ છું, હું જ બધાનો માલિક છું, ને હું જ સત્ય-સંકલ્પ-સત્યકામ છું. મારામાં ન તો પુણ્ય-પાપનો સ્પર્શ છે, તેમ નથી એમાંના કશાનું ફળ મને લાગતું. દેવલોક, ભૂલોક, અગ્નિ, વાયુ, ચંદ્ર, સૂર્ય, તારા, એ કુલ બધાં, મારી અંદર કલ્પાયેલા, આ હ્રદયાકાશમાં છે, ને એ જ છે મારૂં સિંહાસન.” એમ જાણીને જે મરે, એમને જાણીને જે મરે, એમને માટે સત્યલોક છે. એ જ સત્યકામ અને સત્યસંકલ્પ, સર્વશક્તિમાન થઈ જાય છે. ને સર્વલોકમાં એ કામચાર, અર્થાત્ સ્વાધિન અથવા સ્વતંત્ર થાય છે.
(૧૦) એમની એવી મરજી થાય, કે આપણે પિતા, દાદા કે પૂર્વજોને મળીયે, તો, એમનાં માત્ર સંકલ્પથી જ પિતા, દાદા, ને પૂર્વજો ઉપજી નીકળે, એમને એ મળે, ને પોતે પણ પિતૃલોક પ્રાપ્ત કરીને, યથા યોગ્ય ગૌરવ તથા માનપાન મેળવે.
(૧૧) એ માતાઓની તથા દાદાઓની મુલાકાત ઈચ્છે. ત્યારે, સંકલ્પ થતાં જ, એક પલકારમાં માવરો તથા દાદીઓ નીકળી આવે, અને મળે, ને એ પોતે પણ મૃતલોકમાં પૂર્ણકામ થઈને (એટલે કે એમની ઈચ્છા પૂરી થતાં,) ગૌરવ અને પ્રતિષ્ઠાવાળા (મનોમય) થાય.
(૧૨) ભાઈઓ તથા સગાસંબંધીઓની મુલાકાત ઈચ્છતાં જ સંકલ્પની એક પલકમાં, ભાઈ-બિરાદરો ઉપજી આવે, ને એમને મળે, અને એ રીતે ભ્રાતૃલોકમાં કૃતકાર્ય થઈને, પોતે માનનીય તથા હર્ષાન્વિત થાય.
(૧૩) સસરા-સાસરાની ઈચ્છા તથા, કેવળ સંકલ્પમાંથી તેમના સસરા તથા સાસરીયાં નીકળી આવીને એને મળે, ને એવી રીતે શ્વસુરલોકમાં પૂર્ણકામ થયેલા તેઓ, સન્માન અને મોહ માણે.
(૧૪) વિનોદ માટે તેઓના પોતાના મિત્રવર્ગને મળવાની મરજી થતાં જ, માત્ર સંકલ્પથી મિત્રો-દોસ્તારો પ્રકટ થઈને તેમને મળે, ને એ રીતે, સખાલોકમાં કૃતકૃત્ય થયેલા એ, પ્રમોદ માણતા, પ્રતિષ્ઠા માને છે.
(૧૪૨)
(૧૫) અત્તર વગેરે જેવાં સુગંધીપદાર્થો મેળવવાની ઈચ્છા થતાં,
કેવળ સંકલ્પ વડે સુગંધદાર પદાર્થો ઉપજી ઉઠે, ને એને ભોગવતા, એ ગંધલોકમાં કૃતકૃત્ય થયેલાઓ, પોતાને સન્માન પામેલા જાણે.
(૧૬) ખાનપાનની મરજી જાગતાં, સંકલ્પ માત્રથી ખાનપાનની વસ્તુઓ એમની આગળ હાજર થઈ જાય. ને એ ખાનપાનની લોકમાં કૃતકૃત્ય થઈને, માન તથા હર્ષ પામે.
(૧૭) રંગ-રાગ તથા ગાયનવાદનની કામના થતાં, માત્ર સંકલ્પથી રંગરાગ તથા ગાયનવાદન પ્રકટી નીકળે, ને એ ગંધર્વલોકમાં પૂર્ણકામ થઈને, પ્રસન્ન તથા સન્માનીત થાય.
(૧૮) સુંદર નારીઓની ઈચ્છા થતાં, તરત જ મનેમય સુંદર નારીઓ પ્રત્યક્ષ થાય, ને એવી રીતે, તેઓ સ્ત્રીલોકમાં પૂર્ણકામ થઈને માન મરતબો માણે.
(૧૯) સારાંશ કે, હું આમ એક એક કરીને કેટલું ગણાવું? જે જે વસ્તુની ઈચ્છા કરે, તે તે વસ્તુ એમને એનો વિચાર કરવા સાથે મળી જાય, અને તે તે લોક પરત્વે પોતાની કામના પૂરી થયાનો સંતોષ પામતા, તેઓ પૂર્ણકામ, સંમાનિત ને પ્રસંદ થાય. આ જ “પ્રસાદ” છે. કર્મફળના ન્યાયની કડાકૂટમાંથી નીકળી જઈને તમે પણ આ પ્રસાદમાં આવી પહોંચો. વાર ન લગાડો. ગયો સમય પાછો હાથ નહિ આવે. અને એવું બધું, આ બ્રહ્મપુરીમાં જ આત્માની ઓળખ થતાં, બનવા પામે છે. આત્માને જ ખોળો, એની જ ખોજ કરો. જે શોધે તે પામે. જે દ્વાર ખખડાવે, તેને માટે એ ખૂલે, એ ખરો ન્યાય છે. અને એ ન્યાય, પ્રસાદથી વિરૂદ્ધ નથી. (એટલે કે, સત્કર્મ તથા બ્રહ્મજ્ઞાન, એ બેનો સુમેળ છે. કુમેળ નથી.)
(૨૦) અત્યારે પણ, એ સત્યકામ ને સત્યસંકલ્પ, તમારા આત્મામાં સ્થાપિત છે. પણ ખોટા આવરણમાં એ છુપાઈ રહેલાં છે. એ બધું તમારા હ્રદયઆકાશમાં હાજર છે, તો પણ, (અહંકાર વગેરેના) ખોટા ઢાંકણ વડે ઢંકાઈ ગયેલા એ, બહાર પ્રકટ નથી થતાં, ને વળી, તમારાં જે જે પુત્ર, ભાઈ, સગાં, પાડોશી વગેરે મરી પરવારેલાં હોય. એ બધાં પણ તમારા અંતઃકરણમાં, એ ખોટાં ઢાંકણની અંદર ભરાઈ પડેલાં, તમને પ્રત્યક્ષ થવા માટે પ્રકટ નથી થતાં. અરે, અરે મરી ગયેલાં તે વળી શું ઊઠે, પણ
(૧૪૩)
જે જીવતાં અને અજાણ્યા દેશોમાં વસતાં કે ફરતાં હોય, તે પણ તમને મળી
શકતાં નથી. પરંતુ, એ સર્વની ખાણરૂપ તમારા આત્માને જો તમે જાણી લીધો હોય, ને એનામાં લક્ષ રાખીને એના દરવાજા તમે ખખડાવતા હો, તો, મરણ સમયે એ ઢાંકણ ખસી જાય, ને એ બધાં, એક માત્ર તમારા સંકલ્પથી ઊઠીને ઊભાં થઈ જાય, ને તમને મળે, (કેમકે, આત્માના જ્ઞાનમાં, પોતે સ્વર્ગમાં સર્વ પોતાનામાં, ને પોતે તેમજ એ સર્વ, પરમાત્મામાં હાજરા હજુર છે.)
(૨૧) તમારા મનમાં છુપાયેલા એ મનોરથો તમને પ્રાપ્ત નથી થતા. એનું એક દ્રષ્ટાંત લઈએઃ- કોઈ પુરૂષ તમારા ઘરમાં ભોયરામાં છુપાઈ રહેલો હોય. અને તમે નથી જાણતા, ને એના ઉપર ફરતાં હોવા છતાં, એને તમે મળવા પામતા નથી. એના જેવું આ છે. અફસોસ! બધા મનોરથો તથા બધી સ્વતંત્રતાઓનો સમુદાય તમારા અંતર ભોંયરામાં સંતાયેલા આત્મામાં ભારેલાં, ખોટા આવરણની ઢંકાયેલાં પડ્યાં છે. તમે નિત્ય સુષુપ્તિમાં જઈને, એ આત્મબ્રહ્મ સાથે બેભાનપણે એક થઈ પણ જાઓ છો. પરંતુ, એ આત્માના અજ્ઞાનને લીધે તમને એ તમારા જ આત્માની સભાન પ્રાપ્તિ થતી નથી, એનું કારણ એ છે, કે એ આત્માને તમે ઓળખતા નથી, ને ઉલટા, પોતાનામાં તમે દાસપણું તથા પાપો હોવાનો વિશ્વાસ રાખીને, એના મેલ વડે, એ પવિત્ર આત્માનું અપમાન કરતા રહો છો. હે લોકો, તમે એ જૂઠા મિથ્યાપણા પર સવાર થઈ જાઓ (ને એને તમારા ઉપર સવાર ન થવા દો.) ટલે તરત તમને સત્યસંકલ્પ પ્રાપ્ત થઈ જશે.
(૨૨) આ સત્યકામ તથા સત્યસંકલ્પ આત્મા, કે જે તમારૂં સાચું હું-પણું છે, એ તમારા અંતઃકરણમાંજ વિદ્યમાન છે. ને એનું જ નામ સત છે. તેથી રોજ-રોજ સુષુપ્તિમાં પ્રવેશતા બુદ્ધિમાન મનુષ્યો, એ સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. પરંતુ, જ્યારે એ સંપ્રદાય (નિદ્રાકાળના સુખ અનુભવરૂપી) આત્મા, મરણમાં આ મિથ્યા દેહમાંથી પ્રયાણ કરીને પોતાના જ્યોતિરૂપ પરમ સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે જ એ વાસ્તવિક, એટલે કે યર્થાત્ (ઊંઘના તમો ગુણથી મુક્ત એવો,) સાચો આત્મા બની રહે છે. અને એ જ અમૃત, એ જ સંપન્ન, એ જ બ્રહ્મ છે. તે સમયે, અવિદ્યાનું મિથ્યા કલ્પિત આવરણ પૂરેપૂરૂં હટી જાય છે.
(૨૩) ખરૂં જોતાં, આત્મા એક નક્કર શીલા સમાન છે, જેના ઉપર લોક, પરલોક, ઉપરના, નીચેના, એ સર્વના મનોકલ્પિત
(૧૪૪)
સંકલ્પજન્ય આકારો અંકાયેલા ને કલ્પિત છે, તેથી તો એને સંસ્કૃતમાં સેતુ
તથા વિધૃતિ કહે છે. (છાંદોગ્ય ઉપ. ૮-૪-૧૭.) કેમકે, બધાંના રૂપો, ભ્રાન્તિથી ભાસતી રેખાઓ અનુસાર, આ શિલા અર્થાત્ વિધૃતિમાં અંકાય છે, અને એ સર્વનો વિવેક તથા એ સર્વનું અસ્તિત્વ, એને લીધે જ છે. અને એ સર્વનો વિવેક તથા એ સર્વનું અસ્તિત્વ, એને લીધે જ છે. જેમ શીલા ઉપર ચીતરેલી રેખા-આકૃતિઓ ભૂંસી નાખવાથી જતી રહે છે, પરંતુ આકાર વિનાની એ શિલાને તો, રાત દિવસ કાપતાં નથી, તેમ વૃદ્ધાવસ્થા કે મોત એનો નાશ નથી કરી શકતાં. અને નથી સ્પર્શતો કોઈ શોક કે ન કોઈ સદાચાર, તેમ નથી કોઈ દુરાચાર પણ એને ચોંટી પડતો, બલકે, પાપ એનાથી વેગળા રહી જાય છે, એજ નિષ્પાપ છે. એ જ બ્રહ્મલોક છે.
(૨૪) એજ કારણે, સુષુપ્તિમાં, આ આત્મશિલામાં (ભૂસાઈને) એકાકાર થઈ ગયેલો અંધજન, અંધ નથી રહેતો, બંધવો બંધવો નથી રહેતો. કેમકે અંધાપો, બંધ તથા દુઃખ, એ બધાં તો, દેહનાં લક્ષણો છે. સુષુપ્તિમાં જ્યારે જીવાત્મા દેહને પણ છોડતો, આ શિલારૂપી સેતુ સાથે તલ્લીન થઈ જાય છે, ત્યારે, એ કેવી રીતે અંધાપો, બંધન તથા દુઃખ પામે? એ તો, અંધાપો, બંદીવાનપણું દુઃખ,- એ સર્વથી સ્વતંત્ર, નિત્યમુક્ત છે.
(૨૫) વળી, આ સેતુ-વિધૃતિને પ્રાપ્ત કરીને, રાત્રિઓ દિવસ થઈ જાય છે. અંધકાર અજવાળું થઈ જાય છે,-એવો એ, નિત્યપ્રકાશ છે, અને એજ બ્રહ્મલોક છે. (એ આત્માનું દેખવું એવું અજબ છે, કે દિવસને જેવો દેખે-જાણે છે, તેવો રાતનેય દેખે-જાણે છે, એ અજવાળાને દેખે-જાણે છે. તેવી જ રીતે, અંધકારને પણ દેખે-જાણે છે. એવો એ બીન શરતી, નિત્યપ્રકાશ છે.) જે કોઈ બ્રહ્મચર્ય વડે, (એટલે કે, બ્રહ્મભાવનાપૂર્વક) એ પ્રકાશમાં જ ચાલે, એ ઠોકર ન ખાય, અને જેઓ બ્રહ્મચર્ય દ્વારા અન્વય-વ્યતિરેક નિયમ વડે, અંધકારથી અજવાળાને અળગું પાડી જાણે, તથા જાગ્રત-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિમાં એકરસપણું દેખે,-બ્રહ્મલોક તેમનો જ છે, સીધે સીધો. એવા (જીવાત્માઓ) જ મૃત્યુમાં સર્વલોકમાં કામચાર (એટલે કે યથેચ્છ વિચાર કરવા સ્વતંત્ર) થઈ જાય છે, કે જે સ્થિતિનો આપણે પાછળ ઉલ્લેખ કર્યો છે.
(૨૬) એવા મનુષ્યને, જ્યારેસંસારમાં અરૂચિ, ને આત્માના પરિચયમાં રૂચિ લાગે, ત્યારે એ બ્રહ્મચર્ય કરતો, ભોગ વિષયોનાં સુખેથી પરામ થઈ જાય. (એટલે કે, એનાથી પોતાનું મોં ફેરવી લે.) અને બ્રહ્મચર્ય વડે અંતઃશુદ્ધ થતો એ, ગુરૂદેવ કનેથી આત્મવિવેક પ્રાપ્ત કરે. ત્યારે, અહીં, જીવતાં જીવંત જ, એને જેવું હોય તેવું
(૧૪૫)
(સત્ય) રોકડું મળી જાય, પોતે બધી ઉપાધિઓથી મુક્ત થઈ જાય,
અને જેમ માણસને કોઈ બગીચો મળી જાય ત્યારે એની શીતળ છાયા પણ સાથોસાથ મફતમાં મળી જાય, તેવી રીતે, સત્યકામ વગેરે સામાન, એને મફતમાં આવી મળે. બાગ ખરીદતે, માણસ દસ્તખતમાં બાગના ફળ, લાકડાં જમીન વગેરે મિલ્કતો પોતાને નામે કરાવી લે છે, પણ એના છાંયડાની વાત નથી લખાવી લેતો, તોયે, તેયે, એને એમને એમ, કાચર-કુચર લેખે મફતમાં મળી જાય છે.
(૨૭) તેવી રીતે, આત્માનો અભિલાષી પણ, બ્રહ્મચર્ય કરતો (બ્રહ્મભાવમાં સદૈવ રહેતો) એની પ્રાપ્તિ ઈચ્છે, ત્યારે, એ દુનિયામાં કશાની લલચ નથી કરતો, એટલું જ નહિ પણ, પુત્ર પરિવાર, ધન, લોક, પરલોક, એ સર્વથી મન ફેરવી લેતો, ને એ સર્વને તુચ્છ તથા મિથ્યા લેખતો થઈ જાય, એને ધૂન છે. એક માત્ર આત્માને ઓળખવાની. અને એને જાણીને, રોકડો મેળવી પણ લે, ત્યારે, એ અહીંનો અહીં, નિરૂપાધિ બનીને, આ જડ શબરૂપ કાયાને (પ્રારબ્ધને કારણે) ઘસડતો ફરે, ને, એનાં ક્ષુદ્ર દુઃખ સુખોને અહંકારમાં થતાં દેખતો, દુઃખી કે સુખી જેવા દેખાયા તો કરે. પરંતુ, આ જ્ઞાનની લાગવગને જોરે, સ્વર્ગલોકના રાજ્યનો એ યુવરાજ બનીને, જીવન દરમ્યાન પેલા પ્રયાણના સમયની પ્રસન્નતાથી રાહ જોતો રહે. જ્યારે નિયત કાળ આવે, ને શબ સમું આ શરીર ખરી પડે, ત્યારે, એ પુનઃ પોતાના જ્યોતિસ્વરૂપમાં જામી રહે. પછી, એને પાછું ઉડવાનું નથી રહેતું, તોયે, (ઈશ્વરીય) માયાની વૃત્તિને લીધે, સત્યકામ અને સત્યસંકલ્પ એને આલતુ-ફાલતુમાં મફત, કલ્પિત આવી મળે છે. એ બધું એને નથી જોઈતું, તોયે મળી આવે છે. કેમકે, એ બધું, એનો પોતાનો જ પડછાયો, એની પોતાની જ છાયા છે. પોતાની છાયા પોતાની સાથે ફરે, તે માટે માણસને કદીયે કશો બંદોબસ્ત કરવો પડે છે ખરો? એ તો, એ જ્યાં જાય ત્યાં, સાથે ને સાથે જ હોય.
(૨૮) એવી જ રીતે, વિદેહ-મુક્ત આત્મા પણ, નિયુક્ત, ને ત્રિગુણાતીત હોઈને, એ માયા તરફ મીંટ પણ નથી માંડતો. તોયે, એ બિચારી, એની જ છાયા હોવાથી, બીજે જાય ક્યાં? એના સિવાય તેને બીજો કોઈ આશરો નથી દેખાતો, એને જ શરણે, એની જ આજ્ઞાંકિત, દુનિયાથી માંડીને છેક બ્રહ્મલોક સુધીનું બધું એનામાં કલ્પાવતી તે, એનામાં બ્રહ્મલોક તથા સત્યકામ વગેરેનું આરોપણ પણ ઉપજાવતી રહે છે. (કર્મકાંડના ધર્મશાસ્ત્રો મુજબ, ઉપરના એટલે કે મનની ઉચ્ચ સ્થિતિના
(૧૪૬)
સાત, ને નીચેના એટલે કે જીવની અધોગતિના સાત લોક જીવાત્માએ
પાર કરવાના રહે છે. એ ઉપરના તે, ભૂઃ, અર્થાત્ ધરતીનું જીવન ભુવઃ એટલે તારા, નક્ષત્રો ઈ. ના જેવી, ધરતી કરતાં ઓછી લપ છપ વાળી અવસ્થા સ્વઃ અર્થાત્ પિતૃલોક તથા સોમલોકની કલ્પનાવાળી, વાસનાઓ થવી તથા મનોમન ઉપભોગ પણ તરત થઈ જતો હોવાની “કલ્પવૃક્ષ” કહેવાતી ચિત્તસ્થિતિ, કે જે સ્વર્ગ પણ કહેવાય છે, તે, તેનાથી ઉચ્ચતર અવસ્થા, તે મહર્લોક, જેમાં જીવને મોટાઈ મળ્યાનો મનોમય સંતોષ રહીને, એની મહત્તાની બધી વાસનાઓ પૂરી થતી હોવાની કલ્પના ઉપજે છે. તેની ઉપરનો, તે જનઃલોક, કે જ્યાં સર્વ પ્રાણીઓ વગેરે સાથે પોતાની એકતા અનુભવતો જીવ, સર્વના ઉપર આધિપત્ય મળવાની વાસનાની મનોમય તૃપ્તિ પામે છે. તેની ઉપરનો, તે તપ લોક, કે જ્યાં, એ જીવાત્મા પોતાના અસલ સ્વરૂપનો વિચાર કરતો થઈ જાય છે. તે પછીનું સાતમું સ્વર્ગ, તે સત્યલોક, જીવાત્માને, એમ આત્મચિંતન કરતાં, સત્યસ્વરૂપની જાણ થઈ જાય, એ ચિત્તસ્થિતિ, તે સત્યલોકનો નિવાસ. એ બધું જ, કાયાની ગરજ વિનાનું મનોમય હોવાથી, કર્મકાંડી શાસ્ત્રોએ, લક્ષણ યોજીને, ભૂલોક સિવાયનાં બધાં સ્વર્ગોમાં જીવાત્માને માત્ર મનોમય વાસના દેહ જ હોવાની કલ્પના કરી છે, એમ, જીવાત્માની ઉત્ક્રાંતિ થતાં થતાં, એ પોતાના સ્વરૂપની જાણકારી સુધી, એટલે કે, આત્માના પરોક્ષજ્ઞાન સુધી પહોંચે છે, ને ત્યાં સુધી એને, મોક્ષની તોયે, વાસના તો રહે છે જ. તે પછીનો જે “લોક”, તે બ્રહ્મ લોક, અર્થાત્, પોતે સ્વયં બ્રહ્મ હોવાના અનુભવરૂપી સાક્ષાત્કાર થવો તે. ત્યાં વાસના નામે યે શમી જવાથી, પાછળની અવસ્થાઓના સત્યકામ, સત્યસંકલ્પ વગેરે પણ ટળી જતાં, પ્રાપ્ત થતી જીવન મુક્તિની એ સ્થિતિને “લોક” ની સંજ્ઞા નથી. ને ત્યાંથી, એ જીવાત્મા પોતે, જીવ મટી જાય છે. આત્મા યે મટી જાય છે, ને સ્વયં બ્રહ્મ થઈ રહે છે. એ થયો પૂર્ણ મોક્ષ. કર્મકાંડમાં, આ “સ્વર્ગો” કહેવાતી કક્ષાઓને પામવા માટે, પુણ્યકર્મોની ભાવનાની તથા શરીરના પડવાની ગરજ રહે છે, ને એ મર્યા પછીના વાયદા કરે છે, તેમાં, જીવની સાતમા લોકથી આગળ ગતિ ન થતાં, ને પુણ્યકર્મોનાં ફળનો અવધિ પૂરો થતાં, જીવ પાછો ધરતીમાં પડે છે. પરંતુ જ્ઞાન માર્ગે, આ બધાં “સ્વર્ગો” એને એક પછી એક, અહીં જ, ચાલુ ભવમાં પાર થઈ જાય છે, ને તે, ઈશ્વરપદની યે કલ્પનાને ઠોકરે મારીને, સ્વ-રૂપ ચિંતન વડે, એ સ્વયં બ્રહ્મ થઈ જાય છે, – અહીં, દેહ વિદ્યમાન હોવા છતે, (આ સ્થળે નગિનાસિંહ બાબા, એવા જ્ઞાન વડે પ્રાપ્ય
(૧૪૭)
બ્રહ્મલોકની વાત કરે છે, કે જ્યાં ભવાટવીનો પૂર્ણવિરામ આવી લાગે છે.
હવે આગળ વાત ચાલે છે.) એવી રીતે, એવા જ્ઞાનીજનને સ્વર્ગલોક તો, રસ્તે ચાલતાં, સહજમાં, કાના માત્રા વિનાનો (મફત) મળી જાય, કે જે, (ધરમકરમના વિધિનિષેધો તથા પાપપુણ્યની ગણતરીઓવાળા) કર્મકાંડ દ્વારા તો, પાર વગરની મહેનત મજૂરી કરતાંયે, કદી મળવાનો નથી. કેમકે, મજૂરી કરવાનો હકદાવો, મજૂરી સુધીનો જ હોઈ શકે. જેટલી મજૂરી કરે, એટલું એને મળે, ને છેવટે, ધક્કો મારીને એને પાછો બહાર કરી દેવામાં આવે. પણ જ્ઞાની તો ઘરનો, ને બગીચાનોયે સ્વામી હોઈ, અનંત કાળ સુધી સદૈવ, ઘરમાં તથા પોતાના આત્મ-મહિમામાં વિરાજી રહે છે.
(૨૯) હે લોકો, આત્માના અભિલાષીઓ ઘરબાર છોડીને, (એટલે કે એની ચિન્તાઓથી વિમુખ અર્થાત્ વિરક્ત થઈને,) બ્રહ્મચર્ય કરે છે, એ આત્માને પોતાનાં હ્રદયમાં શોધે છે, ને જેમાં સત્યકામ તથા સત્યસંકલ્પ વસે છે, એ મનોલોકના દરવાજા ઠોકે છે. જો એને યોગ્ય શીખ આપનારા પૂર્ણ ગુરૂ મળી જાય, ને તે એને નગદ માલ ખોલી આપે, તો, મોક્ષ તો એનો પોતાનો સહજ સ્વભાવ છે, ને એને બ્રહ્મલોક તથા સત્યકામ વગેરે મફતમાં મળી જાય. પરંતુ, જે બ્રહ્મચર્ય કરે, ને અનુભવ વગર પણ, “હું શુદ્ધિ સચ્ચીદાનંદ પૂર્ણ બ્રહ્મ છું. ને આ બધું મારામાં માત્ર કલ્પાયેલું છે.” એવી દ્રઢ શ્રદ્ધા કરે, ને તે સાથે બ્રહ્મચર્ય (અર્થાત્ સંયમ) પાળતો, તથા, એ જો કુટુંબ વાળો હોય, તો, સાથે સાથે ધર્મકર્મનું પણ પાલન કરતો રહે, તો, એ પણ, મૃત્યુબાદ દેવયાનને પંથે મળે, બ્રહ્મલોકે પહોંચે, ત્યાંના આનંદ માણે, ને સ્વયં બ્રહ્મા પાસે ઉપદેશ પામતો, આત્માને રોકડો ઓળખી લે, ને (કલ્પાન્ત કાળે) બ્રહ્મા સાથે મુક્ત થાય.
(૩૦) (૨૯મી કંડીકા સુધીમાં છાંદોદય ઉપનિષદના આઠમા પ્રપાઠકના ચાર ખંડ પૂરા થયા, અહીં પાંચમો ખંડ શરૂ થાય છે.) કેમકે, એવું કહેવામાં આવે છે, કે યજ્ઞ ઘણી મોટી વસ્તુ છે. પરંતુ, બ્રહ્મચર્ય (સંયમ) પણ યજ્ઞ છે. કેમકે જેની છાયામાં સત્યકામ વગેરે વસે છે. તેવા આત્માને, સંયમ વડે ઓળખી શકાય છે, પછી (ઉપનિષદ) કહે છે, કે ઈષ્ટ કર્મો કરવા જોઈએ, પરંતુ, આત્મ-અનુભવના ઈચ્છુક જીજ્ઞાસુને સંયમ જ ઈષ્ટ છે.(ઈષ્ટ કર્મો એટલે વેદવાળાં યજ્ઞયાગાદિ
(૧૪૮)
કર્મો, ધર્મકર્મ તથા પાપપુણ્યાદિનો જેમાં સમાવેશ થાય છે,
એવા કર્મકાંડીઓને એ ભલે રૂચે, પરંતુ જેને બ્રહ્મજ્ઞાન જ ખપે છે, તે સંયમ તથા નિત્ય આત્મચિંતનરૂપી ઈષ્ટ યજ્ઞ પસંદ કરે છે.) કેમકે, ઈષ્ટકર્મ એ કહેવાય કે જે કરવાથી કરનારના પોતાના મનોરથો ફળે. જ્ઞાનમાર્ગની ખરી અસલ અભિલાષા તો આત્માની છે, અને તેની પ્રાપ્તિ બ્રહ્મચર્યથી થઈ શકે છે. (કર્મકાંડથી નહિ.) તેથી, એનું ઈષ્ટકર્મ, બ્રહ્મચર્યનો પંથ છે.
(૩૧) ઉપનિષદ વળી કહે છે, કે (કર્મકાંડમાં) “સત્રાયણ” કરવો જોઈએ, પરંતુ આત્મસાક્ષાત્કારના જીજ્ઞાસુને માટે તો બ્રહ્મચર્ય જ સત્રાયણ યજ્ઞ છે. આ સત્ય આત્મા બ્રહ્મચર્ય વડે જ જણાય છે. (કર્મકાંડનું બ્રહ્મચર્ય એટલે યજ્ઞયોગ્ય વગેરે વિધિનિષેધનું પાલન, ને જ્ઞાનમાર્ગોના યજ્ઞો, તે, નિત્ય આત્મચિંતન તથા સંયમરૂપી બ્રહ્મચર્ય, એવો અહીં ભાવ છે.) તેથી, બ્રહ્મચર્ય જ સત્રાયણ છે. આવો સાક્ષાત્કારનો જીજ્ઞાસુ જન, બ્રહ્મચર્ય પાળીને જ આ સત્ય આત્માને જાણી લે છે.
(૩૨) વળી કહે છે કે, “મૌન” સારૂં છે. પરંતુ, સાક્ષાત્કારના જીજ્ઞાસુ માટે તો, બ્રહ્મચર્ય જ મૌન છે, કેમકે, આત્માની ઓળખ પામીને, એટલે કે એને પરોક્ષ રીતે જાણીને, પછી, એ બ્રહ્મચર્ય વડે જ તેનું મનન કરે છે. તેથી, બ્રહ્મચર્ય એનું મૌન છે. (ખરૂં જોતાં, મૌનનો અર્થ જ, મન તથા ઈંદ્રિયોના સંયમપૂર્વકનું મનન ચિન્તન, એવો થાય છે.)
(૩૩) વળી પાછા કહે છે, કે, “અનાશકાયન” યજ્ઞ કરવો સારો છે. આત્માનુભવના અભિલાષી માટે, બ્રહ્મચર્ય જ અનાશકાયન છે. કેમકે, જે યજ્ઞ વડે નાશ ન થાય, તે અનાશકાયન કહેવાય. જીજ્ઞાસુ બ્રહ્મચર્ય વડે જ અવિનાશી આત્માનો પરિચય કરે છે, તેથી એનો બ્રહ્મચર્ય જ અનાશકાયન યજ્ઞ છે.
(૩૪) વળી કહે છે કે, “અરણ્યાયન” યજ્ઞ ઉત્તમ છે, પણ બ્રહ્મદર્શનના ઈચ્છુકનો, બ્રહ્મચર્ય જ અરણ્યાન યજ્ઞ છે. કેમકે, “અર” એટલે સ્વર્ગલોકની મદીરાનો કુંડ, અને “એય” એટલે સોમસુવન અર્થાત્ અમૃતનો પ્રવાહ, કે જે બ્રહ્મલોકમાં છે. એને જેને અહીં કોઈએ દેખ્યો કે સાંભળ્યો નથી. તે આ યજ્ઞ કરવાથી મળે છે. પણ સાક્ષરતાના આકાંક્ષીને, બ્રહ્મચર્યથી આત્માનો સાક્ષાત્કાર થઈ જાય છે.
(૧૪૯)
તો પછી, બ્રહ્મલોક તથા તેના “અર” અર્થાત્ મદિરાના કુંડ કે પછી અમૃતના
ઝરણાં કહેવાતાં “સોમસુવન” તો, એને રસ્તે જાતે આવી મળે. તેથી બ્રહ્મચર્ય જ એનો અરણ્યાન છે.
(૩૫) અર અને અય, એ બંને, કુંડ તથા ઝરણું, બ્રહ્મલોકમાં છે. “અરં” એ દેવલોકનું એવું એક અન્ન છે, કે જે આ લોકમાં દેખાયું-સાંભળ્યું નથી. એનું લાકડું, ઈશ્વરીય અથવા દૈવી મદ આપનારૂં હોય છે. એને અર અર્થાત્-મદિરા કહે છે. અને, ત્યાં દેવલોકનું, એટલે કે દિવ્ય-દ્રાક્ષનું એક વૃક્ષ છે. કે જેને કોઈએ આ લોકમાં તો દેખ્યું કે સાંભળ્યું યે નથી. એને સોમસુવન કહે છે. એનો જે રસ નીકળીને ઝરણારૂપે વહે છે, એ જ અમૃત છે, અને તેને આહાર કરીને દેવો અમર થાય છે.
(૩૬) વળી, એજ બ્રહ્મલોકમાં પણ, યજ્ઞો તથા કર્મો વડે જેને જીતી શકાય નહિ એવો “પુર” નામનો એક સુવર્ણનો મહેલ છે. એવો, કે આ લોકમાં તો કોઈએ એને દેખ્યો તો શું હોય, પણ એનું નામેય સાંભળ્યું નથી, અને જે, સ્વયં બ્રહ્માએ, ખાસ ખાસ જીવાત્માઓ માટે રચી રાખ્યો છે. જેને મોટા મોટા કર્મકાંડીઓ પણ મેળવવા પામતા નથી. પરંતુ, જેઓ બ્રહ્મચર્ય કરીને આત્માને પરખી લે, એમને તો, મૃત્યુ પછી, એ મફતમાં મળી જાય છે. વાસ્તવમાં એવાઓનો જ બ્રહ્મલોક છે. અને એવાઓ જ બધા (સાતેય) લોકમાં કામચાર, અર્થાત્ યથેચ્છવિહારી થાય છે. કેમકે, મરણમાં એવા જ્ઞાનીના પ્રાણ અહીં, એના આત્મામાં લીન થઈ જાય છે, ઈશ્વરના સમસ્ત પ્રાણ એનામાં, વાયુની જેમ, ભરાઈ જાય છે. ને એ સીધો ઈશ્વરસ્વરૂપ, ઘરનો માલિક થઈ જાય છે. તેથી, એ બધું, એને મફતમાં મળી જાય છે. (આના પછી છઠ્ઠો ખંડ આરંભાય છે.)
(૩૭) હે લોકો, કાન માંડીને સાંભળજો, કે જે લોકો આત્માને ઓળખતા નથી, ને તોયે એવો નિશ્ચય કરે કે, “હું બ્રહ્મ છું.” ને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરતા રહે, એવાને અમે કોલ આપીએ છીએ, કે મૃત્યુ પછી એમનું બ્રહ્મલોકમાં ઉત્ક્રમણ થાય, ને એ, દેવયાનને માર્ગે ચાલતા બ્રહ્મલોકે પહોંચી જાય. કેમકે, શરીરની અંદર જે માંસખંડને હ્રદયકમળ કહેવામાં આવે છે, એમાંથી અનેક નાડીઓ નીકળે છે, ને કફ, પીત્ત તથા વાતથી ભરેલી એ નાડીઓ, અંદરથી ચાર રંગોવાળી દેખાય છે.
(૧૫૦)
(૩૮) કેમકે, કફનો રંગ શ્વેત, રક્તનો રાતો, વાતનો ભૂરો કે કાળો,
ને પિત્તનો પીળો હોય છે. એ સર્વના મિશ્રણથી, એ નાડીઓ, કિરણોનું મિશ્રણ છે. ત્રણ પહેલવાળા કાચમાં થઈને નીકળતાં સૂર્યનાં કિરણો, એની પરિક્ષા કરનારને, લાલ, કાળા, સફેદ, પીળા ઈત્યાદિ સાત અલગ-અલગ રંગો રૂપે દેખાય છે. તો પણ, એનાં કિરણો, સાત રંગોના મિશ્રણથી ચિત્રવિચિત્ર રૂપે થઈને, મનુષ્યની નાડીઓમાં પ્રસરેલાં, તથા એને ગરમ કરતાં ને રંગીન બનાવતાં રહે છે.
(૩૯) એવું રખે માની લેતાં, કે સૂર્ય આથમે છે ત્યારે એનાં કિરણો લય પામે છે. ખરી વાત છે, કે, સૂર્યનાં બાહ્ય કિરણો ઊડી જાય છે. પરંતુ એનાં પ્રાણશક્તિ (Energy) રૂપે કિરણો સૃષ્ટિનું જીવન છે. એ તો એવાં ને એવાં પ્રસરતાં રહે છે. તેથી, આ ઢંઢેરામાં અમે, મનુષ્યોની નાડીઓમાં સૂર્યનાં કિરણો પ્રવેશેલાં હોવાનું કહીએ છીએ, તે, એ પ્રાણશક્તિનાં જ છે, કે જેના વડે માણસ જીવી શકે છે. જ્યારે પ્રાણશક્તિનાં કિરણો સૂર્યમાં શમી જાય, ત્યારે, અહીં, શરીરમાં પણ પ્રાણ શક્તિ બુઝાઈને નાશ પામે છે, ને શરીર મડદું થઈ જાય છે. ત્યારે ડૉક્ટર એની દવા કરવાનું છોડી દે છે. એવાં ઉષ્ણતાનાં કિરણો વડે નાડીઓ ચાલતી રહે છે. ને પોતાના આહાર માટે બહારના વાયુને (શ્વાસરૂપે) ખેંચે છે.
(૪૦) પ્રાણશક્તિનાં આ કિરણો, સૂર્યથી નાડીઓમાં હ્રદય સુધી, ને હ્રદયથી રગોને માર્ગે સૂર્ય સુધી, અનેક તાર રૂપે તણાયેલાં છે. જેવી રીતે, વીજળીનો એક તાર લાહોરથી દિલ્હી સુધી તણાયો હોય, ને તેના દ્વારા, આંખના પલકારામાં ત્યાં ખબર પહોંચાડી દેવાય, ને તે પછી આગગાડીને લોખંડના પાટા ઉપર દોડાવવામાં આવે, એના જેવું છે.
(૪૧) આત્મામાં શ્રદ્ધા રાખી રહેલો સાધક, બ્રહ્મચર્યનું (એટલે કે સંયમનું) પાલન કરતો, એમાં જ પોતાના સર્વ વિવરણ કરતો, છેક છેવટ સુધી એમાં જ વૃદ્ધ થાય, ને મરણ-કાળે, એ પહેલાં પોતાની ઈંદ્રિયોને પોતાના અંતઃકરણમાં ભેગી કરે. પછી, અંતઃકરણના કાન કહેવાતાં ત્યાંના છીદ્રોમાંના જમણા કાન દ્વારા દેવલોક તરફ જવા તત્પર થાય, અથવા, પોતાની શ્રદ્ધા તથા પોતાનાં બ્રહ્મચર્યના પ્રતાપથી, બ્રહ્મલોકમાં જવાનો તથા બ્રહ્મજ્યોતિ થવાનો એનો નિર્ધાર પેલા વિજળીના તાર ઉપર સવાર થઈને ટકોરો મારે, અને પ્રાણ, વીજળીના પ્રવાહની જેમ, મસ્તકમાં ફરી વળીને, ત્યાંના છિદ્રોમાંથી
(૧૫૧)
બહાર પડીને, સૂર્યની પ્રાણશક્તિરૂપ કિરણો દ્વારા, પહેલાં સૂર્યરૂપી
સ્ટેશન, પછી ત્યાંથી આગળ બીજા લોકનું સ્ટેશન, એમ કરતા કરતા, છેક બ્રહ્મલોક સુધી એવી રીતે ઝપાટાબંધ પહોંચી જાય છે, કે જેટલી ત્વરાથી ધ્યાનમાં મનની વૃત્તિ ત્યાં જઈ લાગે છે. (મતલબ કે, આ બધું મનની જ કલ્પના હોઈ, પ્રકાશના વેગથી પણ વધારે વેગીલા એવા મનોવેગે, જાણે કે, આ બધું થઈ જાય છે.) આ છે, જીવાત્માનું ઉત્ક્રમણ અને એ જ (એ સંયમ, એ આત્મચિંતન, અને એ મનનો દ્રઢ સંકલ્પ જ) છે. બ્રહ્મલોકનું દ્વાર.
(૪૨) આવું ક્યારે બને? પ્રાણની રવાનગી સમયે જ્યારે એ મનુષ્ય અચેત થવા લાગે, ને પાસે બેઠેલાંઓ એને બોલાવીને પૂછે, “પિતાજી, મને ઓળખો છો કે? હું તમારો પુત્ર છું.” જો એ પૂછનારો પોતે પિતા હોય, તો એ મરણોન્મુખ પુત્રને પૂછે, “બેટા, મને ઓળખ્યો? હું તારો પિતા છું.” જ્યાં સુધી એનો જીવ સૂર્યના એ કિરણોના તારને ટકોરો મારીને પોતાની સંકલ્પની ખબર બ્રહ્મલોકમાં પહોંચાડે નહિ, ત્યાં સુધી તો, એ આંખો થોડી ખોલે, પરંતુ એના પ્રાણ હ્રદયમાંથી ઉઠીને પોતાની ગાલ્લીમાં સવાર થઈ ગયા. (કે જે ઉપર કહેલી સ્વર્ગની રેલગાડી છે.) અને પ્રાણશક્તિની વીજળીના તારો દ્વારા, પોતે અહીંથી રવાના થયાની ખબર બ્રહ્મલોકમાં પહોંચાડી, ને પોતે પણ ત્યાં પહોંચી ગયો, તે પછી, એ પોતાની આંખ નથી ઉઘાડતો.
(૪૩) જ્યારે ઢંઢોળવા છતાં એ આંખ ઉઘાડતો નથી, મરી ગયેલા જેવો લાગે, ને એની નાડીઓ ધબકતી અટકી પડે, ત્યારે, પાસેવાળાંઓને ખબર પડે છે, કે એણે હવે પોતાની મુખ્ય રાજધાની રૂપી દિલનો ત્યાગ કર્યો છે. ને પ્રાણરૂપી રેલગાડી ઉપર એ સવાર થઈ ચૂક્યો છે. હવે એની ગતિ કેમ કરીને બ્રહ્મપુરીમાં પાછી આવે? હવે એ કેવી રીતે આંખ ખોલે? (દેહરૂપી) ઘરનો એ માલિક તો, હવે પેંગડે પગ ધારી બેઠો છે. ઘરનું કોઈ ગમે તે કરે, બાળી મૂકે, કે તોપે દે, તોયે એના કેટલા ટકા? અને ત્યારે આ બ્રહ્મપુરી અર્થાત્ દેહ, મળ ને વિષ્ટાનું ઘર, ને કોહવાટનું ખાતર બની જાય છે. અને જો આગમાં ફૂંકી મૂકવામાં ન આવે, તો, શરીરની અસલ મૂર્તિના સારતત્વને પાતની સાથે પેક કરીને પ્રાણરૂપી રેલગાડી ચાલી નીકળતાં, એ કાયા ફૂલીને ગંદી, ગંધાતી થઈ જાય છે.
(૪૪) એની સ્વારીની આ હાલત જેઓ જાણે છે, તે, વાર ન લગાડતાં, એનો અગ્નિમાં હોમ કરી દે છે. અને એ મનુષ્યની જે અસલ સ્ફૂર્તિ (કાયાનો અસલી રસ,) અગ્નિમાં અગ્નિ, ને દિનમાં દિન થતી,
(૧૫૨)
પ્રાણરૂપ રેલગાડીની જેમ, ત્યાંથી ચાલી નીકળે છે, દેવયાનીની સડકે,
કે જેનો ઉલ્લેખ આપણે કર્મકાંડ- ભાગમાં કર્યો છે, એની રીતે સ્ટેશનો પાર કરતો એ જીવાત્મા, સૂર્યને સ્ટેશને પહોંચી જાય છે. એ સ્ટેશને, એને મળવા આવેલા દેવો એનું સ્વાગત કરે છે, અને અગ્નિદેવ સ્વયં, એની રેલગાડીનો ડ્રાઈવર બનીને, એને સૂર્યલોકમાં લઈ જાય છે. સૂર્યલોકમાં, એનું સ્વાગત કરવા બ્રહ્મદૂતો, બ્રહ્મલોકથી આવી પહોંચે છે, ને એને ઉપરના લોકોમાં લઈ જાય છે, એવી રીતે, એ સૂર્ય (અર્થાત્ બુદ્ધિમતા) મોક્ષના નિશ્ચયીઓ માટે ઉપર જવાનું, અને અજ્ઞાનીઓ તથા મૂર્ખાઓને આગળ જતાં રોકનારૂં, પહેલું મુખ્ય જંકસન છે. એવી (જ્ઞાનની) બુદ્ધિ વગરનું કોઈ ત્યાં જઈ શકતું નથી.
(૪૫) અને મનમાં આત્માની ઈશ્વરતા વિષે સંદેહવાળા તથા (પાપ કર્મથી બીતા રહીને પુણ્ય માટે) સત્કર્મો કરવામાં માનનારાઓની ત્રાંસી રગો દ્વારા એમનાં આંખ, કાન, નાક વગેરેનું ઉત્ક્રમણ થાય છે, ને અગ્નિ દ્વારા એમનો માર્ગ, પિતૃયાણની સડકથી, સોમલોક (વાળા સ્વર્ગ) તરફ ફંટાય છે, ને તેઓ સોમલોક પહોંચી જાય છે. અને એ જીવો, આમ કે તેમ, કશા ચોક્કસ નિર્ધાર વગરના, તથા સત્કર્મો કરવાની પણ મતિ વગરના હોય, તે, મળમૂત્રને માર્ગે નીકળે, ને અગ્નિ મારફત અધોગતિએ ચાલ્યા જઈ, કીડા-પતંગિયા થઈને, જન્મે મરે, જન્મે મરે.
(૪૬) પરંતુ, આત્માની પરખવાળા જીવાત્માઓ (ઈરાદાપૂર્વક) શુભકર્મો કરે કે ન કરે, તોયે, એમને કશી હરકત ન પહોંચે. એમને બધું માફ છે. એ તો જબરદસ્ત લોક છે. સમર્થ ને વળી, ક્યાંયે જવાનું કેવું? એ તો, બસ એમજ બ્રહ્મલોક પડાવી લે. એમને વળી, તાર કે રેલગાડી શું મદદ કરવાની હતી? એ તો વખત આવ્યે, પોતાના પ્રતાપ તથા પ્રભાવ દેખાડતા, સ્વર્ગલોકના સામ્રાજ્યનો અધિકાર બળજબરીથી ઝૂંટવી પાડે. અહીંના અહીં પણ, એ હ્રદયવાળા તારને, રેઈલ-સડકને, અરે પ્રાણને સુદ્ધાં, ફૂંકી દે છે. કેમકે, તપેલા તવા ઉપર જેમ જળબિન્દુ બળી જાય તેમ, એના પ્રાણ એના આત્મામાં બળી જાય. જેમ એક સ્થળની હવા (ગરમ થઈને) હલકી હવાથી ઉડી જતાં, દેશ દેશની હવાઓ ત્યાં ખેંચાઈ આવીને એ જગા પૂરી દે, તેમ, બહારના આધિદૈવિક પ્રાણ તથા ઈશ્વરીય શક્તિઓ, અરે, સંપૂર્ણ માયા, ત્યાં ખેંચાઈ આવીને ભરાઈ જાય.
(૪૭) હે લોકો, એવા જ્ઞાની સમર્થોનો એવો પ્રતાપ છે કે, એ અહીંથી ક્યાંયે ન જતાં, નિત્ય અમર થઈ જાય. નાનકડા સામ્રાજ્યને તેઓ
(૧૫૩)
પોતાનામાંથી ઉતારી નાંખે છે, ને દેવલોકનાં સ્વર્ગો, પડછાયાની જેમ
એને વળગી પડે છે. ખરૂં જોતાં, એવાંઓ જ સંપ્રસન્ન, સ્વચ્છંદ, ને ઘરના ખરા માલિક હોઈ શકે. સર્વ કોઈ એના આજ્ઞાકારી છે.
(૪૮) હે લોકો, આ વિષયમાં પ્રમાણ માટે અમે વેદના મંત્રો પણ બતાવીએ. એમાં લખ્યું છે કે, “હ્રદય-કમળમાં એકસોએક નાડીઓ છે. એ બધી મસ્તકની ખોપરીમાં લાગેલી છે. (જીવાત્મા) એના દ્વારા ઉત્ક્રાંત થઈને અમર થાય છે. બીજી ત્રાંસી નાડીઓ, અન્ય છીદ્રોમાં રહે છે. એ બીજા પ્રકારના લોકોનો ઉત્ક્રમણનો રસ્તો છે. પરંતુ સમર્થ જીવાત્માઓ, પોતે જતા નથી, તેમ એમના પ્રાણનું પણ ક્યાંયે ઉત્ક્રમણ થતું નથી. એમના આત્મામાં, ને બહારના પ્રાણ ત્યાં ભરાઈ પડે છે. “એવી રીતે, બ્રહ્માએ આરંભમાં જ સર્વ લોકોને જાણ કરી, ને લોક-પરલોકમાં અર્થાત્ જાગ્રત તથા સ્વપ્નના લોકોમાં એનો ઢંઢેરો પતાવી દીધો, કે જેથી કરીને કોઈને એવું બહાનું ન રહે કે અમને પ્રસાદની તથા આ કોલની ખબર ન હોતી. અને થયું પણ તેવું જ (અહીંસુધીમાં, છ ખંડ પૂરા થયા. હવે સાતમાં ખંડ શરૂ થાય છે.)
(૪૯) – (૫૦) દેવતાઓએ વિચાર્યું. કે જો આપણેપ્રસાદ (એટલે કે આત્માનું જ્ઞાન) પ્રાપ્ત કરીશું, તો આપણો જયવારો થશે. અને અસુરોએ પણ વિચાર્યું, કે આપણો પ્રવેશ એમાં થશે, તો ફતેહ આપણી છે. અને, આ તરફ દેવરાજા ઈંદ્ર, ને પેલી બાજુ અસુરરાજ વિરોચન, થયા તૈયાર. એ બંનેએ (પોતપોતાના સાથીઓને) કહ્યું કે હે ભાઈઓ, તમે પોતપોતાની ફરજો સંભાળી લેજો, અમે તો જઈએ છીએ, ને આપણા પિતા પાસેથી આત્માનું શિક્ષણ શીખીને જ અમે પાછા ફરીશું. ત્યાંથી પાછી આવીને, તે અમે તમને બધાંને શીખવીશું તે માટેની નિશાળો માંડીશું, ને એના શિક્ષકો પણ નીમી દઈશું.
(૫૧) પછી, બંને દેવ-અસુર, એટલે કે દેવરાજ ઈંદ્ર અને અસુરરાજ વિરોચન, બ્રહ્માજી પાસે વિદ્યા ભણવા પહોંચી ગયા. અહીં એ હકિકત યાદ રાખજો, કે એ બે એકબીજાને અનુકૂળ નહિ, પણ પરસ્પર વિરોધી હતા. તો પણ, ત્રણ લોકના રાજ્ય કરતાંયે બ્રહ્મવિદ્યાનો મહિમા વધારે હોવાની નજરે જોતાં, પોતપોતાના મોટા મોટા ભોગ-વિલાસ પડતા મૂકીને, બ્રહ્મચારીઓ રૂપે, માથે લાકડાંના ભારા ચઢાવીને, એ બંને પ્રજાપતિ પાસે આવ્યા, ને પ્રથમ ૩૨ વર્ષ એમણે આચાર્યની સેવા સુશ્રુષામાં બ્રહ્મચર્ય પૂર્વક ગાળ્યાં.
(૧૫૪)
(૫૨) અરેરે, કેવી અફસોસની વાત થઈ, કે ઈંદ્ર તથા વિરોચન, કે જે બંને,
ત્રણ લોકના એક સમાન રાજા હતા. (જાગ્રત, સ્વપ્ન તથા સુષુપ્તિરૂપી ત્રણે લોકના સમાનપણે સ્વામી હતા.) એમણે, બ્રહ્મ વિદ્યાની જીજ્ઞાસા માટે, રાજકાજના ભોગ, (એટલે કે સંસારના લાવા) છોડી દીધા, ને બત્રીસ વર્ષ બ્રહ્મચર્ય પાળ્યું! ચાલુ જમાનાના, (સંસ્કૃત નહિ પરંતુ ફક્ત) ચાલુ વ્યવહારની ભાષા જાણનારાંઓ તો, નાનકડી મિલકત ને નાનકડાં ઘરો પણ, મમતાના માર્યા, (થોડા સમય માટે યે) છોડી શકતાં નથી, તેમ, કોઈ પણ વિદ્વાનની સેવા તથા તેમની પાસેથી મહા આત્મપ્રસાદની જીજ્ઞાસા પણ નથી કરતાં.
(૫૩) એ બે મહારાજાઓ જ્યારે આવી રીતે બ્રહ્મચારી થઈને, આદિ આચાર્ય પાસે રહ્યા, ત્યારે પ્રજાપતિએ એમને શિક્ષણના અધિકારી જાણીને એક દિવસ પૂછ્યું, કે શા કારણે, ને કઈ ઈચ્છાથી તમે અહીં આવ્યા છો. એમણે કહ્યું કે આપે આત્માની ઓળખના વિષયમાં જે જાહેરાત કરી છે, તથા વાયદો આપ્યો છે, કે આત્માના પરિચયથી બધા મનોરથો મફતમાં મળે છે, ને બધાં લોકોમાં કામાચાર તથા પૂર્ણ સ્વતંત્ર થવાય છે, એ બાબતમાં આપને પૂછવા માટે અમે અહીં આવ્યા છીએ. કૃપા કરીને અમને એ આત્મા બતાવી દ્યો.
(૫૪) ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું, કે મારી આંખમાં જુઓ. અત્યારે જે ત્યાં આંખમાં બેઠેલો છે, તે જ આત્મા છે, ને એ જ અમૃત છે, એ જ સંપન્ન છે, એ જ બ્રહ્મ છે. એમણે આંખમાં નજર કરી, તો તેમાં એક કીકી એમણે દીઠી, એને લીધે તો, નેત્રમાં માણસનું પ્રતિબિંબ દેખાય છે, ને એને લોક આંખની કીકી કહે છે.
(૫૫) પ્રજાપતિના કહેવાનું તાત્પર્ય એ હતું કે, જાગૃત કાળે આંખમાં વિરાજીને જે દેખે છે, તે આત્મા છે. કેમકે, દેખનારો તો, કેવળ આત્મા જ છે. જે દેખાય, તે એ આત્મા ન હોઈ શકે. પણ એ બે જણને એ તાત્પર્ય સમજાયું નહિ. એની આંખમાં એમણે દ્રષ્ટિ કરી, તો ત્યાં આંખની કીકીના દર્પણમાં એમને પોતાના જ શરીરનું પ્રતિબિંબ દેખાયું, ને એમણે શરીરને જ આત્મા માની લીધો. એમણે એ વિચાર ન કર્યો, કે હ્રદયકમળની અંદર હ્રદયાકાશના સિંહાસન ઉપર, કાર્ય-કારણથી રહિત, નિરૂપાધિ તથા નિર્વિકાર અને નિરવયવ, એવો જે દેખનારો આત્મા છે, તે જ પ્રતિબિંબની જેમ નેત્રમાં પ્રવેશીને, બધું દેખી રહ્યો છે. નહિ તો, આંખની શી મજાલ છે,
(૧૫૫)
કે એ દેખી શકે? જો આંખ દેખતી હોય, તો આંધળો પણ દેખત,
પણ, શરીરમાં જે દેખનારો ઝળહરે છે. એ જ આત્મપુરૂષ છે.
(૫૬) આ ભેદ તો એ સમજ્યા નહિ, ઉલટું, આંખની કીકીમાં એમણે પોતાના શરીરનું પ્રતિબિંબ દીઠું, એટલે એમણે પૂછ્યું, “શું ખરેખર જે સ્વચ્છ પાણીમાં, તથા સ્વચ્છ દર્પણમાં દેખાયા કરે છે, તે આત્મા છે? બ્રહ્માએ કહ્યું કે મેં જે બતાવ્યું છે, તે એ સર્વમાં (અર્થાત્ નેત્ર વગેરેમાં) છે.
(૫૭) બ્રહ્માજી એવું સમજાવવા ઈચ્છતા હતા, કે જે દેખનારી જ્યોતિ છે. તે જાગ્રતમાં મનોવૃત્તિ ઉપર સવાર થઈને નેત્રમાં વિરાજમાન થાય છે, ને એ જ છે વસ્તુને દેખાવાપણું. કિરણોની જેમ, વિચાર અને દ્રષ્ટિ નેત્રો વાટે નીકળીને, જોવાની વસ્તુ ઉપર જઈ બેસે છે, અને એ દેખનારો જ્યોતિઓનો જ્યોતિ આત્મા એની સાથે એકાકાર થઈને, જેવી રીતે તડકો કે અજવાળું પણ ભીંત ઉપર પડીને તેને ભાસમાન કરે છે તેવી રીતે, એ વસ્તુને ભાસમાન કરે છે. સાક્ષી આત્માનું, આવી રીતે દ્રષ્ય પદાર્થોને ઘેરીને તેની સાથે એકાકાર થઈ જવું, એ ઘટના જ ખરૂં દેખવું કહેવાઈ છે.
(૫૮) પણ દીલગીરીની વાત છે, કે પ્રાણી, કોઈ પણ વસ્તુને દેખવામાં, પહેલાં આત્મજ્યોતિના આ પ્રકાશને દેખે છે, ને તે પછી જ તે વસ્તુને દેખે છે, તો યે, પેલા ખરા દેખનારને તો એ દેખતો જ નથી. કેમકે, જ્યારે આપણે કોઈ ભીંત તરફ આંગળી ચીંધીને કોઈને પૂછીએ કે આ શું છે? તો એ એમ જ કહેશે, કે આ તો ભીંત છે. એ એવું નહિ કહે, કે અહીં એક આત્મપ્રકાશ છે, ને એનામાં ભીંત ભાસમાન થતી દેખાય છે. પરંતુ, જે ખરી હકીકત જાણે, એ તો, પહેલાં આત્મજ્યોતિ, ને તે પછી દિવસનું અજવાળું, તથા તે ઉપરાંત ભીંતને યે દેખે.
(૫૯) એવી રીતે, પાણીમાં કે આયનામાં દેખાતા પ્રતિબિંબ પરત્વે શું થાય? પહેલાં પાણી કે આયનામાં, જોનારને આત્મપ્રકાશરૂપ પ્રકાશ ત્યાં દેખાય, તે પછી દિવસનો ઉજાસ, ને તે પછી પ્રતિબિંબ દેખાય. જો એમ જ હોય, તો આંધળાને અંધારામાં યે પ્રતિબિંબ ભાસવું જોઈએ. બ્રહ્માજીએ તો, એ પ્રતિબિંબોને ઘેરતો દેખાતો આ આત્મપ્રકાશ જોઈને કહ્યું કે હા, એ જ આત્મા છે, કે જેને મેં દેખનારા તરીકે મારી આંખોમાં બતાવ્યો, ને તે, આ બધામાં એક જ હોઈને દેખે છે, પરંતુ, તેની સાથે દિવસનું અજવાળું તથા, પ્રકાશ પણ દેખતાં હોવા છતાં
(૧૫૬)
નથી દેખતા, તેમની જેમ જ આ બે જણાએ પણ,
આ દેખનાર આત્માને ન દેખ્યો, ને તેઓ એવો નિશ્ચય કરી બેઠા, કે જેનો પડછાયો સ્વચ્છ આંખ કે નિર્મળ જળમાં કે દર્પણમાં દેખાય છે, તે જ અમૃત આત્મા છે, એના ઉપર જ મોક્ષનો આધાર છે, ને એના વડે જ સત્ય સંકલ્પ થવાય છે.
(૬૦) તે ઉપરથી બ્રહ્માજી સમજી ગયા, કે બત્રીસ બત્રીસ વર્ષ એમણે મારી પાસે બ્રહ્મચર્ય તો પાળ્યું, પરંતુ, એ ભોગી રાજાઓ છે, ને એમનાં મનમાં મોટી મોટી પાપની વાસનાઓ હજી ભરી પડી છે, તેન લીધે એમની અંતર્દ્રષ્ટિ અથવા સુઝ જ મેલી થઈ ગયેલી છે. એ કારણે તેઓ આત્મજ્યોતિને જોતાં હોવા છતાં નથી જોતા, ને મારી વાણી સાંભળતાં હોવા છતાં નથી સાંભળતા, ને મારા તાત્પર્યને સમજતા હોવા છતાં નથી સમજતા. એમણે હજી વધારે બ્રહ્મચરણ કરવું જોઈએ. પણ જો હું એમ કહું કે તમારી અક્કલ અધુરી છે, ને મારા કહેવાની મતલબ તમે નથી સમજતા, તો, રાજા હોવાથી, અથવા વિદ્યાના અભિમાનને લીધે, નારાજ થઈ જાય. બનવા જોગ છે, કે એવી નારાજીને લીધે એમનું ચિત્ત આત્માની જીજ્ઞાસાને પડતી મૂકે. તેથી, એમને એવી રીતે કહેવું યોગ્ય થશે કે જેના વડે તેઓ પોતાની મેળે જ પોતાની ભૂલ સમજી લ્યે, ને બીજી વાર બ્રહ્મચર્ય કરે.
(૬૧) કેવી અફસોસની હકીકત છે, કે ચાલુ ભાષાઓને જ જાણનારાઓ, પ્રથમ તો, એ સમજવાની મરજી જ નથી કરતા, ને જો કોઈ કરે છે, તો સાધુઓનાં વચનોને નથી સમજતા. અને એ પણ અફસોસની ઘટના છે, કે સાધુઓ પણ એમને અયોગ્ય તથા કમ-અક્કલ કહીને તરછોડે છે. અને પેલાઓ પણ, પાશ્ચાત્ય વિદ્યાના ઘમંડમાં, એ સાધુને, મુર્ખ જાણીને, પૂછતા બંધ થઈ જાય છે. એ મોટું આવરણ, એમનાં પાપોને લીધે, એમની મતી ઉપર પડેલું હોય છે. આ આત્મજ્ઞાનરૂપી અનુગ્રહ, તથા આત્મદર્શન, કે જેને પ્રતાપે બધી કામનાઓ, મફતમાં ફળીભૂત થાય છે, તે એમને કેવી રીતે મળે, કે જેથી તેઓ ઉક્ત જાહેરવાળા મહાન કોલમાં જોડાઈ શકે. (એવી ચિન્તા બ્રહ્મજીએ કરી.)
(૬૨) તેથી બ્રહ્માજીએ એમને સુચવ્યું કે, મેં જે આત્મા તમને કહ્યો, તેને તમે સ્વચ્છ જળ તથા સ્વચ્છ દર્પણમાં જુઓ, ને જોઈને વિચાર કરતાં જો કંઈ સંદેહ રહી જાય, તો મને પૂછજો. પેલાઓએ એમ કર્યું, સ્વચ્છ જળ તથા નિર્મળ દર્પણમાં નજર કરી, ને કંઈ બોલ્યા નહિ. એટલે બ્રહ્માજીએ સામે પૂછ્યું, કે તમે શું દીઠું?
(૧૫૭)
એમણે કહ્યું કે અમે અમને પોતાને સર્વ પ્રકારે દીઠા,
મોં, માથું, હાથ, પગ, અરે નખથી માંડીને કેશ સુધીના દીઠા. આ અમારા આત્માની જ સંપૂર્ણ પ્રતિમા છે.
(૬૩) ત્યારે બ્રહ્માજીએ વિચાર કર્યો કે આ લોકોને વિચાર કરવા છતાં પણ સમજ ન પડી. હજી એમની અંદર મોટા પાપ ભર્યા છે, તે કેમ કરીને સમજે? તેથી એમણે સૂચના આપી, કે પોતાના ઘરમાં તમે જેવાં સરસ કપડાં તથા ઉત્તમ આભુષણો પહેરો છો. તેવાં પહેરીને પાછા પાણી તથા દર્પણમાં નજર કરો, અને એમણે એવું કર્યું પણ ખરૂં. એમને પૂછ્યું કે શું દીઠું? એમણે ઉત્તર આપ્યો કે, ભગવન્ ઉત્તમ વસ્ત્રો તથા ઉત્તમ ભૂષણો વાળા અમે, જેવાં છીએ, તેવા જ દેખાયા.
(૬૪) બ્રહ્માજી કહે, હવે તમે કપડાં-ઘરેણાં ઉતારીને માથાં મુંડાવી નાખો, બ્રહ્મચારીની જેમ નખ તથા કેશ પણ ઉતારી દો, ને તે પછી, એવાં મુંડ-મુંડા થઈને એમાં નજર કરો. એમણે તેમ કર્યું, પછી પૂછ્યું કે શું દીઠું? એમણે ઉત્તર વાળ્યો, કે અમે જેવાં મુંડ-મુંડા તથા નખ પણ ઉતારેલા નગ્ન છીએ, એવા જ દેખાયા. તેથી, આ દેહ જ આત્મા છે, એ જ અમૃત છે, એ જ સંપન્ન છે. ને એ જ બ્રહ્મ છે. બ્રહ્માએ મનોમન એમને ઉપહાસ કે ઠપકા રૂપે કહ્યું કે હે અક્કલના અંધો, જો એ જ આત્મા છે, તો, એવું તો દરેક જણ જાણે છે, તો પછી, એની જીજ્ઞાસાના માર્યા તમે શા માટે બ્રહ્મચર્ય પાળો છો? જરા વિચાર કરો, કે એ આત્મા નથી. પણ એટલું યે ન સમજતાં, ઉલટી એમને તો ધાડસ મળી, ને વગર સમજ્યે એ ચાલતા થયા.
(૬૫) એ વેગળા નીકળી ગયા, ને હરખના માર્યા ફૂલીને ફાળકા થવા લાગ્યા. બ્રહ્માજીએ તીરછી નજરે એમની તરફ જોઈને મનમાં કહ્યું, કે આ લોકો, મળતા હોવા છતાં નથી મળતા, ને આત્માને ઓળખતા નહિ હોવા છતાં, ઓળખીએ છીએ એમ માનીને, ચાલ્યા જાય છે. માત્ર એ પોતે જ ગાઢ અંધકાર તથા અજ્ઞાનમાં ન રહેતાં, મારી પાસેથી જે સાંભળ્યું છે, તે પોતાની જમાતોને પણ કહી સંભળાવશે. અને દેવલોકની એ વાણી એમનો પણ વાયદો બની જશે. (પોતાની અવળી મતિના ટેકામાં, તેઓ મારી જ વાણીની શાખ પૂરશે.) જેમ આંધળો આંધળાને દોરે તો બંને ખાડામાં પડે, તેવી રીતે, આ બે જણ, પોતે તો ખાડામાં પડેલા છે, ને બીજાઓને પણ તેમાં પાડશે, ને એવી રીતે બે ગુણા અજ્ઞાનમાં ફસાશે. એવા બેવડા અજ્ઞાનનું ઓસડ દુર્લભ છે.
(૧૫૮)
(૬૬) એવો વિચાર રખે કરતા, કે સત્યવક્તા હોવા છતાં,
બ્રહ્માએ કેમ એવું કહ્યું કે તમે જે સમજ્યા છો તે જ આત્મા છે, ને એ જ અમૃત છે, ને એ જ પૂર્ણ છે? એ તો એવું છે, કે કોઈ પિતાનો પુત્ર દુશ્મનોમાં ફરતો હોય, ને વારંવાર એને રોકવા છતાં એ ન માને, ત્યારે લોકની વાણીમાં પિતા એને કહી નાંખે કે, જા ત્યારે, એમને ત્યાં જઈને ઝખ માર. ને એટલું બોલીને ચૂપ થઈ જાય. એવી રીતે, બ્રહ્માએ પણ કહી દીધું, કે ભલે ત્યારે, એ જ આત્મા છે, એ જ પૂર્ણ છે, એ જ બ્રહ્મ છે. હવે સીધારો!
(૬૭) લોકવાણીના જાણકારો જાણે છે, કે સત્યવક્તા પિતાના કહેવાનો આશય એવો ન હતો કે શતુને ઘેર જઈને માછલાં ખાઓ! ઉલટું, વારંવાર કહેવાયેલી વાત પણ ન સમજે ત્યારે, એ પોતાના દિલનું દર્દ એમ જાહેર કરે છે, ને વિચારે છે, કે છોકરો બુદ્ધિમાન હશે, તો મારા મનનું દુઃખ સમજી જઈને હવેથી એવું નહિ કરે. એવી રીતે બ્રહ્માજીએ પણ, વારંવાર યુક્તિઓ યોજી, કે કેમેય કરતાં સમજે છે! પણ એ ન જ સમજ્યા, ત્યારે, એમણે થોડો શોષ બતાવ્યો, ને અંદરના પાપોને લીધે (ચિત્તશુદ્ધિને અભાવે,) આમને વધારે કહેવું નકામું છે, એવું વિચાર્યું, ને નક્કી કર્યું, કે જે પોતાની ભૂલ પોતે ન સમજે, એમને એવું કહેવું કે તમે અક્કલના ઓથમીર છો, ને પછી એમને બ્રહ્મચર્ય પાળવાની આજ્ઞા કરવી, એ યોગ્ય નથી, કેમકે, ત્રણ લોકના રાજાપણાના માર્યા, એ ઉલટા સામા થઈ જવા તૈયાર થાય!
(૬૮) એ ચૂપ એટલા માટે થઈ ગયા, કે એમાં કોઈ એવાં પુણ્ય કર્મો હશે, તો એ જાગશે, ને સમય પાક્યે, મારી વાતનો પોતાની મેળે વિચાર કરશે, ને જાણી લેશે, કે આપણે જ્યારે સુંદર વસ્ત્રાભૂષણો સજાવ્યાં, ત્યારે દર્પણમાં આપણી કાયાઓ પણ સુંદર વસ્ત્રાભૂષણોવાળી આપણને જોવા મળી. ને જ્યારે મુંડ મુંડાવ્યું, નખ ઉતાર્યા, ને ઉઘાડા થઈ ગયા, ત્યારે આપણી છાયા પણ મુંડમુંડી, ને નાગીબાંડ દેખાઈ, તો, જેવી રીતે દર્પણમાં છાયામાં કપડાં ઘરેણાં પણ આપણાથી ભિન્ન હોવાથી શરીર ઉપર ભેગાં થાય છે, ને પાછાં ઉતરીયે જાય છે, એવી રીતે, નખ, વાળ પણ, આપણાથી જુદા એવા આ દેહમાં આવે છે, ને પાછાં જતાં પણ રહે છે. માત્ર નખ ને વાળ જ વસ્ત્રોની જેમ નથી ઉતરતાં, પણ આખું શરીર, અને અંદરની બધી મનોવૃત્તિઓ, ઈંદ્રિયો, ને અહંકાર પણ, (આપણાથી) અલગની જેમ, નખ ને વાળ, ને વસ્ત્રની જેમ જ, આ દેખનારને પહેરાવાયેલાં છે,
(૧૫૯)
ને એ બધું ઉતરી પણ એમ જ જાય છે. એ જ દેખનારી જ્યોતિ છે,
એ તો, બાહ્ય શરીર તેમજ અંદરનું (અંતઃકરણ) શરીર, એ બધાથી ન્યારી, ને નગ્ન છે. એ જ આત્મા છે.
(૬૯) પણ પેલાઓને તો, ન થયું આ ભેદનું ભાન, તેમ ન સમજ્યા એ આ વિવેકની સાન. ઉલટા એ તો, શિશુની જેમ, પોતાની દેહમતિમાં ધાડસ પામીને પોતાને ઘર જવા ચાલી નીકળ્યા. ત્યારે બ્રહ્માજીએ, એમની સમક્ષ નહિ, પરંતુ એમની પૂંઠે, કહ્યું, કે આ લોક મને મળ્યા ખરા, પણ એ ન મળ્યા જેવું જ થયું, ને ચાલી નીકળ્યા! આત્માને નહિ ઓળખ્યો છતાં પણ, ઓળખ્યો સમજીને એ જાય છે!—- જો બ્રહ્માજી એમને મોઢામોઢ એવું કહેત, તો અહંકારના માર્યા કલેશ પામીને, એ સામા થઈ જવા તૈયાર થાત. એમની પાછળ એટલા માટે કહ્યું, કે મારો પેલો કોલ, એ લોકોએ જેમ સાંભળ્યો, તેવી રીતે, મારાં આ વચનો પણ એમને કાને જરૂર પહોંચશે, ને એ લોક, પોતાના અજ્ઞાનપણાને જાણી લઈને, પાછા બ્રહ્મચર્ય કરશે, ને મારૂં કહેવું સમજશે.
(૭૦) અરેરે! દેવરાજ ઈંદ્ર તથા અસુરરાજ વિરોચન જેવાને પણ જ્યાં પોતાના દિલના મેલને કારણે, બ્રહ્મલોકની વાણી ન સમજાઈ, તો પછી દિનરાત પાપોમાં ડૂબાડૂબ રહેતાં બિચારાં ચાલુ ભાષા જાણનારાંઓ, એને કેવી રીતે સમજવા પામે? પૂર્વના કોઈ પુણ્ય જાગે, એ શાસ્ત્રોની મર્યાદામાં રહે, ને કર્મ-ઉપાસના કરે, તો વળી, કોઈ કાળે, ઉપર કહેલાં વચનોનો ભેદ એ પામેયે ખરાં!
(૭૧) અંતમાં, સંક્ષેપમાં કહેતાં, બન્યું એવું, કે દેવરાજ ઈંદ્ર અને અસુરરાજ વિરોચન, નાના બાળકોની જેમ રાજી થઈને ઘર તરફ ચાલી નીકળ્યા. એમાં અસુરોનો રાજા તો મહાપાપોથી ભરેલો હતો, એટલે, આ ધાડસ મળતાં ખુશીખુશી થઈને એ ચપોચપ પગ ઉપાડતો પોતાની રાજધાનીએ પહોંચી ગયો, ને અસુરોને ભેગા કરીને, એણે તો એવી જ બ્રહ્મવાદી શીખામણ એમને સંભળાવી દીધી, કે “આ દેહ જ આપણું અસલ પોત છે, એને સારી પેઠે સાબુથી સાફ કરતા રહેવું, એનું લાલન પાલન કરવું, અને ઉત્તમોત્તમ કપડાં-ઘરેણાથી સજાવતા રહેવું, સરસ સરસ મેવા મિઠાઈ એને માટે બનાવવાં, હે ભાઈઓ, આપણે તો, માણસ છીએ, ને ઈશ્વરના દાસ છીએ.
(૭૨) “બ્રહ્માજીએ મને સારાંસારાં વસ્ત્રો ને આભૂષણ પહેરાવ્યાં, ને મુખ દેખાડનારા દર્પણમાં એમણે મને પોતાને બતાવ્યો, કે જેથી હું મારા આત્માને નીરખું, ને એને નીરખી નીરખીને હરખાઉં.
(૧૬૦)
ભાઈઓ, તમે પણ આ આત્માની વી રીતે પૂજા કરો, નખ ને કેશ ઉતારો,
સાબુથી સ્વચ્છ થઈને, દેહાત્માને મળથી ચોખ્ખો કરો, રૂપાળા ઓરડાને આયનાઓથી સજાવો, એમાં ઉત્તમ કપડાં-લત્તા ને ઘરેણાં-ગાંઠાં પહેરો, ને આયનાઓમાં પોતાનું આત્મસૌંદર્ય નીહાળો! એ હરખ, ને એ શોભાશણગાર જ પરમાનંદ છે. તેથી જ તો, માણસ દર્પણમાં પોતાનો ચહેરો જોઈને પ્રસન્ન થાય છે.
(૭૩) “એવું રખે ધારતા, કે આત્મા મરી જાય છે. એ તો ફક્ત સૂઈ જાય છે. કોઈ વાર તો, એ સૂઈ જઈને તરત જાગી ઊઠે છે, ને કોઈ વાર સૂઈને જલદી નથી ઊઠતો. પણ જ્યારે બ્રહ્માજી જાતે આવશે, ત્યારે એક મહામોયે નરસિંહો (શંખ) જોરથી ફુંકાશે, ને ત્યારે, બધાં જ સૂતેલાં શરીરો એટલે કે મડદાં જાગી ઊઠશે, અને એજ હશે, એમની કયામત, અથવા પુનરૂત્થાન, (રેસરેક્શન, એટલે કે) મડદાનું ઊઠવું.
(૭૪) “તેથી, જ્યારે એ સૂઈ જાય છે કે જેને ભોળાલોક મરવું કહે છે, ત્યારે એને સાબુથી નવરાવવું જોઈએ, ને ઉત્તમ વસ્ત્રો તથા કફન પહેરાવવાં જોઈએ, નાનાવિધ સુગંધ, અત્તર વગેરે એને લેપવાં જોઈએ, ને ઉત્તમોઉત્તમ પેટીમાં બંધ કરીને એને એવો સુરક્ષિતપણે દાટવો જોઈએ કે જેથી કોઈ જનાવર એને ખરાબ ન કરે, ને પછી નરસિંહો ફૂંકવાની રાહ જોવી જોઈએ. એ ઘોર શંખનાદ થતાં જ, એ જાગી પડશે, ને સ્વર્ગના પિતા બ્રહ્માજીને મળશે, ને પિતા (બ્રહ્મા) એ આપ કહેલાં કર્મફળ-ન્યાયના કર્મમાર્ગમાં કહી દીધું છે તેમ, એને ત્યાં પોતપોતાની કરણીઓ અનુસાર સ્વર્ગ તથા ઉત્તમ અપ્સરાઓ પ્રાપ્ત થશે, ને એ મૌજ કરશે, ને અવિનાશી પોતાની પાસે રહેશે.
(૭૫) “પરંતુ, જેઓ એ સ્વર્ગના પિતાનાં ભજનઉપાસના કરશે, તેના ઉપર, એ કયામતને દિને પ્રસન્ન થશે, ને એમ આરાધના તથા ઉપાસના નહિ કરે, તેનાથી એ નારાજ થશે.”
લેખક કહે છે, કે સંભવ છે કે વિરોચનનું જ એ શિક્ષણ પશ્ચિમમાં પ્રસર્યું છે, ને જેવી રીતની સ્વર્ગવાણી વિરોચન સમજ્યો, તેવી રીતનું એનું વિવરણ ત્યાં ઈશ્વરીય પુસ્તક કહેવાય છે. ને બનવા જોગ છે કે એમની ભાષામાં વિરોચનને જિબ્રાઈલ અથવા વેહી કહે છે, ને એજ નબી, અથવા રસૂલ પણ કહેવાય છે. ઈશ્વર એમને બચાવે! – આ ભાગ છોડી દેવો. જો કોઈ કાળે છપાય તો.
અહીંથી નવમો ખંડ આરંભાય છે, ને પંદરમો ખંડ એટલે કે આઠમા પ્રપાઠકના બધાં ખંડ, આ અધ્યાયને છેડે સમાપ્ત થાય છે, હવે આગળ અલાવિએ.
(૧૬૧)
(૭૬) હે ભાઈઓ, અસુરરાજ વિરોચનના તો આવા હાલ થયા.
હવે દેવરાજ ઈંદ્રનું શું થયું, તે સાંભળો. એ જ્યારે શિશુવત રાજી થઈને ચાલ્યો ગયો, ત્યારે બ્રહ્માજીનાં વેણને યાદ કરતો ને વિચારતો એ, ધીરે પગલે ચાલતો હતો. દેવો પાસે હજી એ નહોતો પહોંચ્યો, તેટલામાં, એનાં પૂર્વેના પુણ્યો જાગ્યાં. રસ્તામાં જ એને સુઝ ઉપજી, ને એ ચમકી ગયો, કે દેવલોકના પિતાએ પહેલાં મને કપડાં પહેરાવ્યાં, ને પછી મારૂં માથું મુંડાવ્યું. ને પાણીમાં જોવરાવ્યું, ત્યારે વસ્ત્રો પહેર્યાં હતાં તે વખતે પડછાયો પણ વસ્ત્રો પહેરેલો હતો, ને મુંડન કરાવ્યું ને નખ ઉતરાવ્યા તે વખતે, છાયાને પણ નહોતાં કપડાં, નહોતાં કેશ, કે નહોતાં નખ, એ બધું છાયામાં, શરીરના જેવું જ હતું. અને જેવી રીતે શરીરના નખ-કેશ અલગ ઉતરી જાય, તેવી રીતે અંગો પણ, એક-એક કરીને કપાઈને ઉતરી જાય છે.
(૭૭) કેમકે, જ્યારે દેહને સુંદર વસ્ત્રો મળે છે, ત્યારે એનું આયના-વાળું પ્રતિબિંબ પણ સારાં કપડાં પહેરેલું ભાસે છે, ને જ્યારે એના નખ ઉતરાય છે, ત્યારે છાયા પણ નખ વગરની દેખાય છે. આ કાયા કાણી થતાં, છાયા પણ કાણી થાય છે. દેહ આંધળો થતાં, એ પણ અંધ થઈ જાય છે, ને દેહના નાશ સાથે એ યે નાશ પામે છે. આમાં માણવા જેવું તો મને કશું ન દેખાયું.
(૭૮) આવો વિચાર કરીને ઈંદ્રને ડર લાગ્યો, કે, અરે, પિતાની વાણીનું તાત્પર્ય હું નહિ જ સમજ્યો હોઉં. જેમકે, પેલી જાહેરાતમાં એવું જ કહેવાયા કરેલું છે. કે “આત્મા અમૃત છે, સ્વૈરવિહારી છે, સર્વ સંપન્ન છે, નિત્ય વિદ્યમાન છે.” અને આ શરીર, જે મરણશીલ છે, તે નિત્યજીવિત્ ને અમૃત કેવી રીતે થઈ શકવાનું હતું? અને, એનામાં સ્વચ્છંદતા કે સર્વસંપન્નતા પણ કેમ હોય? એને ભાગે, હર પ્રકારના ભયોનો ને (આ જોઈએ, ને તે જોઈએ, એવી) આવશ્યકતાઓનો તો પાર નથી હોતો. ભૂખ લાગતાં ભોજન ન મળે, તો એ અશક્ત થઈ જાય છે. એમાં તો કશું યે માણવા સરખું નથી.
(૭૯) તેથી, દેવરાજ ઈંદ્ર રસ્તેથી જ પાછો ફર્યો, ને નવેસરથી બ્રહ્મચારી થઈ, માથે લાકડાંનો ભારો ઉપાડીને બ્રહ્માજીની પાસે જઈ પહોંચ્યો ત્યારે બ્રહ્માએ એને પૂછ્યું, કે હે દેવરાજ ઈંદ્ર, તમે તો સંતોષાઈને વિરોચન સાથે અહીંથી રવાના થયા હતા, તો પછી હવે કયે કારણે પાછા આવ્યા છો?
(૮૦) ત્યારે દેવરાજ ઈંદ્ર બોલ્યાઃ “ભગવન, આ શરીર સારાં કપડાંમાં સજ્જ હોય, તો (સામાની) આંખમાં પડતું એનું પ્રતિબિંબ સરસ કપડાંથી સજાયેલું દેખાય છે. એ રૂપાળાં ઘરેણાં
(૧૬૨)
સજેલું હોય, ત્યારે, એ પ્રતિબિંબ પણ ભૂષણવાળું દેખાય છે.
એ મુંડ-મુંડિત કે નખ રહિત હોય, ત્યારે એની છાયા પણ મુંડ-મુડી ને નખ વગરની દેખાય છે. વધારે શું કહું? આ કાણું હોય,તો તેયે કાણું થાય, આ આંધળું થતાં તેયે અંધ થાય, આ લંગડું તો તેયે તેવું.- અરે આ નાશ પામે, તો તેયે નષ્ટ થઈ જાય. એમાં તો મને કશું ભોગવવા જેવું ન દેખાયું.”
(૮૧) ત્યારે બ્રહ્માજીએ કહ્યું, “શાબાશ. દેવરાજ ઈંદ્ર! તમે જેવું બોલ્યા, તેવું જ બધું છે. આ આત્માને, ન તમે જાણ્યો હતો, તેમ ન વિરોચને, તમે પાછા વળી આવ્યા, તે ઠીક કર્યું, આ આત્મા જેના વડે કરીને મફતમાં મળે છે, તે હું તમને બીજી વાર શીખવીશ, પરંતુ, ફરી પાછા મારી પાસે, (ચિત્ત શુદ્ધિ માટે) બત્રીસ વર્ષ રહીને બ્રહ્મચર્ય કરશો, ત્યારે જ તમને એની સરખી ગતાગમ પડશે.” અને તેથી જ એવું કહેવાય છે, કે, પાપોના કલેશ જ્યારે બ્રહ્મચર્ય વડે દૂર થઈ જાય, ત્યારે આત્મસાક્ષાત્કારનું સુગમ થાય. અને, ઈંદ્રે કર્યું પણ એમજ – એણે બત્રીસ વર્ષ બ્રહ્મચર્ય કર્યું.
(૮૨) એમ જ્યારે દેવરાજ ઈંદ્રે બીજીવાર પણ બત્રીસ વર્ષનું બ્રહ્મચર્ય કર્યું, ત્યારે, એને અધિકારી જાણીને બ્રહ્માજીએ કહ્યું. “હે બેટા જાગ્રત અવસ્થામાં જે નેત્રની અંદર વિરાજમાન દેખાય છે, એજ સ્વપ્નકાળે નેત્રમાંથી બહાર નીકળીને, વગર નેત્રે સ્વપ્નના પ્રપંચો દેખે છે. તેથી, સ્વપ્નમાં આવીને ત્યાં એ પોતાનો મહિમા પ્રકટ કરે છે. એ આત્મા છે. નહિ કે પ્રતિબિંબ. અને, એ અમૃત છે. એ જ સર્વ સંપન્ન, ને સ્વૈરવિહારી છે. એ જ બ્રહ્મ છે. એના જ સાક્ષાત્કારથી રોકડો મોક્ષ મળે છે, ને બધા મનોરથો મફતમાં પૂરા થાય છે.” એ સાંભળીને, ઈંદ્ર સંતોષ પામીને, પાછો ઘેર જવા ચાલી નીકળ્યો.
(૮૩) બ્રહ્માજીના કહેવાનું તાત્પર્ય એ હતું, કે જ્યારે જીવાત્મા જાગ્રતાવસ્થામાં હોય છે, ત્યારે, એ દેહની આંખમાં બેસીને જુએ છે, ને સ્વપ્નાવસ્થામાં એ, આંખનેયે વસ્ત્ર સમાન ઉતારી દે છે, ને ઉઘાડો થયેલો, વગર-આંખે સ્વપ્નની દુનિયા જુએ છે. ત્યાં વગર આંખે એ દેખે, વગર કાને એ સાંભળે, વગર પગે એ ચાલે, ને વગર હાથે એ પકડે છે. કેમકે, ત્યાં નથી આંખ, નથી કાન, નથી પગ, નથી હાથ, તેથી એને કશો આકાર નથી, પણ એ નિર્વિકાર, ને નિરવયવ, અર્થાત્ કાર્યકારણરહિત છે. અને વળી, એ બધું દેખે છે, બધું સાંભળે છે, તેથી સર્વશક્તિમાન, જ્યોતોનો જ્યોતિ છે.
(૮૪) જેવી રીતે કોઈ માણસ વસ્ત્ર પહેરવાથી વસ્ત્રધારી બની જાય, પરંતુ એ પોતે કોઈ વસ્ત્ર બની જતો નથી, એવી
(૧૬૩)
રીતે, જાગ્રતમાં આંખમાં આવતા, એ નેત્રવાળો ખરો, પણ પોતે નેત્ર
નથી થઈ જતો, ને કાનમાં આવતાં, કાનવાળો ખરો, પણ પોતે કાન નથી બની જતો. બલકે આખી કાયામાં આવવાથી, એ દેહધારી ખરો, પણ સ્વયં દેહ નથી બની જતો. બલકે, આખી કાયામાં આવવાથી, એ દેહધારી ખરો, પણ સ્વયં દેહ નથી બની જતો, ને અહંકારમાં આવવાથી અહંકાર થાય, પણ સ્વયં અહંકાર નહિ. જેવી રીતે પહેરેલું કપડું સહેલાઈથી ઉતરી જાય છે, ને એમાંના કશામાંયે એ કેદ થઈ જતો નથી. તેથી, એ પૂર્ણ સ્વતંત્ર, ને નિત્યમુક્ત છે. કેમકે, જો સુક્ષ્મ દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવે, તો, જેવી રીતે પહેરેલાં કપડાં દેહમાં પેસી જતાં નથી, ને દેહ તો જેવો હોય તેવો જ રહે છે, તેવી રીતે, આંખ, કાન, નાક, દેહ તથા અહંકારમાં આવેલો છતાં, એ પોતાના સ્વરૂપમાં, સંપૂર્ણપણે જેવો ને તેવો, વગર કાનનો, વગર દેહનો, ને વગર અહંકારનો રહે છે. તેથી કરીને, એ પરમ પવિત્ર છે.
(૮૫) તો પણ, નેત્રમાં આવનારા એને, લોક નેત્રવાળો જાણે છે, પરંતુ, એ નેત્રવાળો નહિ, પણ નેત્રવાળા જેવો થાય છે. એ કાનમાં આવતાં, તેને કોઈ સાધક કાનવાળો માને, પણ વાસ્તવમાં એ કાનવાળો નહિ, પરંતુ જાણે કે કાનવાળો હોય તેવો ભાસે છે. અહંકારમાં, એ અહંકારવાળો જણાય, પરંતુ ખરૂં જોતાં, એ અહંકારી નહિ, પરંતુ જાણે અહંકારી હોય તેવો, માત્ર લાગે છે. દેહમાં આવનારા એને, સાધક દેહવાળો હોવાનું ધારે છે, પણ ખરૂં પૂછો તો, એ દેહધારી નહિ હોવા છતાં, દેહધારી હોવા સરખો જણાય છે. જેવી રીતે અરીસામાં, જોનારનું મુખ કાચમાં પ્રવેશતું નથી, છતાં, એની અંદર પેસી ગયેલા જેવું જણાય છે, એવી રીતે, એ આંખ, કાન, નાક, દેહ તથા અહંકારમાં કદીએ પ્રવેશ્યો નહિ હોવા છતાં, તે એમાં પ્રવેશેલો હોય તેવો લાગે છે. તેથી, એ નેત્રોમાં પ્રવેશ્યો ન હોવા છતાં, (સંસ્કૃતના અજ્ઞાનને લીધે વેદાન્ત શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ જેમણે ન કર્યો હોય તેવા.) ચાલુ ભાષા જાણનારોનાં દર્શન માટે, તેનામાં પ્રકટ થાય છે, કે જેથી એ દર્શનના ઉત્સુકો એ સ્થળે એનું દર્શન કરે. ને પ્રસાદમાં પ્રવેશ પામે.
(૮૬) આવી રીતે, આંખ, કાન, નાક, મુખ ને દેહમાં પ્રકટ થનારા એને, જે લોક નિર્વિકાર, નિરવયવ, અર્થાત્ કેમ-ક્યારેથી રહિત નથી ભાળી શકતા, એમણે એને જાગ્રત-સ્વપ્નમાં અન્વય વ્યતિરેકના નિયમ વડે ઓળખી પાડવો જોઈએ. કેમકે, એ જ્યારે જાગ્રતમાં આવે છે, ત્યારે આંખને, મુખને, બલકે, આખી કાયાને આકારે એ આવે છે, પરંતુ એ આકાર એના પોતાના નહિ, બલકે બીજાઓના છે. કારણકે, એ જ્યારે સ્વપ્નમાં જાય છે,
(૧૬૪)
એ આકારો એના ઉપરથી કપડાંની જેમ ઉતરી જાય છે.
ને પછી સ્વપ્નપ્રપંચનાં કાલ્પનિક રૂપો એનામાં દેખાઈ આવે છે. વળી, સ્વપ્નની આકૃતિઓ પણ એની પોતાની નહિ, પણ એ બધીયે બીજા કોઈની હોય છે. કેમકે, જ્યારે એ સ્વપ્નમાંથી નીકળીને જાગ્રતમાં આવે છે, ત્યારે, જેમ સ્વપ્નકાળે જાગૃતવાળી આકૃતિઓ ઉતરી જાય છે, તેમ, જાગૃતકાળે સ્વપ્નવાળાં રૂપો પણ ઉતરી જાય છે. અને જે વસ્તુ એનાથી અલગ થાય, તે એનો આત્મા નહિ, પણ એનાથી ભિન્ન, એટલે કે, અનાત્મ જ હોય.
(૮૭) જાગૃતના ને સ્વપ્નના આકારો, હોય છે તો આત્માથી ભિન્ન. એટલે અનાત્મા, કેમકે, જાગૃતના આકારો સ્વપ્નમાં, ને સ્વપ્નના જાગૃતમાં નષ્ટ થઈ જાય છે, તો પણ, એનું દેખવું તો, નથી સ્વપ્નમાં નાશ પામતું, તેમ નથી જાગૃતમાં ઉડી જતું. પણ, સ્વપ્નમાંથી નીકળીને જાગ્રતમાં આવીને એ યાદ કરે છે, કે મેં આવું આવું સ્વપ્ન દેખ્યું. તે ઉપરથી સિદ્ધ થાય છે, કે સ્વપ્નનો જે દેખનારો હતો, તે જ, જાગ્રતમાં જાગ્રતને દેખી રહ્યો છે, અને, જેનો કદી અભાવ ન થતાં, જે પ્રત્યેક અવસ્થામાં પૂર્ણ રહે છે, તે જ આત્મા છે. એને પોતાને કોઈ આકાર નહિ, કે એ ક્યારે, ને કેવો, ને કેમ હોય છે, એટલે કે, એ કાયાકરણની મર્યાદાથી પર છે. તેથી કરીને આપણે જાણ્યું, કે મનુષ્યનો આત્મા કશી પણ ઉપાધીની મર્યાદા વિનાનો, સર્વથી પરો, એવો દ્રષ્ટા છે. એ સાક્ષી છે. પણ, કર્તા ભોક્તા નથી. જે પોતાની અસલ જાતને એવી રીતની જાણનારો જીવાત્મા પ્રસાદમાં દાખલ થઈ જાય છે, કેમકે, ન્યાયની દ્રષ્ટિએ જોતાં, સાક્ષી ઉપર કશું કર્યાનો આરોપ નથી આવતો, ને એ પૂરેપૂરો સ્વતંત્ર છે.
(૮૮) બ્રહ્માજીએ ઈંદ્રને તથા વિરોચનને પહેલ વહેલો એજ દેખનારો આંખમાં દેખાડ્યો હતો. પણ એ ન સમજ્યા, ત્યારે, માત્ર ઈંદ્રને, અન્વય વ્યતિરેકના નિયમ અનુસાર, એનો એ આત્મા એમણે સ્વપ્નમાં સિદ્ધ કરી આપ્યો, ને આંખ, નાક, તથા કાનના વગેરેનો બાધ કરી બતાવ્યો. તેથી, એ શાન્તિ પામીને પાછો ગયો. પરંતુ, રસ્તે ચાલતાં, એને પહેલાંની જેમ જ, બ્રહ્માના બોલ યાદ આવ્યાં, ને એનો વિચાર કરતો એ ચાલતો હતો, તેવામાં જ મનમાં એને સંદેહ જાગ્યો.
(૮૯) રસ્તામાં એ વિચાર કરવા લાગ્યો, કે જાગૃતમાં આ કાયા આંધળી કે કાણી હોય, તોયે, સ્વપ્નમાં એ પુરૂષ આંધળો કે કાણો નથી હોતો. કેમકે, સ્વપ્નમાં એ વગર આંખનો તોયે દેખે છે, વગર કાને સુણે છે, વગર ચરણે ચાલે છે.
(૧૬૫)
ને વગર હાથે પકડે છે. તેથી, આંખ, કાન, મુખ, ને શરીર,
એ સર્વના નાશથી, એનો કંઈ નાશ નથી થતો. એ વાત તો, સાવ સાચી છે, પરંતુ, સ્વપ્નમાં પણ એ કોઈ વાર માર ખાતો સરખો હોય છે, ને અમગમતી વસ્તુ દેખીને એ ભયભીત, કે પછી ગુસ્સે જેવો થાય છે. અરે, એ ત્યાં રોતા સરખો પણ થાય છે. તેથી, એમાં હું કશું માણવા સરખું નથી જોતો.
(૯૦) ઈંદ્રે કરેલા આ મનનનું પરિણામ એ છે, કે સ્વપ્નમાં તથા જાગ્રતમાં આવતો-જતો આત્મા, જાગ્રતના શરીરથીસ્વપ્નનાં રૂપોથી અળગો, પરમશાંત, અવિનાશી, ને નિત્ય છે, એમાં કશો સંદેહ નથી. અને શરીરના પડવાથી એ પડી જતો નથી, કે નથી આંખ ફૂટવા વગેરેથી એ આંધળો-કાણો થઈ જતો, કેમકે અંધાપો, ખરૂં જોતાં, આંખનું ફૂટવું જ છે. તો પણ, સ્વપ્નમાં એ વગર આંખે દેખતો પુરવાર થાય છે. તેથી, આંખની અંધતાથી એ કંઈ અંધ નથી થતો. કાન ફૂટવાથી એ કંઈ બહેરો નથી થતો. પગ કપાતાં, કંઈ એ લંગડો નથી થતો. ને શરીર પડવાથી, એ થોડો જ મરી જાય છે? અરે, શરીરનો કોઈ પણ ગુણ એને વળગતો નથી. તેમ છતાં, સ્વપ્નમાં એ બીતો જેવો લાગે છે, હાથીને દેખીને નાસે છે, ને ખાડામાં પડી જાય છે. કોઈ બળવાન માણસનો એ માર ખાતા જેવો, ને કોઈ સરખેસરખો મળે ત્યારે, ધક્કા મારતો-ખાતો જેવો બની જતો હોય છે. એ ખરેખર નથી રોતો હોતો, પણ રોતાંને ઠાંસીયાં ખાતો જેવો થાય છે. તેથી, એને પૂર્ણ સ્વતંત્ર, ને સર્વસંપન્ન કેવી રીતે કહેવાય?
(૯૧) સ્વપ્નમાં એ ખરેખર માર નથી ખાતો હોતો, તોયે જાણે કે માર ખાતો હોય તેવો ભાસે છે. ધક્કા નહિ ખાતો છતાં, ધક્કા ખાતો, હોય, તેવો થઈ જાય છે. રોતો નથી, તોયે ખરેખર વિલાપ કરતો દેખાય છે. એનામાં, સ્વપ્નવસ્થા પૂરતો તોયે, આ દોષ તો છે જ. એટલે, એ પૂર્ણ સ્વતંત્ર નથી. તેથી, હું એ સ્થિતિમાં પણ કશું માણવાયોગ્ય નથી જોતો. એવું વિચારીને, કાષ્ટનો ભારો ઉપાડીને એ બીજીવાર બ્રહ્માજી પાસેથી ખુલાસો મેળવવા પાછો ગયો.
(૯૨) ત્યારે પ્રજાપતિએ એને પૂછ્યું કે ઈન્દ્ર, તું તો આત્મની ઓળખાણથી તૃપ્ત થઈને અહીંથી ગયો હતો, તો પછી, પાછો કેમ આવ્યો? એણે જવાબ આપ્યો, કે ભગવન્ શરીરના અંધાપાથી આત્મા સ્વપ્નમાં આંધળો નથી થતો, તેમ દેહના કાણાપણાથી એ ત્યાં કાણો પણ નથી થતો. શરીરના કોઈ પણ દોષથી એ દુષિત નથી થતો. એ વાત ખરી. તો પણ, સ્વપ્નમાં એ મારતો ધકેલાતો જેવો જોવામાં આવે છે, અણગમતી ઘટના જોઈને કરે છે, ને રોતો હોય તેવો થઈ જાય છે.
(૧૬૬)
તેથી, એ પૂર્ણ સ્વતંત્ર નથી. મને તો એમાં કશુંયે ઉજળી પડવા જેવું ન દેખાયું.
(૯૩) ત્યારે પ્રજાપતિ બોલ્યા, કે શાબાશ, ઈંદ્ર! તેં સારૂં વિચાર્યું હો! સારૂં કર્યું, કે તું અહીં પાછો આવ્યો. આત્માની બાબતમાં હું તને વળી આગળ શીખવીશ. પણ તારે મારી પાસે વળી પાછું બત્રીસ વર્ષ રહીને બ્રહ્મચર્ય કરવું જોઈએ, ત્યારે જ તને મારૂં કહેવું સમજાશે. અને ઈંદ્રે કર્યું પણ તેમ જ. એ વળી પાછો બત્રીસ વર્ષ ત્યાં બ્રહ્મચર્ય કરતો રોકાયો.
(૯૪) ઈંદ્રના બ્રહ્મચર્ય કરતાં બત્રીસ વર્ષો પૂરાં થયાં, ત્યારે, એને બ્રહ્માજીએ શુદ્ધ ચિત્તવાળો જીજ્ઞાસુ જાણીને કહ્યું, કે હે ઈંદ્ર, આ આત્મા સ્વપ્નમાં માર ખાતા જેવો, ધક્કા પડતા જેવો, ને રોતો જેવો દેખાય છે, પરંતુ, જાગ્રત અવસ્થા તો એનામાં (આત્મપ્રકાશમાં) વસતો અનાત્માની, (એટલે કે ઈંદ્રિયો, દેહ વગેરે અનાત્મ પદાર્થોની) થતી હોય છે, તેવી રીતે, સ્વપ્નાવસ્થા પણ, એનામાં (એ) અનાત્માઓની જ થતી હોય છે. (ઉભય અવસ્થાઓને આત્મા સમાનપણે માત્ર પ્રકાશે છે, ને ઉભય અવસ્થાઓ દેહ તથા ઈંદ્રિયોને લગતી હોઈ, આત્મા તો, ઉભયને માત્ર તટસ્થપણે, પોતાનું નાટક ભજવવા માટેની જરૂરી ચેતના જ આપી રહે છે.) ત્યાં (સ્વપ્નમાં) જે માર તથા હડસેલા ખાતો રોતો જેવો દેખાય છે, તે કંઈ આત્માનો પોતાનો ગુણ નથી, પરંતુ સ્વપ્નનો છે. જ્યારે એ સ્વપ્નથી પણ છૂટો થઈને ઘોર નિદ્રા (સુષુપ્તિ) માં ચાલી જાય છે. ત્યારે, ત્યાં નથી એ કોઈ સ્વપ્ન જોતો, નથી કશું યાદ કરતો, નથી કશી ઈચ્છા કરતો, પણ પૂર્ણ આનંદમાં હોય છે. એ જ અમૃત છે. એ જ પૂર્ણ છે. એ જ બ્રહ્મ છે. એની ઓળખ ઉપર પ્રસાદનો આધાર છે. એ સાંભળીને, ઈંદ્ર શાંતિથી પાછો રસ્તે પડ્યો.
(૯૫) આમાં રહસ્ય એ છે, કે પહેલો પાઠ ભણાવતે, બ્રહ્માજીએ આત્મા જાગ્રતકાળે આંખમાં દેખાડ્યો હતો, ત્યારે, (એ જાગ્રતકાળે) શું શરીર, શું ઈંદ્રિયો, શું મન, શું અહંકાર, એ સર્વમાં, આત્મા એ સર્વ કંઈ હતો, (એ સર્વનો આધાર, ને એ સર્વના રૂપેરૂપ જેવો ભાસતો હતો.) પણ બીજીવાર જ્યારે સ્વપ્નની શીખ આપી, ત્યારે, એ આંખ, નાક, કાન, અરે સમગ્ર દેહ તથા ઈંદ્રિયોથી એ દૂર, (એટલે કે, સર્વના અભાવરૂપ) થઈ ગયો હતો. માત્ર મન-બુદ્ધિ ચિત્ત-અહંકારમાં પ્રકટ થઈને, એ સવપ્નમાં લીલા કરતો જેવો રહી ગયો હતો, ને એ મન-બુદ્ધિ-અહંકારનાં લક્ષણો એનામાં કલ્પાતાં હતાં, કે જેમાં, ઈંદ્રને એ માર
(૧૬૭)
ખાતો જેવો દેખાયો હતો. ભય અને ડર વગેરે બધાં, મનના ધર્મો છે.
ને બીહામણા ચિત્રો દેખીને, અહંકારને લીધે, તે એને માર ખાતો, ધપ્પા ખાતો, રોતા,-એવો બધામાં બધું જ કરતો, ઈંદ્રને જાણતો હતો. હવે, આ વખતે, એને પ્રગાઢ નિદ્રામાં બતાવ્યો, ને એની સમજણ પાડી, કે ત્યાં તો, મન-બુદ્ધિ ચિત્ત-અહંકાર પણ એના ઉપરથી ગયાં હતાં, – એવી જ રીતે, કે જેવી રીતે સ્વપ્નમાં ના ઉપરથી કાયા તથા ઈંદ્રિયો ઉતરી ગઈ હતી.
(૯૬) અહીં, ગાઢ નિદ્રામાં, જ્યાં મન-બુદ્ધિ-ચિત્ત-અહંકાર પણ ગયાં, ત્યાં ન રહ્યું કંઈ વિચારવાનું, કેમકે વિચારવું એ મનનો ધર્મ છે. નથી ત્યારે એ કોઈને જાણતો, કેમકે જાણવું એ બુદ્ધિનો ધર્મ છે. નથી એ કોઈને યાદ કરતો, કેમકે યાદ કરવું એ ચિત્તનો ધર્મ છે. નથી એ કશાનું અભિમાન કરતો, કેમકે અભિમાનનો નિશ્ચય અહંકાર કરે છે, નહિ કે આત્મા.
(૯૭) હે ભાઈઓ, એ કેવી રીતે વિચારે? કેવી રીતે જાણે? કેવી રીતે નિશ્ચય કરે? કેમ કરીને યાદ કરે? વિચાર, જ્ઞાન, સ્મરણ ને નિર્ણયનાં જે સાધનો છે, એ તો, તેનાથી ભિન્ન, એટલે કે આનાત્મા હતાં. એ બધાં જ, પહેરેલાં કપડાંની જેમ, એના ઉપરથી ઉતરી ગયાં, અને સર્વ ઈંદ્રિયોની ખાણરૂપ એ પોતે તો, જેવો ને તેવો નિરૂપાધિ રહી ગયો, કે જ્યાં મન-બુદ્ધિ-ચિત્ત-અહંકારનું કંઈ ચાલે નહિ. તેથી બ્રહ્માજીએ એને મન-બુદ્ધિથી પણ વેગળો બતાવ્યો, ને કહ્યું, કે આજે ઘોર નિદ્રામાં સૂતેલો, આરામ કરે છે. એ આત્મા છે, એ જ પૂર્ણ સ્વતંત્ર છે. ને ઈંદ્ર શાંતિથી રસ્તે પડ્યો.
(૯૮) માર્ગે ચાલતાં, પહેલાંની જેમ જ, પોતાને મળેલા શિક્ષણનું સ્મરણ કરતો, ને એને મનમાં ઘોળતો એ ચાલ્યો જાય છે. ત્યાં વળી, એને એક બીજો દોષ, આ આત્માની બાબતમાં દેખાયો, ને એને ડર લાગ્યો, કે મારૂં ભણતર અધૂરૂં રહી ગયું લાગે છે. ગાઢ નિદ્રામાં એ નથી માર ખાતો, નથી ધપ્પા ખાતો, કે રોતા જેવો દેખાતો, ને એ સાવ આરામમાં હોય છે, એ વાત સાચી છે. પણ, એ પોતાની જાતને જાણતો નથી, તેમ અન્યોને પણ નથી જાણતો, ને સાવ મડદા જેવો હોય છે, તેથી, એમાં પણ મને કશું હરખાઈ જવા જેવું ન દેખાયું. તેથી, એ ત્રીજીવાર લાકડાં ઉપાડીને, પુનઃ જીજ્ઞાસા તથા બ્રહ્મચર્ય કરવા બ્રહ્માજી કને ગયો. (એમ, જે કંઈ માનવું કે કરવું, તે વિચારપૂર્વક જ માનવું-કરવું, એ દેવગુણ છે.)
(૯૯) ત્યારે બ્રહ્માજીએ પૂછ્યું, હે દેવરાજ, તું તો તારા આત્મા
(૧૬૮)
આત્મા વિશે સંતોષાઈને ગયો હતો, તે વળી કયે હિસાબે અહીં પાછો આવ્યો છે?
ત્યારે ઈંદ્ર બોલ્યો, કે હે ભગવન્ એ હકીકત શંકા વિનાની છે, કે નિદ્રામાં એ નથી માર ખાતા જેવો, કે નથી હડસેલાતો જેવો, તેમ નથી હોતો જેવો દેખાતો, ને ઉલટો કેવળ આનંદમાં હોય છે. તો પણ એનામાં એ ઉણપ તો દેખાય છે જ, કે એ નથી પોતાને જાણી શકતો, તેમ નથી કોઈ બીજાને ઓળખી શક્તો, ને સાવ મડદા જેવો હોય છે, હું એમાં કશું ભોગયોગ્ય નથી જોતો.
(૧૦૦) ત્યારે બ્રહ્માજીએ કહ્યું, હે ઈંદ્ર, ખરેખર, જેવો તેં વિચાર કર્યો છે, તેવો જ મામલો છે. તને આગળ શીખવીશ, હવે તું મારી પાસે બીજા પાંચ વર્ષ રહીને બ્રહ્મચર્ય કર. હવે આવરણ થોડુંક જ શેષ રહેલું હતું, તેથી બ્રહ્માજીએ એને પાંચ જ વર્ષ કહ્યાં. એમ એકસોને એક વર્ષનું ઈંદ્રે બ્રહ્મચર્ય કર્યું. તેથી, વેદોમાં પ્રસિદ્ધ છે, કે ઈંદ્રે ૧૦૧ વર્ષ સુધી બ્રહ્મા પાસે બ્રહ્મચર્ય કર્યું હતું.
(૧૦૧) જ્યારે દેવરાજ ઈંદ્રે વળી પાછું પાંચ વર્ષનું બ્રહ્મચર્ય કર્યું, ત્યારે બ્રહ્માજીએ એને યોગ્ય જીજ્ઞાસુ જાણીને કહ્યું, કે હે ઈંદ્ર, આંખ દેખે છે, ને કાન સુણે છે, પણ એ પોતાના દેખ્યા સાંભળ્યાનો નિર્ણય નથી કરી શકતાં. જીભ ચાખે ખરી, પણ ચાખ્યા વિશે નિશ્ચય નથી કરી શકતી કેમકે, સર્વ દેખવું, સાંભળવું કે ચાખવું એના વિષેનો નિશ્ચય તો મન જ કરે છે.
(૧૦૨) જરા વિચાર કરો. માણસ કોઈ વાર વિચારમાં મગ્ન હોય છે, ત્યારે, આંખોની સામે પદાર્થ આવે-જાય છે. એને તે દેખતી તો હોય છે, પણ મન કોઈ બીજા વિચારમાં લાગ્યું હોવાને લીધે, એ માણસ પેલા દેખ્યા વિશે નિર્ણય નથી કરતો પણ એવું નક્કી કરે છે, કે હું વિચારમાં હતો, ભલેને મારી આંખ આગળ ગમે તે આવી ગયું હોય, પણ મેં એ દીઠું નથી.
(૧૦૩) વળી કોઈ આવીને કશું કહે, ને સાંભળનારના કાન એ સાંભળે પણ ખરા. પણ મન તે સમયે વિચારે ચઢેલું હોય, તો એ માણસ સામો પૂછે છે, કે તમે બોલ્યા, તે મેં સાંભળ્યું નથી, મારૂં મન જરા ઉચક હતું, તેથી જરા ફરીથી કહો જોઉં—- એના કાનમાં શબ્દો તો પડ્યા હતા, ને એ બરાબર સંભળાયા પણ હતા. પણ, કાન, કંઈ પોતે જે સાંભળ્યું હોય તેનું નિરાકરણ નથી કરતા, અને નિરાકરણ કરનારૂં મન તેમની સાથે ન હતું, તેથી કાન વગર સમજ્યે સાંભળે છે,
(૧૬૯)
ને આંખ વગર સમજ્યે જુએ છે.
(૧૦૪) એવી રીતે, આનંદસ્વરૂપ આત્મા નિદ્રામાંયે પોતાની જાતને પ્રાપ્ત કરે, ને જાણે છે, છતાં તે સમયે પણ, પોતાના આનંદભાવનું તથા પોતાના અહંકારનું ભાન એ નથી કરી શકતો, કેમકે, નિશ્ચય કરવો, એટલે કે ભાન કરવું, એ મનનું કામ છે. આ આત્મા તો, તે વખતે અંતઃકરણમાંથી નીકળીને પોતાના પરમાનંદમાં વિશ્રાંતિ કરતો હોય છે. એ મન વગર કેવી રીતે નિશ્ચય કે ભાન કરે?
(૧૦૫) ઉપરના ઉદાહરણમાં, કાન ખરૂં જોતાં સાંભળે તો છે, આંખ ખરૂં જોતાં ભાળતી તો હોય છે, પણ મનુષ્યને એ દેખ્યા સાંભળ્યાનું ભાન નથી થતું, એવી રીતે, આત્મા પોતાની જાતને, ને બધા જ મનોરથોને પણ, જાણે છે, ને દેખે પણ છે, પણ એ સર્વ વિશે એ સુતેલાને નિર્ધાર નથી થો. (આત્માનું કામ, વિચાર કે ભાન, કશુંયે કરવાનું નહિ, પરંતુ માત્ર એ સર્વને ચેતના આપવાનું છે. જે કંઈ થતું હોય, તેનો વિચાર કે નિર્ણય, કે ભાન કરવાનું કામ અહંકારરૂપી મનનું છે. દેખવાનું કશું ન હોય, તો તેથી આંખો કંઈ દેખતી અટકતી નથી. તેમ ભાન કરવાનો કોઈ વિષય ન હોય, તે તેથી કંઈ આત્માના ચેતન ઓલવાઈ જતાં નથી. ભાનનો વિષય, ને ભાનનો કરનાર, એ જો હાજર હોય, તો જ, દ્રષ્ટા-દ્રષ્ય-દર્શનની ત્રિપુટી બંધાય, ને ભાન ઉપજે.
(૧૦૬) વિચાર કરવાથી જણાઈ આવે છે, કે જેવી રીતે ઉપરવાળા ઉદાહરણમાં કહેલું સાચું છે, કે ખરૂં જોતાં કાનોએ તો સાંભળ્યું, ને આંખોએ દેખ્યું, પણ ત્યાંમન હાજર ન હોતું, તેથી દેખ્યા સાંભળ્યાનું માણસને ભાન ન થયું. તો પણ, ભાન સાનની ટેવવાળો તો એમ જ કહે, કે મારી આંખો સામે જે આવી ગયું, એ મેં ન દેખ્યું, ને તમે જે કહ્યું, તે મેં ન સાંભળ્યું.
(૧૦૭) એવી રીતે, તમે નિદ્રામાં જાઓ છો, એટલે કે પોતાનો મુખ્ય આંતરિક આનંદ પામો છો, ત્યારે કહો છો, કે હું નથી પામ્યો. આપણે તેમાંથી ઉઠીને તરત જાણીએ છીએ, કે હું આરામથી ઊંઘ્યો. મુખ્ય આનંદ જ્યારે પ્રાપ્ત હતો, ત્યારે તેનું ભાન ન હતું. અને સ્વભાવને લીધે, જેને એવી રીતે જાગ્યા પછી જ ખબર પડવાની ટેવ પડી ગઈ છે, તેવા તમે, એમ જ કહેશો, કે ત્યાં મેં કશું ન દીઠું, ને હું મુડદા જેવો થઈ ગયો હતો,
(૧૭૦)
ને ત્યાં મઝા પડવા જેવું કશું ન હોતું. પરંતુ, ખરૂં જોતાં,
ત્યાં તમે પોતાના ખરા નિજના આનંદમાં હો છો, ને પછી જાગીને નક્કી કરો પણ છો, કે હું આનંદથી સૂતો હતો. એવી રીતે તમને પછીથી તોયે ભાન થાય જ છે, કે ત્યાં મેં આરામ જ આરામ અનુભવ્યો હતો.
(૧૦૮) કોઈને ચશ્મા પહેરવાની ટેવ પડી ગઈ હોય, તો, કોઈ એને પત્ર વાંચવાનું કહેશે, તો એ કહેશે કે ચશ્મા વિના મને નથી દેખાતું, ત્યારે, ખરૂં જોતાં એ કંઈ આંધળો નથી, તોયે, ચશ્મા દ્વારા જોવાની ટેવ પડી ગયેલી હોવાથી, એની મારફત જે દેખે, તેનું જ એને ભાન અર્થાત્ એનો જ અનુભવ થવા પામે છે.
(૧૦૯) અહીં જો વિચાર કરશો તો સમજાશે, કે દેખવાનું કામ આંખનું છે, ચશ્માનું નથી. કેમકે, જે આંધળો હોય, તેનું ચશ્મા શું કામ કરી શકવાનાં હતાં. લોટો, ચશ્માની આદત પડી ગયેલી હોવાથી, ચશ્મા નથી હોતાં ત્યારે એ કહે છે, કે હું તો અંધા જેવો છું, ચશ્મા જડશે તો પત્ર વંચાશે. પછી એ ચશ્મા શોધતો ફરે. એવી રીતે, મનુષ્ય પ્રત્યેક દ્રશ્ય, પ્રત્યેક પરિચય પોતાને થયો હોવાને નિશ્ચય મન વડે કરે છે, અને એની એને ટેવ પડી ગઈ છે. પણ જ્યારે મન મોજુદ ન હોય, ત્યારે, એ દેખે કે સાંભળે તોયે, મેં દેખ્યું કે મેં સાંભળ્યું, એવી ખબર એને નથી પડી શકતી, ને સામો એમ કહે છે, કે મેં નથી સાંભળ્યું, મેં નથી દેખ્યું.
(૧૧૦) તમે પણ, મન વડે નિશ્ચય થતો હોવાની ટેવવાળા છો, તેને લીધે, સુષુપ્તિમાં પોતાના સ્વરૂપને જાણતા-પરખતા, તથા પરમાનંદ માણતા હોવા છતાં કહો છો, કે સુષુપ્તિમાં કશું ભોગવવા જેવું મળ્યું નહિ. જો કે આંખ દેખે છે, તો તે એ આત્માને લીધે દેખે છે. કાન સુણે છે, તો તેયે આત્માના લીધે સુણવા પામે છે. જીભ ચાખે છે, તોયે તે આત્માને પ્રતાપે જ ચાખે છે. ને મન નક્કી કરે છે, તે પણ એ આત્મા વડે જ નિર્ણય કરવા પામે છે કે, મેં સાભળ્યું, દેખ્યું, કે ચાખ્યું. તો પછી, આ આત્મા, કે જેનામાં પોતાનું સાંભળવું, ને સભાન થવું પણ વિદ્યમાન છે, એ આંધળો બહેરો કે ખોટો હોઈ શકે ખરો? કદી નહિ.
(૧૧૧) એને માટે એવા માણસના કથન સાથે સરખામણી થઈ શકે, કે જે ઉકળતા પાણીને અડકીને કહે, કે આ પાણી ગરમ છે, પણ એની નીચેનો દેવતા ગરમ નથી! એના જ્ઞાનમાં શું ગરબડ થઈ? કેમકે, પાણીમાં જે ગરમી છે, તે દેવતાની ગરમીને લીધે છે. ને અગ્નિ તો, સ્વયં ગરમીસ્વરૂપ છે. પાણીમાંની ગરમી પાણીથી બીજા કોઈની છે, એની પોતાની નહિ, તેથી એ (પાણી) ગરમીરૂપ નથી.
(૧૭૧)
અગ્નિની ઉષ્ણતા ન્ય કોઈની નહિ, પણ પોતાની જાતની છે, તેથી,
એ ગરમીરૂપ કહેવાય છે.
(૧૧૨) એવી રીતે, જ્યારે આત્મા આંખમાં પ્રકટે છે, ત્યારે જ આંખ દેખી શકે છે. અને આંખની ચેતના આંખને છોડી જાય છે, ત્યારે એ નથી દેખી શકતી, તે ઉપરથી ખબર પડે છે, કે આંખનું દેખવું એનું પોતાનું નહિ, પણ કોઈ અન્યનું છે. અગ્નિના સંયોગથી જેમ જળ ઉનું થાય, તેમ, આંખ પણ, આત્માના સંયોગથી જોઈ શકે છે.
(૧૧૩) અને, આત્મા કાનમાં જ્યારે પ્રકટે છે, ત્યારે જ કાન સાંભળે છે. જ્યારે આત્મા તેનાથી વેગળો થઈ જાય છે, ત્યારે એ નથી સાંભળતા તેથી જણાય છે, કે ખરૂં જોતાં કાન નથી સાંભળતા, પણ બીજાનું સાંભળવું કાનમાં આરોપાય છે, – જેવી રીતે કે, અગ્નિના સંયોગમાં ગરમી આરોપાય છે.
(૧૧૪) મન પણ, ત્યારે જ સભાનપણું કરી શકે છે કે જ્યારે આત્મા એનામાં નિવાસ કરતો હોય છે. આત્મા તેમાંથીયે નીકળી જાય, ત્યારે મન પણ નિર્ણય નથી કરી શકતું. ( કે “આ મેં જોયું, આ મેં સાંભળ્યું” વગેરે). તેથી ખબર પડે છે, કે પાણીની ઉષ્ણતા અગ્નિને લીધે કહેવાય છે, તેવી રીતે, મનનો નિર્ણય પણ, એની આત્માની નિકટતાને કારણે, મનમાં હોવાનો આરોપ થાય છે.
(૧૧૫) અને ખરેખર તો, આંખ દેખતી નથી, કાન સાંભળતા નથી, ને મન નિર્ણય કરી શકતું નથી. એ બધાંની ખબર એ જ અવસ્થામાં પડી શકે છે, કે જ્યારે આત્મા એ સર્વને છોડીને નિદ્રામાં એક એકલ થઈ રહેલો હોય છે. પરંતુ એ અવસ્થામાં આત્મા પણ દેખતો નથી, સુણતો નથી, કે એને કશાની ખબર પડતી નથી, એમ કહેવું બરોબર નથી. એ તો સ્વયં દ્રષ્ટિ-સ્વરૂપ, શ્રવણ-સ્વરૂપ, ને ભાન-સ્વરૂપ છે. – જેવી રીતે કે અગ્નિ પોતે ઉષ્ણતા-સ્વરૂપ છે.
(૧૧૬) હે ઈંદ્ર, બોલવામાં, વાક્યો બે પ્રકારનાં હોય છે, એવું પણ કહેવાય કે “પાણી ઊનું છે,” અને એમ પણ કહેવાય કે “દેવતા ગરમ છે.” પણ વિવેકી જન જાણે છે, કે વાસ્તવમાં, “પાણી ગરમ” નથી, પણ બીજાની ગરમીએ તે ગરમ છે.” એમ કહેવાનો સંકેત એવો છે, કે દેવતા પોતાની ગરમીથી ગરમ છે, પરંતુ ત્યાંયે ખરી હકીકત તો એ છે, કે દેવતાને પણ ગરમ તો ત્યારે જ કહી શકાય, કે જ્યારે અન્ય કશાંકની ગરમી એનામાં હોય, ત્યાં “દેવતા ગરમ છે” એમ કહેવાને બદલે ખરૂં જોતાં એમ કહેવું જોઈએ, કે દેવતા ગરમી રૂપ કે તાપ રૂપ છે.
(૧૭૨)
(૧૧૭) એવી રીતે, આંખ દેખે છે, તે અન્યની દ્રષ્ટિ વડે દેખે છે.
કાન સાંભળે છે, તે અન્યની શક્તિ વડે સાંભળે છે. જીભ સ્વાદ કરે છે, તે કોઈ બીજાને સ્વાદે સ્વાદ કરે છે. ને જાણ્યું હોવાનો જે નિશ્ચય મન કરે છે, તે અન્ય કોઈ એકને નિશ્ચયે કરે છે. પરંતુ, આત્મા કંઈ કોઈ અન્યની દ્રષ્ટિ વડે નથી જોતો, પણ પોતાની દ્રષ્ટિથી જુએ છે, તેથી એ દ્રષ્ટિરૂપ, સંપૂર્ણ રીતે દ્રષ્ટિ-સ્વરૂપ છે.
(૧૧૮) અને વળી, આત્મા કંઈ બીજા કોઈના શ્રવણથી નથી સાંભળતો, પણ પોતાના જ શ્રવણથી સાંભળે છે, તેથી, એ પૂર્ણપણે શ્રવણરૂપ છે, એમ જ, આત્મા કંઈ કોઈ બીજાને જોરે કશું પણ બન્યું હોવાનું નહિ, પણ પોતાની જ જાણશક્તિ વડે જાણ્યાનો નિશ્ચય કરે છે. પણ, વધારે શું કહેવું? સમગ્ર શરીરનું અસ્તિત્વ, એના અસ્તિત્વવાન છે. વાસ્તવમાં, કશાનું પણ પોતાનું અસ્તિત્વ નથી, ને બધું જ, અન્યની હયાતી વડે હયાત છે, ને તેથી, કલ્પિત અથવા મિથ્યા છે. ખોટું છે. પણ, આત્મા તો, કોઈ બીજાની હયાતી વડે નહિ, પરંતુ પોતાની જ હયાતી વડે હયાત છે, તેથી, એ માત્ર હયાત નહિ, પણ હયાતીરૂપ, સ્વયં અસ્તિત્વરૂપ એટલે કે સત્-સ્વરૂપ છે.
(૧૧૯) આંખ, કાન, નાક, મન, અરે સંપૂર્ણ કાયા, (આપમેળે કરીને,) અવિદ્યામાન છે, મરેલાં છે. બીજાને અસ્તિત્વે, બીજાની દેખ વડે, બીજાના શ્રવણ વડે, બીજાના આસ્વાદાન વડે, બીજાના જાણવાપણા વડે એ બધાં, જીવતાં, દેખતાં, સુણતાં, ને જાણતાં રહે છે. અને જેને લીધે એ જીવતાં, હયાત, સુણતાં, દેખતાં, ચાખતાં, જાણતાં વગેરે છે, તે આ આત્મા જ છે. એ જ એક છે, જીવનરૂપ, અસ્તિત્વ-સ્વરૂપ, દ્રષ્ટિ-સ્વરૂપ, રસના-સ્વરૂપ, ને, આનંદ-સ્વરૂપ.
(૧૨૦) અગ્નિ કે જે સ્વયં ગરમી-સ્વરૂપ છે, તેને જેમ સામાન્ય બોલચાલમાં ગરમ કહેવામાં આવે છે, તેવી રીતે, જો કે આત્મા અસ્તિત્વ સ્વરૂપ છે તોયે, આ જીવન-ચેતન વિષે પણ એમ કહેવાય છે, કે નિદ્રામાં એ (આત્મા) જીવંત છે. એવી રીતે, એ દ્રષ્ટિ-સ્વરૂપ હોવા છતાં એમ કહેવાય, કે એ પોતે પોતાને દેખે છે. એ શ્રવણ-સ્વરૂપ છે. તોયે, કહેવાય છે એવું, કે એ પોતાને સાંભળે છે. એ સ્વયં આનંદ-સ્વરૂપ હોવા છતાં એને વિશે એમ બોલાય છે, કે એ પોતે પોતાનામાં આનંદ પામે છે.
(૧૭૩)
(૧૨૧) સાકર ખરૂં જોતાં ગળપણ સ્વરૂપ છે, કેમકે, જેનામાં એ નાખીએ,
તે વસ્તુને એ ગળી કરે છે. એ બધી વસ્તુઓ, પોતાનાથી જુદી એવી એ સાકરને ગળપણે “ગળી” થાય છે, પણ ખરૂં જોતાં, એ સ્વભાવે કરીને ફીકી જ હોય છે. એવી રીતે, આ સર્વ શરીર, અવયવો, ઈંદ્રિયો, ને મન, મૃતક છે, અચેતન છે, ને એ (આત્મા) ના જીવન વડે કરીને જીવતાં છે. પણ એ (આત્મા) તો, કોઈ બીજાને જીવિતે જીવંત નહિ, પરંતુ, પોતાના જ જીવિતે જીવંત છે, તેથી એ જીવન-સ્વરૂપ છે. જેવી રીતે સાકરને પણ સામાન્ય લોક “ગળી” કહે છે, ને બીજી ગળી વસ્તુઓને પણ ગળી કહે છે, તેવી રીતે જો આપણે પણ એ આત્માને “જીવતો” માનવો હોય, તો એમ કહેવાની કી ના નથી પાડતું!
(૧૨૨) ખરી વાત એ છે, કે આ આત્મા જે છે, તે જ સત્ છે. કારણકે, એ અસ્તિત્વ-સ્વરૂપ છે. આ જે આત્મા છે, તે જ ચિત્ત છે, કેમકે, એ દ્રષ્ટિ-સ્વરૂપ છે. આ આત્મા જ આનંદ છે, કેમકે એ આનંદ-સ્વરૂપ છે. તેને લીધે વેદાન્તીઓ તેને પોતાને સ્વરૂપે “સ્ચ્ચિદાનંદ” કહે છે. જેવી રીતે સૂર્યનો તડકો લાલરૂપ, શ્વેતરૂપ, પીતરૂપ છે, પરંતુ એ ત્રિકોણ કાચ દ્વારા જ તેવો હોવાનો પુરાવો મળી શકે છે, તેમ, આ આત્માનું પણ પ્રમાણ, (એટલે કે તે આવો હોવાની સાબિતી,) આ શરીર તથા મન દ્વારા કરી શકાય છે. કેમકે, જેવી રીતે ત્રણખુણિયા કાચમાંથી પસાર થતો તડકો, દેખાય છે, પોતાના અસલ સ્વરૂપથી સાવ જુદે-જુદે રૂપે, તેવી રીતે, એ ચેતન જ આંખ વડે જોતું, કાન વડે સાંભળતું, જીભ વડે ચાખતું, તથા મન વડે જાણતું-સમજતું વિચારતું ને નિર્ણય કરતું હોવાનું સાબિત થવા પામે છે.
(૧૨૩) પરંતુ, જેમ ત્રિકોણ કાચ વાસ્તવમાં નથી લાલ, કે નથી સફેદ, તેમ નથી એ પીળો. એવી રીતે, નથી ખરૂં જોતાં આંખ દેખતી, નથી કાન સાંભળતા, નથી જીભ સ્વાદ કરતી ને નથી મન જાણ્યાનો નિર્ણય કરતું, અને એ બધાં જ, એ (આત્મચેતન)ના ચમત્કારોને જ પ્રકટ કરનારાં (મારફતિયાં) છે. અને તેવા પ્રત્યેક પ્રાકટ્યમાં (દ્રષ્યવસ્તુ કે વ્યક્તિમાં,) તેના એક-એક ચમત્કારનો દેખાડ થાય છે. પરંતુ ગાઢ નિદ્રામાં તો, એ તેવા દેખાડના પણ સંગથી અળગો, ને પોતાના સર્વ ચમત્કારોમાં પોતાને જ સ્વરૂપે સાવ સ્પષ્ટ તરી આવે છે. એ જ બ્રહ્મ છે. એ જ સર્વ મનોરથો તથા આશયોની ખાણ છે, કેમકે, એનો જ ચમત્કાર, પ્રત્યેક અવ્યક્તમાં પધારીને, તેને “વ્યક્ત” કરે છે, (“અજાણ્યા” ને “જાણીતા” કરે છે.)
(૧૭૪)
(૧૨૪) જ્યારે આ આત્મા (નિદ્રાકાળે) પ્રત્યક્ષ દ્રશ્યોથી અળગો થઈ જાય છે,
ત્યારે (બધા જ દ્રશ્યમાન પદાર્થો “દ્રશ્ય” મટી જવાથી) તે આત્માના ચમત્કારના પ્રતિબિંબથી વિહોણા થઈ જાય છે. અને એ બિંબ, કે જેના એ સર્વ પદાર્થો ચમત્કારો છે, તે, એક, અદ્વિતીય, સર્વ ભારેલા ચમત્કારોની ખાણરૂપ થઈ રહે છે. બધા જ મનોરથો, બધી જ આશા-ઉમીદો, એનામાં સમેટાઈને તન્મય એક થઈ જાય છે. તેથી વાસ્તવમાં, બધા જ ગુણો તથા મનોરથો એ પુંજ છે, ને એ જ બ્રહ્મ છે.
(૧૨૫) એવું રખે કોઈ માનતા, કે એનાથી ભિન્ન એવા મનોરથો કે ચમત્કારોની કલ્પના એનામાં થાય છે, કોઈ કાળે નહિ! ઉલટું, બધા જ ચમત્કારો, બધા જ સંકલ્પો, એના પોતાના હોય છે,- જેવી રીતે કે, ગરમી કે અજવાળું, એ અગ્નિમાં અગ્નિથી જુદાં નહિ, પણ અગ્નિનાં પોતાના લક્ષણો છે. એ એક જ અગ્નિ, ચક્ષુ ઈંદ્રિયમાં “પ્રકાશ” હોવા રૂપે જણાય છે, ને એ જ અગ્નિ સ્પર્શેન્દ્રિય (ત્વચા) માં ગરમીને રૂપે જણાય છે, પરંતુ ચક્ષુ-ઈંદ્રિય કે ત્વચા-ઈંદ્રિયનો સંગાથ એને ન હોય, ત્યારે યે, તે વગરનો યે, એ એક જ અગ્નિ છે. ગરમી અને પ્રકાશ, એ કંઈ એનામાં આરોપાતા અલગ-અલગ એવા, કલ્પિત ગુણો નથી.
(૧૨૬) એવી રીતે, એક જ આત્મા નેત્રમાં દ્રષ્ટિ, કર્ણમાં શ્રવણ, જીભમાં આનંદ, ને મનમાં જાણકારીનો નિશ્ચય, એવા શબ્દો કહેવાયા કરે છે. પરંતુ ગાઢ નિદ્રામાં જ્યારે એ પ્રકટ (ઈંદ્રિય) સ્થાનો હાજર નથી હોતાં, ત્યારે, એકલા ભરેલા અગ્નિની જેમ, સર્વ ચમત્કારોનો એ ખજાનો, એક જ ને અદ્વિતીય એવા પોતાના સ્વરૂપે, વધારે સ્પષ્ટ પણે ઉપસી આવે છે. પણ પ્રાણનો તથા માનવીય અંતઃકરણનો, માનવીય કાયા સાથે જ કર્મભોગને લીધે સંબંધ છે, એ પ્રારબ્ધભોગ પૂરા થતા સુધી એ (આત્મા) નો આવિર્ભાવ જાગ્રત-સ્વપ્ન, સુષુપ્તિમાં થતો જેવો ભાસે છે. હકીકતમાં એ એક જ છે. એ જેવી રીતે એક માનવદેહમાં પ્રકટ થાય છે, તેવી રીતે બીજા દેહોમાં પણ એ ચમકે છે. અને જેવી રીતે એ માનવકાયામાં ચમકે છે, તેવી જ રીતે, માનવકાયામાં તો શું, પણ પિતૃ, ગંધર્વ, દેવ, પ્રજાપતિ, અને બ્રહ્માના દેવોમાં પણ એ વિલસે છે.
(૧૨૭) માનવ શરીરમાં તો, જેટલાં માપમાં (ઈંદ્રિય વગેરે) સાધનો ભેગાં થયેલાં હોય છે, તેના પ્રમાણમાં અને તેની મર્યાદામાં એના ચમત્કારો વ્યક્ત થવા પામે છે. પિતૃઓના દેહોમાં, ચમત્કારો માટેના કારણો એટલે કે સાધનો વધારે હોય, તેથી, તેમાં એના
(૧૭૫)
વધારે ચમત્કારો વ્યક્ત થાય. વળી, ગંધર્વો ને દેવોના શરીરોમાં
એના કરતાંયે વધારે સાધનો હોય, ને તેથી, તેમાં વળી, તે કરતાંયે વધારે ચમત્કારને અવકાશ રહે. બ્રહ્મલોકમાં સૌથી વધારે સાધનો રહ્યાં. એનાથી વધારે બીજા કોઈ “લોક” માં ન હોય. તેથી બ્રહ્મના શરીરમાં એના સત્યસંકલ્પ સત્યકામ પૂર્ણ સ્વતંત્ર અને પરમ શક્તિમાન ચમત્કારો પ્રકટે છે.
(૧૨૮) મનુષ્યોથી માંડીને બ્રહ્મા સુધીનાં શરીરો ભિન્ન ભિન્ન છે, પણ સર્વ ગુણોના પુંજ સ્વરૂપ, આ એકલો આત્મા, બધામાં એક જ વિલસે છે. તેથી, એ એકલવાયો, અપ્વિતીવ કહેવાય છે. અને સ્થૂલ પ્રત્યક્ષમાં, માણસ પોતાની જે જે ઉપાધિમાં જે જે ચમત્કાર જુએ છે, તેને એ તે-તે ઉપાધિને જ ચમત્કાર હોવાની ભ્રાન્તિ કરતો, વિવિધ પ્રકારના ચમત્કાર જુએ છે. (જેમકે, આંખ રૂપી ઉપાધિ દ્વારા થતા આત્માના દેખવાપણાના ચમત્કારને, એ આંખ નો જ ચમત્કાર માની લે છે, વગેરે) ને એક લોક કરતાં બીજા લોકમાં વધારે ઓછી ચમત્કારિકતા માની બેસતો, નીચલા લોક તથા તેના નીચલા ભોગમાં પોતાનું નુકસાન સમજતો, ઉપરના લોકના મોટા ભોગોની કામના કરતો, તેને મેળવવા માટે, એ જાતજાતના કર્મો કરે છે.
(૧૨૯) પરંતુ જે પુરૂષ મતિમાન છે, ને આ મર્યાદિત માનવકાયામાં આ એકલવાયા છતાં સમસ્ત ચમત્કારોના ખજાના (આત્મા) ને ઓળખે છે, ને તેમાં જ પોતે રમતો રહે છે, તેને બધા જ મનોરથો તથા બધા જ ચમત્કારો પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. (જેવી રીતે કે, જેની પાસે સાકરની ગુણી છે, તેને બધી મિઠાઈઓ સહજ પ્રાપ્ત હોય છે.) કેમકે, એણે નક્કી કરેલું છે, કે એ જ આત્મા આંખમાં પ્રકટ થઈને દેખે છે, તો, સાંભળનારો પણ શું એ જ નથી? જો એ સાંભળનારો ન હોય, તો પછી કાનમાં આવીને એ કેવી રીતે સાંભળત? અને જો એ કાનોમાં સાંભળનારો છે, તો દેખનારો એ કેમ ન હોય? જો દેખનારો એ ન હોય, તો કેવી રીતે આંખમાં આવીને દેખત?
(૧૩૦) એટલું ચોક્કસ છે, કે, આંખ, કાન, નાક, મોં, કાયા, ત્વચા વગેરે ભિન્ન ભિન્ન ઉપાધિઓમાં તથા રૂપોમાં પધારેલો એ જ, દેખે-સુણે, સુંઘે-ચાખે-સ્પર્શે છે. (એ સર્વ ઈંદ્રિયો-અવયવો, એના ચમત્કારને પ્રકટ કરનારા મારફતીયા જ છે.) નાની નાની ઉપાધિઓમાં એના ચમત્કારો રૂંધાઈ જાય, તેથી, પ્રત્યેક ઉપાધિ દ્વારા એ એક જ ચમત્કાર બતાવે છે, બીજા નહિ. (જેવું કે, આંખ દ્વારા એ માત્ર દેખવા રૂપી ચમત્કાર કરે છે, સુણવા કે
(૧૭૬)
બોલવાનો નહિ, તો પણ, એ બધી જ કરામતોની કમાલ છે,
તો એની પોતાની જ, અને તે, કોઈ પણ રૂપ કે કોઈ પણ ઉપાધિમાંથી દૂર નથી થઈ જતી, તેથી, જાગ્રતમાં એ જ્યારે આંખમાં હોય છે, ત્યારે, ભલેને ત્યાં એ માત્ર દેખતો હોય, ને આંખપુરૂષ કહેવાતો હોય, તોયે, એવી જ રીતે, બધી જ કમાલો, (સુણવા, ચાખવા વગેરેની પણ) એની જ છે. ને બુદ્ધિમાન પુરૂષ, આંખ પુરૂષમાં દેખાતી એક કમાલમાં પણ, પેલી બધી કમાલોને પરખી પાડે છે, કે જે બ્રહ્મલોકમાં પણ વિદ્યમાન છે. અને તેથી, એ આંખ-પુરૂષની આરાધના (સંપૂર્ણ બ્રહ્મરૂપે) કરે છે.
(૧૩૧) એમ તો, એ જ્યારે કાનમાં વિરાજીને સાંભળતો હોય છે, ત્યારે કંઈ એ દેખતો નથી હોતો, ત્યારે જો કે પ્રત્યક્ષમાં તો, એ એકલો કાન-પુરૂષ, સાંભળવાની કરામત દેખે છે, પણ અન્યત્ર રહેલી બીજી કમાલો નથી દેખતો. પરંતુ, અંદરમાં, બુદ્ધિમાનો, એ કાનોમાં રહ્યો રહ્યો પણ, બધી જ કમાલ-કરામતોથી પૂર્ણ હોવાનું જાણે છે, ને કાનપુરૂષને પણ પૂર્ણ બ્રહ્મ જાણતા, એને ઉપાસે છે. એવી જ રીતે, નાક-પુરૂષ,જીભ-પુરૂષ, વગેરેને સ્થૂળ દ્રષ્ટિવાળાઓ, ઈંદ્રિય અથવા જ્ઞાનેન્દ્રિય જ જાણીને, એને એવો ઊણો, અધૂરો, (મર્યાદિત) માને છે. પરંતુ, ઝીણી નજરવાળો પુરૂષ, નાકપુરૂષ, જીભપુરૂષ વગેરે સર્વને, સર્વ સ્થળોએ, કમાલોથી ભરપૂર ઓળખતા, એ પ્રત્યેકની બાહ્યરૂપે ઉપાસના કરે છે.
(૧૩૨) હે ઈંદ્ર, આ જ આત્મા, જાગ્રત અવસ્થામાં આવેલો હોય ત્યારે પણ, પોતાની બધી કમાલોમાં એકનો એક જ હોય છે. તે છતાં, જેવી રીતે એની કેટલીક કમાલો જાગ્રતમાં સ્પષ્ટ થાય છે, તેવી રીતે, પોતાનાથી ભિન્ન એવી જાગ્રતની મર્યાદાઓ, અજ્ઞાનીઓને એનામાં દેખાય છે, અને એવા જીવાત્માઓ, બીજાઓની (એટલે કે અનાત્મા જાગ્રત-સ્વપ્ન વગેરેની) ઊણપોને પોતાનામાં હોવાનું માનીને, વિવશ જેવા થઈ જાય છે. પરંતુ જ્ઞાની, બીજાઓની ઉણપોને, એ મારામાં તો છે જ નહિ એમ જાણતો, પોતાની બધી જ કમાલોને નિશ્ચયપૂર્વક લક્ષમાં રાખતો, એવો નિશ્ચય કરે છે, કે “હું પૂર્ણ સંપન્ન, ને પૂર્ણ સ્વચ્છંદ છું. (મારામાં વળી ઉણપ કેવી, ને મર્યાદા કેવી,)” ને અજ્ઞાની મનુષ્ય, એનો આવો મનેનિશ્ચય દેખીને ચકિત થાય છે.
(૧૩૩) પછી, આ આત્માપુરૂષ, જાગ્રતમાંથી સ્વપ્નમાં સીધાવે છે, ત્યારે એનામાં સ્વપ્નની કમાલો પ્રકટ થાય છે. પરંતુ તે સાથે, સ્વપ્નના અનાત્મ દોષો પણ એનામાં પ્રકટ થાય છે, એ કારણે
(૧૭૭)
સ્વપ્નકાળે તમને એ માર ખાતા જેવો, ઢોંસા ખાતા જેવો હોવાનું ભાન
થયું હતું. કેમકે, માર ખાતો જેવો, ધપ્પા ખાતા જેવો, – એ બધું તો, પોતાનાથી ભિન્ન એવા મનના તરંગોના ગુણ હોય છે, જે સુષુપ્તિમાં (મન ઓલવાઈ જવા સાથે) રહેવા પામ્યા નહિ. (મતલબ કે, ઈંદ્રને સુષુપ્તિમાં આત્માની જે મર્યાદાઓ જેવું જણાયું, તે મર્યાદાઓ આત્માની નહિ, પણ આત્માથી ભિન્ન એવા અનાત્મા મનના તરંગોની હતી, ને “કશું ન જાણવા” રૂપી મર્યાદાનો પણ એ તો જાગતો સાક્ષી હતો, કે જેના એવા જાણવા પણાનું ભાન સવારે માણસને થાય છે કે “હું કશું નહોતો જાણતો, એ હું જાણતો હતો!”
(૧૩૪) પછી, એવી જ રીતે, એ જ્યારે સુષુપ્તિમાં જાય છે, ત્યારે, સુષુપ્તિના દોષો જેવા કે અનાત્મ બે-ખબરી તથા અંધકાર, એ સમયે એનામાં ભાસે છે. પરંતુ, તોયે, મુખ્યાનંદ કે જે પરમઆનંદ છે, ને જે આતમાની પોતાની ચમત્કારિક કમાલ છે, એ તો ત્યાં બરોબર સ્પષ્ટ રહે છે, ને તેને લીધે જ, માણસને જાગીને એ વાતનું ભાન રહે છે, કે “હું એવો તો સુખે સુઈ ગયો, કે મને કશાની ખબર ન રહી!”
(૧૩૫) એવું ભાન થવામાં, આનંદનો ભાન વાળો જે ભાગ છે, એ પોતાની પોતીકી કમાલ છે. અને કશાની કશી ખબર ન હોવાવાળો જે ભાગ છે, તે પોતાનાથી ભિન્ન એવી નિદ્રાનો ગુણ છે. કેમકે, જો અંધકાર હોવાપણું તથા ખબર ન હોવાપણું, એ જો એના પોતાના ગુણ હોત, તો એ જાગ્રતકાળે દૂર ન થઈ જાત, ને તે કાળે એનો અભાવ ન થઈ જાત. પરંતુ, પેલો આનંદનો ભાવ તો, જાગ્રતમાંયે સિદ્ધ હોય છે. તેથી, હે ઈંદ્ર, આ અનાત્મ એવી સુષુપ્તિના દોષથી તને લાગ્યું કે “ત્યાં સુષુપ્તિમાં આ (આત્મા) નથી પોતાને જાણતો, કે નથી અન્ય કોઈને જાણતો, ને એ તો મરેલા જેવો થાય છે, ને હું એમાં કશું ભોગવવા જેવું નથી જોતો.”
(૧૩૬) તમે એકવાર જાગ્રતમાં કાણાપણું, અંધપણું, લંગડાપણું વગેરે બીજાના દોષો આત્મામાં હોવાનું માની લીધું. તેમ જ સ્વપ્નમાં માર ખાવાપણું, ધપ્પાખાવાપણું વગેરે મનની કલ્પનાઓના દોષો આત્મામાં હોવાનું તમારાથી માની લેવાયું હતું. એ સર્વના અનાત્માપણાનો જેવી રીતે નિશ્ચય તમે કર્યો, તેવી જ રીતે, અન્વય-વ્યતિરેકનો નિયમ બગાડીને, તમારે તો, સુષુપ્તિવાળા અંધકાર તથા અજાણપણાના દોષો પણ, અનાત્મ જ હોવાનો નિશ્ચય કરવો જોઈએ. હે ઈંદ્ર આ બધું બહુ લંબાઈ જાય છે. ટુંકામાં એટલું જ, કે આ કાયા મરનારી, અરે
(૧૭૮)
પૂરેપૂરી મૃત્યુરૂપ જ છે, અને બધા જ દોષો તથા મર્યાદોનો એ
ભંગાર છે,- જેવી રીતે કે, આ આત્મા સંપૂર્ણ કમાલો-ચમત્કારોનો ભંડાર છે.
(૧૩૭) જ્યાં સુધી આ આત્માને દેહ સાથે કલ્પિત સંબંધ છે, ત્યાં સુધી, અત્યંત નિકટતાને લીધે, એની બધી કમાલો આ દેહમાં પ્રકટ થાય છે, ને દેહની બધી મર્યાદાઓ તથા ઊણપો આ આત્મામાં ભાસમાન થાય છે. એ સંબંધને કારણે, અત્યારે પણ, શરીર આ (આત્મા) ના પ્રાકટ્યનું સ્થાન, અથવા ઉપાધિ (કે મારફતિયું) જેવું થઈ રહેલું છે. અને જ્યાં સુધી આ આત્મા, આ ઉપાધિ દ્વારા પ્રકટ થાય છે, ત્યાં સુધી, એ દેહના દોષો તથા ઊણપોવાળો દેખાતો રહેવાનો. તેથી શ્રુતિ કહે છે, કે જ્યાં સુધી એ શરીરવાળો છે, ત્યાં સુધી, એ પ્રિય અને અપ્રિય, બંનેને દેખે છે, ને એ દૂર થતાં નથી.
(૧૩૮) પણ, જ્યારે એ શરીરથી રહિત થાય છે, ત્યારે, એને પ્રિય-અપ્રિય સ્પર્શતાં નથી, ને એ પોતાના જ્યોતિસ્વરૂપમાં સ્થિર થઈ રહે છે. અશરીરી હોવાના બે પ્રકાર છે. એક છે, ફક્ત વિવેક અને જ્ઞાન વડે મનુષ્ય અશરીરી થઈ શકે છે. ને બીજો છે, મરીને તેવા થવાનો.
(૧૩૯) અમે લખી ચૂક્યા છીએ, કે આત્માનો શરીર તથા અંતઃકરણ સાથેનો સંબંધ કલ્પિત છે, શરીર સાથેનો અંતઃકરણનો સંબંધ કર્મ-ભોગને લીધે છે, તથા આત્માના પ્રતિબિંબનો અંતઃકરણ સાથેનો સંબંધ સહોત્પત્તિનો છે. જ્યારે મનુષ્ય અન્વય-વ્યતિરેકના નિયમ વડે કરીને પોતાના પરમ જ્યોતિસ્વરૂપનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે, એવા જ્ઞાન વડે, પેલો (આત્માનો શરીર તથા અંતઃકરણ સાથેનો) કલ્પિત સંબંધ દૂર થઈ જાય છે ખરો. પરંતુ આ જ્ઞાન, (શરીરના અંતઃકરણ સાથેના) કર્મોભોગોના સંબંધને દૂર નથી કરતું. કેમકે, પરિચય વડે મિથ્યા ભ્રાન્તિ દૂર થઈ શકે, પણ કોઈ વિદ્યમાન વસ્તુ દૂર નથી થતી. એ (કર્મકાંડનો) દેવવિષયક નિયમ છે.
(૧૪૦) જ્યારે (આત્મા સાથેના શરીર તથા અંતઃકરણના) કલ્પિત સંબંધ એમ જ્ઞાન-વડે દૂર થાય છે, ત્યારે, એ સંબંધ તૂટવાથી, એ મનુષ્ય અશરીરી થાય છે,- જો કે કર્મભોગોના સંબંધને કારણે, એ આ શરીરમાં જીવન પર્યન્ત વાસો કરે છે. કેમકે, જ્યાં સુધી કર્મભોગોનો સંબંધ છે, ત્યાં સુધી એ જીવતું રહે છે. વળી, પ્રતબિંબનો અંતઃકરણ સાથેનો સંબંધ સહોત્પત્તિનો છે, તેથી જ્યાં સુધી અંતઃકરણ છે, ત્યાં સુધી આત્માનું પ્રતિબિંબ એમાં પડશે.
(૧૭૯)
એ પ્રતિબિંબને લીધે જ એ જીવાત્મા રૂપી મન આ શરીરમાં
વાસો કરે છે. પરંતુ, બિંબ (આત્મા) ની દ્રષ્ટિએ, એ અશરીરી તથા નિત્યમુક્ત રહે છે, (મતલબ કે, જીવનમુક્ત થાય છે.)
(૧૪૧) જ્યારે અહીંના ફળભોગ પૂરા થાય છે, ત્યારે, એ કર્મભોગના સંબંધ પણ પૂરા થાય છે, ને “મૃત્યુ” થાય છે. તે સમયે, બાહ્ય ઈંદ્રિયો, અંતરેન્દ્રિયો, ને અંતઃકરણ, કે જે સર્વને એકત્રિતરૂપે શરીર, અથવા મનુષ્ય કહેવામાં આવે છે,- તે મરણ પામે છે, ત્યારે માણસ બીજી રીતનો (સ્થૂળ રૂપે) એ અશરીરી થાય છે. પરંતુ, પહેલાં અમે લખ્યું છે તેમ, આમાં, એનો સ્વાભાવિક ઈશ્વરીય દેહ સાથે સંબંધ થઈ જાય છે, ત્યાં ઈશ્વરના હંકાર, મન તથા બુદ્ધિમાં એનું પ્રતિબિંબ પડે છે, ને એ જીવાત્મા ઈશ્વરના સત્ય કામ અને સત્ય સંકલ્પમાં વાસો કરે છે. (એટલે કે, ભૂત છૂટેલું ને પલીત વળગ્યું, એ રીતે એને એ શરીર પ્રાપ્ત થઈને, એવે બીજે શરીરે પણ, એ શરીરી જ રહે છે.)
(૧૪૨) ત્યાં ઈશ્વરપણાની કલ્પનાને લીધે, માયા તથા તેની અહંકાર-મન-બુદ્ધિ-ચિત્તવાળી માયાવૃત્તિઓ પણ હોય છે. પરંતુ, જો જીવાત્માને તે સમયે પણ વિવેક તથા આત્મજ્ઞાન હોય, તો એ બધાંની સાથે એનો સંબંધ બંધાઈ જતો નથી. અન્વય-વ્યતિરેકના નિયમ અનુસાર, એ અનાત્મ એવા જાગ્રત, સ્વપ્ન તથા સુષુપ્તિના દોષો આ આત્મામાં દેખે છે, અને તેમ છતાં, એ બધા જ ચમત્કારોને એ પોતાના આત્માનું હોવાનું જાણે છે, ને મનમાં નિશ્ચય કરે છે, કે “હું શરીર નહિ, પણ સમસ્ત ઉપાધિઓથી રહિત, જેનામાં કદીયે કંઈ પણ ફેરફાર થતો નથી એવો નિર્વિકાર, નિરવયવ, સચ્ચિદાનંદ, પૂર્ણ બ્રહ્મ, જ્યોતિસ્વરૂપ છું.” તો તે વખતે, એ જીવતાં જીવત જ, પોતાના શરીરથી અળગો, પહેલા પ્રકારનો (જીવનમુક્ત) અશરીરી, અથવા વિદેહ થઈ જાય છે. અન તેને ગમતું અણગમતું, બેમાંથી એકેય સ્પર્શ નથી કરી શકતું. તેથી તેનું નામ ઉત્તમપુરૂષ પડે છે.
(૧૪૩) જ્યાં સુધી (આત્મા તથા શરીરનો) આ ભ્રામક સંબંધ હતો, ત્યાં સુધી, એ જાગ્રતમાં આવતાં જાગ્રત પુરૂષ, અને સ્વપ્નમાં આવતાં સ્વપ્ન પુરૂષ, ને સુષુપ્તિમાં આવતાં સુષુપ્ત પુરૂષ કહેવાતો હતો. જ્યારે એ આત્મવિવેક વડે કરીને અશરીરી અથવા વિદેહ થઈ જાય છે, ત્યારે, એ જાગ્રત પુરૂષ, સ્વપ્ન પુરૂષ, કે સુષુપ્ત પુરૂષ,-એ ત્રણમાંનો એકે ય ન રહેતાં ચોથો થઈ જાય છે, કે જેને, એ ત્રણની અપેક્ષાએ, ઉત્તમપુરૂષ કહેવામાં આવે છે. કેમકે એ બધામાં એ જ ઉત્તમ છે. અને એ ત્રણ અવસ્થાઓના અનાત્મદોષો, એની વિવેકશક્તિને લીધે,
(૧૮૦)
એને વળગવા પામતા નથી. ઊલટું, એ “કેમ અને કેવી રીતે”
વાળી કાર્યકારણતાથી રહિત, નિર્વિકાર, નિરવયવ, જ્યોતિઓનો જ્યોતિ થયેલો, સર્વનો દ્ષ્ટા રહે છે.
(૧૪૪) આ ઉત્તમ પુરૂષ શરીરના ભ્રાન્તિજન્ય સંબંધને તોડી નાંખીને વિદેહ કેવી રીતે થઈ જાય છે, એનું એક દ્રષ્ટાંત સાંભળો, જેવી રીતે વાયુ, વાદળ, વીજળીને મેઘગર્જના પણ શરીર વગરનાં જ હોય છે, ને શિયાળામાં એ બધાં (દેવલોક રૂપ) આકાશ સાથે એકાકાર થઈ રહે છે, એવી રીતે, વિદેહ આત્મા પણ, જ્ઞાન વડે સ્વરૂપનો પરિચય થયા પહેલાં, આ શરીરમાં પ્રવેશેલો, દેહ સાથે એક થઈ જાય છે, એટલું જ નહિ, પણ શરીરને જ પોતાની અસલ જાતને માની લઈને એનામાં જ સ્વાભાવિક અહંકાર રાખે છે. (કે આ શરીર જ હું છું, ને હું આ શરીર જ છે.) અને એનામાં થતાં જન્મ-મરણને, તથા સંસારમાં જે કંઈ દુઃખ દર્દ છે તે બધાંને, પોતાના જ ગુણ જાણતો દુઃખીસુખી થાય છે.
(૧૪૫) પરંતુ, જ્યારે વરસાદનો સમય આવે છે ત્યારે, સૂર્યથી તપેલાં આકાશમાંથી નીકળી પડેલાં એ બધાં (વાયુ-વાદળ-મેઘ-ગર્જના વગેરે) પોતપોતાનાં ખરાં સ્વરૂપોમાં પ્રકટ થાય છે. એવી રીતે, જ્યારે પૂર્ણ ગુરૂ મળે છે ત્યારે, જ્ઞાનાગ્નિને તાપે, આ આત્મા પણ, જાગ્રત-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિનો વિવેક પ્રાપ્ત થતાં, આ દેહ (કે જેનામાં એ અત્યાર સુધી અજ્ઞાનનો માર્યો પોતાને એકરૂપ માનતો હતો.) તેનાથી ખસી જઈ, એ પોતાના પરમજ્યોતિરૂપ સાક્ષીસ્વરૂપને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે, ને પોતાના સત્યરૂપમાં સ્થિર રહે છે. એ જ ઉત્તમ-પુરૂષ છે.
(૧૪૬) એ ઉત્તમ પુરૂષ આવી રીતે વિવેકજ્ઞાનની શક્તિ વડે આ શરીરથી અળગો થાય છે, ત્યારે, મનુષ્યલોકથી માંડીને છેક બ્રહ્મલોક સુધી એનાં અજવાળાં વ્યાપે છે, ને છેક ત્યાં સુધી એની સહેલગાહનો વિસ્તાર રહે છે. અને, બ્રહ્માની પેલી જાહેરાતમાં અમે લખ્યું છે તેમ, એ હસતો, લીલા કરતો, સ્ત્રીઓ સાથે રમત કરતો, કુટુંબી જનોને હળતો મળતો, સગાં સાથે વાતો કરતો, છતાં સ્વરૂપે પરમ સ્વતંત્ર રહે છે. પછી, આ (ઉણપો તથા મર્યાદાઓ રૂપી) દોષોથી ભરેલું શરીર, કે જે એનું થડપડોશી છે, તેને એ યાદ પણ નથી કરતો.
(૧૪૭) આ હકીકતને આપણે આવી રીતે સમજીએઃ- બધાં શરીરો, મનુષ્યનાં, કે પિતૃઓનાં, કે દેવોનાં, કે પ્રજાપતિનાં તથા બ્રહ્મનાં પણ, – બધાં જ, દર્પણો જેવાં છે. અને આ ઉત્તમપુરૂષ દિપકની
(૧૮૧)
જ્યોતિની જેમ, એ સર્વથી અલગ, વેગળો, પોતાના પરમ
જ્યોતિસ્વરૂપમાં ધનાધન વિલસે છે. પરંતુ, પેલાં સર્વ શરીર-દર્પણોમાં, એ એવી રીતે પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેવી રીતે કે દિપકની જ્યોતિ દર્પણમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. પ્રત્યેક શરીરમાં, એ પોતાની ચમત્કારિક કમાલોનો મહિમા સીંચે છે. ને એના ઉજાસમાં, એ બધાં પોતપોતાના ખાસખાસ મર્યદિત ભોગ મેળવે છે, કે જે ભોગ, એ ઉત્તમપુરૂષ આત્મામાં ભોગવતા કલ્પાય છે.
(૧૪૮) બીજું કારણ એ છે કે, કાયા એક ગાડી સમાન છે, ઈંદ્રિયો એના જોડેલા ઘોડારૂપ છે. અહંકાર પોતાના આખાયે લાવલશ્કર સહિત એનામાં સવાર છે, ને એ બધાં, એ જ ઉત્તમપુરૂષ જ્યોતિમાં પ્રવર્તે છે.
(૧૪૯) જુઓઃ- આ દેહનું એક અંગ, આ આંખ છે. એની અંદર કાળી કીકી છે. એની અંદર કાળો તલ છે. એની અંદર એક બારીક છિદ્ર છે. જે દ્રષ્ટિનું સ્થાન કહેવાય છે. એની છેક અંદર, ચક્ષુ ઈંદ્રિય છે. અને, એની અંદર ઉત્તમપુરૂષ (ચેતન) છે, જે એ સર્વને દ્રષ્ટિની કમાલ કરામતનું દાન કરતો રહે છે, ને આ શરીરની દ્રષ્ટિ માટે, એની “આંખ” બની રહે છે.
(૧૫૦) એવી રીતે, જ્યારે શરીર કશું સુંઘવાનું મન કરે છે, ત્યારે, આ જ ઉત્તમપુરૂષ (ચેતના), એ શરીરના નાકમાં ચમકતો, એને સુંઘવાની કમાલ કરામતનું દાન કરે છે, ને સુંઘવા માટે નાકપુરૂષ બને છે. ને, જ્યારે એને વાતચિત કરવાની ઈચ્છા થાય, ત્યારે, એ જ ઉત્તમપુરૂષ એનાં જીભ તથા કંઠમાં રહેલો, એમને વાર્તાલાપની અજબ શક્તિથી નવાજે છે, ને તે માટે એ વાક્ પુરૂષ બની રહે છે. આ શરીર વિચાર કરે છે કે હું કશુંક સાંભળું, ત્યારે કાનોમાં વિરાજીને એ ઉત્તમપુરૂષ એમને સાંભળવાની શક્તિ આપે છે, ને તે માટે કાનપુરૂષ બની રહે છે.
(૧૫૧) જ્યારે એ વિચારવા-સમજવાનું મન કરે, ત્યારે, આ નો આ ઉત્તમપુરૂષ, મનની અંદર વિરાજીને એને વિચાર-સમજની શક્તિ આપે છે, ને એની સોચ-સમજ માટે મનોપુરૂષ બની રહે છે. એ રીતે, પ્રત્યેક અંગને એ જેની-તેની શક્તિનું દાન કરે છે. અને તેથી જ, એ ઉત્તમપુરૂષ છે. એ રીતે, સર્વમાં સર્વ કંઈ કરતો હોય છતાં, વાસ્તવમાં, એ તો દાતાસ્વરૂપ છે,- પોતે કશું જ નથી કરતો. એ કશું કરતો નથી, તો પછી, જે થતું હોય તેનાં ફળ પણ એને શા માટે વળગે? એ કંઈ કર્તા નથી. ઉલટો, દાતા છે. પણ એવો દાતા નહિ, કે જે પોતાના દાનનો બદલો ઈચ્છે! કદી નહિ! ઊલટો, એ તો, જેને જે જોઈએ તે,
(૧૮૨)
આપી દે છે, વગર માંગે. સાવ મફતમાં. એવો દાતા જ ખરો
પરમદાની છે. અને પરમદાની તો, ખરૂં પૂછો તો, આ ઉત્તમપુરૂષ જ છે, બીજો કોઈ નહિ.
(૧૫૨) આ મનુષ્યનું પ્રત્યેક અંગ,- આંખ, કાન, નાક વગેરે, એક એક કોઈને કોઈ કારણસર, સેવક છે, નોકર છે, ને શરીરનાં જાણવા કરવા માટેનાં ફક્ત કરણો અથવા સાધનો છે. (કે જેની મારફત એ બધું કરી-જાણી શકે છે.) એ બધાં, આ ઉત્તમપુરૂષની માત્ર સંમતિ તથા શક્તિ મેળવનારાં છે. પરંતુ, મને તો, એની (સમજદારી રૂપી) દિવ્ય આંક બની રહે છે. કેમકે, આ મન જ્યાં સુધી પોતાના કર્મફળભોગના સંબંધથી વેગળું થયું નથી, ત્યાં સુધી એ શરીરને પ્રતિકૂળ કે અનુકૂળ થતું રહેતું હોવાથી, અજ્ઞાનનું માર્યું, જે પ્રતિકૂળ હોય તેને દૂર કરવાના, તથા જે અનુકૂળ હોય તેની મઝા મેળવવાના વિચારો કરે છે, ને કાયામાં અહંકારનું રૂપ ધારણ કરે છે. અને, ત્યાં પેલો જ ઉત્તમપુરૂષ, એનામાં રહીને એને સચેત કરતો, એનો મૂઢપુરૂષ બની રહેતો, પોતે ભોગ પ્રાપ્ત કરતો-જેવો, તથા શરીરનું રક્ષણ કરતો-જેવો બની રહે છે.
(૧૫૩) જ્યારે મન, અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ, કશું યે પ્રાપ્ત કરવામાં પડેલું નથી હોતું, ને એ ગડભાંજથી છુટ્ટી મેળવે છે, ત્યારે, એના જ્ઞાનમાં સ્ફૂરતા બ્રહ્માથી માંડીને છેક કીડી સુધી, તથા આકાશથી લઈને ધરતી સુધી, એ સર્વકોઇનાં અહંકારની વૃત્તિરૂપ બની રહે છે. અને એ જ ઉત્તમપુરૂષ, (જ્ઞાનીમાં જ્ઞાનવૃત્તિરૂપ થઈને) પૂર્ણ જ્ઞાની જેવો પણ થાય છે, બ્રહ્મલોકના ભોગ પોતાનામાં જ હોવાનું જાણે છે, ને દુઃખભાવને તો યાદે ય નથી કરતો. એવી રીતે, એ જ મન, મનુષ્યની દિવ્યચક્ષુ બની જાય છે.
(૧૫૪) એને પરિણામે, સાધકની મનોવૃત્તિઓ બે પ્રકારની બની જાય છે. કાં તો, એ કામકાજમાં બબ્બન રહીને, પ્રમાદને લીધે શરીરને હું માનતો, મૂઢની જેમ વર્તણુક કરે. કે પછી, નિવૃત્તિ તથા સત્સંગ વડે જ્યારે પ્રમાદ દૂર થાય, ત્યારે જ્ઞાનીઓ તથા સિદ્ધ પુરૂષો સમાન, “હું બ્રહ્મ છું, હું જ સર્વસ્વરૂપ છું.” એવો નિશ્ચય કરીને એ, બ્રહ્મની જેમ, પોતાના શિષ્યોને પણ, એવી જ શ્રદ્ધા તથા એવા જ જ્ઞાનનું શિક્ષણ આપે, તેથી, જ્ઞાની જન આત્મવિદ્યાનો આચાર્ય છે, અને એવાને જ સંસ્કૃતમાં બ્રાહ્મણ કહેલો છે. કેમકે, જે બ્રહ્મનું સંતાન અર્થાત્ પુત્ર કે આચાર્ય હોય, એ બ્રાહ્મણ કહેવાય.
(૧૫૫) મનુષ્યને જોવાની બે આંખો છે, એક દુનિયાદારીની, ને બીજી બ્રહ્મલોકના ભાગોના નિશ્ચયની,- એટલે કે પરલોકને લગતી, ત્યારે પણ,
(૧૮૩)
(એટલે કે આત્મજ્ઞાનથી સંપન્ન થયા પહેલાં, દેવગતિના કર્મકાંડની
કક્ષા વખતે પણ,) એનું મન, દેવનેત્રને લીધે દિવ્યચક્ષુ કહેવાય છે, અને એ જ દિવ્યચક્ષુ, કે જે જ્ઞાનની દ્રષ્ટિ છે, એના વડે, “બીજાઓ” વડે ઢંકાયેલા સત્યકામો તથા સત્યસંકલ્પોને દેખતો રહેતો એ, તેની હુર્રે ગજવે છે. –હિપ-હિપ-હુર્રે, હિપ-હિપ-હુર્રે.
(૧૫૬) બીજા લોકો તો, આ દૈવી આંખ રૂપી દિવ્યચક્ષુ વગરના હોય છે. એવાઓ, ( પરલોકની ગતિનો પણ વિચાર ન કરતાં,) આ શરીર તથા સંસારના ભોગોના વિચારની જ આંખ રાખે છે. (તેનાથી વેગળી એમની નજર નથી જતી) તેથી, એવાઓ એકાક્ષી છે, કાણા છે. બ્રહ્મલોકવાળા ભોગોનો એ વિચાર નથી કરતા. ને તેથી, જોતા છતાં એ દેખતા નથી. (એટલે કે, બધું દેખે-જાણે ખરા, પણ કશાનો મર્મ સમજવાની આંખ એમને નથી હોતી.) પણ એક આંખવાળાઓ, વધારે નહિ તો પેલા દિવ્યચક્ષુવાળા જેવા વિચાર તથા નિર્ણય કરી શકે છે. એમને અનુસરીને એમના જેવા નિશ્ચય એમણે પોતાના મનમાં કરવા જોઈએ. તેથી, જેઓ (ભલે પોતાની બુદ્ધિથી ન સમજતા હોય, તોયે) એવા દિવ્યચક્ષુવાળાઓના આચરણ તથા વિચરણમાં ભરોસો રાખે, ને “હું બ્રહ્મ છું” એવું શ્રદ્ધાપૂર્વક માને, તેઓ પણ સત્યમાં જ છે. એમને નાસ્તિકતા તથા દુર્મતિથી વેગળા થઈ ગયેલા જાણવા.
(૧૫૭) મરણ થતાં એનો કર્મભોગનો સંબંધ તૂટી જાય છે, ત્યારે, એવા જ્ઞાનીના પ્રાણ પેલા ઉત્તમપુરૂષમાં શમી જાય છે, ને ઈશ્વરી મનોવૃત્તિઓ, કે જે માયાવૃત્તિઓ જ છે, તે એનામાં આવી પડે છે. (માનવીય કે ઈશ્વરીય, ઉભય પ્રકારની મનોવૃત્તિઓ, એક લોખંડની ને બીજી સોનાની, તેયે, જીવાત્માને રૂંધનારી તથા પરતંત્ર બનાવનારી બેડીઓ જ છે.) ત્યારે, એ ઈશ્વરીય અહંકાર વડે તેવું હું-પણું માની લઈને, મફતમાં જ ઐશ્વર્યવાન બની જાય છે. અને ત્યારે, એ મર્યાદાઓથી ભરેલા આ શરીરને સંભારતો પણ નથી, તેથી, એ સત્યકામ, અને સત્યસંકલ્પ થાય છે.
(૧૫૮) જીવનમુક્તિમાં, જ્ઞાનીને તેજ સમયે, (સદેહે જ) ઈશ્વરીય અહંકાર દ્વારા (મનોમન) બ્રહ્મલોકના ભાગો પ્રાપ્ત થયા જેવા થઈ જાય છે. (“હું જ સર્વ કંઈ છું, ને બધું જ મારામાં છે.” એવા બ્રહ્મભાવને લીધે, એ સંતુષ્ટ થઈ જાય છે.) ને એ ઈશ્વરપદની (મોહમમતારૂપી) માયા-વૃત્તિઓને એ અપનાવતો નથી, પરંતુ (મનુષ્ય-શરીરની સાથે રહેનારી) આની આ મનોવૃત્તિઓ સાથે એ વ્યાવહારિક કામ પાડતો રહે છે.
(૧૮૪)
વ્યવહારિક કામ પાડતો રહે છે. અને તેયે, એને ચિત્તમાં યાદ કર્યા
કરવા રૂપે નહિ, પણ જ્ઞાનના રૂપમાં જ એ વ્યવહાર કરે છે. પરંતુ, કર્મભોગોના સંબંધ ખતમ થઈ જતાં, આ પરિચ્છિન્ન, એટલે કે મર્યાદિત, અહંકાર વગેરે ભાવો તથા કાયો જતાં રહે છે, ને ઈશ્વરની સ્વાભાવિક માયાવૃત્તિઓ ત્યાં એના આત્મામાં લાગુ થઈ જાય છે, (નાનું કેદખાનું છોડીને એ જીવાત્મા મોટા કેદખાના રૂપી દેવપદને પામે છે.) આ વાત આપણે ઘણીવાર કરી છે. (ઈસ્વરની માયા-વૃત્તિ કહેવાય છે, એ આપણે જોઈ ચૂક્યા છીએ.) પછી તો, એ, માયા-વૃત્તિઓની મજાઓ માણતો, એને જ પોતાનાં માનતો, દ્યુલોકના મનોરાજ્યનો સ્વામી બની જાય છે. એનું પ્રાપ્તવ્ય પણ એ જ હતું! (કર્મકાંડના દેવગતિને જ સર્વ કંઈ માનનારા માર્ગમાં, ધ્યેય આટલો, સ્વર્ગ મેળવવા પૂરતો જ હોય છે.)
(૧૫૯) એમ, નક્કી એ થયું કે, ઈશ્વરીય દેહમાં જે સત્યકામ અને સત્યસંકલ્પનો સંબંધ છે, તે, કર્મભોગોને કારણે નહિ, પરંતુ સહજ સ્વભાવે કરીને, નિષ્કારણ છે, અને એ ઈશ્વર, પોતાના શુદ્ધ સત્વ ગુણ પ્રધાન સંકલ્પો વડે, હરેક વ્યક્તિની મનોવૃત્તિઓમાં રહેલા સુખભાવને સામુદાયિક રૂપે ભોગવે છે. અને સર્વ દુઃખોનું પોતે આસન (એટલે કે અધિષ્ઠાન) થઈ જાય છે. અને તોયે વિવેકવિચારને લીધે, પોતાના સ્વ-રૂપમાં સ્થિર, નિત્યમુક્ત રહે છે. (જ્ઞાની જનને, પ્રકૃતિને રહે, મર્યા પછી બ્રહ્મલોકરૂપી ઊંચામાં ઊંચા સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ થઈ જાય, પરંતુ ત્યાંયે, જેમ મનુષ્યદેહે એ પોતાની જ વૃત્તિઓ તથા ચેષ્ટાઓ પરત્વે સાક્ષીભાવ રાખીને સર્વથી અલિપ્ત રહેતો હતો, તેમ સ્વર્ગમાં, ઈશ્વરપદમાં પણ, ત્યાંને ઘટતી વૃત્તિઓ તથા ચેષ્ટાઓમાં, સાક્ષીભાવ વડે, એ એવો જ અલિપ્ત, આત્મસ્વરૂપ, બ્રહ્મસ્વરૂપ રહે છે.) વેદાન્તિઓનો એવો સિદ્ધાન્ત છે.
(૧૬૦) પૂર્ણ જ્ઞાની પણ, જીવનમુક્તિમાં પોતાના પરમ જ્યોતિ-સ્વરૂપમાં સ્થિર હોય છે. અને ખરૂં ઈશ્વરનું પરમપદ એ જ છે. પરંતુ કર્મભોગોની બલા વળગેલી હોય ત્યાં સુધી, એ જ્ઞાની, પોતાની એ મર્યાદિત માનવીય મનોવૃત્તિઓમાં સહેલ કરે છે. એ વળગાટ છૂટી જતાં, પોતાનાં જ સ્વરૂપની જે છાયાઓ છે તેવી ઈશ્વરની માયાવૃત્તિઓ, એના પડછાયાની જેમ એને લાગુ થઈ જાય છે. ને ઈશ્વરના સંકલ્પ એના સંકલ્પ, તથા ઈસ્વરના ભોગ એના ભોગ થઈ જાય છે. એ સર્વ વ્યક્તિઓના સુખોનો ભોક્તા, તથા તેમના દુઃખોના પ્રાકટ્ય માટેની (સમષ્ટિ) ભૂમિકા બની રહે છે. (એ વ્યષ્ટિ મટીને સમષ્ટિરૂપ થઈ જાય છે. પ્રથમ, બ્રહ્મે સ્વચ્છાથી માયા વિંઢારી, ને ઈશ્વરપદ ધારણ કર્યું!
(૧૮૫)
ને પછી, એનામાંથી અજ્ઞાનના વળગાડવાળા અનેક જીવાત્માઓ
થઈ પડ્યા. હવે જ્ઞાનને બળે અજ્ઞાન દૂર થતાં, જીવ પાછો પ્રમોશનના ક્રમ પ્રમાણે, ઈશ્વર થાય, ને ત્યાં પણ