Latest Entries »

વેદાનું વચન

Contents

વેદાનું વચન.. 2

ભૂમિકા.. 2

વેદાનું વચન.. 8

પ્રથમ ઉપદેશ : કર્મકાંડ. 8

પહેલો અધ્યાય.. 8

બીજો અધ્યાય.. 11

ત્રીજો અધ્યાય.. 13

ચોથો અધ્યાય.. 19

પાંચમો અધ્યાય.. 24

છઠ્ઠો અધ્યાય.. 28

સાતમો અધ્યાય.. 32

આઠમો અધ્યાય.. 36

નવમો અધ્યાય.. 39

(40/76) 48

બીજો ઉપદેશઃ જ્ઞાનકાંડ. 49

પહેલો અધ્યાય.. 49

બીજો અધ્યાય.. 59

બીજો ઉપદેશઃ જ્ઞાનકાંડઃ ત્રીજો અધ્યાય.. 64

Chhbilbhai Keval 89

10 Hill Side Road. 89

French Wood. 89

Preston – Lanc. 89

PR1 4NE. 89

Phone – 01772-257350. 89

Kantilal Parmar 89

1 Grays Lane. 89

Hitchin – Herts – UK. 89

SG5 2HA. 89

Phone – 01462-459079. 89

Mobile – 07980496392. 89

Website – https://kantilal1929.wordpress.com/. 89

 

વેદાનું વચન

ભૂમિકા

( લખનાર બાબા નગિનાસિંહ વેદી, આત્મદર્શી )

(૧) આ સંગ્રહ, કે જે બાબા નગિનાસિંહ વેદીએ ઋષિ મુનિઓનાં વચનોમાંથી ભેગો કરેલો છે, તે કેવળ વેદભગવાનના ઉપદેશ માટે આવી રીતે વેદોમાંથી અલગ કરવામાં આવ્યો છે. ને (સંસ્કૃત નહિ જાણનારા, તથા માત્ર હિન્દી ભાષા જાણનારા મહાશયો માટેના એક કુશળ વડીલ તરીકે એની યોજના કરવામાં આવી છે. તેથી, જે કોઈ એનું શ્રવણ કરે, તે શિક્ષણની આ યોજનાની સાર્થકતા કરે, તેના દ્વારા, એનું શ્રવણ કરનાર કશી પણ રોકટોક વિના, દ્યુ-લોક (દેવલોક) કહેવાતા બ્રહ્મલોકમાં પહોંચી જાય છે. અને પ્રજાપતિ (પરમાત્મા પરમેશ્વર) સાથે એનો મેળ થઈ જાય છે.

(૨) એનો ઉપદેશ, ખરૂં જોતાં, માત્ર માનુષી, એટલે કે કોઈ માણસે કહેલોજ નહિ, પરંતુ દૈવી છે, કે જે પરમેષ્ઠિ વગેરે ઋષિઓને, સ્વયં બ્રહ્મા પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલો છે, અને જે સ્ત્રી-વંશ, પુરૂષ-વંશ, એ બે વંશના ઋષિઓ (જ્ઞાનીઓ) દ્વારા છેક આપણા સુધી ચાલી આવેલો છે.

(૩) હવે, અહીં હું ઢંઢેરો પીટું છું, અથવા કહો કે, તમને એક શુભ સમાચાર સંભળાવું છું. કે વેદ ભગવાન દ્વારા અમને ખબર પડી છે કે, તમારા ઈશ્વર સાથેનો મેળાપ માટે દૈવે એક એવો નિયમ નક્કી કર્યો છે, કે જેના વડે કરીને તમે બ્રહ્મલોકમાં દાખલ થઈને, મુક્તિ મેળવી શકશો.

(૪) એ નિયમ એવા પ્રકારનો છે, કે જેવો અહિં (સંસારમાં) રાજ્યોનો નિયમ હોય છે, તે એ, કે, જે દુન્યવી વિદ્યાઓનાં પ્રમાણપત્રો (સર્ટીફીકેટ) મેળવી લ્યે છે. અને તે સાથે, જેમની ચાલચલગત, પણ સારી હોય છે, એમને જ સરકારી નોકરી માટે લાયક લેખવામાં આવે છે. ને એવાઓને જ રાજ્યકર્તાઓનાં દરબારમાં સ્થાન મળે છે.

(૫) હું તમને સાચું જ કહું છું કે, તમે સંસારી તથા વ્યવહારિક વિદ્યાઓની પ્રાપ્તિને પ્રતાપે કરીને, દુન્યવી સંપત્તિ કમાઓ છો, અને દુન્યવી રાજ્યકર્તાઓની સમક્ષ તમને ખુરસી તથા સન્માન પ્રાપ્ત થાય છે. (1/76) એવી રીતે, આ ઈશ્વરીય વિદ્યાની પ્રાપ્તિ થવાની, તમને બ્રહ્મલોકમાં (યથેચ્છ) ભોગ મળી શકે છે. અને તેનાં ખાસ દરબારમાં તમને ઊંચું આસન તથા માનપાન પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

(૬) એટલું જ નહિ પણ અહીં જેવી રીતે પોતપોતાની યોગ્યતાને કારણે ઉમેદવારને સરકારી પદ મળે તથા અધિકાર અપાય છે, તેવી જ રીતે બ્રહ્મલોકમાં પણ, પોતપોતાની કરણી તથા, પોતપોતાના કરતૂત અનુસાર, તમને ત્યાંની નોકરી ચાકરી મળી શકે છે. ને તે રીતના આત્મિક અધિકાર પણ, યોગ્યતાના અનુસાર આપવામાં આવે છે.

(૭) અહીં તો, તમે (દુન્યવી) વિદ્યાઓમાં પાસ થઈ જાઓ તોયે, જગા ખાલી ન પડે ત્યાં સુધી તમારે નોકરી માટે રાહ જોવી પડે છે. અને જો નોકરી મળે, તોયે, ત્યાં તમારી બઢતી અમુક ચોક્કસ હદ સુધી જ જઈ શકે છે. પરંતુ તમારાથી સ્વયં રાજા-મહારાજા તો કદી પણ નથી બની શકાતું. જ્યારે આ (ઈશ્વરીય ઉપદેશ) પાસ કરવા વડે, તમે આગળ વધીને, છેક પ્રજાપતિ (પરમેશ્વર) સાથે મેળ સાધીને સ્વયં પ્રજાપતિ બની શકો છો.

(૮) આ પ્રકારની દેવલોક સુધીની ઉન્નતિમાં, (વિશેષ) ફાયદો એ થવા પામે છે કે, ત્યાં તમે સત્ય સંકલ્પ અને સત્યકામ બની જાઓ છો, અને અહીં આ દુનિયામાં જે મનગમતા પદાર્થો પરિશ્રમ કરવાથી પણ ન મળી શકે, તે ત્યાં તમને માત્ર સંકલ્પ કરવા વડે આવી મળે છે. દાખલા તરીકે, અહીં રૂપાળી નારી મહામહેનતે મળવા પામે, તથા મરણ પામેલાં મા, બાપ, ભાઈ, કે પુત્ર વગેરે તો, કોઈ પણ રીતે ન મળી શકે, પણ એ બધું, ત્યાં માત્ર સંકલ્પથી પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

(૯) તમે જો ઈચ્છો કે, અમને રૂપાળી સ્ત્રી મળે, તો, સંકલ્પ કરતાં જ ત્યાં સ્ત્રીઓ ઉત્પન્ન થઈ જાય, અને તમે જ્યારે એવી ઈચ્છા કરો કે (ગુજરી ગયેલાં) મા, બાપ, ભાઈ, પુત્ર વગેરે મળે, તો એ પણ માત્ર સંકલ્પ કરતાં જ પેદા થઈ જાય છે. એવી રીતે, સાદુ ભોજન, સુન્દર વસ્ત્રો, ઉત્તમ ઘરબાર, અરે, બાગબગીચા, નહેરો વગેરે, જે કંઈ ચાહો તે બધું જ ત્યાં સંકલ્પ વડે પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. અને એનું નામ છે. બ્રહ્મલોક (એટલે કે સ્વર્ગ). (2/76)

(૧૦) તેથી, આવો, મારૂં કહેવું સાંભળો, ને મારો ભરોસો ઉત્તમ દ્વાર બનીને તમારી સમક્ષ હાજર થયો છું. હું તમને એવા પદાર્થો બતાવીશ, કે જેને, આંખો દેખતી નથી, તેમ કાન સાંભળતા નથી, છતાં, જે સર્વશક્તિમાન પરમેશ્વરે, તમારે માટે બ્રહ્મલોકમાં તૈયાર કરી રાખ્યા છે. તમને, અને, એનાં મેળાપમાં, કોઈ અજબ સુખ રહે છે, જેને પરમાનંદ કહેવામાં આવે છે. અને એને પ્રાપ્ત કરીને, મનુષ્ય (દુઃખસુખથી) મુક્ત થઈ જાય છે.

(૧૧) કોઈ કદાચ એમ પણ કહે કે એવું તે વળી કેમ કરીને બની શકે ? એમ થવું, એ તો કઠણ, બલકે અસંભવ છે, કેમકે, આ બધું માત્ર કહેવા પુરતું છે, પણ નક્કી નથી, બોલવા પુરતું છે, પણ એની (કોઈ) સાબિતી નથી. તો એને હું સમજાવી દઉં કે, ઈશ્વરીય નિયમમાં કશું પણ કઠણ નથી, બલ્કે બધું જ બની શકે છે. તે માટે હું વેદ ભગવાનમાંથી એ સિદ્ધાંતોનો સંગ્રહ કરીને, તમારા મનમાં વિશ્વાસ પડે તે માટે, એનો અનુવાદ કરૂં છું.

(૧૨) કારણકે, જ્યાં સુધી (મનુષ્ય) સાંભળે નહિ, ત્યાં સુધી જાણે નહિ. જાણે નહિ, ત્યાં સુધી વિશ્વાસ ન કરે, ત્યાં સુધી આચરણમાં ઉતારે નહિ, તેથી પહેલાં તમે સાંભળો પછી જાણો, પછી ભરોસો કરો, ને તે પછી, આચરો. (૧૩) વેદોનો સંપૂર્ણ આશય એવો છે કે, મનુષ્ય અન્તે દેવતા બની જઈને, પ્રજાપતિ સાથે મેળ સાધે, એવો મેળ સાધવા માટે, ફક્ત બે માર્ગો અથવા સાધનો છે. એક છે કર્મકાંડ, ને બીજો છે જ્ઞાનકાંડ. સમસ્ત વેદો આ બે માર્ગો અથવા સાધનોનો સ્પષ્ટતા પૂર્વક વિગતે ઉપદેશ કરે છે. (૧૪) વાસ્તવમાં (-એટલે કે ખરૂં જોતાં-), કર્મ કાંડ એક એવો ઈશ્વરીય કીમિયો (SPIRITUAL CHEMISTRY) છે કે જેનાં વડે કરીને, મનુષ્ય પોતાની આ સ્થૂળ ભૌતિક (માટીની) કાયાને બદલીને, કોઈ દિવ્ય દેહ ધારણ કરી શકે. અને જ્ઞાનકાંડ, ખરૂં જોતાં એવો એક રહસ્યનો પરિચય છે, કે જેના વડે કરીને મનુષ્ય, બ્રહ્મામાં બધું જ બની શકે અને જે સ્વયં પરમાનંદ છે. તેવા પરમાત્માના સવિશેષ સુખમાં એ પહોંચી જઈ શકે. (3/76)

(૧૫) પહેલાં (-પૂજન અર્ચન વગેરે ફળ-) કર્મકાંડનાં માર્ગ થકી મનુષ્ય બહુ બહુ તો, પરમેશ્વર (બ્રહ્મ) ના ગુણો તથા તેની શક્તિઓ મેળવીને, જે ચાહે તે કરી શકવા સમર્થ બને, પરંતુ (બ્રહ્મ) ના સ્વરૂપમાં, તથા તેના આનંદમાં, એને પ્રવેશ મળી શકતો નથી. અને બીજા, (જ્ઞાનના) માર્ગદ્વારા તો, તે એમાં પ્રવેશ પામીને, સ્વયં પોતે જ પરમેશ્વર બની જઈ શકે છે. (૧૬) અને વળી, પહેલાં (કર્મકાંડ) માર્ગમાં શાસ્ત્રોએ કહેલી મહામોટી મુશ્કેલીઓ, અને તપ તથા વ્રતોની કઠણાઈઓ ભરેલી પડી હોય છે. એટલું જ નહિ પણ અન્તે એના ફળ પણ કૃત્રિમ, એટલે કે બનાવટી, અને અનેક જાતનાં હોય છે, અને તે યે વળી, નાશવંત હોય છે. એ કારણે એ ફળ દુઃખ અને શોકથી મુક્ત નથી હોતાં. પરંતુ, બીજા (જ્ઞાનના) માર્ગમાં, શાસ્ત્રોની, આમ કરવું ને તેમ કરવું, એવી કોઈ મુશ્કેલી નથી હોતી, બલકે, ત્યાં સ્વતંત્રતા છે. વળી, એનું ફળ પણ અકૃત્રિમ, અસલી, ને નિત્ય હોય છે. નિત્ય પ્રસન્નનતારૂપીએ ફળ એકજ, અને તેથી, શુદ્ધ હોય, એમાં જરાયે દુઃખ શોક (ની ભેળસેળ) નથી હોતી.

(૧૭) અને એ પણ ખરી વાત છે કે, પહેલા (કર્મકાંડના) માર્ગમાં એવો નિયમ છે કે, (જીવ) જેવું કરે, તેવું પામે. કેમકે જે જેવી મજુરી કરે, તેવો બદલો એને મળવો જોઈએ, તેથી એ માત્ર લૌકિક ‘ન્યાય’ ની સ્થિતિ છે. પરંતુ, બીજા (જ્ઞાન) માર્ગ દ્વારા તો, આપણને જે મળે, તે બધું મફત, ને (રોકડ) છે. મરવાને વાયદે નહિ. ત્યાં તે માટે કશું પણ કરવું પડતું નથી. તેથી, એ ‘પ્રસાદ’ ની સ્થિતિ છે.

(૧૮) આ પ્રસાદની સ્થિતિ છે તો ઘણી મોટી, અને એ મેળવવાની ઈચ્છા પણ સહુ કોઈ કરે છે. પરંતુ એની પ્રાપ્તિનો આધાર, એક અમુક ખાસ રહસ્યની જાણકારી ઉપર રહે છે. તેથી, એના અધિકારી માત્ર એવા જ (જિજ્ઞાસુઓ) થાય છે. કે જે, નિર્મળ બુદ્ધિ, ને પવિત્ર હ્રદય (એટલે કે – પવિત્ર ભાવના) રાખી જાણે. એ હકીકત પણ દેખીતી છે કે, અંતઃકરણની તથા બુદ્ધિની એવી શુદ્ધિ (યોગ્ય) કર્મો કર્યા વિના નથી થઈ શકતી. તેથી પ્રસાદીનાં ઈચ્છુકોનું પ્રથમ (કર્તવ્ય) સાધન, કર્મ (છે). ને તે પછી, જ્ઞાન છે. (4/76)

(૧૯) તેથી કરીને, વેદોમાં કર્મકાંડનું વર્ણન પ્રથમ કરેલું છે, ને જ્ઞાન તો, છેક એને છેડે ઉપદેશાય છે. અહીં પણ, આ ઉપદેશમાં, આપણે પહેલાં કર્મકાંડના સિદ્ધાન્તોનો, અને તે પછી જ, શાન કાંડના સિદ્ધાંતોનો અનુવાદ કરીશું. પણ તેયે, એટલું જ કરીશું, કે જેટલું માપ (ચાલુ) ભાષા જાણતાં મહાશયો માટે પૂરતું થઈ પડે. જેમને બધું જ ખપતું હોય, તેઓ, સ્વયં વેદ ભગવાન પાસેથી એ જાણી લ્યે.

(૨૦) હવે અમે, અમારા ઈશ્વર પરમાત્મામાં દ્રઢ વિશ્વાસ સાથે, મંગળાચરણ કરીએ છીએ કે , આપણો આ (મોક્ષનો) નિશ્ચય પૂરો થાય, આપણે ભક્તિપૂર્વક એવું પઠન કરીએ, ને એવા પ્રસાદનો સાક્ષાત્કાર પામીએ, કે જેનાં આપણે બધા અભિલાષી છીએ.

(૨૧) આ ઉપદેશ માત્ર અમે કલ્પી લીધેલો નથી. પરંતુ વેદોમાંથી લેવાયેલો, અને તેથી, ઈશ્વરીય છે. એનું (ચાલુ) ભાષામાં અહીં અવતરણ કરેલું છે. છતાં, એ સંપૂર્ણ વેદોના વચનોને અનુસરે છે. ને તેથી, એ ઈશ્વરીય વાણી છે.

।। ૐ ।। (5/76)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

।। ૐ ।।

વેદાનું વચન

પ્રથમ ઉપદેશ : કર્મકાંડ

પહેલો અધ્યાય

(૧) વેદોમાં, કર્મકાંડનું એવું મનોરંજક શાસ્ત્ર કહેલું છે, કે જેનાં દ્વારા (પાંચ ભૂતોનો બનેલો) ભૌતિક મનુષ્ય (તેજોમય) દેવતા બની શકે છે. દેવોને આપણાં જેવા સ્થૂલ દેહો નથી હોતા. પરંતુ એ કલ્પનામય, એટલે કે તેજોમય સત્વો જ હોય છે. અને તેથી, તે આપણાં દેહો જેવા કષ્ટને વશ નથી હોતાં. પરંતુ કદાચ કોઈ અજાણ મનુષ્ય આ બાબતમાં એવો વિચાર પણ કરે, કે દેહનું એવું પરિવર્તન કેવી રીતે બની શકે ? પરંતુ થોડો વિચાર કરતાં એને સમજવું જોઈએ, કે કુદરતી કાનુનમાં અથવા કહો કે ઈશ્વરીય નિયમમાં, કશુંક અઘરૂં નથી, કેમકે, માનવદેહ પ્રાપ્ત થતાં પહેલાં પોતે શું હતો, ને ક્યાં હતો, તેનો અલ્પ વિચાર કરવાથી પણ, એ જાણી શકે છે, કે પોતે કેવાં કેવાં પરિવર્તનો પામી ચૂકેલો છે.

(૨) એ તરતજ નક્કી કરી શકે છે કે પોતે, જન્મ પહેલાં, પિતાના વીર્યમાં મુકાયેલું માત્ર અપવિત્ર જળબિન્દુ હતો. પરંતુ સમય પાકતાં પ્રકૃતિએ એને માતાનાં ગર્ભાશયમાં સિંચ્યો. તે પછી ત્યાં, એ પ્રકૃતિનો પરિપાક થતાં, એ લોચા, પરપોટા, કબિલ, અને પછી જન્મવાને તૈયાર એવા બાળક રૂપે બની ગયો, તેથી, એ ચોક્કસપણે જાણિ શકે છે, કે એનું પોતાનું વર્તમાન ઘડતર માત્ર પાણીમાંથી થયું છે.

(૩) વળી આગળ એણે એ પણ વિચારવું ઘટે કે, પિતાના વીર્યમાં, વીર્યરૂપે સ્થાન મળતાં પહેલાં એની સ્થિતી કેવી, ને કયાં હતી. મને ખાતરી છે, કે થોડો સરખો વિચાર કરવાથી પણ એ સમજી શકશે, કે શરૂમાં, એ માત્ર અન્ન હતો, જે એના પિતાએ ખાધું, પછી એવા અન્નરૂપે રહેલો એ પિતાનાં પક્વાશયમાં પચ્યો, અને તેનો રસ યકૃત (લીવર) માં ગયો, ને રક્ત બન્યો. રક્ત બનીને, એ પિતાના પ્રત્યેક અંગનો આહાર બન્યો. અને તેમાંથી સર્વ અંગોનો નિચોડ – સાર રૂપે, પિતાનાં વીર્યના પ્રવાહમાં પ્રવેશ્યો, અને પોતે વીર્યરૂપે, ત્યાં પ્રગટ થયો.

(૪) અન્નનું ખરૂં રૂપ શું છે ? ઘાસ, પાંદડા, એ ક્યાંથી નીપજે છે. ૧ ધરતીમાંથી. તે ઉપરથી જણાય છે કે, અમુક કાળે એ ધરતીનાં પેટાળમાં હતો, ને ધરતીએ એને (6/76) વનસ્પતિ રૂપે જણ્યો. ને તે પછી, એ પોતાના મનુષ્ય પિતાનો આહાર થયો હોવો જોઈએ. આવી રીતે વિચાર કરીને એ નક્કી કરી શકે છે કે, પોતે પહેલાં માટી હતો. ને માટીમાંથી નીકળીને, દૈવી પ્રકૃતિ દ્વારા, અનેક રૂપો બદલતો, પોતે છેવટે માણસ થવા પામ્યો છે.

(૫) પણ ક્યાંયે, આ વિચારનો છેડો નથી આવતો, એણે જાણવું જોઈએ કે, હવે પછીયે, એ એવા મનુષ્યનાં ખોળિયામાં સદાકાળ નથી રહી શકવાનો, જન્મ પછીયે, એ પ્રકૃતિને પ્રતાપે, પરિવર્તન પામતો, પહેલો બાળક, પછી યુવાન, ને પછી વૃદ્ધ થતો, અને અમુક નિશ્ચિત સમયે, મરી પણ જવાનો છે. અને વળી પાછો, ધરતીમાં ધરબાઈને માટી બની જવાનો છે. એમ વિચારતાં એને ખબર પડે છે કે, હું જ્યાંથી આવ્યો, ત્યાં જ પાછો જઉં છું. (ને તે કાળમાં જાતજાતનાં પરિવર્તનોનો અનુભવ કરૂં છું.)

(૬) ત્યારેયે, એણે એવું ન માની લેવું જોઈએ કે, હવે મારે ધરતીમાંથી પાછું બહાર નીકળવાનું નહિ રહે. કેમકે, એણે વળી પાછું, ઘાસ પાંદડાં રૂપે બહાર પડવું જ રહ્યું. કેમકે કુદરતનો એવો નિયમ છે કે, જે ગર્ભમાં આવે તે અવશ્ય જન્મે છે. ને જે (માટીમાં) વવાય તે ઉગ્યા વિના નથી રહેતું. અને તેમ છતાં પણ, એવું ભાગ્યે જ બને, હું એ પાછો મનુષ્યનો આહાર બને. થવા પામે. બલકે, એવું પણ થાય કે (પોતાનાં કર્મો તથા વાસના મુજબ) એ પશુપંખીનાં કે કીડા પતંગિયાના પેટમાં જઈ પડે. અને એમ થતાં, એ પોતે નર-માદા દ્વારા, પશુ પંખી કે કીડો મગતરૂં પણ બની જાય.

(૭) આ ઉપરથી જણાય છે કે, કુદરતનાં કાનૂનોને વસ વરતીને, વિચિત્ર પરિવર્તનો પામતો શું નો શું બની જાય છે. અજ્ઞાની મનુષ્યની મતિ પહેલાં તો, (આ બધું વિચારીને) દંગ થઈ જાય છે. પણ છેવટે એણે ચોક્કસપણે જાણી લેવું રહ્યું, કે હું કોઈવાર મનુષ્ય, તો કોઈવાર પશુ બની જાઉં છું. કદીક પશુ પંખી બનીને ચારો ચરી ખાઉં છું. ઉડું છું. ને માર પણ ખાઉં છું. કોઈ વાર ઉંટ કે ગર્દભ બનીને બોજ ઉપાડું, ને માર પણ ખાઉં છું. એવી રીતે, ભાઈઓ ! તમે પ્રત્યેક ખોળિયામાં, તેવા પ્રત્યેક રૂપે લટાર મારતાં, કદી માટી, કદી વનસ્પતિ, ને કદીક (7/76) જીવતું પ્રાણી પણ બની જાઓ છો. આ એજ અદભૂત ચક્કર છે, કે જેને વેદના જાણકાર બ્રાહ્મણો, સંસાર ચક્ર કહે છે.

(૮) એવું રખે માની બેસતાં કે, આવી રીતે એ સદા આ ભૂલોકમાં જ ચક્કર ખાયા કરે છે. બનવા જોગ છે કે, નાનાવિધ આકારોનું કારણ બનતો એનો જીવરૂપી જે ખરો રસ પ્રવાહી રૂપ છે, તે સૂર્યનાં તાપથી, વરાળનું રૂપ લઈને આકાશમાં ઉડે, ને વાડળ બની જાય, ને પછી વાદળ રૂપી મેઘમાંથી, વીજળી, તથા વીજળીમાંથી તેજ બનીને, કિરણોમાં ભળી જાય. અને કિરણો દ્વારા સૂર્યની ભીતરમાં પ્રવેશે. (કર્મકાંડમાં સૂર્ય લોકને સ્વર્ગ કહે છે.) ત્યાં સૂર્યલોકમાં જઈને, ત્યાંની વનસ્પતિ બનીને, દેવો કહેવાતાં સતલોકનાં રહીશોનો એ આકાર થઈ જાય. અને ત્યાં, એના એ નિયમો અનુસાર, દેવ નર-માદામાં ભ્રમણ કરતો, એ પોતે પણ દેવ બની જાય. એવી રીતે, આપણે એવું માની શકીએ કે ધરતીનું પ્રાણી દેવલોકનું પ્રાણી થઈ શકે. એટલે કે, મનુષ્ય પોતે દેવ થઈ શકે. ઈશ્વરીય યોજનામાં, આમાંનું કશું અશક્ય નથી.

હવે પછીનાં કર્મકાંડનાં અધ્યાયો જરૂર પૂરતા સારવવામાં આવ્યા છે.

બીજો અધ્યાય

(૧) વેદો કહે છે કે, પૃથ્વી, સૂર્ય, ચંદ્રમા, ને બધા જ નક્ષત્રો ‘વસુદેવો’ છે. એટલે કે, એમનામાં “દેવોની એવી વસ્તિઓ” છે. કે જેવી પૃથ્વી ઉપર છે. તેથી કર્મકાંડના જાણનારા બ્રાહ્મણો પૃથ્વીને ભૂલોક, સૂર્યને સૂરલોક, ને ચંદ્રને સોમલોક કહે છે.

(૨) ધરતીનું લોક ધરતીમય એટલે કે માટીનું, ને તેથી, અંધકારમય, ચંદ્રનું ચાંદની જેવું ચમકતું, ને સૂર્યનું ઝગમગાટ તેજનું બનેલું હોય છે. ને તેથી એ સુરલોક ને પરલોક, કે દ્યુલોક અથવા સ્વર્ગ કહે છે. એમ, પૃથ્વીને મધ્યબિંદુ રાખીને એને ફરતા એક-એકથી ચડિયાતા પરલોકો અથવા સ્વર્ગોની શાસ્ત્રોએ કલ્પના કરેલી છે. પૃથ્વીની ઉપર સોમલોક, ને તેની ઉપર સૂરલોક રહેલો છે. (8/76)

(૩) અહીંની નારીઓના દેહો માટી જેવા ચમક વગરનાં, ને ચંદ્રની નારીઓનાં ચાંદની જેવા ઉજળા કહેવાય છે. ને ત્યાંના પુરૂષો ગંધર્વ કહેવાય છે. આપણે એને સ્વર્ગ કહીએ છીએ, તે, આ સોમલોક જ છે.

(૪) ત્યાંના ખાનપાન પણ ચંદ્ર જેવા તેજસ્વી, શીતળ, ને સ્વાદુ, ને અહીંના કરતાં ઘણા વધારે સુખદ હોય છે. તેથી, બ્રાહ્મણો ત્યાંના વધારે મીઠા ભોગ મેળવવા ખાતર વ્રતો, ને તપ કરે છે.

(૫) ધરતીના તન તમોમય, તેજ હીન છે, તેથી તેમાં આત્માના તેજ ખીલતાં નથી. સોમલોકનાં દેહો તેજના બનેલા હોવાથી, તેમાં એ વધારે મળે છે. ને તેથી, ત્યાંનાં પ્રાણીઓને મનમાન્યું વધારે મળે છે. તેથી એ અહીંના કરતાં વધારે સંતોષી ને સુખી છે.

(૬) સૂર્ય બધાં નક્ષત્રો કરતાં વધારે ઝળકે છે. ત્યાંની સૃષ્ટિનાં શરીરો કેવળ સૌર એટલે કે સંકલ્પમય, મનોમય હોય છે. ત્યાં અહીંના જેવો, કે સોમ જેવો પણ દેહનો ભાવ નથી. ત્યાંના સુખો ખુબ જ પ્રબળ છે. ત્યાં ધાર્યું થઈ શકે, તેથી સત્યસંકલ્પ, ને જોઈતું મળે, તેથી સત્યકામ કહેવાય છે. ત્યાંના વસનારા, સુરલોક, કે દેવો કહેવાય છે.

(૭) વેદવાળાઓ સૂર્યને અમૃતનો કૂપ અથવા “ધૂપ” માને છે, ને દેવોને એનું અમૃત ખાનારી મધમાખો રૂપ જાણે છે. ત્યાંનું સર્વોપરિ સુખ, પરમેશ્વરનાં દર્શનનો આનંદ છે. ત્યાં પ્રજાપતિ (અથવા સૃષ્ટિનાં રચનાર ઈશ્વર) નું પણ દર્શન થાય છે.

।। ૐ ।।

ત્રીજો અધ્યાય

(૧) કર્મકાંડવાળાઓ, આ લોક, પરલોક વગેરે મળીને સમગ્ર વિશ્વને એક મોટી દૈવી અગ્નિની ભઠ્ઠી જેવું કહે છે. એમાં મોટા પાંચ હોમના કુંડ બળે છે. આ હોમનાં કારખાનામાં મનુષ્ય જીવ પોતાનાં રૂપો બદલતો, કોઈવાર પાર્થિવ માટીનાં, કોઈવાર ચંદ્રનાં, (9/76) ને કોઈવાર સૂર્યનાં રૂપો લે છે. પહેલો હોમકુંડ સૂર્ય, બીજો વાદળ, (મેઘ) ત્રીજો પૃથ્વી, ચોથો નર ને પાંચમી નારી છે.

(૨) (હવે જે વર્ણન આવે છે. તે છાંદોગ્ય ઉપનીષદના અધ્યાય ૫ ના ખંડ ૩ થી, ૧૦ સુધીનાં મંત્રોનો સાર છે. એજ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના ૩-૨માં ને શતપથ બ્રાહ્મણ ૧૪-૮-૧૬માં વિગતે આપેલું છે. જીવની ગતિનો આરંભ પરલોકનાં વાસથી થતો કર્મશાસ્ત્રો કલ્પે છે. તે મુજબ) પરલોકમાં (તેને લગતાં દેહનું) મરણ થાય, ત્યારે એ જીવને સોર હોમમાં હોમાય છે. ત્યાંથી એ જીવ મેઘમાં પડે છે. ને વરસાદ સાથે ધરતીમાં ધરબાય છે. ધરતીમાં ઘાસપાન થઈને એ, નર અગ્નિમાં અન્ન રૂપે ખવાય છે. ને ત્યાંથી નારી-ભઠ્ઠીમાં હોમાય છે. એમ દિવ્ય સ્વર્ગીય જીવ, માટીનું પુતળું, મર્ત્ય થઈ જાય છે.

(૩) પછી અહીં જે મરે છે, તેને અહીંના અગ્નિમાં બાળવાથી એ મેઘમાં, ત્યાંથી સૂર્યમાં, ને ત્યાંથી સૌર નર-માદા વાટે, ઉપજીને પોતે દેવ બને છે.

(૪) જૈવલી નામે ઓળખાતા પ્રવાહણ રાજાએ આ (પંચાગ્નિ) વિદ્યા ઉદ્દાલક મુનિને શીખવી હતી. આ કોમોની હારમાળા વડે થતા જીવના ફેરફારોને, અમે “આધ્યાત્મિક રસાયણ” કહીએ છીએ.

(૫) પ્રવાહણ કહે છે, આ હોમનો પહેલો અગ્નિ દેવલોક છે. એમાં દેવો એટલે કે દિવ્ય પ્રાણશક્તિઓ, શ્રદ્ધા હોમે છે. (શ્રદ્ધા એટલે યજ્ઞમાં મનરૂપી યજમાન પહેલી આહુતિ એ જીવાત્માના પોતાના મનની ભાવનાની આપે છે. તે એની વાસનાની છે. એવી વાસના પૂર્વક એ આહુતિ એ અગ્નિમાં અપાય છે, કે મારી અમુક વાસનાઓ આ યજ્ઞ વડે ફળજો.) મતલબ કે, આશા ઉમંગભર્યા કર્મકાંડી મનુષ્ય, સ્વર્ગ મેળવવા યજ્ઞ કરે, ત્યારે એના મનની સ્થિતિ સ્વર્ગનાં સુખોવાળી હોવાથી, એ મનવડે સ્વર્ગમાં જ યજ્ઞ કરતો હોય એવો બની જાય છે) ત્યારે મર્યા પછી એ જીવ સોમરાજ (સોમલોકનો વાસી) થાય છે. (10/76)

(૬) બીજો અગ્નિ મેઘ છે. (જ્યારે મનુષ્યમાં રહેતી ઈંદ્રિયોની દિવ્ય શક્તિઓ સોમરાજથી પણ વધારે ચડિયાતા થવા માટે) એ સોમરાજને મેઘમાં હોમે છે. ત્યારે એ વરસાદ થઈને વરસે છે.

(૭) ત્રીજો અગ્નિ ભૂલોક-પૃથ્વી છે. (મનરૂપી) દેવો વર્ષાને એ ભૂતળમાં હોમે છે. (એટલે કે વરસાદ પડે છે.) ત્યારે એ જીવ અનાજ બની જાય છે.

(૮) પછી એ પ્રાણ શક્તિમય ભાવનાં-દેવો અન્નને નર-અગ્નિમાં હોમે છે. (મનુષ્ય એને ખાય છે.) ત્યારે એ જીવ વીર્ય બને છે.

(૯) પછી દેવો ને પાંચમા અગ્નિરૂપ નારીમાં હોમે છે. (દેવો એટલે પ્રાણ થવા ઈંદ્રિયો.) ત્યાં એ મનુષ્ય રૂપ ધરે છે.

(૧૦) સંસાર ચક્રમાં, પૃથ્વી, ચંદ્ર, સૂર્ય વગેરે બધાં જ, જીવની સફારીમાં વિશ્રામ સ્થાનો અર્થાત પડાવો છે. પૃથ્વીમાં જીવ મનુષ્ય થતાં પહેલાં, પ્રથમ વનસ્પતિ, પછી રક્ત, પછી વીર્ય, પછી (ગર્ભમાં) લોચો, પછી પરપોટો, પછી જન્મવા તૈયાર શિશુ થાય છે. ને એવી રીતે, જીવની એ મજલ પૂરી થાય છે. પ્રત્યેક પડાવે છે, એ એવા ક્રમ વડે જ દેહો રૂપો બદલાતો ચાલે છે. વેદવાળા બ્રાહ્મણો, એ પડાવોના માર્ગોને પથ અથવા સડકો કહે છે.

(૧૧) જીવની ચડિયાતી તેમજ અધોગતિઓના પ્રકાર અસંખ્ય હોવાથી, એ સડકો પણ અનેક, ને ઘણી કઠણ હોય છે. કર્મકાંડ, સૂર્યને (વિશ્વનું મધ્યબિંદુ અથવા વિશ્વની રાજધાની કહે છે. ને પ્રાણરૂપી સૂર્યની જીવની ગતિનો આરંભ થતો માને છે.) ને ત્યાંથી ચારે તરફ સડકો પડે છે. વળી, પ્રત્યેક પડાવોથી પણ અનેક સડકો ફંટાય છે. વગેરે, પણ એ બધા ઉપર રાજ્ય સૂર્ય (દેવકોનું) ચાલે છે. (11/76)

(૧૨) એક સડક પૃથ્વીથી નીકળીને સીધી (પ્રાણદેવોની) રાજધાની સૂર્યમાં પડે છે. બીજી ચંદ્ર તરફ જાય છે. ને ત્યાંથી રસ્તા જુદા જુદા નક્ષત્રો તરફ જાય છે. ત્રીજી સડક પૃથ્વી તરફ આવે છે.

(૧૩) જે સડક પ્રજાપતિના પાટનગર સૂર્યમાં જાય છે. તે પ્રકાશરૂપ તેજસ્વી છે. ત્યાં બ્રહ્મલોકનાં રહેવાશી દેવો વસે છે. તેથી એ દેવયાન કહેવાય છે. પણ ત્યાંથી પૃથ્વી તરફ જતો પંથ અંધારીયો હોવાથી, તમોમય છે. ને ચંદ્ર તરફ લઈ જતી સડક પિતૃયાન માર્ગ કહેવાય છે. ને ત્યાં જનારા, વચમાં પિતૃલોકમાં વાસો કરે છે. એ મુકામ સોમલોકની પાસે છે. (ને એજ યમલોક છે.)

(૧૪) ધરતીથી દેવયાન ડાબે (ઉત્તર). ને પિતૃયાન જમણે દક્ષિણ જાય છે. દૈવયાનનો આરંભ (ચિતાના) અગ્નિની જ્વાળા દ્વારા, ને પિતૃયાનનો આરંભ એના ધુમાડા સાથે છે. તેથી પહેલો ઉત્તરાયન ને બીજો દક્ષિણાયન પંથ કહેવાય છે.

(૧૫) આ બન્ને પંથો, ઉપરના લોકના છે. ને જે સડક (બંને સ્થળેથી) પૃથ્વી ઉપર પાછા લઈ જાય છે. તે એકજ અધોમાર્ગ છે: એ માર્ગનો ક્રમ પાછળ કહેવાયો છે. (પહેલાં ધરતી પછી વનસ્પતિ વગેરે).

(૧૬) એ સડક સાવ અંધારી છે. એમાં જીવાત્મા ગાઢી નિદ્રામાં અચેત જેવો ચાલે છે. પણ, જ્યારે એ ગર્ભમાં જન્મવાની તૈયારીમાં આવે, ત્યારે સ્વપ્નની જેમ એના જન્મજન્માંતરની બધી ઘટનાઓ (ચિત્રપટની જેમ) એ પ્રત્યક્ષ દેખે છે. પછી જન્મતાં સાથે, એ જાગૃત જેવો થઈ જાય છે. ને તે સાથે, એની સ્મૃતિ પણ જતી રહે છે. (તેથી મનુષ્યને પૂર્વભવોની યાદનું ભાન રહેતું નથી).

(૧૭) આ ત્રણેય સડકો પ્રાણરૂપી અગ્નિ વડે ફંટાય છે. ત્યારે, એ દેહનો સારભાગ બળીને જ્વાળા કે ધુમાડો, કે ભસ્મ થઈ જાય છે. (12/76)

(૧૮) કર્મો તથા વાસના અનુસાર એ જીવ ચિતાના આગની જ્વાળા સાથે જોડાતાં, દેવલોકને પંથે પડે છે. એ કર્માનુસાર ધુમાડારૂપ થાય, ત્યારે ચંદ્રલોકને માર્ગે ચઢે છે. ને પિતૃલોકમાં પહોંચે છે. પણ એ જીવ રાખોડીમાં જ ભરાઈ રહે, (એટલે કે એની વાસનાઓ સાવ અધમ સંસારી હોય) તો એ અધોમાર્ગને રસ્તે ચાલે છે. કીડા, ફુંદા, પતંગીયા વગેરેના ભવ પામે છે.

(૧૯) જ્વાળાને માર્ગે જતાં, એ જ્વાળાદ્વારા દિનનો, દિનમાંથી અજવાળિયાંનો, ને અજવાળિયામાંથી ડાબી તરફ જતાં છ માસી ઉત્તરાયણ કહેવાતા સૂર્યના પંથોનો ઉજળો ભાવ ધારણ કરે છે. એ છ માસીમાંથી એને ભાવ સંવત્સરનો થતાં, એ સૂર્યલોક, કે જે સંપૂર્ણ વર્ખરૂપ છે, ત્યાં પહોંચ્યો જાણવો. એ સ્વર્ગનું દ્વાર છે.

(૨૦) ધુમાડારૂપ થતાં, એ ધૂંધળો (અવિદ્યામય) જીવ અંધારી રાત, અંધારિયું પખવાડિયું, પછી જમણી (દક્ષિણ) ની સડકે ફંગાઈને છમાસી દક્ષિણાયનનો ધુંધળો ભાવ કરતો, “પિતૃલોક” કહેવાતા યમલોકમાં પહોંચે છે. ત્યાંથી એ (જો અમુક જાતનાં પુણ્યકર્મોવાળો હોય તો, જરૂર મુજબ નરક ભોગવીને પછી, એ પુણ્યોનાં ફળ ભોગવી લેવા માટે) સોમલોકનો ભાવ પામે છે. ને એ “સ્વર્ગવાસી” કહેવાય છે.

(૨૧) આ ઉર્ધ્વ કહેવાતો લોક પણ, છે તો (સ્વરૂપના જ્ઞાન વગરનો, વાસનાઓથી ખદબદતો) અંધારિયો જ. એ તરફ જીવ, નિદ્રાધીન અચેત જેવો ચાલ્યો જાય છે. એ ટામલોક (પિતૃલોક) પહોંચે, ત્યારે, સ્વપ્ન જેવી એની અવસ્થા થાય છે. ત્યાં એ સ્વપ્ન સમાન એક દુનિયા દેખે છે. ને ત્યાં જીવોના ન્યાય થાય છે. ત્યાંના જજ સાહેબ યમરાજ કહેવાય છે. (એ ધર્મરાજ પણ છે, કેમકે એ ધર્મ – અધર્મનો ઈન્સાફ કરે છે.)

(૨૨) અહીં જીવની પુણ્યપાપની ચિત્રગુપ્તે રાખેલી, ખાતાવહી તપાસાય છે. પ્રત્યેક જીવ માટે ત્યાં નરકની ઈમારત પણ તૈયાર રહે છે. (13/76) (તેથી આપણા મૂઢ, અજ્ઞાની, જડ લોકો મૈયત પછી ગરૂડપુરાણનાં બિહામણાં નરકનાં વર્ણનો વંચાવે, ને જીવને એની થનાર બૂરી દશાનો ભાવ, ન હોય, ત્યાંથી ઉપજાવે છે?) ત્યાં પાપોની યાતના પૂરી કરીને, જીવ ચંદ્રલોકરૂપી સ્વર્ગમાં જાય છે. જે જીવ સાવ નિષ્પાપ હોય, તે યમલોકનાં નરકમાં ન રોકાતાં, સીધો સ્વર્ગે જાય છે.

(૨૩) દેવયાનનો પ્રવાસી, સ્વપ્ન જેવી (કલ્પનામય) અવસ્થામાં, એક રાજકુમાર પોતાની છડી-સવારી સાથે પોતાના સામ્રાજ્યમાં વિહરતો હોય તેવી અદાથી, એ પંથે ચાલી નીકળે છે. માર્ગમાં સ્થળે-સ્થળે જાતજાતના દેવગણ, એના સ્વાગત કરે છે.

(૨૪) એ માર્ગે કર્મની વહી, કે દુઃખની પંચાત નથી. અગ્નિદેવ એનો ભોમિયો થાય છે. (જ્ઞાનના તેજસ્વી માર્ગે જનારને વળી પુણ્ય પાપ કેવાં, ને દુઃખભાવ કેવો ?) એ સૂર્યલોકમાં પહોંચીને, પિતા પ્રજાપતિ-ઈશ્વરને મળે છે.

(૨૫) ત્યાં, માત્ર દિવ્ય સુખ – સંકલ્પરૂપ શરીર છે, છતાં, ક્યાંયે દેવોની પદવીઓમાં ફરે છે. – અહીંના જ જેવા, જેવા કે રાજા અને પ્રજા વચ્ચે હોય છે તેવા, કેટલાક રાજા તથા દરબારીએ વચ્ચેનાં હોય તેવા, ને કેટલાક અંગ તથા અંગી (દેહ અને તેનાં અંગો) વચ્ચેનાં હોય તેવા, પરંતુ, અહીં ઊંચામાં ઊંચી પદવી, ઈશ્વર સાથેએકરૂપ થવાની છે. (એ તો, જેવી જે જીવની ભાવના, તથા જેવો એનો સંકલ્પ ?)

(૨૬) એમાંથી પહેલી (પ્રજાની) પદવી, (વૈશ્ણવોની) સાલોક્ય મુક્તિ, બીજી સામીપ્ય મુક્તિ, ત્રીજી આયુજ્ય, ને ચોથી સારૂપ્ય મુક્તિની કક્ષા છે.

(૨૭) એ છેલ્લી કક્ષામાં એ સૂર્યનાં સ્વર્ગમાં ન રહેતાં, ચંદ્રલોકમાં સિધારે છે. ત્યાંથી મેઘ, મેઘમાંથી વિદ્યુત, ને તેમાં સવાર થઈને બ્રહ્મલોક (સાતમાં સ્વર્ગ) માં પહોંચે છે. ત્યાં એક દેવદૂત આવીને તેને અંદર લઈ જાય છે. ત્યાં એ પ્રજાપતિ (ઈશ્વર) સાથે એનો આત્મિક (મનોમય) મેળાપ ભાવ થાય છે.

(૨૮) પંચાગ્નિ વિદ્યાના રહસ્યને જાણતા જીવને પાછું અહીં નથી આવવું પડતું. (કેમકે એ શાનને માર્ગ ચડેલો, સંસારી વાસનાથી મુક્ત છે.) (14/76) પણ જે માત્ર પુણ્ય કર્મો, ને યશ, ને તપ, ને દાન જ જેમણે કરેલાં છે. ને આ પ્રવાસનાં રહસ્યને જે નથી જાણતા (એટલે કે બધું માત્ર કલ્પના તથા મિથ્યા હોઈને, એક માત્ર આત્મા જ સત્ય છે જેનું વર્ણન ગીતાના અ. ૧૫ માં છે.) અને જેઓ એટલુંયે ન કરતાં સત્ય, સત્કર્મ, દાન ઈ,(ઈતર-વગેરે) પણ ન કરે. (સ્વાર્થી થઈને પેટભરા ખટપટી સંસારના કીડા જ રહે.) તે, કીડા-ફુંદા જેવા ઉપરાછાપરી જન્મે મરે છે. એને શ્રુતિ “જન્મ ને મર, મર ને જન્મ,” એવી ગતિ કહે છે. એવું પ્રવાહણે ઉદ્દાલકને કહ્યું.

।। ૐ ।।

ચોથો અધ્યાય

(૧ થી ૫). આ બધી “ગતિઓ” માણસનાં, કર્મોને લાગીને થાય છે. ને પરલોકની ગતિનું મુખ્ય સાધન કર્મ જ છે. (પણ મોક્ષનું નહિ.)

(૬) એ કર્મ દ્વારા થતી જીવની ગતિ, એક ઈશ્વરીય રસાયન (Heavenly Chemistry) છે. એને શાસ્ત્રોમાં હોમ કહે છે. હોમ, અગ્નિદ્વારા થાય છે. તેથી, હોમ હવન કરવા, એ ઈશ્વરીય રસાયન (કર્મની ગતિ) નું જ અનુષ્ઠાન છે. કર્મની જ ગતિમાં રચ્યાપચ્યા રહેનાર મોહમય પરલોક ઈચ્છનારાઓને મન, એવા હોમહવનો, અને તેવા કર્મો કરાવનારા જ પોતાનું સર્વ કાંઈ છે.

(૭) પરલોક માટે કર્મોનો પાર નથી. એમાં બે મુખ્ય છે. એક દેવકર્મ, જેમાં અગ્નિ મુખ્ય છે (યજ્ઞયાગાદિ) ને પિતૃકર્મમાં, ગોર બ્રાહ્મણ મુખ્ય છે. પહેલામાં અગ્નિને જમાડાય છે, ને બીજામાં બ્રાહ્મણ (ગોર – ગોરાણી વગેરે) ને એ ભોજનો “આહુતિઓ” છે.

(૮) “જ્ઞાનપ્રસાદ” ની વૃત્તિ ન જાગે, (ગીતામાં આ જ્ઞાન પ્રસાદનો વૈભવ વર્ણવાયો છે.) તો છેક શરીર પડતાં સુધી માણસો સત્કર્મો કર્યા કરવાં જ ઠીક છે. કે છેવટે સોમલોક તો મળે ને કીડા પતંગીયાની દશાથી તો બચાય ? (ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદના મંત્રનો ભાવ આ છે.) (15/76)

(૯) પણ જ્યાં જીવાત્માની વૃત્તિ આત્મજ્ઞાન તરફ વધી, ત્યાં કર્મકાંડની ગતિ સમાપ્ત થઈ જાય છે. મનુષ્ય આઝાદ થાય છે. ને પરલોક વાળી સ્વર્ગની ઉન્નતિ તો, એને રસ્તે ચાલતાં કોઈનીયે ગરજ કે પળસ્ત વગર જ મળી જાય છે. (એ વાત આપણે આગળ કરીશું.)

(૧૦) હવે કેટલાક શબ્દોના અર્થો જોઈએ. પિતૃ એટલે માતા પિતા તથા બીજા પૂર્વજો. દેવો એટલે જાણવા તથા ક્રિયાઓ કરવાની ઈન્દ્રિયોરૂપી અસલ શક્તિઓ જેનાં દ્વારા જન્મ પામવાનું થાય છે. ને જેમના વડે તત્વવિવેક તેમજ કર્તવ્યશીલતા પણ મળે છે. એજ પિતૃ, ને એજ દેવો છે.

(૧૧) જન્મવામાં કારણ માત્ર માબાપના શરીરો જ નહિ, પણ ખરેખરા તો, એ પિતૃ-દેવો જ છે. એમની પરંપરામાં માણસ જન્મે, ને મર્યા પછી પાછા એમને જ પામે, એ કર્મકાંડનો ન્યાય છે. તેથી મરનાર પાછળ શ્રાદ્ધ વગેરે પિતૃકર્મ કરાય છે. બધા પિતૃઓ યુગલ સ્વરૂપ છે. કેમકે જન્મ પરંપરા નર-નારીનાં (એટલે કે પ્રાણ અને દ્રવ્ય, Energy and Matter રૂપી) યુગ વડે જ થાય છે.

(૧૨) પ્રથમ પિતૃયુગલ સૂર્ય-ચંદ્ર છે. એમાં ઉષ્ણતા અને ચંચળતા ભેગાં છે. બીજું જોડું દક્ષિણાયન-ઉત્તરાયન મળીને સંવત્સર (વર્ષ) રૂપ છે. ત્રીજું અજવાળિયાં-અંધારિયાં, પખવાડિયાં મળીને માસરૂપ છે. પાંચમો પિતૃ અન્ન છે. જેનામાં વીર્યને રજનો મેળ છે.

(૧૩) (એ બધાં પૂણ્ય-પાપ, સુખ-દુઃખ વગેરે દ્વંદ્વોના રૂપકો જ છે.) એમાં પ્રકાશમય, તે પિતા, ને અંધકારમય, તે સંસારમાં ખેંચનાર માતા, એવી કલ્પના છે.

(૧૪) જે પિતાઓની શ્રેણી છે, એ બધા પ્રાણ, અર્થાત્ પ્રજાપતિના આધ્યાત્મિક તનાવો છે. ને માતા-શ્રેણી રયી. અર્થાત્ પ્રજાપતિના શારિરીક સ્થૂળ તત્વો છે. (જે કર્મફળ કહેવાય છે.) (એ સ્થૂળ તત્વો) કર્મફળ અનુસાર, પાછળ કહેલી ગતિઓ રીતે, બદલાયા કરે છે. (Energy) પ્રાણશક્તિ સર્વ સંજોગોમાં એની એ રહે છે. (16/76) ને જેનામાં એનો સંચાર થાય છે. એ (Matter) દ્રવ્યોના પ્રકાર અનેક હોય છે. બદલાયા કરે છે.

(૧૫) (કર્મકાંડની ભાવના, અહીં કે સ્વર્ગમાં પણ) જન્મ મરણની હોવાથી મર્યા પછી જીવ, એક આવા બીજા પિતૃયુગલને પામે, એ બધાં જ મહાપ્રાણ પ્રજાપતિના પુત્રો, પ્રજા ઉપજાવનારા જ છે. આદિ પિતૃ પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) છે. એ દિવ્ય પિતૃ કહેવાય છે. જેમને પિંડદાન દેવાય છે. તે મરીને પિતૃ થયેલા “અગ્નિષ્વાતા” કહેવાતા આપણા પૂર્વજો છે.

(૧૬) આ કહ્યું તે અમારૂં ગાંઠનું નથી. એ તો પિપાલાદ મુનિએ કાત્યાયન ઋષિને એનો જ ઈશારો કરેલો છે. (જુઓ પ્રશ્ન ઉપ. નો પહેલો પ્રશ્ન) કબંધી કાત્યાયને પૂછ્યું, “હે ભગવાન, આપણે ક્યાંથી ઉપજ્યા છીએ, ને આપણને ઉપજાવનાર કોણ છે ?”

(૧૭) મુનિએ ઉત્તર આપ્યો, કેઃ સંતાનની ઈચ્છાવાળા પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) એ પ્રાણ (Energy) અને (રયિ) (માત્ર) (Matter) નું યુગલ રચ્યું. કલ્પ્યું. એમાં સૂર્ય, પ્રાણ (અચેતન) ને ચંદ્ર રયિ (માત્ર) (જડ) છે. જેને આકાર છે, તે બધાં રયિ (માત્ર) છે. ને એ સર્વમાં ખરી શક્તિ છે, તે જ એનો પ્રાણ છે.

(૧૮) સૂર્ય ઉગવા સાથે ચારે દિશાઓમાં એનાં (પ્રાણ) કિરણો પ્રસરીને, સર્વ પ્રાણી પદાર્થને સચેતપણું, જાગૃતિ, નીરોગીતા ને પ્રાણ અર્પે છે.

(૧૯) તેથી સૂર્ય વૈશ્વાનર, વિશ્વરૂપ અગ્નિ, સર્વનો પ્રાણ છે. એ સર્વ નેત્રોનો પ્રકાશ તથા પ્રાણ છે. એ ઉગે, ત્યારે જાણે કે આપણા પ્રાણનો ઉદય થયો.

(૨૦) રાત્રે ચંદ્ર ચઢે ત્યારે, પ્રત્યેક પ્રાણી પદાર્થમાં માદાતત્વ (ઉગવા-ઉપજવાની વૃત્તિ) ઉપજાવે છે. એનીયે હસ્તી સૂર્ય પ્રાણને લીધે જ છે. પ્રાણ કર્તા છે. ને રયિ (માત્ર) કરણ અથવા ક્રીયા છે. એ બે ભેગાં મળીને સંસારમાં કામ કરે છે. પ્રાણનો તેમાં પ્રભાવ છે, ને એનાં જોરે રયિ (માત્ર) બદલતી રહે છે. એવી રીતે ઉન્નતિ તથા  (17/76) નાશનો ક્રમ બંધાય છે. (રૂપ બદલવું, એટલે મરણ અથવા નાશ છે.)

(૨૧)(૨૨) એ સૂર્ય ચંદ્ર રૂપી પ્રાણ-રયિ ન હોય, તો કશું જ ન હોય. તેથી, એ આદિ પિતૃ છે. જો દક્ષિણ-ઉત્તર અયનો ન હોત તો વર્ષ ન હોત, તેથી સંવત્સર બીજા નંબરનો પિતૃ છે. એજ “કામ” અથવા સમય કહેવાય છે. ને સર્વ કંઈ યથા કાળ જ ઉપજે – મરે છે. તેથી એ મોટો પિતૃ છે. (પછી ઉત્તરાયનમાં મરનાર જીવનું દેવયાન, તથા દક્ષિણાયનમાં જનાર જીવના પિતૃયાન, તથા તેની ગતિઓનાં વર્ણનો આવે છે.)

(૨૩)(૨૪) જે કોઈ તપ. યશ વગેરે કર્મો જ કરે, એ દેવયાન (ઉત્તરાયન) ને પંથે જાય, ને પોતાનો સંસાર ત્યાં પણ ઉભો કરીને, એ પોતાની અધૂરી રહેલી વાસનાઓ, મનોમય (સ્વપ્નની રીતે) પૂરી કરે, ને જેઓ, માત્ર શ્રાદ્ધ – તર્પણ જેવાં પરોપકારનાં, દાન-પુણ્યાદિક કર્મોમાં સંતોષ માને તે સોમલોકે જઈને ત્યાં મનમાન્યા કોડ પુરા કરે, ને એ પુણ્ય પૂરાં થતાં, પાછા થઈ જાય ઘેરના ઘેર !

(૨૫) પણ, જે જપ, તપ, સંયમ વગેરે કરે, ને એવો નિશ્ચય બાંધે કે હું સંસારી જીવ નહિ, પણ ઈશ્વરનું સંતાન છું. એવો સાધક મર્યા પછી પિતાનો વારસો જરૂર પામે, ને દેવલોકને સિંહાસને વિરાજે. (એ પ્રાણ ઉપાસકની ગતિ છે.) ત્યાંથી જીવાત્માને પાછા ફરવાનું નથી થતું. ને ઉંચા ને ઉંચા સ્વર્ગો પાર કરતો એ બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે, ને પછી, ત્યાંથી એ કલ્પને છેડે, ઈશ્વરની સાથોસાથ મોક્ષ પામે.

(૨૬ થી ૨૯) માસ, દિન તથા અન્ન વિશે પણ એમ જ કહે છે, કે એમાંના પ્રાણ – ભાગમાં શુભ કર્મ કરનારને જરૂર તેજસ્વી ફળ મળે, પરંતુ પ્રાણ ભાગમાં પણ હીન કર્મો કરનારની તો, રથિના સેવક જેમ હીન ગતિ જ થાય, તેથી કહે છે, કે જે કોઈ દિવસનાં ભાગમાં રાત્રીને છાજતાં કામ-ભોગ કરે, તે પોતાનાં પ્રાણની હાની કરે છે. પણ રાતને સમયે એ કર્મ કરનારો બ્રહ્મચર્યથી ચલીત નથી થતો. અન્નના આહારનો પણ, જે યોગ્ય ઉપયોગ કરે, ને પિતૃભાવ રાખે, તે પ્રજાપતિના વારસારૂપ પુત્ર-પુત્રીનાં યુગલો ઉપજાવે, એમાંના જે કોઈ સંતાનો બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે, તે સોમલોક પામે. (18/76) (એમ શાસ્ત્રો લાલચ અને ધમકીનો, સામાન્ય લોકોને સીધે રસ્તે ચાલતા રાખવા માટે ઉપયોગ કરે છે.)

(૩૦ – ૩૧) ઈશ્વરવાદી કર્મકાંડ, જેવા ઈશ્વરે (પ્રજા ઉપજાવવાનાં વગેરે કર્મો,) તેજ રાહે ચાલવા લોકને ઉત્તેજન આપે છે. ને સંસાર-ચક્રમાં જે ઉન્નતિ સાધ્ય હોય તેટલી જ દોડનાં અનુસરણની હિમ્મત કરે છે. અને એમ કરવું, એજ કર્મકાંડનો સરવાળો છે. વેદોમાં એનો પુષ્કળ વિસ્તાર છે. દિન-રાતનું યુગલ, એ સૂર્યની છાયા, ને ધરતી (રયિ) ની છાયાની જોડી છે. એ બે મળીને વિરાટ બને છે, એ સમષ્ટિરૂપ, જીવતો પુરૂષ છે. એને ઉર્દુમાં “રહમાન” કહે છે.

(૩૨) એ વિરાટ પુરૂષનું, દેવલોક માથું છે, સૂર્ય નેત્ર છે. દિશાઓ એના હાથ છે. ધરતી ચરણ છે. સમુદ્ર મુત્રાશય છે. અંતરિક્ષ એનું તન છે. વાયુ એનો શ્વાસ છે. અગ્નિ એનું મુખ છે. ને મનુષ્ય એનો પુત્ર, એને જ આકારે ઉપજ્યો છે. જેમ આપણાં અંગો તથા નસ નાડીઓમાં પ્રાણ તથા ઈન્દ્રિયો છે. તેમ વિરાટનાં અંગો તથા નસ નાડીઓ રૂપ આ પિતરોમાં પણ, પ્રાણ અને ઈન્દ્રિયો છે, જે “દેવો” કહેવાય છે.

(૩૩) આપણાં અંગો તથા ઈંદ્રિયોને, જેમ હ્રદય તથા મસ્તકમાંથી શક્તિ મળે છે. ને તેના વડે ઈન્દ્રિયો તથા અંગો જીવતાં રહે છે, તેમ, ઉપર કહેલા યુગલરૂપ પિતરો, દેવલોક તથા સોમલોકમાંથી શક્તિ પામીને જીવે છે. (એમ અહીં વ્યષ્ટિ તથા વિરાટની સમાલતા વધારે વિગતે વર્ણવી છે.)

(૩૪) આરોગેલા અન્ન વડે દેહ તથા ઈન્દ્રિયો પુષ્ટ રહે છે. ને અન્ન ન ખાવાથી ક્ષીણ થાય છે. કેમકે, અન્નના સ્થૂળ ભાગથી માંસ તથા ત્વચા, ને સૂક્ષ્મ અંશમાંથી ઈન્દ્રિયો બને છે.

(૩૫) એમ આપણે પણ વિરાટનું અન્ન થઈને, ના એક (મર્ત્ય) અંગમાંથી બીજાં (સ્વર્ગાદિ) અંગોમાં પચતા જઈએ છીએ, જેમ અન્ન સ્વયં હાડચામ વગેરે બની જાય છે. તેમ આપણે વિરાટનાં અંગો બનીએ છીએ. (19/76)

।। ૐ ।।

પાંચમો અધ્યાય

(૧-૨) માનવીની જીવન શક્તિ, પ્રાણ (Energy) છે. તેમ આ પિતરોની જીવનશક્તિ અર્થાત તેમના પ્રાણ, “દૈવ” કહેવાય છે. દા. ત. અગ્નિની જીવનશક્તિ અગ્નિદેવ છે. એમ, જુદે જુદે નામે તોયે, પ્રાણ જ સર્વત્ર પ્રવર્તે છે, ને વર્તે પણ છે.

(૩) ટૂંકામાં કહેતાં, પ્રત્યેક ભૌતિક તથા આધ્યાત્મિક વસ્તુ, પ્રજાપતિનું અંગ, અથવા તેનો અંશ છે. પ્રત્યેકનું જીવન, તેનો “પ્રાણ” છે. શ્થૂલ-સૂક્ષ્મ વસ્તુઓ અનેક હોવાથી , તેમનાં “પ્રાણો”, અને ઈન્દ્રિયો પણ અસંખ્ય છે. પરંતુ, પ્રાણશક્તિ વસ્તુ એક જ છે, જે પાલક કે સંરક્ષક પ્રાણાત્મા કહેવાય છે.

(૪) એ તત્વ સમષ્ટિ દેવ છે. વ્યષ્ટિમાં ઈન્દ્રિય દેવો સંરક્ષક છે. પણ એ ઉત્પત્તિ પામેલા છે. ઉપજેલા છે. (તેથી નાશવંત છે), પણ એ સમષ્ટિ સંરક્ષક દેવ શક્તિ વિશ્વંભર અને અવિનાશી, તેથી ઉપાસવાયોગ્ય ગણાય છે.

(૫) સમષ્ટિ દેવશક્તિઓ (પ્રાણશક્તિઓ) નાં પ્રકારો અસંખ્ય છે. પણ જાતિભેદને હિસાબે, ૩૩ કોટિઓ (કક્ષાઓ) ગણાય છે. એ ૮ વસુ, ૧૧ રૂદ્ર, ૧૨ આદિત્ય, ૧ ઈંદ્ર, ને એક પ્રજાપતિ, એમ ૩૩ છે.

(૬) પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, સૂર્ય, દેવલોક, સોમલોક, ને નક્ષત્રો, એ બધા વસુ, એટલે કે “વસેલા દેવો” છે.

(૭) એ બધા, જીવોના કર્મફળભોગ આપવા માટે જાત જાતનાં મિશ્રણો રૂપે બને છે. ને એમનાં બનેલા આ મહેલમાં જીવાત્મા વસાવે છે. એ મહેલ આપણો વાસ છે. ને જેનો એ બનેલો છે, તે મુક્ય તત્વો, આપણાં વસુદેવો છે.

(૮) એ બધાં જ “દેવો” આપણાં તન-મનના અસ્તિત્વમાં ફાળો આપતા હોવાથી, આપણે તેમનાં આભારી છીએ.

(૯) એમનાં અન્ન, શાક વગેરે, રૂપોને આપણે ખાઈએ, ને એના ધરતી રૂપને પગ નીચે રગદોળીએ—- તોયે, માવતરજી જેમ, એ બધા આપણને ક્ષમા આપે છે. (૨૦/76)

(૧૦) પાંચ (જાણવાનાં સાધન) જ્ઞાનેંદ્રિયો, પાંચ (કરવાનાં સાધનો) કર્મેન્દ્રિયો, ને વિચાર કરનારું મન, એ ૧૧. રૂદ્રદેવો છે. એ પણ આપણા કર્મફળભોગ આપવા માટે દેહમાં પધારેલાં છે.

(૧૧) એવી રીતે, એ સર્વ આ મહેલમાં ભેગા થયા છે, ને આપણા સાથી તથા સેવકો બને છે.

(૧૨) પ્રજાપતિનું રાજ્ય બ્રહ્માંડ-ભરમાં છે, ને આપણે, એનાં રાજકુમારો આ દેહમાં રાજય કરીએ છીએ.

(૧૩) મન તથા ઈંદ્રિયોરૂપી સમષ્ટિ દેવોનાં અંશો કેવી રીતે આ દેહરાજ્યમાં આપણી સેવા કરે છે. એ તમારે પોતે વિગતે વિચારી જોવું.

(૧૪) એવી રીતે કામ, ક્રોધ, મનોવૃત્તિઓ, વિવિધ શક્તિઓ, વગેરે અસંખ્ય કર્મચારીઓ ને પદાધિકારીઓ, પ્રજાપતિની આજ્ઞા અનુસાર, ન્યાય અને ધર્મ પૂર્વક ભેગા થઈને રાજકુમારની તેહનાત બજાવે છે. તેથી આપણે પણ, પ્રજાપતિનાં રાહે, એ સર્વનો ઉપયોગ, ન્યાય તથા ધર્મ, મુજબ કરવો ઘટે, નહિ તો, આપણે ગુનેગાર થઈએ, યોગ્ય સજા પામીશું જ.

(૧૫) એ અગીયાર દેવ પોતાની અસંખ્ય સેના સાથે, જ્યાં લગી કર્મનાં ભોગ ચાલુ છે, ત્યાં લગી, આપણી સેવા કરે છે. ત્યારે સગાંસંબંધીઓ રડે કૂટે છે. એમ એ દેવો જતી વખતે લોકને રૂદન કરાવે છે. તેથી એ “રૂદ્ર” કહેવાય છે.

(૧૬) પ્રત્યેક માસનો (મહિનાનો) એક-એક આદિત્ય અથવા સૂર્ય મળીને, બાર આદિત્યો કહેવાય છે. (કેમકે પ્રત્યેક માસનાં સૂર્યની અસર બીજાઓ કરતાં જુદી રહે છે.) એ પણ આપણી સેવા બજાવવા, તથા કર્મફળ ભોગવવા સહાયક થયા કરે છે. એમનું કામ આપણાં કર્મોને તોળી જોખીને તે મુજબ આયુષ્યોની આપ-લે કરવાનું છે. એવું આપ-લે નું કામ કરનાર “આદિત્ય” કહેવાય છે. તેથી આ દેવો “આદિત્ય” છે. એમ ૩૧ દેવો થયા. (૨1/76)

(૧૭) બત્રીસમો દેવ આકાશમાં વીજળીરૂપે પ્રત્યક્ષ છે. જે આપણાં દેહમાં શક્તિ તથા પ્રાણનાં સંચાર (બળ) રૂપે વસે છે. એ જ ઈંદ્ર છે. એ દેહનાં સર્વ દેવોનો રાજા, ને તેથી આપણો પૂજ્ય છે. કેમકે આપણને ડગલે ને પગલે, શ્વાસે શ્વાસે, બળની ગરજ રહે છે.

(૧૮) તેત્રીસમો દેવ પ્રત્યક્ષ મહાશક્તિ પ્રાણદેવ છે. એ જ મહાપ્રાણ, મહાદેવ, પ્રજાપતિ છે. બધાજ દેવોની એ માતા છે. તેથી એ “અદિતિ” કહેવાય છે. ને બધાનો પિતા પણ છે. તેથી “પ્રજાપતિ” કહેવાય છે. એના રૂપે એ સંપૂર્ણ વિશ્વમાં ફેલાયેલ, ને બધાનું મૂળ છે. અરે, એ એક જ દેવે, પિતૃઓ તથા ચરાચર સરજતનાં બધાં રૂપો ધરેલાં છે. (બધું VITAL-Energy જ છે.) એ એક જ મહાપ્રાણ – પરમેશ્વર તેત્રીસ દેવ કોટિઓ, ને પિતૃઓ રૂપ થઈને વિરાટ-ભગવાન રૂપે ભાસે છે.

(૧૯) જનકરાજાનાં દરબારમાં યાજ્ઞવલ્ક્યને એના એક દ્વેષી, બ્રાહ્મણ નામે શાકલ્યે ઘણાં ઝીણા પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા, તેના ઉત્તર આપતાં એમણે (બ્રુહ-ઉપ-૩-૯) આ માહિતી કહી હતી.

(૨૦) શાકલ્યે પૂછ્યું હતું કે દેવો કેટલા છે ? યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું. વૈશ્વદેવ નામનાં શાસ્ત્રમાં જેટલા કહેલાં છે, તેટલા દેવો છે.

(૨૧) પ્રશ્નઃ ટૂંકામાં કહેતાં, કેટલાં? – ઉત્તર – તેત્રીસ.

પ્રશ્નઃ હજી વધારે સંક્ષેપમાં કહો. – ઉત્તર – છ.

પ્રશ્નઃ હજી વધારે ટૂંકાવો, — ઉત્તર – ત્રણ.

પ્રશ્નઃ એનોયે સારરૂપ કેટલા ? – ઉત્તર – બે.

પ્રશ્નઃ એનાય સારરૂપ કેટલા ? – ઉત્તર – દોઢ.

પ્રશ્નઃ એનોયે સાર કહો. – ઉત્તર – એક.

પછી શાકલ્યે પૂછ્યું. કે વૈશ્વદેવો શાસ્ત્રમાં કેટલા દેવો કહેલા છે ? એને ઉત્તર મળ્યો, કે એમાં કહેલા બધા, આ તેત્રીસની જ વિભૂતિઓ છે. (૨2/76)

(૨૨) પછી આઠ વસુ, અગિયાર રુદ્ર, બાર આદિત્ય, એક ઈંદ્ર, ને એક પ્રજાપતિ, એમ પાછળ કહ્યા મુજબ તેત્રીસ દેવો યાજ્ઞવલ્ક્યે ગણાવ્યા.

(૨૩) “ઈંદ્ર કોણ છે ? ” – “જે ગરજે છે તે.” “કોણ ગરજે છે?” “જે  ચમકે છે, ને વરસે છે તે” —– એમ ઈંદ્રનો પરિચય થયો.

(૨૪) “છ દેવ કોણ છે ?” અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ, સૂર્ય ને દેવલોક. “એનાયે સારરૂપ ત્રણ કયા?” તો કહે, આ ત્રણ લોકો.

(૨૫) પછી બે બતાવ્યાઃ પ્રાણ અને રયિ (અન્ન), પછી “એના સારરૂપ કહેલા દોઢ કયા” એમ પ્રશ્ન થતાં ઉત્તર મળ્યો, કે જે “ચાલે છે તે.” નિત્ય નિરંતર માત્ર પ્રાણ ચાલે છે. “એને દોઢ કેમ કહો છો?” તો કહે, જે પોતે એક, સ્વચ્છંદ છે, ને બીજાને માટે દાતાર બને છે, તે મળીને એ દોઢ છે. “દેહની અંદર જતો પ્રત્યેક શ્વાસ જીવનને સહાયક છે, (એ અડધો), ને જે બહાર નીકળે છે, તે પોતે, આનંદદાયક છે, તે આખો, એમ, એ (પ્રાણ) દોઢ છે. એ જો ન હોય, તો વિશ્વમાં કશું પણ નથી. એ જ (કર્મકાંડનો) બ્રહ્મ છે. ને આ દ્રશ્ય પરમેશ્વર છે. એને વેદોમાં त्यत् કહેલો છે. त्यत् એટલે નિરાકાર, આકાર રહિત, અદ્રષ્ટ ગતિસ્વરૂપ. એ પ્રાણશક્તિનું વાસ્તવિક રૂપ છે, તે આપણે જાણીએ છીએ.

।। ૐ ।।

છઠ્ઠો અધ્યાય

(૧-૨) એવી રીતે, દેવોનું અસલ સ્વરૂપ પ્રાણ છે. એક માત્ર એ પ્રાણશક્તિ જ, વિવિધ રૂપો ધરે છે. ને એ રૂપોમાંનાં કેટલાંક દેવો કહેવાય છે. ઉર્દુમાં એને “રૂહ” કહે છે. એમ એક જ મહાપ્રાણ, જરૂર પ્રમાણે ફેલાઈને, અનેક પ્રાણ બની જાય છે. (પ્રાણશક્તિ એકઃ- પછી, એ, આની શક્તિ, તેની શક્તિ—– એમ પદાર્થો ઈંદ્રિયો, મહાભૂતો (૨3/76) વગેરેમાં વહેંચાઈને, જેની-તેની શક્તિરૂપે અસંખ્ય બની જાય છે. એને લોક ઐહિક લોભ-લાલચનાં માર્યા “ભગવાન” કહે છે. અને એની જ, “માતા” તરીકે પણ પાર વગરની ગરજ કરે છે.) એ બધાં દેવ-શક્તિઓનાં રૂપો દેવલોકમાં (આપણી કલ્પનામાં) વિદ્યમાન છે, અને એ બધા દેવો એ એકનાં જ કિરણો છે. જેમ એક જ સૂર્યનાં કિરણો સર્વત્ર પ્રસરે છે. ને એનાં અનેક નામો પડે છે. (જેવાં કે તડકો, સાત રંગો, એક્ષ-રે, ગામાન્ રે, ઈત્યાદિ) એવાં, આ બધાં, પ્રાણ, સૂર્યનાં જ કિરણો છે. ને એ “દેવમૂર્તિઓ” તરીકે દુનિયામાં ફેલાય છે. (એવી રીતે વિસારીને દુનિયાને વ્યાપવું, એ તેમની “વ્યાપ્તિ” છે.)

(૩-૪) પ્રાણદેવની એ વ્યાપ્તિ, બે પ્રકારે થાય છે. દેહમાં એની પહેલી વ્યાપ્તિ છે, એના વળી પાંચ પ્રકારઃ- જે ખેંચે છે, તે પ્રાણ, જે બહાર કાઢે છે તે અયાન. જે રોકે છે તે વ્યાન. જે પચાવે છે તે સમાન. ને જે બનાવે છે, તે ઉદાન. એમ દેહમાં પ્રાણ પાંચરૂપે કામ કરે છે, ને સંપૂર્ણ વિશ્વમાં,પ્રાણી, ખનીજ, વનસ્પતિ, આકાશી, પાર્થિવ, એ સર્વમાં, જેની – તેની શક્તિરૂપે, એ બધું જ કરે છે.

(૫) શ્વાસોચ્છવાસની હવા, એ પ્રાણ નથી, પણ શ્વાસને અંદર લેવાની, બહાર કાઢવાની, રોકવાની, દેહમાંથી મળ, પરસેવો વગેરે કાઢવાની વગેરે ક્રિયાઓ, જે શક્તિ (Energy) વડે થાય છે. તે પ્રાણશક્તિ છે.

(૬) વનસ્પતિમાં પણ પ્રવેશીને પ્રાણ જ વિવિધ કાર્યો કરે છે. અગ્નિ, પદાર્થોને પ્રાણ વડે જ બાળે છે. જળ પણ પ્રાણ વડે ભીંજવે છે, હવા, પ્રાણ વડે સૂકવે છે, વગેરે.

(૭-૮) પંડિતીઓ વિવિધ કામો અંગે એનાં વિવિધ નામો પાડ્યાં છે. જન્મની ક્રિયા એજ કરે છે, ને જીવનું ગમન પણ એજ કરાવે છે. દેવયાન-પિતૃયાન વગેરે. લોક પરલોકમાં અવર-જવર એજ કરાવે છે. યમલોકમાં યમરાજા એજ છે. એવા કામ કરે છે. ત્યારે એ “ઉદાનપ્રાણ” કહેવાય છે. (24/76)

 (૯) એમ, એ ઉદાન પ્રાણજ સ્રષ્ટા, પોષક, કર્તા ને હર્તા છે. એની ચુંગાલમાં ફસેલો જીવ, પોતાનાં કર્મો અનુસાર, કંઈકનો કંઈક થયા કરે છે, – કદી પંખી થઈને ઉડે છે, પશુ થઈને ચરે છે, પિતર થાય છે, દેવ થાય છે, કીડો થાય છે.—- સંસારચક્રની બધી વિચિત્રતાઓ એની જ છે.

(૧૦-૧૧) પાંચ નામો નીચે, એ એક જ દેવ સંસારમાં વ્યાપક છે. તો પણ, આધ્યાત્મિક (એટલે કે દેહમાં થતા ઉપયોગો), આધિભૌતિક (એટલે બહારની દુનિયાના બધા પશુ-પદાર્થોમાં થતા ઉપયોગો,) ને આધિદૈવિક (એટલે કે પાંચ ભૂતો રૂપી સમષ્ટિ તત્વોમાં થતાં ઉપયોગો) ની નજરે, એ એક જ “એનર્જી” મહાપ્રાણ કર્તા, હર્તા, ને ધર્તા, એવાં ત્રણ નામે પણ કહેવાય છે. અદ્યાત્મપ્રાણ, દેહમાં રહીને આ રીતે પાંચ પ્રાણરૂપે કામ કરે છે.

(૧૨) વિશ્વમાં આધિભૌતિક પ્રાણનું મુખ્ય સ્થાન સૂર્ય છે. ( કેમકે બધી જ “એનર્જી” સૂર્યમાંથી પ્રસરીને સારા વિશ્વને નિભાવે છે.) સૂર્ય જ આંખને પણ પોતાની જોવાની શક્તિ વાપરવા માટે સવડ કરી આપે છે.

(૧૩-૧૪) પૃથ્વીનું ગુરૂત્વાકર્ષણ, એ એનો અપાનપ્રાણ છે. એજ સર્વ પ્રાણી પદાર્થને ધરતી ઉપર ખેંચીને ટકાવે છે. ને બધું સ્થિર રાખે છે.

(૧૫) પૃથ્વીની આ, આકર્ષણ શક્તિ, એ પૃથ્વીનો દેવ છે. (- પૃથ્વી પોતે દેવ નથી.)

(૧૬-૧૭) આ બધું, કૌશલ્ય નામના આશ્વલાયન ઋષિના પૂછવાથી, પિપ્યલાદ મુનિએ કહેલું છે, (જુઓ પ્રશ્ન ઉપર ત્રીજો પ્રશ્ન) આશ્વાલયને પૂછ્યું, કે “આ પ્રાણ ક્યાંથી ઉપજ્યો છે, કેવી રીતે એ કાયામાં આવે છે, કેવી રીતે એ ફેલાઈને અનેકરૂપે થાય છે, કેવી રીતે નીકળી જાય છે, ને અધ્યાત્મ તથા અધિભૂતમાં, એ કેવી રીતે વહેંચાય છે?” (૨5/76)

(૧૮) મુનિએ એને ઉત્તર આપ્યો, કે તારે તો ઘણી ગંભીર બાબતો જાણવી છે, પણ એનો ભેદ બધા નથી સમજી શકતા. આ મહાપ્રાણ, આત્મા (Consciousness) અર્થાત્ ચિત્, અથવા અસ્તિત્વ) માંથી પ્રકટે છે. કેવી રીતે, ? તો કહે, જેવી રીતે કાયામાંથી છાયા પ્રકટે છે, તેવી રીતે. કાયા ખરી છે, ને એની છાયા ખોટી, મિથ્યા અને તુચ્છ છે, તેમ આત્મા ખરો છે, ને તેમાંથી નીકળતી છાયારૂપ પ્રાણ તુચ્છ છે.

(૧૯) પ્રત્યેક જીવનાં પોતાનાં કર્મોનાં ફળોનાં બંધનને લીધે, એના મનમાં ઉપજતાં (જીવવાના) સંકલ્પને જોરે, પ્રાણ એના દેહમાં આવે છે. એની સાથે (ખપપૂરતો) સંબંધ બાંધે છે, ને જરૂર મુજબ દેહમાં જાતજાતનાં કામો કરે છે.

(૨૦) એ મહાપ્રાણ, ઈંદ્રિયો તથા અંગોમાં પોતાના “એજન્ટો” ને બેસાડે છે, — પોતે જ બહુરૂપી જેવો, બધે વસે છે. એ ઈંદ્રિય – શક્તિઓ રૂપી પ્રાણો ભેગા મળીને, સૂક્ષ્મદેહ કહેવાય છે, કે જે શરીરનું અસલ રૂપ છે. (એ મુખ્ય વસ્તુ છે, ને કાયા તો, એણે ધારણ કરેલો પોષાક છે.)

(૨૧) જીવાત્માનું પાટનગર અંતઃકરણ છે. એમાં મહાપ્રાણની મુખ્ય કચેરી છે, તેમાંથી ૧૦૧ નાડીઓ (જ્ઞાનતંતુઓ, Nerves) નીકળે છે, એ પ્રત્યેકમાંથી સો સો શાખા નાડીઓ ફંટાય છે, એ પ્રત્યેક શાખા-નાડીની પાછી બોતેર-બોતેર હજાર ઉપશાખા-નાડીઓ નીકળે છે. (એમ, વેદોને અંદાજે, દેહમાં જ્ઞાનતંતુઓ (Nerves) બોતેર કરોડ, બોતેર લાખ, દશ હજાર, ને બસો, એટલે કે, અસંખ્ય છે. આ હકીકત, થોડા ફેરફાર સાથે, પ્રશ્ન, બૃહ, કંઠ, અને કૌષીતકી ઉપનિષદોમાં કહેલી છે.)

(૨૨) આ બધી નાડી-નસોમાંથી એક નસ નામે સુસુમ્ણા છે, તે મસ્તકમાં ઉપર જાય છે, ને એમાં (મૃત્યુમાં જીવને લઈને જનારો) ઉદાનપ્રાણ વસે છે, જે જીવને કર્મફળ અનુસાર, યોગ્ય લોકોમાં ફેરવે છે. એ ફેરામાં, પાપ-પુણ્યની જ્યારે સમાનતા આવે, ત્યારે તે એને મનુષ્યનો સ્વાંગ પહેરાવે છે. (26/76)

(૨૩-૨૪) સૂર્ય બહારનો પ્રાણ છે, એ આંખને મદદ કરે છે. પૃથ્વીનો અપાન, મનુષ્યનાં મળત્યાગમાં કામ કરે છે. આકાશ, બહારનો સમાન છે. હવા, બહારનો વ્યાન છે. ને ઉષ્ણતા, એ બહારનો ઉદાન છે. એ સર્વ આધિભૌતિક પ્રાણો, આધ્યાત્મિક બનીને, આપણાં દેહનાં કાર્યો પાર ઉતારે છે.

(૨૫) જે કોઈ મનુષ્ય, પ્રાણના આ રહસ્યને બરોબર સમજી જાય, ને એનાં કામોને ઓળખે, એનો પ્રજાપતિ સાથે સારો મેળ રહે, (કેમકે, એ પોતાના પ્રાણનો ઉપયોગ બરોબર સમજ પૂર્વક જ કરે) ને અમૃત થઈ જાય.

।। ૐ ।।

સાતમો અધ્યાય

(૧) (આ બધું બાહ્ય ક્રિયાઓમાં પ્રાણની પહેલી દેહસ્થ વ્યાપ્તિનું રૂપ થયું.) એની બીજી વ્યક્તિ સમજ – વિચારરૂપ (મનોમય, આંતરિક ગતિપ્રવૃત્તિ તરીકેનું) છે. મહાપ્રાણ અંતઃકરણમાં વિકસે છે. મન પોતે, પાંચ પ્રકારનાં પ્રાણોનો જ (નિરાકાર) દીકરો છે, ને મન પોતે, સ્વયં પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) અર્થાત્ સૃષ્ટિનાં સંકલ્પ) નો જ એ પુત્ર, એના સ્વરૂપ છે. અને માણસ પોતે, સ્વરૂપે મન જ છે. (- “તન તો), મનનું કામ કરવા માટેનું માત્ર એક જંતર છે.)

(૨) મનમાં પ્રવેશીને, એ પ્રાણ પ્રજાપતિ જ, અનેક પ્રાણ, અનેક સંકલ્પ-વિચારો, ને અનેક વૃત્તિઓ રૂપ થઈ જાય છે. ને એ બધી વૃત્તિઓ, મનમાં એકાકાર પ્રાણજ છે.

(૩-૪) મસ્કમાં એ બે ભાગમાં જાણે કે, વહેંચાય છે, એનો એક પ્રવાહ છે જ્ઞાનનો (એટલે કે જાણવા પણાનો, આત્માનું જે “જાણવું બ્રાહ્મણ છે, એને મન જાતજાતના વ્યાવહારિક આકારો આપે છે, જેમકે ખુરશીને “જાણી” મિત્રને “જાણ્યો” અમુક વિચારને “જાણ્યો” સગું “જાણ્યું” વગેરે, આ, આ, – એમ “ઈદં” પ્રકારે). અને બીજો પ્રવાહ વહે છે, કર્મ (-ક્રિયારૂપે, કરવું, કરવું, એ-) રૂપે. એ બન્ને પ્રવાહો, પાછા પાંચ-પાંચ રૂપ ધરે છે. જ્ઞાન રૂપે, એ પ્રવાહ પાંચ જ્ઞાનની ઈંદ્રિયોના દેખાવા, સુણવા, વગેરે પાંચ પ્રકાર વહે છે. (૨7/76)

(૫-૬) કર્મ રૂપી પ્રાણ-પ્રવાહ, બોલવા, ચાલવા, લેવા, મુકવા, વગેરે પ્રકારે, કર્મેન્દ્રિયો (-વાણી, હાથ, પગ, તથા ઉપસ્થ તથા વાયુ) નાં કામ કરે છે. એ બધાં કામો મનનાં છે, ને મન એ કામો જે-તે ઈન્દ્રિયો મારફત કરે છે. એ બધું મનનું, તેમજ ઈન્દ્રિયોનું “કરવું”, એ પ્રાણનું જ કરવું છે.

(૭) એ પ્રાણ જ વિવિધ દસ ઇંદ્રિયો વડે બધું કરે છે.

(૮-૯) એ બધી ઈંદ્રિયોનો રાજા, પ્રજાપતિના પહેલા ખોળાનો દીકરો, મન જ છે. (એજ બ્રહ્માનું જીવમાં રહેલું રૂપ છે.) એ જેમ ચાહે, તેમ પ્રત્યેક ઈંદ્રિય વર્તે છે. જે ઈંદ્રિયોમાં મન ન હોય, તે ઈંદ્રિયનું કરેલું કશું કામ નથી લાગતું, ને વ્યર્થ જાય છે. બ્રહ્માનું રાજ્ય બ્રહ્માંડમાં, તેમ મનનું રાજ્ય પિંડમાં છે. (બ્રહ્મા Microcosm નો રાજા, ને મન દેહરૂપી Microcosm નો સ્વામી છે.)

(૧૦ થી ૧૪) વ્યષ્ટિનું એટલે કે વ્યક્તિનું મન, સમષ્ટિ (વિરાટ) નો જ અંશ હોવાથી, પ્રત્યેક મનુષ્યની બધી જ વૃત્તિઓને, તથા તેના વડે થતી બધી દેહની પ્રવૃત્તિઓને, “વિરાટ-મન” (બ્રહ્મા અથવા હિરણ્યગર્ભ કહેવાનું ઈશ્વર-મન) જાણે છે, એ વિરાટ-મન (Universal Super-Mind) પોતે જ, દેહમાં ઈંદ્રિયો તથા મન બનીને બધું કરે છે. એક વ્યક્તિના વિચાર બીજી વ્યક્તિ નથી જાણતી, પણ સમષ્ટિ (Collective) મન સર્વ વ્યક્તિઓનાં મન તથા તનની ચેષ્ટાઓને જાણે છે, (તેથી, શરીર પડ્યા પછી, જીવનાં કર્મોનો ન્યાય, એ પ્રાણ જ ધર્મરાજા કે યમરાજા રૂપે બરોબર કરી શકે છે, તેથી એને લોક “ચિત્રગુપ્તનો ચોપડો” કહે છે.)

(૧૫) એ સમષ્ટિ મનનાં જાણવાપણામાં, મનુષ્યો, દેવો, પશુપંખીઓ—- બધાંનાં મનોનાં જાણવાપણામાં સમાઈ જાય છે.

(૧૬) પ્રત્યેક વ્યક્તિનું મન, જ એ વ્યક્તિ છે, મન પ્રત્યેક ઈંદ્રિયમાં તદ્રુપ છે, તેથી, પ્રજાપતિનું (Collective) મન પ્રત્યેક ઈંદ્રિયમાં તદ્રુપ છે. બધા મનોનું વિચારવું, એ સમષ્ટિ મનનું વિચારવું છે, તેથી વિરાટને હજારો માથાં, હજારો આંખો, ને હજારો પગવાળો, વિશ્વને વિટળાઈને  (28/76) તે તેનાથીયે આગળ ફેલાતો પુરૂષ એવી રીતે વર્ણવેલો છે. (-શ્વેતાશ્વેતર ઉપનિષદ – ૩ – ૧૪)

(૧૭) એ આખો વિરાટ પોતે, વિરાટ પ્રાણ જ છે, ને વિરાટ પ્રાણ જ વિરાટ પુરૂષ છે.

(૧૮) (વિરાટ પુરૂષનું વર્ણન, પાછળ ચોથા અધ્યાયના ૩૨ માં ફકરામાં આપેલું છે.) આપણે બધા (કર્મકાંડની સંસારમય ગતિને લેખે,) એના પુત્રો, એના અંશો, ને તેથી એના વારસ છીએ.

(૧૯) અત્યારના પ્રજાપતિનું પદ (કર્મકાંડની દેવલોકોની જ નજરે જોતાં) જે વ્યક્તિ ધરાવે છે, તેણે વિરાટભાવનાવાળાં કર્મો તથા વિચારોને પ્રતાપે કરીને જ એ પદ પ્રાપ્ત કરેલું છે, ને ઈશ્વરપણું મેળવ્યું છે.

(૨૦) જે દેવો છે, તે બધાં જ, એક સમયનાં જીવાત્માઓ, કર્મકાંડમાં કહી છે, એવી ભાવનાઓ તથા એવાં સુકૃત્યો વડે કરીને, જે-તે પદ પામેલા છે. પુણ્યની અધિકતા દેવપદ આપે છે. પાપની અધિકતા પાપમય (પશુ વગેરે અધમ) પદ આપે છે, ને બંનેની સમાનતા, માનવપદ આપે છે. માનવયોની કર્મયોની છે, તેથી એને સુખ ને દુઃખ બંને સાંપડે છે. (બીજી બે, માત્ર પુણ્ય કે પાપ ભોગવી છૂટવાની ભોગ-યોનીઓ છે.)

(૨૧) દેવો, કર્મ માર્ગીઓએ આરાધવા યોગ્ય છે, કેમકે, એમનાં જેવું થવાની કર્મમાર્ગીઓની અભિલાષા હોય છે. ને મનવડે તદાકાર થવાના જે ઉપાયો છે, એને જ કર્મકાંડ કહેવામાં આવે છે.

(૨૨-૨૩) મનુષ્યમાં, ઈંદ્રિયો તથા મન વળીને “અંતઃકરણ” ને સમષ્ટિમાં એ સમુદાય (Collective) “હિરણ્યગર્ભ” કહેવાય છે. મનને ધારણ કરનારો, જીવ તો માનવ પુરૂષ છે. ને અતિમાનસ (Supermind) ને ધારણ કરનારો, જીવતો વિરાટ પુરૂષ છે.

(૨૪-૨૫-૨૬) માનવજીવ પોતાનાં વ્યક્તિ કર્મોથી બંધાયેલો છે, તેમ વિરાટ ત્મા સમષ્ટિ પુરૂષ પણ પોતાના સામુહિક કર્મોથી બંધાયેલો છે, પરંતુ, તે પોતાના સ્વેચ્છાપૂર્વક સૃષ્ટિના સર્જન વગેરેના કરેલા સંકલ્પો વડે સ્વેચ્છાપૂર્વક બંધાયેલો હોવાથી, એ સ્વેચ્છાપૂર્વક મુક્ત પણ છે. જ્યારે માનવી અવિદ્યાને લીધે કરેલાં સંકલ્પો તથા કર્મો વડે વિરાટઆત્મા ઈશ્વર સત્યસંકલ્પ (૨9/76) તથા ન્યાયી છે. કર્મકાંડ એવા ન્યાયનું શાસ્ત્ર છે, કે જેવું કરો તેવું ભરો. તેથી હે ભાઈઓ, ભલાં કામ કરશો, તો તે તમારા માટે જ છે, ને બૂરાં કામ કરશો, તો તેયે તમારે જ હિસાબે ને જોખમે છે, એમાં, કોઈ કોઈના ઉપર ઉપકાર કે અપકાર કરતું નથી. કૂવામાં જાણીબૂઝીને કોઈ બુદ્ધિમાન ન પડે, જે અંધ કે મૂઢ હોય, તે જ એવું કરે. (આ ધર્મકર્મનાપ્રાણાધીન શાસ્ત્રની મર્યાદા છે.)

(૨૭) પશ્ચિમનાં ભણતર, આ પરલોકની ગતિની વિદ્યાથી આપણને અજાણ ને વિમુખ કરી નાંખે છે, કેમકે એમને પુનર્જન્મ, કે પૂર્વજન્મનાં સાયન્સની ખબર જ નથી, ને મરવું, એટલે જીવનનો છેડો, એવું જ એ લોકો જાણે છે. કર્મફળનાં ન્યાયને એ નથી જાણતા, જેઓ આ ન્યાયને જાણે છે, વા આપણે તો, ચેતીને ચાલવું જોઈએ.

(૨૮) જેવી મતી, તેવી ગતી, એવું, પાછળ વર્ણવેલી જીવની ગતિઓ ઉપરથી સ્પષ્ટ જાણનારા આપણે, કર્મકાંડની રીતથી જ સંતોષ પામતા હોઈએ તો પણ, વિચાર, વાણી, તથા વર્તનમાં ખબરદાર રહેવું જોઈએ, કેમકે, ગયો વખત પાછો હાથમાં નહિ આવે.

।। ૐ ।।

આઠમો અધ્યાય

(૧ થી ૧૨) મનમાં પરિવર્તનો અને તરંગો પારાવાર છે. પણ એની મુખ્ય વૃત્તિઓ, ચાર કહેવાઈ છે. બરોબર તપાસ તથા ચોકસાઈ કરીને, અંતઃકરણ અમુક એક નક્કી વિચાર ઉપર આવે, ત્યારે એજ અંતઃકરણ “બુદ્ધિ” કહેવાય છે. જ્યારે એ માત્ર વિચાર કરે, ત્યારે “મન” કહેવાય છે. કશું દેખ્યું કે સાંભળ્યું યાદ કરે ત્યારે “ચિત્ત” ને જ્યારે હું, મારૂં. મને, એવો હું પણાનો ભાવ કરે, ત્યારે એ પોતે અહંકાર બની જાય છે. બીજી અસંખ્ય વૃત્તિઓનાં એ રૂપ લે છે. જેનાં નામ, ગણ્યાં ગણાય નહિ, તેટલાં પાડવાં પડે. વિચાર, અથવા વૃત્તિઓનાં, મુખ્ય બે રૂપ છે. એક ભલી ને બીજી બૂરી. સારી વૃત્તિઓ દેવ, ને બૂરી વૃત્તિઓ અસુર છે. એમ, આ એક અંતઃકરણ જ પોતાની અંદર અનેક દેવ-અસુરોની (30/76) ફોજ ઉભી કરે છે. ને પ્રાણરૂપી તાર વડે એ બધાંને બાંધી રાખે છે. કર્મોના બંધન, એજ એ તારની વાડ છે. કયાં કર્મો ? જે આ ભવે ફળ આપવા ઊડી નીકળ્યાં હોય, તે પ્રારબ્ધ કર્મો, એ પોતાનું ડાપું પૂરૂં કરીને દેહને છોડશે. એને પગલે પગલે, મન પોતે સુખી-દુઃખી થશે. મનનાં સુખદુઃખોને, લોક પોતાનાં સુખદુઃખો જાણે છે.

(૧૩) પ્રશ્ન ઉપ. આ ચોથા પ્રશ્નોમાં સૌર્યાયણી માર્ગ્ય ઋષિ પિપ્પલાદ મુનિને પ્રશ્ન પૂછે. “આ મનુષ્યમાં કયા કયા દેવો સૂએ છે, ને કયા કયા જાગે છે ? કયો દેવ સ્વપ્નમાં દેખે છે ? નિદ્રામાં સુખ કોણ પામે છે, અને તે સમયે એ બધા શેમાં લય પામે છે.

(૧૪) પિપ્પલાદ મુનિએ ઉત્તર આપ્યોઃ- જેવી રીતે સૂર્ય અસ્ત થતાં, કિરણો સૂર્યમાં લીન થઈને એની સાથે એક થઈ જાય છે. અને પછી ઉદય સમયે, એનામાંથી વારંવાર નીસરે છે. એવી રીતે, બધી જ્ઞાનેંદ્રિયો, અને કર્મેંદ્રિયો, મહાન દેવ મન (અંતઃકરણ) માં એક થઈ જાય છે, તેથી તે સમયે માણસ નથી સાંભળતો, નથી દેખતો, નથી સૂંઘતો, નથી સ્પર્શતો, નથી પકડતો, નથી આનંદ લેતો, ત્યારે જણાય છે, કે ઊંઘી ગયો છે.

(૧૫) પણ, પ્રાણ એનાં દેહમાં જાગે છે, ને પોતાનું કામ છોડતો નથી. પાંચેયે પ્રાણો પોત પોતાનાં કાર્યો કરતા રહે છે.

(૧૬) એ કાળે સ્વપ્નમાં, આ (આત્મા) દેવ પોતાના મહિમાને અને તેજને જુએ છે. અરે જે દેખ્યું, તેમ ન પણ દેખ્યું. તે એ દેખે છે. જે સાંભળ્યું, કે ન સાંભળ્યું હોય, તે એ સાંભળે છે. જે દિશાઓ જાણી હોય કે ન જાણી હોય, તેને એ જાણે છે….. અને, બધું થઈને એ બધું દેખે છે.

(૧૭) પણ, જ્યારે એ ઉદ્યાન વડે સુષુપ્તિમાં જાય છે. ત્યારે, ત્યાં એ સ્વપ્ન નથી દેખતો. નથી કંઈ જાણતો. ત્યારે, એ પોતાનાં ખાસ રારામને એટલે કે પોતાનાં પરમાનંદને પ્રાપ્ત થાય છે. એ એનો પરમ બ્રહ્મલોક છે. એ સમયે, જેમ પંખીઓ સાંજ પડ્યે વૃક્ષમાં ભેગા થઈને સૂઈ (31/76) જાય છે. તેવી રીતે, એ બધાં (દેવો) પરમાત્મામાં નિમગ્ન થઈ જાય છે.

(૧૮) પૃથ્વી, ને પૃથ્વીની માત્રા (પૃથ્વીનો દેવ). પાણી ને પાણીની માત્રા, અગ્નિ ને અગ્નિની માત્રા, વાયુ ને વાયુની માત્રા. આકાશ ને આકાશની માત્રાઃ—રે, દ્રષ્ટિ ને દ્રષ્ટવ્ય (જોવાની વસ્તુ) શ્રોત્ર અને શ્રોતવ્ય. ઘ્રાણ ને ઘ્રાતવ્ય, સ્વાદ અને સ્વાદિષ્ટ, સ્પર્શ અને સ્પર્શવાની વસ્તુ, વાણી અને અર્થ, પકડ અને પકડવાની વસ્તુ, ત્યાગ, ગ્રહણ, ગમન, ગતિ, મન, વિચાર, બુદ્ધિ, બુદ્ધિમતા, સ્મરણ, સ્મૃતિ, અહંકાર, પ્રાણ, જીવન, — એ બધું પરમાત્મામાં લીન થઈ જાય છે.

(૧૯) ત્યારે, એ (જીવાત્મા) ચર્ચાઓ, વાદવિવાદોથી રહિત, નિર્વિકાર, નિરવયવ, બધાં ગુણોથી પર છે. એ દેખતો નથી, પણ ઘ્રાણસ્વરૂપ છે. એવા એ છાયા, શરીર કે રંગ વિનાનાને જે જાણે છે, તે સર્વજ્ઞ અને સ્વરૂપ થઈ જાય છે.

(૨૦) એની વેદવાણી ઉપરથી આપણને જણાય છે, કે સ્વપ્નાવસ્થા દેવલોકનું પ્રકટ થવું છે. ને સુષુપ્તિ, બ્રહ્મલોકનું સ્વરૂપ છે. ઉદાનપ્રાણ, એને રોજ દેવ અને બ્રહ્મલોકમાં લઈ જાય છે.

(૨૧) એ (જીવાત્મા) જો કર્મકાંડનાં શાસ્ત્રો મુજબ વર્તે, તો મરણ બાદ ઉદાન એને દેવયાન ઉપર લઈ જાય છે.

(૨૨) આ લોકમાં પણ, ઉદાન પ્રાણ મનને જ વશ વર્તિને ઈંદ્રિયોને ચલાવે છે.

(૨૩) નાની કે મોટી, તણખલાથી બ્રહ્મ સુધીની પ્રત્યેક વસ્તુ, સાથે તન્મય તદાકાર થઈ જવાની મનની ગુંજાયશ છે.

(૨૪) આ દેહમાં મન કર્મનાં ફળભોગમાં ફસાયેલું હોવા છતાં, એ જાગ્રત સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિમાં કેવાં કેવાં ચમત્કારિક પરાક્રમો કરે છે. તે વિચારી જુઓ. એની ગતિ ત્રણેય લોકમાં છે. અને મૃત્યુ પછી, એ ઈશ્વરીય મનમાં એકાકાર થઈ જાય છે. (32/76

।। ૐ ।।

નવમો અધ્યાય

પાછળના અધ્યાયો પરથી જણાય છે, કે માનવીનું શરીર, પાંચ ભૂતોનું જ બનેલું છે. તો પણ એ એક દેવમંદિર છે. ઈશ્વરીય મૂર્તિ છે, જેમાં બધા દેવોનો વાસ છે. એ દેવો (ઈંદ્રિયો અને પ્રાણ) ની મહત્તાનું લોકને ભાન નથી. ને એ માત્ર માટીની કાયામાં દેહાધ્યાસ રાખે છે, કે “આ શરીર હું છું.” દેવોને બૂરાં કામોમાં જોડીને, દુઃખી એ પોતે જ થાય છે, ને એ દેવો પોતે, સુખદુઃખથી અલિપ્ત રહે છે. પણ સમજુ લોકો દેવોનો દુરૂપયોગ નથી કરતા. કેમકે એ દેવો ઈંદ્રિયો મારફત જ જીવાત્મા મોક્ષ પામી શકે છે. એ બધા, મનુષ્યે પૂજવાયોગ્ય છે, ને એમનાં પૂજનનાં, સુંદર ફળ પણ મળે છે. પણ જે પ્રાણની ઉપાસના કરે, (એટલે કે પોતાની “એનર્જી” નો સદુપયોગ કરે.) એને તો બધાં જ સત્કર્મોનાં ફળ મળે છે. ને એ છેક પ્રજાપતિ સ્વરૂપ થઈ શકે છે. બધાં જ દેવોની ઉપાસનાનાં ફળ એને મળી જાય છે. જેવી રીતે, એ આપણે જોઈએ,…..

છાંદોગ્ય ઉપનિષદના – ૫-૧, તથા બૃહદારણ્યક ઉપનિષદનાં ૬-૧ માં પણ એક કથાનક છે, એક વાર દેવલોકમાં ઈંદ્રિયો વચ્ચે તકરાર પડી. વાણી કહે, હું મોટી છું, ને આંખ કહે હું. કાન કહે, બધાં કરતાં મારૂં મહત્વ વધારે, મે મન કહે કે, આ બધો મારો જ મહિમા છે….. પ્રાણ કહે, તમે બધા ખોટી ડિંગ હાંકો છો, પોતાની બોડમાં દરેક કૂતરો સિંહ હોય, પણ ખરૂં પૂછો, મારી તો વાત જ ન્યારી છે….

બધા ન્યાય કરવા પ્રજાપતિ પાસે ગયા. પ્રજાપતિએ સલાહ આપી, કે તમારામાંથી એક-એક જણ વારાફરતી એક-એક વરસ માટે આ પિંડની બહાર નીકળી જાઓ, જેનાં જવાથી બધાં જ આકળવિકળ થઈ જાય, એ બધામાં મોટો ગણાશે. પહેલાં વાણી નીકળી ચાલી. વરસ પછી તે પાછી આવી, તો એણે જોયું કે જેમ મુંગો માણસ બોલતો નથી, પણ નાકથી શ્વાસ લે છે, આંખ દેખે છે, કાને સાંભળે છે, મન વડે સમજે છે, વીર્યથી પ્રજા ઉપજાવે છે, ને જીવે છે. એવી રીતે દેહ તો જીવતો રહ્યો. વાણી એ જાણીને ચૂપ-ચાપ પિંડમાં પાછી બેસી ગઈ. પછી આંખ ચાલી ગઈ. એક સાલ પછી પાછી આવીને એણે પૂછ્યું, કે મારા વગર તમને કેમ ચાલ્યું ? તો જવાબ મળ્યો, કે આંધળો આંખે દેખે નહિ, તો પણ શ્વાસ લે, સાંભળે, સમજે….. અને જીવતો રહે, એમ અમે જીત્યાં. આંખ ચૂપચાપ પોતાના સ્થાને બેસી ગઈ. (33/76) પછી કાનનો વારો આવ્યો. બાર મહિને પાછા આવીને એણે પૂછ્યું, કે મારા વગર તમે કેમ જીવ્યાં ? બધાએ કહ્યું, કે બહેરો સાંભળે નહિ, પણ દેખે, શ્વાસ લે, બોલે, સમજે……. ને જીવે, એમ અમે જીવ્યા. ત્યારે કાન પણ “ઠીક છે” કહીને, પાછા પોતાની જગાએ ગોઠવાઈ ગયા. તે પછી મન એક વરસ માટે ચાલ્યું ગયું. ને પાછું આવીને તપાસ કરે છે, કે મારા વગર તમારૂં શું થયું. તો બધાએ જવાબ વાળ્યો, કે ચિત્તભ્રમ માણસ કશું સમજે નહિ, તોયે નાકે શ્વાસ લે, મુખે બોલે, આંખે દેખે…… અને જીવતો રહે. એમ અમેયે ખાસ્સાં જીવતાં રહ્યા. મન મુંગું મુંગું તનમાં પાછું પેસી ગયું….. પછી વીર્ય એક વરસ બહાર ફરી આવ્યું. પાછા આવીને એણે જોયું, કે નપુંસક મનુષ્ય બાળકો નથી જન્માવતો, પણ નસ્કોરાંથી શ્વાસ લે, આંખે દેખે, વગેરે, ને ખાસ્સો મઝાનો જીવે છે. એમ દેહને જીવવામાં કશો વાંધો ન આવ્યો. વીર્ય ચૂપ થઈને ઠેકાણે બેસી ગયો.

પછી પ્રાણે જવા વિચાર્યું. પણ, જેમ એક બળવાન ઘોડો ઉછળે, ત્યારે ચારે તરફના ખૂંટા ઉખડવા લાગે, તેમ એના ઉછળવા સાથે બધી જ ઈંદ્રિય દેવતાઓ ઉખડવા લાગી. ને પોકારી ઉઠી, કે હે મહારાજા, તમે ન જશો, રોકાઈ જાઓ, તમે જ અમારા બધાના વડીલ, અમારા આત્મા છો. અમારા પૂજ્ય છો. તમારા વગર અમે લાચાર છીએ, ને અમે હવેથી કદી એવું નહિ કહીએ.

ત્યારે, દરેક ઈંદ્રિયે નક્કી કર્યું, કે હું પ્રાણનું જ છોરૂં છું ?….. જે આવું સમજીને પોતાની વિવિધ પ્રાણશક્તિઓનો સદ્ઉપયોગ કરે, તે કર્મકાંડની દુનિયામાં છેક ટોચ સુધી પહોંચવાને લાયક થાય, પણ, જે  દેહને જ પોતે હોવાનું માને, એને કોઈ શાસ્ત્ર દાદ નથી દેવાનું.

એવા દેહાધ્યાસીને શાસ્ત્રો સાચો શૂદ્ર કહે છે, ને પશુ પાસેથી લેવાય તેવી એની પાસેથી શારીરિક વેઠ જ લેવી ઘટે છે. પરંતુ, જે પ્રાણોપાસના દ્વારા બીજો જન્મ લે છે. ને દેવોનું રહસ્ય સમજે છે, તે દ્વિજ છે, ને એને કર્મકાંડનો અધિકાર છે, જેને એવો બોઘ મળે છે, કે તું દેહ નહિ પણ પ્રાણાત્મા છે. તે ભલે દેહો બદલે, પણ એનો (34/76) જીવ એનો એ, અમર રક્ષા કરે છે. ગાયત્રી મંત્ર એ સૂર્યરૂપી મહાપ્રાણની ઉપાસનાનો હોવાથી, દ્વિજને એ મંત્ર અપાયો છે. ને પોતે આ દેહથી પૃથક એવો દેવ હોવાનું એને શિખવાય છે. ત્યાંસુધી, એ પશુ છે. પ્રાણાત્માની ઉપાસના, એ જ કર્મકાંડ છે. ને મનુષ્યને એ પશુ કરતાં એક મેડો વધારે ઊંચું પદ અપાવે છે. એ પુણ્ય-પાપ ધર્મ-અધર્મ વગેરે ને વિચારે છે, ને સદાચારી રહેવા પ્રેરાય છે. કર્મકાંડમાં, દંપતિ સાથે મળીને ધર્મકર્મો કરે છે. તે ખરૂં જોતાં, મહાપ્રાણરૂપી અગ્નિમાં પોતાના અલ્પ પ્રાણોને હોમીને, જે દેવતાને નામે આહુતિ આપે, તે પોતે દેવના પ્રાણ સાથે એક થવાનો ભાવ કરે છે, એમ, હોમ હવનનો એવો હેતુ સમજીને બધું કરવું જોઈએ. એવી રીતે યજ્ઞયાગ આધ્યાત્મિક રસાયમની ભઠ્ઠી છે. એમાં વેદોના મંત્રોચ્ચાર થાય છે. ઋગ્વેદી આચાર્ય “હોતાં” યજુર્વેદી “અધ્વર્યુ” સામવેદી “ઉદગાતા” ને એ બધા ઉપર દેખરેખ રાખનારો બ્રાહ્મણ “બ્રહ્મા” કહેવાય છે. તેમાં પાંચમો “યજમાન” હોય છે.

તે પછી, મહાપ્રાણનું આવાહન થાય છે, કેમકે અગ્નિમાં હોમાયેલું આરોગનાર એ સૂક્ષ્મ પ્રાણ છે. યશનો હેતુ એ છે, કે અને નિમિત્તે, મનમાંથી અસુરરૂપી બધા જ બૂરા વિચારો, સંકલ્પો, ને વૃત્તિઓ દૂર થાય, ને શુભ, કલ્યાણકર, દેવરૂપ સંકલ્પોનો વિજય થાય. ( એ વગરનો યશ, નર્યું ધતિંગ છે.) બુદ્ધિમાન મનુષ્ય જરા વિચાર કરે, તો તે સમજી જાય, કે મન રૂપી ગઢને, દેવો બધા અસુરો ઘેરો ઘાલે છે. એમાં અસૂરો જીતશે, તો જીવની કમબખ્તી છે. ને દેવો જીતશે, તો જીવની ખુશહાલી છે.

કર્મકાંડમાં દેવોને જીતાડવાના મોટા મોટા જબરા ઉપાયો, બતાવેલા છે. પણ ઈશ્વરની સહાય વિના મનને જીતવું અતિ કઠણ છે. વેદોનું મુખ્ય વિધાન, જ્યોતિષ્ઠોમાં, અર્થાત્ પ્રાણની ઉપાસનાં છે. પ્રાણબળ વડે જ મનની અનિષ્ટ વૃત્તિઓ ઉપર કાબૂ આવી શકે છે. “પ્રાણ જ હું છું, હું પ્રાણ જ છું.” એવો નિશ્ચય કરવો, એ પ્રાણોવાસના છે. જે પ્રાણાત્માને ઓળખે, તે બૂરાં કામો ન કરે. આજે પશ્ચિમના ભણતરો એ, આ પ્રાણ – ઉપાસનાનો, દાટ વાળ્યો છે. ને બધાને શરીરના પૂજકો બનાવી દીધા છે.

આ બધી મારી ગપો નથી. યજુર્વેદના બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના અધ્યાય ૧ ના બ્રા. ૩ ને “ઉદગીય બ્રાહ્મણ” કહે છે. તેમાં લખ્યું છે. (35/76) કે પ્રજાપતિનાં બે સંતાન છે, એક દેવો, ને બીજા અસુરો. એમાં દેવોની સેના નાની, ને અસુરોની મોટી છે. (મનરૂપી પ્રજાપતિનાં બે સંતાનો, સદવૃત્તિઓ, ને અસદવૃત્તિઓ – એનું આ રૂપક છે.) સૃષ્ટિનાં આરંભે એ બે સેનાઓ વચ્ચે ધીંગાણું થયું. અસુરોએ, દુનિયાની તથા દેહની જાતજાતની લાલચો વડે મનને લોભાવ્યું. દેવોએ એને સત્કર્મોદાસ, મળતા સ્વર્ગ વગેરે પરલોકનાં ભોગ બનાવ્યા. બંને પક્ષોએ તે માટે જાતજાતની વિદ્યાઓ અને ચાલચલગતો જમાવી જોઈ. છેવટે દેવો એવા વિચાર ઉપર આવ્યા, કે આપણે જ્યોતિષ્ઠોમાં યાગ કરીએ, ને તેમાં ઉદગીથના પ્રયોગ વડે સુરોને જીતીએ.

એમણે વાણીને કહ્યું, કે અમારે માટે ઉદ્ગાયન કરો. વાણીએ દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું. પણ વાણીના જે ભોગ છે, તે એમને માટે ગાયા. ને સુંદર વાણી પોતાને માટે ગાઈ. અસુરોને લાગ્યું કે આ લોક આ ઉદગામાને લીધે આપણને જીતી જશે. તેથી એમણે વાણીને અડીને એને પવિત્ર કરી દીધી. તેથી, વાણી બોલવા જેવું. ને ન બોલવા જેવું યે. બોલતી થઈ ગઈ છે.

પછી દેવોએ નાકને કહ્યું કે અમારે માટે ઉદગાયન કરો, એણે કહ્યું, બહુ સારૂં. પછી એણે દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું. પરંતુ એણે નાકના ભોગ એમને માટે ગાયા. ને જે સારૂં સારૂં સુંઘવાનું હોય, તે પોતાના માટે ગાયું, અસુરોએ જાણ્યું, કે આ ઉદગાતાને લીધે આ લોકો અમને જરૂર જીતી લેશે. તેથી તે નાકને અડ્યા, તેથી, નાક સારૂં, ને ખરાબ, બધું સુંઘતું થઈ ગયું છે.

પછી આંખોને કહ્યું કે અમારા માટે ઉદગાયન કરો. આંખ કહે, વારૂ. પછી એમણે દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું, પણ આંખના ભોગ એણે દેવો માટે ગાયા, ને જે સારૂં સારૂં દેખવાનું હતું તે પોતાને માટે ગાયું. અસુરોએ જાણ્યું કે આ ઉદગાતાને લીધે આ લોક આપણને જીતશે. તેથી એ ઉડીને આંખને અડક્યા, તેથી, આંખો સારૂં ને ખરાબ, બધું જોતી થઈ ગઈ.

પછી એમણે કાનને કહ્યું, કે અમારે માટે ઉદગાયન કરો, એમણે કહ્યું ઠીક. એમણે દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું, પણ કાનના ભોગ એમને માટે ગયા, ને સારૂં સારૂં સાંભળવાનું પોતાને માટે ગાયું. અસુરો સમજી ગયા, કે આ લોકો આ ઉદગાતા વડે અવશ્ય આપણા ઉપર જીત કરશે. તેથી એમણે ઉઠીને કાનને સ્પર્શ કર્યો. તેથી, કાન સારૂં ને ખરાબ, બંને સાંભળતા થઈ ગયા છે. (36/76) પછી એમણે મનને કહ્યું કે અમારે માટે ઉદગાયન કરો. મને કહ્યું, ભલે. એણે દેવો માટે ઉદગાયન કર્યું, પણ મનના ભોગ એણે દેવો માટે ગાયા, ને જે સારા સારા વિચારો કરવાના હતા, તે પોતાના માટે ગાયા. અસુરોને ખાતરી થઈ, કે દેવો આ ઉદગાતા વડે અમારા ઉપર વિજય મેળવશે, તેથી, એમણે મને સ્પર્શ કર્યો. તેથી મન સારા ને નરસા, બંને પ્રકારના વિચારો કરે છે. એવી રીતે, દેવોએ જે જે વ્યક્તિગત દેવોને પોતાના ઉદગાતા એટલે કે આગેવાન બનાવ્યા, એ બધાને અસુરોરૂપી નકારી વૃત્તિઓએ અભડાવી મૂક્યા. તેથી, આજે પણ, એ સર્વમાં સારૂં ને નઠારૂં, ઉભય પેસી ગયાં છે, એ દેખીતું છે.

છેવટે દેવોએ શુદ્ધ પ્રાણને કહ્યું કે તમે અમારે માટે ઉદગાન કરો. એણે કહ્યું, બહુ સારૂં. પછી એણે દેવો માટે ઉદગાન કર્યું. અસુરોને લાગ્યું, કે આ ઉદગાતા મારફત આ દેવો આપણને જીતશે, તેથી, એ આસુરી વૃત્તિઓ ઉઠી, ને પ્રાણ શક્તિને વળગી પડી. પણ એ અસુરો, એમ અડકતાની સાથે એવા તો તૂટી ફૂટી ગયા, કે લોખંડની મુસળી પથરા ઉપર પટકાય, ને જેવા એના ભૂક્કા બોલી જાય. એવી રીતે દેવોનો જય થયો, ને અસુરોનો પરાજય થયો.

એ બતાવે છે, કે શુદ્ધ પ્રાણ (એક એવી તટસ્થ “એનર્જી”) શક્તિ છે, કે જેનામાં બુરાઈનો પ્રવેશ નથી, અસુરો એના ઉપર જરાયે ફાવતા નથી, ને ને અડકતાં જ તેમનો નાશ થાય છે. જે કોઈ પ્રાણાત્માના આ સ્વભાવને જાણે, — એટલે કે પ્રાણબળનો સદઉપયોગ કરી જાણે, એના દુશ્મન એનાથી હારી જાય છે.

પછી દેવો વિચાર કરવા લાગ્યા, કે આ ઈંદ્રિય દેવોમાંનાં કોને અગ્રેસર કરવા પડે, આપણે અસૂરો ઉપર જીત મેળવી ગયા – શક્યા. એમની ખાતરી થઈ, કે એ શુદ્ધ પ્રાણ જ છે, ને પ્રત્યેક (ઈંદ્રિયશક્તિ) નો પ્રાણ જ સાર છે, ને એજ એનો આત્મા (સ્વયં અસ્તિત્વ) છે. તેથી, પ્રાણને આંગિરસ (સર્વ અંગોનો રસ) કહે છે.

પછી એ ઇંદ્રિયસ્થ દેવોએ વિચાર્યું, કે આ દેવને “દૂ પણ કહેવાય છે, કેમકે મૃત્યુ છે, ને પાપ એનાથી દૂર ભાગે છે. જે કોઈ “હું આ દેહ નહિ, પણ પ્રાણ જ છું.” (37/76) એવું હું-પણું કરે છે, તેનાથી મોત ને પાપ દૂર નાસતાં ફરે છે. એમ મહાપ્રાણમાં નિષ્ઠા રાખીને આ ઈંદ્રિયોએ મૃત્યુ અને પાપથી છૂટકારો મેળવ્યો. એ બધાંના પાપો ઉપાડીને એ મહાપ્રાણે દેહાધ્યાસી લોકોમાં ફંગોટી દીધાં. એવા દેહાધ્યાસીઓ માણસ જાતમાં ઘણાયે મળે છે, કે જે પ્રાણ તો ધારણ કરે છે, પણ એની ખૂબીઓને નથી જામતા. એ અંત્યજ કહેવાય છે, કેમ અંત એટલે સીમા. જે લોક માણસાઈમાં નહિ પણ માણસાઈને છેડે (પશુતાની નજીક) જન્મેલા હોય, તે અંત્યજ છે, એ બધા પિતૃકર્મમાં ફસાયેલા રહે છે, ને એવા અંત્યજો સાથે, પ્રાણમાં અહંતા કરનારા દ્વિજો કશો વ્યવહાર સંબંધ ન રાખે, જેમ પશુ સાથે ન રાખે, તેમ, પછી, પ્રાણે પોતાને માટે આહારનું ગાન કર્યું. તેથી, જે કંઈ છે, તે બધું જ પ્રાણનો આહાર છે, ને પ્રાણ એ સર્વ ને ખાય છે, તેથી યમરાજા એજ છે. ત્યારે ઈંદ્રિયો કહે, તમે તો બધું જ ખાઈ ગયા, હવે અમારૂં શું ? પ્રાણે કહ્યું, તમે બધાં મારામાં જામી પડો. ને મારામાં જ હું ભાવ કરો, તેથી, એ બધી એનામાં પેસી, ને બેસી ગઈ. તેથી, બધી ઈંદ્રિયોનું અસલ પોતીકું રૂપ, પ્રાણ છે, ને એ, તે બધાનો પિતા છે. તેથી, આપણે જે કંઈ ખાઈએ છીએ, તેનાથી જ્ઞાનેંદ્રિયો તથા કર્મેંદ્રિયો ધરાઈ જાય છે. જે કોઈ પોતાનો પ્રાણાત્મા જાણે છે, ને શરીર નહિ, તે બધાને ઈશ્વર બનીને બધામાં જીવે છે.

(પ્રાણરૂપે પોતે બધામાં વસતો હોય, એવો ભાવ એને થાય છે.) (હવે, બ્રાહ્મણો જમવા પહેલાં અપોષણ કરે છે, તેનો ભેદ કહે છેઃ) તેથી, એવો જાણકાર પ્રાણોપાસક ( પહેલો કોળિયો ભરતા “પ્રાણાય સ્વહા” એવો ભાવ કરે છે, તેથી) એના પહેલા કોળિયાના એવા હોમ વડે પ્રાણ ધરાય છે. તેથી આંખ ધરાય છે,તેથી આંખની શક્તિ સૂર્ય ધરાય છે, ને આખી સૃષ્ટિ સૂર્યમાં જ વસેલી હોવાથી, સર્વે સૃષ્ટિ તૃપ્ત થાય છે, બીજે કોળીયે વ્યાન તથા એની સાથે કાન, ચંદ્રમા, ને દિશાઓ ( તથા તેમાં વસનારાં સત્વો) તૃપ્ત થાય છે. (ઓમ વ્યાનાય સ્વાહા).

પછી ઓમ્ અવાનાય અવાનાય સ્વાહા એમ કરીને લેવાતે ત્રીજે કોળીયે, અવાન, તથા તેની સાથે વાણી, અગ્નિ (અને તેમાં વસનારા જીવો) તૃપ્ત થાય છે. (ઓમ્ સમાનાય સ્વાહા કરીને, સમાનને આહુતિ ભાવ કરીને) ચોથો કોળિયો ભરતાં, સમાન, મન, મેઘ, અને વીજળી (તથા તેમાં વસનારાં તત્વો) તૃપ્ત થાય છે. અને (ઓમ્ ઉદાનાય સ્વાહા, એવા આહુતિના ભાવ સાથે) પાંચમો ગ્રાસ લેવાથી ઉદાન – પ્રાણવાયુ, અંતરિક્ષ (38/76) આકાશ, તથા તેમાં વસનારાં તત્વો તૃપ્ત થાય છે.

(આ ઉપરાન્ત, ખ્રિસ્તીઓ જમવા પહેલાં “ગ્રેઈસ” બોલે છે. તેમ તેનાં કરતા અત્યંત વધારે ઉન્નતિ ભાવથી, જે અપોષણની ચાર ક્રિયાઓ જમવા પહેલાં કરવાની આપણા શાસ્ત્રમાં છે, તે પ્રાણઉપાસના અર્થાત્ દેવ-ઉપાસના રૂપી યશસ્વરૂપ છે, તેમાંથી પ્રત્યેક જાણવા યોગ્ય છે. ગીતાએ જે કહેલું છે, કે જે યજ્ઞનું શેષ જમે, તેનું ભલું થાય છે. ને જે પોતાના પેટ માટે રાંધે ને જમે, તે ચોર છે, પાપી છે, તે આ અર્થમાં છે, સર્વને સમર્પણ કરીને, પછી પોતાની કાયાને નિમિત્તે કોળિયો ભરવો, એવો ભાવ આપણે કરવાનો હોય છે. પરંતુ, ઈશ્વરની પૂજા એ પ્રાણની ઉપાસના છે, ને એ જ કર્મકાંડ છે. એ હકીકત, અપોષણ કરનારા અથવા પૂજાપાઠ વગેરે કરનારા, કે પોતાને ભક્ત માનનારા પણ, કેટલા જાણે છે?

હોમહવનનો આત્મા, આવો યજ્ઞભાવ છે. ને સંપૂર્ણ જીવન એ રાહે વીતે, એ એનો સંકેત છે.)

ટૂંકામાં, વ્યક્તિનિષ્ઠ દેવો, ને દેવલોકનાં દેવો, એક સ્વરૂપ છે. ને એમનો પરસ્પર સીધો સંબંધ તથા એકપણું છે. તેથી, સરવાળે, પ્રાણી- પશુ, દેવોને આખી સરજત, પ્રાણમય, ઈશ્વરમય, એક જ વિરાટપુરૂષનાં અંગો છે. તેથી મન તથા ઈંદ્રિયોનો જે દૂરુપયોગ કરે છે, તે સમગ્ર વિશ્વનો અપરાધી હોઈ, “દેવો” અને વિરાટાત્મા ઈશ્વર તરફથી એને યોગ્ય સજા મળ્યા વિના નથી રહેતી. એ કર્મકાંડનો ન્યાય છે. સર્વ કર્મ – અનુષ્ઠાનો ( તેમ જ આજનાં પ્રાકરનાં દુન્યવી સેવા – સત્કર્મ રૂપી યજ્ઞો) ની જડ “હું પ્રાણાત્મા છું.” એવા ભાવમાં રહેલી છે. એવી શ્રદ્ધા વગર જે કર્મકાંડ કરે , તે પિતૃલોકને પામે, દેવલોકને નહિં.

કોઈ વળી એમ કહે છે, કે એવો ભાવ, મનમાં હોય, એ પૂરતું છે. ને જીભ વડે એવું કહેવા – કરવાની કંઈ જરૂર નથી. પણ એ વાત ખોટી છે. એ ભાવ સિંહગર્જના વડે પ્રકટ થવો જોઈએ, વેદોમાં એક પ્રસંગ છે, કે મહાન ઋષિઓના એક યજ્ઞમાં બ્રહ્મદત્ત શ્યેકિતાનિય નામના મહા બ્રાહ્મણ ઉદગાતા હતા, ત્યારે, યજ્ઞનો સોમરસ પીતે એમણે સિંહસમાન ગર્જના કરીને પોતાની શ્રદ્ધા બાપોકાર જાહેર કરી હતી, કે “હું પ્રાણાયામ છું, શરીર નહિ. જો એ પ્રાણાત્મા સ્વરૂપે ઉદગાન ન કર્યું હોય, તો આ સોમરસ મને બ્રહ્મલોકમાંથી નીચે પટકી દેજો?” વેદોને કહેવાનો આશય એ છે. (39/76) કે જો કર્મકરનારનાં શ્રદ્ધા અને કર્મ દ્રઢ ન હોય, તો એ મોતનો મસાલો બની જાય છે. વેદોને નહિ જાણનારા સામાન્ય આસ્તિક લોકો માટે જરૂરી છે, કે તેઓ આવી પ્રાણનિષ્ઠાને વાણી-વડે પણ દ્રઢ કરતા રહે, કે હું દેહ નથી, માત્ર માણસ નથી, પણ પ્રાણાત્મા છું. પ્રજાપતિનું સંતાન છું.

(કર્મકાંડના પ્રકરણના અધ્યાય ૨થી ૯ સુધીના આ સારનું આપણે ટાંચણ કર્યું. તેના ઉપસંહારરૂપે, અધ્યાય ૯ ના છેલ્લા ત્રણ ફકરાનો બાબજીનાં શબ્દોમાં અનુવાદ કરીએ.)

૧૦૯ —- પરંતુ, અમે ચેતવણી આપીએ છીએ કે, કર્મકાંડ વડે ઘણી ઉન્નતિ સધાય છે. છતાં, અંતે, એ પણ નાશવંત છે. નિત્ય નથી. કેમકે, ક્રિયાવડે જે થઈ શકે, તે બધું છેવટમાં નાશવંત જ હોય છે. પુણ્યો વડે પ્રાપ્ત કરવાના લોક પણ, પુણ્ય કર્મ વડે બને છે, તેથી તે યે, અમર નથી, અમૃત નથી, (દુઃખમય છે.)

૧૧૦—- આ ઉન્નતિ નિત્ય તથા સત્ય નથી, તેથી વેદ ભગવાન, અંતમાં એની સખ્ત નિન્દા કરે છે, ને મનુષ્યને પ્રસાદ તરફ બોલાવે છે, કેમકે, કર્મકાંડમાં પાર વિનાની મહેનત-મજુરી છે, ને તેમાં જેવું કરે, તેવું પામવાનું છે.—- આ કારણે, અંતમાં, વેદ (મુમુક્ષને) કર્મમાં ઉત્તેજન નથી આપતા, બલકે એને કર્મની લપથી વારે છે, કે જેથી, જ્ઞાનમાર્ગની પ્રસન્નતામાં અધિકારપૂર્વક સામેલ થઈને, એ પરમેશ્વરના મુખ્ય પરમાનંદ રૂપ સુખમાં પ્રવેશ પામે.

૧૧૧—- આ વિદ્યાનો મોટો મહિમા એ છે કે, નિજ સ્વરૂપાનુંભવનો મુખ્ય આનંદ એના સાધકને રોકડો, અહીંનો અહીં, પ્રાપ્ત થઈ જાય, અને (કર્મકાંડવાળું) સત્યસંકલ્પપણું તથા સત્યકામપણું તો, મર્યા પછી, છાયાની જેમ, એની પાછળ ચાલ્યાં જ આવે. તેથી, અમે પણ, કર્મકાંડ સમાપ્ત કરીને , અમારા પ્રિય શિષ્યોને પ્રસાદની સ્થિતિમાં વધારવા નિમંત્રીએ છીએ…

સમાપ્ત

(40/76)

।। ૐ ।।

બીજો ઉપદેશઃ જ્ઞાનકાંડ

પહેલો અધ્યાય

(૧) પાછલા ઉપદેશમાં આપણે ઈંદ્રિયોના અસલ સ્વરૂપ વિશે સારી પેઠે લખી ચૂક્યા છીએ. એ ઈંદ્રિયોનાં ખાસ ખાસ કાર્યો પણ આપણે કરી ચૂક્યા છીએ, કે આંખ દેખે છે, કાન સાંભળે છે, જીભ ચાખે છે, મન વિચારે-સમજે છે, હાથ વડે પકડે છે, પગ ચાલે છે, વાણી બોલે છે, પ્રાણ ખેંચે છે, અપાન બહાર કાઢે છે, વ્યાન રોકે છે, સમાન પકડે છે, ને ઉદાન કંઈનું કંઈ કરી નાંખે છે.

(૨) આ ઈંદ્રિયો જ્યારે સાથે મળીને શરીરમાં કામ કરે છે, ત્યારે એને સામુદાયિક દ્રષ્ટિએ “મનુષ્ય” કહેવામાં આવે છે, ને એ (ઈંદ્રિયો) ની પ્રવૃત્તિ જ વાસ્તવમાં મનુષ્યની પ્રવૃત્તિ કહેવાય છે. બહારને  લગતું કામ કરતી એ ઈંદ્રિયો, જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો કહેવાય છે, અને જે અંદરના (મનોમય) કામો કરે છે, તે અંતઃકરણ કહેવાય છે. (અંતઃ એટલે અંદરની પ્રવૃત્તિઓ, તેનું કારણ, એટલે સાધન, એ અંતઃકરણ.)

(૩) એ ઈંદ્રિયો જ ખરૂં જોતાં, બધા કામધંધા કરે છે, તેથી ખરી કર્તાભોક્તા એજ છે. કેમકે એ તો ન્યાયની વાત છે, કે જે કરે, તે જ પામે, એ કારણે, કર્મકાંડમાં, એ (ઈંદ્રિયો) ની જ ખાસ કાળજી રખાય છે. તેથી આપણે પહેલાં ઉપદેશમાં એનું વિસ્તારે વર્ણન કર્યું છે.

(૪) એટલું સમજી લ્યો, કે જે કંઈ કામકાજ થાય છે, તે કોઈને કોઈ પ્રકાશને આશરે જ થવા પામે છે. અંધારાના આશરે નહિ. બલ્કે જ્યારે અંધારૂં થઈ જાય છે, ત્યારે બધા કામધંધા તરત બંધ કરવા પડે છે. ઈંદ્રિયોનાં બધાં કામકાજો જે જ્યોતિના પ્રકાશમાં થવા પામે છે, એ આત્મજ્યોતિ છે, એનું વર્ણન આપણે કર્મકાંડમાં નથી કર્યું, કેમકે, એ જ્યોતિ, કર્મકાંડની પ્રવૃત્તિઓથી અલગ, તથા અભોક્તા, (એ પ્રવૃત્તિઓની) સાક્ષીમાત્ર છે, કર્મકાંડ સાથે એ (આત્મજ્યોતિ) ને કશું લાગતું વળગતું નથી.

(૫) એ આત્મદેવના પરિચય ઉપર જ કૈવલ્ય (જીવતાં જીવત થતાં સંપૂર્ણ) મોક્ષનો બધો આધાર છે. તેથી, એનો ઉલ્લેખ જ્ઞાનકાંડમાં થાય છે, મતલબ, કે, જે વિદ્યાદ્વારા આ આત્મજ્યોતિનો પરિચય થવા પામે છે, એનું નામ જ્ઞાનકાંડ છે. એ જ્યોતિ જ પરમેશ્વરનો મુખ્ય આનંદ છે. એજ જ્ઞાનીજનોનું પરમ ધામ છે. એને જાણીને જ, (મુમુક્ષુ) પ્રસાદમાં પ્રવેશ પામે છે. (41/76) એની ઓળખાણ વડે, સમસ્ત ઈશ્વરીય શક્તિઓ સાધકને એમને એમ (સાવ મફતમાં) આવી મળે છે. (કે જેને માટે લોકો કર્મકાંડની આટઆટલી નાહકની મથામણને કડાકૂટ કરી મરે છે.)

(૬) આ આત્મજ્યોતિ, ખરૂં પૂછો તો, બધાંની અંદર વસે છે. પરંતુ, એ બહારનાં જાતજાતનાં અજવાળામાં છૂપાઈ રહેલી હોવાને કારણે એ સહજે દેખવામાં નથી આવતી. વળી, બહારનાં અજવાળા અનેક છે, ને તેમાં એ એકલું અંતર-અજવાળું, ગુપ્ત વાસ કરે છે. અજાણ માનવી, બહારના પ્રકાશોને જોવા સાથે એને પણ જોતો હોવા છતાં, તે એને ઓળખી શક્તો નથી. તેથી,એ મહામોટા પ્રસાદ (ઈશ્વરીય કૃપા) થી વંચિત રહી જાય છે.

(૭) બહારની જ્યોતિઓમાં, મોટામાં મોટી પ્રસિદ્ધ જ્યોતિ સૂર્ય છે. કેમકે, જ્યારે સૂરજ ઉપર આવે છે, ત્યારે મનુષ્ય (નિંદ્રાથી) ઉઠે છે, સૂર્યની હાજરીમાં માણસ પોતાનાં કામ સારી રીતે કરે છે. તેથી, સૂર્ય માણસની જ્યોતિ છે.

(૮) સૂર્ય ન હોય ત્યારે, માણસની જ્યોતિ ચંદ્ર બને છે, કેમકે, સૂર્યનાં અજવાળાની જેમ જ, માનવી એને અજવાળે કામ કરે છે. અને જ્યારે ચંદ્રમા પણ નથી હોતો ત્યારે, દીવડો એનો પ્રકાશ બની જાય છે, કેમકે, દીવાને અજવાળે પણ માણસ પોતાનું કામ એવી જ રીતે કરી શકે છે. જ્યારે દીવો પણ ન હોય, ત્યારે વાણી એનું અજવાળું બની જાય છે. કેમકે અંધારી રાતે, જ્યારે હાથ સુજણું પણ નથી હોતું, ત્યારે માણસને જ્યાં બોલાવવામાં આવે, ત્યાં એ જઈ પહોંચે છે. અથવા, જ્યાં કોઈ કૂતરૂં ભસતું કે ગધેડું ભૂંકતું હોય ત્યાં તે અવાજ ને આધારે એ પહોંચી જાય છે.

(૯) વાણી મનુષ્યનાં અજવાળા તરીકે લોકમાં જાણીતી નથી. તોયે, પ્રકાશની જે ખાસીયત છે, તે, એનામાં પણ આપણને મળી શકે છે. કેમકે, સૂર્ય, કે ચંદ્ર, કે દીવાનાં અજવાળાં નેત્રને પ્રકાશ આપીને હ્રદયમાં (સમજદારી રૂપે) વિવેક, વિચાર ઉપજાવીને, એને પોતાના જે હોય તે કામધંદામાં જોડે છે, તેવી જ રીતે, વાણી પણ, માનવીના કાનમાં પ્રકાશ આપીને, એની બુદ્ધિમાં યોગ્ય વિવેક ઉપજાવીને, એને કામકાજે લગાડે છે, તેથી , માણસનું એ પણ એક અજવાળું છે.

(૧૦) એવી અપ્રસિદ્ધ જેયોતિ માત્ર વાણી જ નથી, પણ નાકની (42/76) સૂંઘ, સ્વાદની સૂઝ ને ત્વચાનો સ્પર્શ, એ સર્વ પણ માનવીનાં અજવાળાં છે, કેમકે, એ જ્યોતિઓ પણ, નાક, જીભ અને ત્વચાનાં પ્રકાશ ઉપજાવતી, બુદ્ધિમાં વિવેકનો ઉદય કરે છે, અને માણસને કામકાજ માટે તૈયાર કરે છે. તે ઉપરથી આપણને ખબર પડે છે કે, જે કોઈ વસ્તુ, કોઈપણ રીતે, માણસના મનમાં વિવેક ઉત્પન્ન કરીને એને કામે લગાડી શકે છે, તે એનું અજવાળું બની રહે છે.

(૧૧) એટલું સમજી લ્યો, કે બ્રાહ્મ બાહ્ય સાધનો રૂપી, એટલે કે કિરણો રૂપી બાહ્ય ઈંદ્રિયો ઉપર પોતાનો પ્રકાશ પાડીને, આ બધી જ્યોતિઓ, માણસના મનને ચાલતું કરે છે. એવાં બાહ્ય સાધનોની ગેરહાજરીમાં ઈંદ્રિયો અંતઃકરણને, એટલે કે વિવેકના સાધનરૂપ મનને નથી કરી શકતી, તેથી, એ (સૂર્ય, ચંદ્ર, દીપક, વાણી, ઘ્રાણ વગેરે જ્યોતિઓ.) માત્ર બાહ્ય જ્યોતિઓ છે. પરંતુ, ચિત્તમાં સ્મૃતિ તથા વિચાર સ્ફૂરતાં, માણસનું મન પોતાની મેળે સળવળી ઉઠે છે. ત્યાં, તે એ બાહ્ય જ્યોતિઓના લીધે નહિ, પરંતુ, જે અંદરની જે આત્મજ્યોતિ છે, તેના વડે કરીને સચેતન બને છે. કેમકે આપણે જ્યારે વિચારીએ કે મારે અમુક વસ્તુનો વિચાર કરવો છે, ત્યારે, આપણા મનને પેલી આત્મજ્યોતિનો પ્રકાશ મળી શકે છે. તેના વડે વિચાર કરવાનો વિવેક એને સાંપડે છે, અને ત્યારે, એ આંતરિક પ્રવૃત્તિ કરી શકે છે.

(૧૨) એ આંતરિક ઉજાસનો ખરેખરો અનુભવ આપણને સ્વપ્નમાં થાય છે, કે જ્યારે આપણે સ્વપ્નની દુનિયામાં સહેલ કરતા હોઈએ છીએ. કેમકે, તે વખતે, નિદ્રાને લીધે, બાહ્ય ઈંદ્રિયો નિશ્ચેષ્ટ હોય છે. ત્યાં નથી સૂર્ય તપતો, નથી ચંદ્ર પ્રકાશતો, નથી તારા ચમકતા, દીવોયે ત્યાં નથી હોતો, તેમ વાણી વગેરે બાહ્ય જ્યોતિઓ પણ ત્યાં વિદ્યમાન નથી હોતી. ને તેમ છતાં, પોતાની આત્મજ્યોતિમાં આપણે એક વિચિત્ર સ્વપ્નસંસાર દેખીએ છીએ, અને બહારનાં અજવાળાં વડે કરતા હોઈએ છીએ, એવી જ પ્રવૃત્તિઓ, આપણે તેમાં પણ કરીએ છીએ.

(૧૩) આપણે એટલું નક્કી કર્યું, કે ઉપર કહેલા નિયમ મુજબ જેની હાજરીમાં મનુષ્ય પ્રવૃત્તિ કરે છે, એજ એની જ્યોતિ છે. અને સ્વપ્નાવસ્થામાં તો, મનુષ્યની પ્રવૃત્તિ પોતાના આત્મામાંજ થતી સાવ દેખીતી છે. તે ઉપરથી આપણને ખબર પડી શકે છે, કે, માણસનો આત્મા પણ એનો ઉજાસ છે, એની (43/76) જ્યોતિ છે.

(૧૪) અને એ ઉજાસ, બધી જ ઈંદ્રિયોની અંદર વસતો હોવાથી, એ અંતરજ્યોતિ કહેવાય છે. સ્વપ્નકાળે, આપણી આત્મજ્યોતિનાં અજવાળામાં, સ્વપ્ન શરીરના પગ ચાલે છે, હાથ પકડે છે, આંખો ભાળે છે, કાન સાંભળે છે. એ ઘોડા ઉપર સવાર થઈને દૂરદૂરની સફારીઓ કરે છે. દોસ્તોને મળે છે, બજાર જાય છે, વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરીને એ પાછો વળે છે, ને રૂપાળી સ્ત્રીઓ સાથે ચેનચાળા પણ કરે છે, આ બધી ચેષ્ટાઓ માણસની પોતાની આંતરિક જ્યોતિમાં થાય છે.

(૧૫) જાગ્રતકાળે પણ, આપણે એજ આત્મજ્યોતિમાં વર્તતા હોઈએ છીએ, ને ચંદ્ર, સૂર્ય વગેરે તો, એ આત્મજ્યોતિમાં માત્ર ઉપલક સેવા કરે છે. કેમકે, જાગ્રતમાં જો એ (સાનભાન રૂપી) આત્મ-ઉજાસ માણસમાં ન હોય તોયે, ત્યાં એક સમાન અંધકાર જ સર્વત્ર પ્રવર્તે. તેને લીધે, મરણ પામેલા શરીરને તો, બધું અંધારૂં જ અંધારૂં હોય. તેથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, ખરૂં જોતાં, એ જ્યોતિ જ આત્મા છે, ને બહારનાં અજવાળાં, સાચાં અજવાળાં નહિ, પણ માત્ર ઈંદ્રિયોને કામ કરતી કરવાનાં સાધન હોય છે. પરંતુ, સામાન્ય લોકો, વ્યવહારિક દ્રષ્ટિએ, સૂર્ય, ચંદ્ર વગેરેને જ પોતાની (વાસ્તવિક) જ્યોતિઓ સમજે છે.

(૧૬) જ્યારે આપણો આત્મા નેત્ર વગેરેમાં પ્રકાશ પૂરે છે. ત્યારે જ આંખો દેખે છે, કાન સાંભળે છે, નાક સૂંઘે છે, જીભ ચાખે છે, ને કાયાને ઠંડી-ગરમીની ખબર પડે છે. બુદ્ધિમાન લોક, (દેહની) એવી પ્રવર્તમાન સ્થિતિને જાગ્રત અવસ્થા કહે છે. બહારના (લૌકિક) પ્રકાશો તો, એ (ઈંદ્રિયો) નાં કામોમાં સહાયક બને છે, જેવી રીતે કે, ચંદ્ર, સૂર્ય, કે દીવો, ભૌતિક અંધારાને હટાવવા રૂપે સહાયક થાય છે, કે જેથી કરીને આંખો પોતાનું કામ પૂરે પૂરૂં, ને ઠીક ઠીક કરી શકે. તે કારણથી, બધી જ બાહ્ય જ્યોતિઓ પોતપોતાની સેવા બજાવવામાં, આત્મજ્યોતિને અધીન વર્તે છે. (કેમકે બહારનું અજવાળું સરખું હોય, તો તેમાં આત્મજ્યોતિ મનુષ્યને સરખી રીતે પ્રવર્તાવી શકે.)

(૧૭) પરંતુ, પોતાનાં પ્રકાશમાં, આત્મજ્યોતિ એ (બાહ્યપ્રકાશો) ને અધીન નથી હોતી, કેમકે, સ્વપ્નમાં, સ્વપ્નદ્રષ્ટા, વગર-આંખે દેખે છે, વગર-કાને સાંભળે છે, વગર-ચરણે ચાલે છે, ને વગર-હાથે પકડે છે. બાહ્ય પ્રકાશો તો, ઈંદ્રિયોના ચાકર છે, જે ઈંદ્રિયોથી ઘણા વેગળા હોય છે, ને આત્મપ્રકાશ (44/76) સાથે એમનો કશો સંબંધ હોતો નથી. તેથી, આપણને ખબર પડે છે કે આત્મજ્યોતિ પોતાના સ્વરૂપમાં વિરાજમાન, ને સ્વતંત્ર છે, નહિ કે બહારના પ્રકાશોને વશ વર્તનારી.

(૧૮) એ બહારના અજવાળાં, ઈંદ્રિયોની ચાકરી કરે છે, એમને ઉજાસ આપે છે, ને કામે લગાડે છે. પણ એ, નથી પોતાને જાણતો, નથી ઈંદ્રિયોને જાણતાં, તેમ એમને નથી, હોવી. પોતાના દ્વારા થઈ રહેલી સેવાની પણ કશી જાણકારી. તેથી, એ (બાહ્યજ્યોતિઓ) સ્વભાવે કરીને જડ છે, પરંતુ, આત્મજ્યોતિ મનને, મનનાં વિચારો, ઈંદ્રિયોને, તેમજ સૂર્ય, ચંદ્ર, દીપક એ સર્વને, જાણે છે. તેથી એ સ્વપ્રકાશ અને જ્યોતિઓની યે જ્યોતિ છે. સંસ્કૃતમાં એને ચેતન કહે છે.

(૧૯) બહારની જ્યોતિઓને ભાગે, માત્ર ઈંદ્રિયોને કામે લગાડવાનું કામ હોય છે. દેખાવાનું નહિ. જ્યારે આત્મજ્યોતિનું કામ તો, ઈંદ્રિયોને કામે લગાડવાઉપરાંત, એને દેખવાનું પણ છે. (ચેતના વડે જ આંખો પ્રવર્તી, અને દેખી પણ શકે છે, ને બહારનાં અજવાળાં ઈંદ્રિયોને ત્યારે જ પ્રવર્તાવી શકે છે, કે જ્યારે એ ઈંદ્રિયોમાં ચેતનનો સંચાર હોય – નહિ તો બાહ્ય પ્રકાશો ઈંદ્રિયોને પ્રવર્તાવી શકે નહિ.) તે કારણે બાહ્ય પ્રકાશો અધૂરા, ખોડીલા, ને તુચ્છ છે, જ્યારે આત્મજ્યોતિ, પૂર્ણ જ્યોતિ છે. તે ઉપરાન્ત, બહારનાં અજવાલાં વડે થતી પ્રેરણા પણ, નહિ જેવી હોય છે. કેમકે, સૂર્ય, ચંદ્ર, ને દીપક તો, માત્ર આંખોને જ પ્રેરી શકે છે. કાન તથા નાક, વગેરે અન્ય ઈંદ્રિયોને નહિ, જ્યારે આત્મજ્યોતિ, આંખ, કાન, નાક, વગેરે સર્વ ઈંદ્રિયોને પ્રેરે છે. ને એ સર્વ-ને તે દેખે પણ છે. (-એ સર્વની હયાતીનું ભાન પણ, માણસને એ ચેતના વડેજ થાય, અથવા રહે છે.) તેથી, આત્મજ્યોતિ જેવી વ્યાપક (Inclusive) છે, તેવી ઈંદ્રિયો નથી.

(૨૦) આ સિવાય, બીજું પણ એક એવું કારણ છે, કે જેને લીધે આત્મજ્યોતિ, બહારનાં પ્રકાશો કરતાં વધારે ચળકતી છે. તે એ, કે બહારના પ્રકાશો, ગમે તે કારણે પણ, માણસની બાહ્ય પ્રવૃત્તિઓનું કારણ બને છે, એ ખરૂં. તેમ છતાં એ બાહ્ય પ્રકાશો, માણસની પ્રવૃત્તિ થતી હોવા બદલ (આ મારાથી થયું, એવું ) અભિમાન નથી કરતા. જ્યારે આત્મજ્યોતિ (45/76) (રૂપી સાનભાન) ને તો, માણસની પ્રવૃત્તિમાં, કોઈને કોઈ પ્રકારનું અભિમાન રહેતું જોવામાં આવે છે. (કે મેં આ કર્યું, વગેરે). કેમકે જ્યાં સુધી ઈંદ્રિયોને પોતાની ચેષ્ટામાં સ્વાભાવિક (હું પણાનું) અભિમાન ન હોય, ત્યાં સુધી એ નિરર્થક, નકામી રહે છે, (કેમકે ત્યારે એ ચેતનહીન રહે છે, ને બહારનાં ગમે તેવાં ઉગ્ર અજવાળાંને પણ એ દાદ દઈ શકતી નથી.)

(૨૧) જુઓ, જ્યારે આત્મા,મનમાં તેમજ ઈંદ્રિયોમાં (હુંપણાનું) ‘અભિમાન’ કરે છે, ત્યારે જ જાગ્રતની પ્રવૃત્તિઓ બની શકે છે. અને જ્યારે એ ઈંદ્રિયોને પડતી મૂકીને આત્મા માત્ર માણસના મનમાં જ અભિમાન સીંચે છે, ત્યારે, સ્વપ્નની પ્રવૃત્તિઓ શક્ય બને છે, ને સ્વપ્ન – સંસારના ભોગ, (સ્વપ્ન દ્રષ્ટાને) પૂરા પાડે છે. અને જ્યારે એ (આત્મજ્યોતિ – ચેતન) મનમાં પણ ભિમાન (અર્થાત્ ભાન) રાખવાનું છોડીને માત્ર પાંચ પ્રાણોને જ સભાન રાખે છે. ત્યારે માણસને નિદ્રા આવી જાય છે. ત્યારે કેવળ પાંચ પ્રાણો જ કામ કરતા રહે છે. અને જ્યારે આત્મજ્યોતિ જો પ્રાણોમાં પણ અભિમાન પૂરવાનું પડતું મુકે છે, ત્યારે શરીરનું મૃત્યુ થઈ જાય છે.

(૨૨) આવી રીતે વિચાર કરવાથી આપણને ખબર પડે છે કે, જ્યારે આત્મજ્યોતિનું અભિમાન, (ચેતના), ઈંદ્રિયોને વ્યાપે છે, ત્યારે જ  ઈંદ્રિયો કર્તા – ભોક્તા બની જાય છે. ને પોતપોતાની પ્રવૃત્તિઓ કરતી રહે છે, પરંતુ બહારના પ્રકાશો, એ ઈંદ્રિયોના સંચરણમાં, (પોતાપણાનું) અભિમાન નથી કરી શકતા. એ કારણથી પણ, એ (બહારની જ્યોતિઓ) ખોડખાંપણવાળી, ને તુચ્છ છે, જ્યારે આ, (ચેતન આત્મજ્યોતિ) પૂર્ણ જ્યોતિ છે. પેલાં જડ છે, ને આ ચેતન છે.

(૨૩) એક ચેતવણી, — રખે તમે એવું માની બેસતા, કે આપણે જે આત્મજ્યોતિના અભિમાનીની વાત કરી, તે આત્મજ્યોતિનું પોતીકું સ્વાભાવિક હોય છે. એવું નથી. એ અભિમાન તેનામાં આપણે કલ્પી લીધેલું હોય છે. કેમકે, માણસનાં જેવાં જેવાં (પાછળ કરેલાં) કર્મો પોતાનું ફળ આપવા તૈયાર થાય છે. તેવાં તેવાં એ (કર્મોને લગતાં) સ્વાભાવિક અભિમાનો, (એટલે કે અહંકારો) એ ફળભોગની ચેષ્ટામાં પ્રકટ થતાં રહે છે, એ કર્મ સમાપ્ત થતાં, આત્મજેયોતિ, સર્વ પ્રકારના અભિમાનથી મુક્ત એવા પોતાના શુદ્ધ અને પવિત્ર સ્વરૂપે વિદ્યમાન હોય છે. (દા.ત. કોઈને ચિત્રપટ જોવાનો શોખ હોય, ત્યારે ચિત્રપટ જોવાનો વિચાર કરતે તેમજ ચિત્ર જોતે પણ, એના મનને લોભ તથા પોતે ચિત્ર જોતા હોવાના અહંકાર પૂર્વકનું (46/76) સાનભાન એની નેત્ર ઈંદ્રિયોમાં ચમકી ઉઠે છે. પરંતુ, એ કામ, પત્યા પછી, એની આંખો તેમજ તેમાંથી આત્મચેતના, પોતાની શાન્ત, શુદ્ધ, પ્રકૃતિમાં પુનઃસ્થિર થઈ જાય છે.)

(૨૪) જ્યારે માનવીનું (અમુક કોઈ) કર્મ જાગ્રત અવસ્થામાં ભોગવવા યોગ્ય ફળ આપવા માટે ઉપર નીકળી આવે છે, ત્યારે એનું અભિમાન લાગતી વળગતી ઇંદ્રિયોમાં પ્રકટ થાય છે. અને એ ફળભોગ સમાપ્ત થાય, તથા સ્વાનમાં જ ભોગવવા યોગ્ય કર્મો આગળ નીકળી આવે, ત્યારે એનાં ભોગનું અભિમાન ઈંદ્રિયોમાં નહિ, પરંતુ, ફક્ત મનમાં જ ઉદય પામે છે, (અને તે ભોગો એ મનોમય ભોગવી લ્યે છે.) અને જ્યારે જાગ્રત અને સ્વપ્ન, ઉભયના ભોગ સમાપ્ત થાય, ત્યારે એ જીવાત્મા મન વડે પણ અભિમાન રાખતો નથી, કેમકે મન તેમજ ઈંદ્રિયોને સમેટી લઈને એ પોઢી જાય છે. વધારે શું લખીએ? જ્યારે ચાલુ જીંદગીનાં ચાલુ કર્મો ખતમ થઈ જાય, ત્યારે, મનુષ્ય પોતાના પાંચ પ્રાણો (-એટલે કે શ્વાસોચ્છવાસ) નું અભિમાન પણ છોડી દે છે. ને ત્યારે, એ મરણ ને શરણ થાય છે.

(૨૫) આવી રીતના અવલોકનથી તથા અનુભવથી આપણને ખબર પડે છે, કે એનું (એટલે કે આત્મચેતનાનું) અભિમાન પણ, સ્વાભાવિક નહિ, પણ એનામાં કલ્પાયેલું હોય છે. અને એ કલ્પના, માણસનાં કર્મોને લીધે, એનામાં થવા પામે છે. તે ઉપરથી એવું ફલિત થાય છે કે, જેમ સૂર્યનો પ્રકાશ યોગ્ય રીતે ઝીલવા માટે આંખો સ્વસ્થ (નીરોગી) હોવી જરૂરી છે. એવી જ રીતે, માણસના અભિમાનના આવિષ્કાર માટે માણસનાં ભોગ કર્મો હોવાં આવશ્યક છે. (કેમકે એને નિમિત્તે જ એને કર્તા ભોક્તા પણાનું અભિમાન થઈ શકે છે.)

(૨૬) એ દેખીતી હકીકત છે કે, જ્યારે નેત્રો નીરોગી હોય, ત્યારે સૂર્ય એમાં પ્રકાશ પૂરીને એને કાર્યક્ષમ બનાવે છે. એવી રીતે, જ્યારે માણસે ભોગવવાનાં કર્મો ઉદય પામે છે, ત્યારે આત્મજ્યોતિ (ની ચેતના) પણ એમાં (કર્તાપણાના) અભિમાનનો ઉજાસ ઉપજાવીને, એને કામે લગાડે છે, પરંતુ, જો સૂર્યનો પ્રકાશ આંખોને સ્પર્શવા છતાં, તેનાથી પોતે અસ્પૃષ્ટ, ને પવિત્રનો પવિત્ર રહે છે, એવી રીતે, (47/76) આત્મજ્યોતિને પણ, કોઈપણ ઈંદ્રિયોનો ચેપ લાગતો નથી, પરંતુ એ સદાકાળ પવિત્રની પવિત્ર રહે છે.

(૨૭) સંક્ષેપમાં કહેતાં, એ આત્મજ્યોતિમાં કદીક જાગ્રત, કદીક શ્વાન, ને કદીક ગાઢ નિદ્રાની સ્થિતિઓ આવે જાય છે, અને જેવાં જેવાં કર્મોનો ઉદય થાય છે, તેવી તેવી એ મનુષ્યની અવસ્થાઓ, પલટા લેતી રહે છે. અને તેથી પ્રત્યેક, હિલચાલ અને તેનાં બધાજ ફળભોગ, એ આત્મજ્યોતિમાં જ પૂરાં થાય છે.

(૨૮) એટલું જ નહિ પણ, શરીર પડ્યા પછી એ જીવની જે કંઈ પ્રવૃત્તિ થાય છે, એ પણ, એજ આત્મજ્યોતિમાં બનવા, અને પૂર્ણ થવા પામે છે. કેમકે, મરણ પછી, જીવાત્મા દેવયાન કે પિતૃયાનની સડક ઉપર વિચરે છે, કે અધોગતિ પામે છે, ત્યાં (એ બધું) કરનારો, ઉદાન પ્રાણ છે. તો પણ, જેવી રીતે કારીગર ફાનસને અજવાળે કામ કરે છે. તેવી રીતે, એ ઉદાન પણ, ત્યાં એ આંતરિક ફાનસ (આત્મજ્યોતિની ચેતના) ને સહારે જ પોતાની પ્રવૃત્તિ કરે છે.

(૨૯) દેવયાનને માર્ગે એ જીવાત્મા, કર્મકાંડમાં બતાવ્યા મુજબ, અગ્નિ, પછી અગ્નિથી ભડકો અથવા જ્વાળા, અને જ્વાળામાંથી દિનને પામે છે. અને જો પિતૃયાનને માર્ગે જવાનું હોય, તો, પહેલાં ધૂમાડો ને ધૂમાડામાંથી અંધારી રાત એ પામે છે. અને જો અધોગતિ થવાની હોય તો, પહેલાં એની ભસ્મ, પછી માટી, પછી વનસ્પતિ વગેરે બનતો બનતો, છેલ્લે એ નારીનાં ગર્ભમાં પહોંચે છે.

(૩૦) જીવની ગતિ જો દેવલોક તથા પિતૃલોકમાં હોય, તો, એ ત્યાં સોમરાજા કે દેવરૂપ બની જાય છે. અને ભૂલોકમાં માદાના ગર્ભમાંથી પશુપક્ષી કે મનુષ્યની જાતમાં, મર્ત્યલોકના ભોગો (એના કર્મો અનુસાર) એ ભોગવે છે. આ બધી હિલચાલો, લૌકિક કે પારલૌકિક, કે આધ્યાત્મિક, કે આધિભૌતિક, કે માનવીય, કે ઈશ્વરીય, — જે હોય તે, એ બધી, એ જીવાત્માનાં જેવાં કર્મો પોતાના ફળ આપવા ઉદય પામે, તેના ઉપર અવલંબે છે. ને એ બધું કરનારો, ઉદાન પ્રાણ છે, તેથી કરીને, ઈંદ્રિયોને પ્રાણ, ખરૂં પૂછો તો, કર્મોના જ બંધન હેઠળ, કર્તા કે ભોક્તાપણાનો ભાવ ધારણ (48/76) કરે છે. પરંતુ, એમના ભોગ તથા એમની પ્રવૃત્તિઓની પૂર્તિ અથવા સમાપ્તિ, એ આત્મજ્યોતિ (ની ચેતના) ને જ આશ્રયે થાય છે. તેથી આત્મ ચૈતન્ય જ સર્વ પ્રવૃત્તિઓનો આધાર, એટલે કે તેનું અધિષ્ઠાન છે.

(૩૧) એમ ઉર્ધ્વ તથા અધોગતિઓમાં, અથવા તો લૌકીક કે પારલૌકિક (-એટલે કે આ ભવની કે પરભવની) ગતિઓમાં, ઉદાન પ્રાણ જે પ્રવૃત્તિ કરે છે, તે, એ આજ આત્મજ્યોતિના અભિમાન વડે, (એટલે કે તેના વડે જ પ્રેરાઈને,) કરે છે, અને તેના જ અભિમાન જોરે, એને શ્રષ્ટા એવું નામ પ્રાપ્ત થાય છે. (કેમકે, કર્મકાંડની રીતે જોતાં, ઉદાન પ્રાણ જ જીવાત્મા માટે દેવલોકની કે પિતૃલોકની કે મર્ત્યલોકની સૃષ્ટિ પૂરી પાડે છે, ને જીવને માટે જાતજાતનાં દેહો રચે છે. પરંતુ, ખરૂં જોતાં જ્ઞાની જન જાણે છે કે, એ સૃષ્ટા તથા કર્તા જેવો દેખાતો ઉદાનપ્રાણ પણ, પોતાની એ બધી પ્રવૃત્તિ, કેવળ આત્મચૈતન્યના રૂડા પ્રતાપે જ કરી શકે છે. ને તેના વિના, એ માત્ર જડ વાયરો છે.) એજ ઉદાન પ્રાણ, દેવલોકમાં કે પિતૃલોકમાં વિવિધ ઈંદ્રિયો રૂપ થઈને, ઉર્ધ્વગતિના ભોગની પ્રાપ્તિ, અને દેવલોકને ઘટે તેવી પ્રવૃત્તિ કરે છે. અને ત્યારે, ત્યાં પણ, એજ આત્મજ્યોતિના અભિમાનને લીધે, એ ઈશ્વર કે દેવ નામ પણ પામે છે. અને એજ (ઉદાન પ્રાણ), નરલોકમાં કે પશુપંખીઓમાં, ‘જીવ’ નામ પ્રાપ્ત કરે છે. ઉર્ધ્વલોકોમાં અને પરલોકમાં, પુણ્યકર્મોના ફળરૂપે એ સ્વતંત્ર (સ્વાધીન) થાય છે, અને અહીં (મર્ત્યલોકમાં), પાપકર્મોને કારણે એ પરતંત્ર બની જાય છે. (-એવી એવી દેખાતી સ્વાધીનતા કે પરાધીનતા, કેવળ એના પાપ-પુણ્યોનાં ફળને કારણે એને પ્રાપ્ત થતી હોવાનું કર્મકાંડ કલ્પે છે.)

(૩૨) એવી જ રીતે, શું લૌકિક કે શું પારલૌકિક (-એટલે કે આ ભવનું કે પરભવનું) સંસારચક્ર, અનાદિકાળથી, આ આત્મજ્યોતિમાંજ ચાલતું રહ્યું છે, અને પોતે પોતાનાં કર્મો અનુસાર, પ્રાણ, અથવા ઈંદ્રિયો અને પ્રાણ, કદીક પારલૌકિક, તો કદીક લૌકિક ચક્રમાં (-એટલે કે, ઉર્ધ્વ કે અધોગતિઓમાં,) ફેરા ફરે છે. અને એજ જ્યોતિ, સર્વ પ્રવૃત્તિઓનું અધિષ્ઠાન છે, ને (તે સાથે, એ) તે સર્વથી પૃથક, તથા અકર્તા તેમજ અભોક્તા છે. કેમકે, કરવું અને પામવું, એ ખરૂં જોતાં પ્રાણનું અને ઈંદ્રિયોનું કામ છે, આત્મજ્યોતિનું (49/76) નહિ. તેથી, એ અસંગાત્મા છે.

।। ૐ  ।।

બીજો અધ્યાય

(૧) આ  વિવેચનથી એ હકીકત પુરવાર થાય છે કે, (બધી) પ્રવૃત્તિ આત્મજ્યોતિને આશ્રયે – આધારે થતી હોવા છતાં, એ પોતે, (એમાંના કશાની) કર્તા નથી, એટલું જ નહિ પણ, એને એ પ્રવૃત્તિ સાથે, ઉજાસ (આપવા) ઉપરાન્ત, કશો પણ સંબંધ નથી હોતો. જુઓ કે, આપણે બધી પ્રવૃત્તિ કરીએ છીએ, (કેમકે, એનાં પ્રકાશમાં જ આપણે બજાર જઈએ, ને કામકાજ પતાવીને પાછા પણ આવીએ છીએ.) એ પ્રવૃત્તિઓ કરવી, ને એનાં જે લાભ કે હાની હોય, તે ઉઠાવવાં, એ મનુષ્યનો સ્વભાવ છે, એનો પ્રકાશ આપનારા ચંદ્રનો કે સૂર્યનો, કે બીજાનો નહિ.

(૨) પાછલા અધ્યાયમાં આત્મા ‘જ્યોતિઓનો જ્યોતિ’ હોવાનું આપણે સિદ્ધ કર્યું છે. અને તે સાથે એ પણ સિદ્ધ કર્યું છે કે, બાહ્ય કે આંતરિક, લૌકિક કે પારલૌકિક, માનુષી કે ઈશ્વરીય, બધીજ પ્રવૃત્તિઓ, આ આત્મજ્યોતિમાંજ સિદ્ધ થઈ શકે છે. તથા કર્તા ભોક્તા તો, પ્રવૃત્તિના યંત્ર અથવા સાધનરૂપ ઈંદ્રિયો અને પ્રાણજ છે. તેથી, કરવું, અને કર્યાનું પરિણામ પામવું, એ તેમનો ધર્મ છે, આત્મજ્યોતિનો નહિ. એટલું જ નહિ પણ, એ આત્મજ્યોતિ તો, અકર્તા, અભોક્તા, નિત્ય મુક્ત, અસંગાત્મા છે.

(૩) આ વાતની સ્પષ્ટતા કરવા માટે આપણે એક ઉદાહરણ લઈએ, ને પછી, તે વાતને એ દ્રષ્ટાન્ત સાથે ઘટાવીયે, કે જેથી, સંસ્કૃત નહિ જાણનારાઓ માટે, સૂક્ષ્મ વિચાર કરવામાં સરળતા થાય. એક કલ્પના કરો, કે કોઈ એક રાજદરબારમાં રાતને સમયે નાચમુજરા અને ખેલતમાશા ચાલે છે.

(૪) ત્યાં એક વિશાળ રાજમહેલ છે, તેમાં આ ખેલતમાશા ચાલે છે. એ ખંડમાં એક ખૂણામાં એક દીપક ગોઠવેલો છે. એમાં બત્તી પ્રજ્વળે છે. એક સિંહાસન ઉપર મહારાજા વિરાજે છે, અને એના દરબારીઓ યથાસ્થાન પોતપોતાને આસને  (50/76) બેઠા છે. એમની સામે એક કંચની અભિનય કરે છે, ને નાચે છે. ગવૈયા તથા સાજીંદાઓ, એને પોતાના તાલ ઉપર નચાવે છે, અને કંચની પણ, જે તાલે તેઓ નચાવે, તે તાલે નાચે છે.

(૫) આ ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ થાય છે, કે ગાનારા-બજાવનારા જેમ નચાવે, તેમ કંચની નાચે છે, એ જ્યારે તાલમાં નિયમ અનુસાર નાચે છે, ત્યારે રાજા તેમજ દરબારીઓ પ્રસન્ન થાય છે. ત્યારે પણ એ બેસુર કે બેતાલ થઈ જાય છે, ત્યારે બધા ખિન્ન થઈ જાય છે, અને સર્વ સમય, એ કંચની, એ ગાયકો, એ રાજા, એ દરબારીઓ, અને એ દીવાનખાનું – એ સર્વને, પેલો દીપક પ્રકાશ્યા કરે છે, અને બધો ખેલ તમાશો, કેવળ એને આશરે ચાલે છે. (કેમકે, જો એ બત્તી ગુલ થઈ જાય, તો ખેલ પણ ખતમ થઈ જાય,) તો પણ, એ દીપક પોતે, નથી કોઈ નાચ ગુજરા કરતો તેમ એ તમાશા અંગે, નથી કરતો લગીરે હરખ, તેમ નથી નારાજ.

(૬) અને જ્યારે એ નાચનારી અને સભાસદો વિસામો ખાવા બેસે છે, ત્યારે, એ દીપક જેવી રીતે ચાલુ તમાશાને અજવાળતો હતો તેવી જ તટસ્થ, અદાથી, એમના વિશ્રામને પણ એ અજવાળે છે, અને જ્યારે એ બધા અદાકારો (તમાશો કરનારા) અને શ્રોતાઓ ચાલ્યા જાય છે, ત્યારે, એ દીપક (તેવી જ તટસ્થ અદાથી) એ ખાલી ખંડને, તેમજ પેલા બધાની ગેરહાજરીને પણ પ્રકટ કરતો, પ્રકાશ્યા કરે છે. તમાશો તથા તેના પ્રેક્ષકો ત્યાં ન હોવાથી એને કંઈ ખેદ થતો નથી. બલકે, એ સર્વ (ઘટનાઓ) પરત્વે, તે અસંગ રહે છે.

(૭) એવી રીતે, આ ઉદાહરણમાં પણ, આ કાયારૂપી રાજમહેલ છે, કે જેમાં કામકાજ કરનારી ઈંદ્રિયો (દાસીઓ) વસી રહી છે. એના સભાઘરમાં, અહંકાર રાજા ને સ્થાને છે. અને અંદરની ઈંદ્રિયોને અર્થાત્ અંતઃકરણને, એના દરબારીઓ જાણો, બુદ્ધિ ત્યાં નાચનારી અદાકાર (એક્ટ્રેસ) છે. ને બાહ્ય ઈંદ્રિયોને આપણે ગવૈયા-બજવૈયા ગણીએ, બહારની જ્યોતિઓ એમનાં સાજ છે, ને આત્મજ્યોતિ પેલા દીપક રૂપ છે, કે જે, મનરૂપી ઝમ્મરમાં ઝગમગાટ પ્રકાશે છે.

(૮) બાહ્ય ઈંદ્રિયોરૂપી ગવૈયા, બાહ્ય જ્યોતિઓ સાથે તાલસુરનો જેવો મેળ સાધ્યા કરે છે. તેમ બુદ્ધિ નાચે છે, કેમકે, જ્ઞાનેન્દ્રિયો જેવી રીતે ગાય બજાવે છે, તેને અનુસરીને (51/76) બુદ્ધિને (કેવી રીતે નાચવું તેની ગતાગમરૂપી) વિવેક સાંપડે છે, ને એ ચેષ્ટાની પ્રવૃત્તિ કરે છે. જો એનું કામ સારૂં હોય, તો, સભાસદો સહિત અહંકાર આનંદ પામે છે, ને તે જો ભૂલ કરે તો એ બધા નારાજ, ને દુઃખી થાય છે.

(૯) આ બધા ખેલતમાશા, પેલી આત્મજ્યોતિ (ચેતના) માં થાય છે. એ (ચેતના) જેયોતિ જો (ચાલુ) ન હોય, તો, જ્ઞાનેન્દ્રિયો એ બુદ્ધિ, એ કર્મેન્દ્રિયો, એ અહંકાર, બધું વ્યાર્થ થઈ જાય, તેથી, આપણને સમજાય છે કે, એના જ પ્રકાશમાં, ને એનેજ આશ્રયે, એ બધાં પોતાનાં ખેલ તમાશા કરે છે.

(૧૦) આત્મજ્યોતિ જ્ઞાનેન્દ્રિયોને પ્રકાશિત કરે છે, ને ઈંદ્રિયોના હલનચલનને પણ પ્રગટ કરે છે, વળી, સાજરૂપી બાહ્ય પ્રકાશોને એ પ્રકાશિત કરે છે, એવી રીતે, તે બુદ્ધિને પણ પ્રકાશિત – (એટલે કે ચેતનવંતી) કરે છે. અને બુદ્ધિ જેવા જેવા વિચાર કરે છે, ને જેવું જેવું સમજે છે, તેને પણ એ પ્રકાશિત કરે છે.

(૧૧) અને વળી, બુદ્ધિની પ્રવૃત્તિથી અહંકાર હર્ષ કે શોક પામે છે, તેને પણ, અને સાથે સાથે હર્ષશોક કરતા અહંકારને પણ એ પ્રકાશ આપે છે, (એટલે કે પ્રવર્તાવે છે.) (તેમ છતાં) એને નથી ઈંદ્રિયોના સુરતાલ સાથે, કે બુદ્ધિની ચિંતા-ફિકર સાથે કશી નિસબત, તેમ નથી, અહંકારને થતા હર્ષશોક સાથે એને કશી લેવાદેવા. બલકે, એ સર્વની ચેષ્ટાઓથી, તથા એ સર્વનાં સ્વરૂપોથી અલગ, અસંગ, એવી એ, જ્યોતિઓની-યે જ્યોતિ છે. (- કે જેને લીધે બાહ્ય પ્રકાશો પણ પ્રકાશમાન થઈ શકે છે.)

(૧૨) જાગૃતિમાં, જ્યારે આ બધું નટમંડળ જાગૃતિના અભિનય કરે છે ત્યારે, આત્મજ્યોતિ જાગૃત અવસ્થાને, તેમજ એ (નટસમુદાય) ની જાગૃતિની પ્રવૃત્તિઓને પ્રકાશિત કરે છે, એ બધું ટોળું જ્યારે સ્વપ્નમાં જાય છે, ત્યારે, તે સ્વપ્નના ખેલ કરે છે, ત્યારે તે એ સ્વપ્નને, તેમજ સ્વપ્નાવસ્થાની ચેષ્ટાઓને પણ પ્રકાશિત કરે છે, જેવી રીતે જાગૃતિમાં કરે છે, તે જ રીતે. અને જ્યારે એ બધું સુષુપ્તિમાં વિલીન થઈ જાય છે, ત્યારે, એ જેયોતિ, એ ખાલી મહેલને, તેમજ એ બધાના ત્યાં હોવાને પણ પ્રકાશિત કરે છે. (52/76)

(૧૩) નથી એને જાગૃતિ કે સ્વપ્નાના તમાશાની કશી પર્વા, તેમ નથી એને સુષુપ્તિની બેખબરી, તથા શૂન્યતા-સાથે યે, કશી નિસ્બત. બલકે, જેવું હોય તેવું એ બતાવે છે. તેથી, આત્મજ્યોતિ નથી કર્તા, નથી ભોક્તા, પણ અકર્તા છે. અભોક્તા છે, પ્રકાશોનોયે પ્રકાશ, અને અસંગાત્મા છે.

(૧૪) આ ઉદાહરણથી પણ આગળ વધીને એની શ્રેષ્ઠતા એ છે કે, ઉદાહરણ અનુસાર દીપકનું અજવાળું માત્ર ભૌતિક, દુન્યવી પ્રકાશ આપે છે, ને એ પોતે એ નાટારંગને દેખતો નથી. પરંતુ આ આત્મજ્યોતિ તો, એ બધાને દેખે છે, તેમ એની સાક્ષી પણ બને છે, કેમકે, એ (જડ નહિ, પણ) ચેતન છે. અને એ જાણીતી હકીકત છે કે, જો કોઈ, કોઈ પણ ઘટનાનો સાક્ષી હોય, તે, તે ઘટનાનો કર્તા નહિ, પરંતુ (તેનાથી નિરાળો એવો) તે ઘટનાનો માત્ર સાક્ષી હોય છે. કોઈ અદાલતે, કોઈ સાક્ષી ઉપર, કદીયે આરોપ મુકવાનું કે એને સજા ફરમાવવાનું યોગ્ય માન્યું નથી.

(૧૫) એમ એ જ્યોતિ, માત્ર સાક્ષી છે. એ નથી વાદી કે નથી પ્રતિવાદી. તો પછી, એ ગુનેગાર પણ ન હોઈ શકે, તેથી, એ કોઈપણ લૌકિક કે પારલૌકિક કર્મોથી બંધાયેલી નહિ, પરંતુ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે. એવા જોનારા (તટસ્થ) ગવાહને સાક્ષી કહેવમાં આવે છે. એ કારણે, વેદાન્તના ગ્રન્થોમાં આત્માના “સાક્ષી” સંજ્ઞાથી ઉલ્લેખો કરાયા છે.

(૧૬) ભારતમાં એવી પ્રથા છે કે શોકને પ્રસંગે બૈરાં હાયપીટ કરે છે, ને મુક હલકાં વર્ણની સ્ત્રીઓ, એ હાયપીટથી લગ રહીને એમને રાજીયા લેવરાવે છે. ને બધાં કૂટવાં આવેલાં બૈરાં એના રાજીયાને રાહે પદ્ધતિપુરઃસર કૂટે છે, એવી રીતે, બધી ઈંદ્રિયો, આ સાક્ષી આત્માની પ્રેરણામાં વર્તે છે. પરંતુ એ સાક્ષી પોતે, રાજીયા લેવરાવનારી બાઈની જેમ, એ સર્વની રાજીયાની ચેષ્ટાથી અલગ રહે છે. પોતે હાયપીટ નથી કરતો.

(૧૭) જ્યાં સુધી મનુષ્ય પોતાના શરીરમાં કે ઈંદ્રિયોમાં હું પણાની નિત્યભ્રાંતિ રાખે છે, ત્યાં સુધી એ કર્મોથી બંધાયેલો, ને કર્તાભોક્તા બની રહે છે. પરંતુ જ્યારે એને પેલા સાક્ષીનું જ્ઞાન થાય છે, ને એને જ પોતાને હું જાણે છે. ત્યારે એ પૂર્ણ થઈને, પ્રેક્ષક બની રહે છે, ને પ્રત્યક્ષ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે. (53/76)

(૧૮) કાર્યો કરનારી ઈંદ્રિયો તો, પોતે જ તમાશા રૂપ છે. કેમકે એમનાં જે કામ આપણે પાછળ વર્ણવી ગયા, એ બધાં એ કરે છે. પરંતુ એમાં જ મનુષ્ય હું-ભાવ રાખે છે. (- કરેલું ઈંદ્રિયે, છતાં “મેં” કર્યું, હું કરૂં છું” એવો અહંકાર કરે છે.) એ પોતે પણ, એક તમાશો જ બની જાય છે, પરંતુ જે (મુમુક્ષ) પોતાના આત્માને તે (ઈંદ્રિય ટોળાં) થી અલગ જાણે છે, એ પોતે તમાશાનું અંગ ન બની જતાં, તમાશાનો જોનારો જ, પોતાના અંગો તથા ઈંદ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ પરત્વે સાક્ષી જ થઈ રહે છે, તેથી, એ પોતાનાં કર્મોનો ‘બદલો’ પણ નથી મેળવતો, કેમકે કાર્યનો સાક્ષી અથવા ગવાહ, પોતે કાર્યનો કરનારો નથી હોતો. પરંતુ કાર્યનું પરિણામ તો, જે કાર્ય કરે છે તે પામે છે.

(૧૯) તેથી હે ભાઈઓ, તમે સાક્ષી બનો, કર્તા નહિ. અને ઈંદ્રિયો અને પ્રાણ જે કંઈ કરતો હોય, તેને માત્ર નીરખતા રહેવું, એ દેખતા રહેવું, એ વાસ્તવિક આત્મજ્ઞાન છે, અને એવા આત્મજ્ઞાનને રૂડે પ્રતાપે, એવા મુમુક્ષુને પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે જોવાવાળો છે, તે જ સત્ય છે, ને જે જોવાય છે, તે મિથ્યા નાશવંત છે.

।। ૐ ।।

બીજો ઉપદેશઃ જ્ઞાનકાંડઃ ત્રીજો અધ્યાય

(૧) આત્મજેયોતિ જો કે છે તો અસંગ ને પવિત્ર, અને (કર્મો) કરનારી ઈંદ્રિયોથી અલગ. તો પણ, જેવી રીતે દીવાનું અજવાળું અભિનય (-ખેલતમાશા-) ને પ્રકટ કરે છે, ને તેમ કરવામાં, એ પ્રત્યેકના આકાર ઉપર પડીને તેને આકારે તદ્રૂપ જેવું ભાસે છે, તેવી રીતે આત્મજ્યોતિ પણ પ્રત્યેક કર્મેન્દ્રિય, જ્ઞાનેન્દ્રિય, અંગ તથા પ્રાણમાં પ્રકાશ પૂરતી, તે પ્રત્યેકની અકૃતિમાં એની સાથે તદ્રૂપ થયેલી જેવી ગણાય છે.

(૨) આ આત્મજ્યોતિને પોતાનો તો, કોઈ પોતાનાં આગવાં રૂપરંગ છે જ નહિ, ને એ નિર્વિકાર અને નિરવયવ, એટલે કે “કેમ” “ક્યારે” વગેરે કારણોથી પર છે, તો પણ, જેના જેના ઉપર એ પ્રકાશ પાથરે છે, તેનું તેનું રૂપ એ પોતે ધારણ કરતી જેવી પ્રતિત થાય છે. તેથી તેનું રૂપ એ પોતે ધારણ કરતી જેવી પ્રતિત થાય છે, તેથી, સામાન્ય કક્ષાના લોકોની બુદ્ધિમાં એનો વિવેક, એટલે કે ખરો પરિચય, બેસતો નથી, એ કર્મેન્દ્રિય, જ્ઞાનેન્દ્રિય, અંગો ને પ્રાણ, એ સર્વને જાણી શકે છે, પણ એને આત્મજ્યોતિની પ્રતીતિ, તરત થતી નથી.

(૩) એ આત્મજ્યોતિની (ઈંદ્રિયો વગેરે સાથેની) મિલાવટ કેવી થાય છે? જેવી રીતે સ્વચ્છ દૂધમાં લાલ (માણેક) નાંખવામાં આવે, ત્યારે, દૂધ પણ લાલ દેખાય છે, તેવી રીતે, આત્મજેયોતિ વડે પ્રકાશમાન થયેલાં ઈંદ્રિયો અને અંગો, પોતે જીવતાં અને ચેતન જેવાં જણાય છે, જેવી રીતે પોતાના સાચા રૂપે, દૂધ શ્વેત છે, ને લાલની રતાશ એનામાં પેસતી નથી, તેવી રીતે, સર્વ જ્ઞાનેંદ્રિયો, કર્મેંદ્રિયો ને અંગો, પોતે થઈને અંધકારમય અર્થાત્ જડ હોય છે, નહિ કે પ્રકાશવાન કે ચેતન પરંતુ જ્યોતિને પ્રકાશે એ સર્વ પ્રકાશમય ભાસે છે. તેથી, એ જ્યોતિનું જ્ઞાન આપણને એ (ઈંદ્રિયો વગેરે.) ને રૂપે જ થઈ જાય છે.

(૪) પ્રવૃત્તિ કરનારી ઈંદ્રિયો સૂક્ષ્મ હોવા છતાં, દર્પણની જેમ, (સ્વરૂપે) નિર્મળ પણ હોય છે, તેથી એમનામાં પેલી જ્યોતિ પ્રતિબિંબની જેમ ભાસે છે, એનું પહેલું કિરણ, મન અર્થાત્ અંતઃકરણમાં પડે છે, પછી. મનનું જ્યારે વૃત્તિ (55/76) (Mode અથવા Mood) માં રૂપાન્તર થાય છે, (-એટલે કે મનમાં કોઈ વૃત્તિ જાગે છે-) ત્યારે, એ વૃત્તિ મસ્તકમાં સંઘરે છે, ને ત્યારે, ચેતનાનું બીજું કિરણ મસ્તકમાં (-એટલે કે બુદ્ધિમાં-) પડે છે. પછી મસ્તકથી એજ વૃત્તિ, જ્ઞાનતંતુઓ દ્વારા, આંખ, નાક, મોં વગેરે માં ઉતરે છે, ત્યારે ત્રીજું કિરણ ત્યાં પહોંચે છે, પછી, આંખ, કાન વગેરેમાંથી બહાર નીકળતી એ વૃત્તિ જેને જેને સ્પર્શે છે, તેના તેના આકારે આકાર થઈને, તેને વસ્તુને એ જ્યોતિ પ્રકાશિત કરે છે, એ રીતે મનુષ્ય દેખે, સાંભળે છે, ને પ્રવૃત્તિઓ કરે છે.

(૫) આ હકીકતને દ્રષ્ટાંત વડે સમજીએ, શરીર એક મહેલ છે, અંતઃકરણ તેમાં એક તાકું છે. મન એમાં એક ફાનસની જેમ મુક્યું છે. જેમાં આ જ્યોતિ, દીપકની જેમ, પ્રકાશ આપી રહી છે. મસ્તક એક છત સમાન છે, જેમાં પાંચ છીદ્રો છે. ને તેમાં પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયોરૂપી અરીસા લગાડેલા છે.

(૬) મન (એટલે કે અંતઃકરણ) નો આપનો, એ એક એવું પલટા મારતું ચપળ શરીર છે, કે જે બધો વખત (નાનાવિધ) વૃત્તિઓનાં રૂપમાં તરંગિત થતું રહે છે. (-જેમ તળાવનું પાણી હવાને ધક્કે પ્રતિપષ્ટ તરંગો રૂપ બનતું, શમતું, આકારો બદલતું રહે છે તેમ). અને વળી, જેમ સૂર્યમાંથી કિરણો ઉપજે છે. તેમ, મન અર્થાત્ અંતઃકરણમાંથી પણ, રીતસર કિરણો પ્રકટે છે, ને પ્રકટી – પ્રકટીને મસ્તક (બુદ્ધિ) માં જાય છે. અને આત્માનો પ્રકાશ, જેમ મનમાં પડે છે, તેમ, ત્યાંયે, એનામાં ભરાય છે. એ કિરણોને આપણે (ચિત્તની) વૃત્તિઓ કહીએ છીએ, એને ફારસીમાં ‘ખયાલ’ કહે છે.

(૭) એ મનોવૃત્તિઓ મસ્તકમાં જાય છે, ત્યારે, મસ્તકમાં પ્રસરી રહેલી પેલી આત્મજ્યોતિ (ચેતના) વડે, જેવી રીતે એક દીવાને આપણે જ્યાં જ્યાં લઈ જઈએ ત્યાં ત્યાં એ અજવાળું આપે છે, તેવી રીતે, એ (ચેતનવંતી વૃત્તિઓ) મસ્તકમાં (જાણવારૂપી) અજવાળું પાડતી રહે છે. પછી, મસ્તકમાંથી જ્ઞાનતંતુ (રૂપી નાડીઓ) દ્વારા, એ (વૃત્તિ) નો ફેલાવો આખા શરીરમાં થઈ જાય છે, ને સંપૂર્ણ શરીરને એ પ્રકાશિત (એટલે કે સ-ભાન) કરે છે, પછી જ્યારે મસ્તક અમુક તરંગો પેલાં પાંચ છિદ્રોમાં પ્રવેશ કરે છે, કે જ્યાં જ્ઞાનેંદ્રિયોના અરીસા રહેલાં છે, ત્યારે, એ જ્ઞાનેંદ્રિયોમાં પણ એનો પ્રકાશ (56/76) પડે છે. (-એ પણ ચેતનવંતી થાય છે.-) એ સ્થિતિને સામાન્ય રીતે જાગૃત (અવસ્થા) કહેવામાં આવે છે.

(૮) પછી, એ વૃત્તિઓ જેમ જેમ જ્ઞાનેન્દ્રિયોમાંથી નીસરતે, વસ્તુઓ ઉપર પડતી, એને સ્પર્શતી, એને આકારે આકાર થઈ જાય છે, તેમ તેમ, એ પદાર્થો પણ જ્યોતિથી પ્રકાશિત થઈને, ઉજાસ પામતા (એટલે કે, જાણવાને પાત્ર સચેત) થતા દેખાય છે, એવી રીતે, એ (અલબેલી વિચિત્ર) જ્યોતિ, મનમાં પણ પ્રકાશ પાડતી રહેલી હોય છે. (-એના ઉજાસ વડે જ મનની અંદર થતા તથા ચાલતા વિચારો પણ આપણને અંદરને અંદર ભાસમાન થાય છે.) અને તે કારણે, એને આંતરિક જેયોતિ કહેવામાં આવે છે. અને વળી, એ જ્યોતિ વારે વારે ઉપર કહેલા ક્રમે (જ્ઞાનેન્દ્રિયોના છીદ્રો દ્વારા નીસરતી) સંપૂર્ણ દુનિયાને પ્રકાશિત (એટલે કે ભાસમાન-) કરે છે. (-એટલે કે, જગતના સર્વ પદાર્થોનું આપણને તે ચેતના વડે જ ભાન થવા પામે છે.) અને બધી જ પ્રવૃત્તિઓનું એ કારણ બને છે. (-તેના વિના કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ થઈ શકતી નથી.)

(૯) એ જ્યોતિનું પહેલું દર્શન (-પ્રતિબિંબ) મનમાં એટલે કે વૃત્તિમાં પડે છે, તે કારણે, એના અનુભવ માટે, મન અથવા તો વૃત્તિનું નિર્માણ થયેલું છે. (-સર્વ અનુભવો, લૌકિક કે આદ્યાત્મિક, પદાર્થોના કે પરમાનન્દના, મન દ્વારા જ થઈ શકે છે.) કેમકે, જેવી રીતે રાહુનાં દર્શન ચંદ્ર કે સૂર્ય (સાથેના તેના સંપર્ક) માં જ થઈ શકે છે, તેવી રીતે, એ (આત્મજ્યોતિ) નાં દર્શન મન અથવા વૃત્તિમાં થાય છે. પરંતુ આપણે લખી ચૂક્યા છીએ કે, એ જ્યોતિને પોતાનું કોઈ આગવું રૂપ નથી હોતું, બલકે જેના ઉપર એ પોતાનો પ્રકાશ પાડે છે, તેના રૂપેરૂપ એ ભાસે છે, વૃત્તિમાં એ વૃત્તિરૂપે, મસ્તકમાં મસ્તક રૂપે, જ્ઞાનેન્દ્રિયોમાં જ્ઞાનેન્દ્રિયના રૂપમાં, ને જણાતા પદાર્થોમાં તે જણાતા પદાર્થો રૂપે એ દેખા દે છે.

(૧૦) આવી તપાસણી વડે આપણને ખબર પડવા પામે છે કે (ચિત્તની) વૃત્તિ જેનો જેનો આકાર પકડે છે, તે તે આકારમાં આત્મજ્યોતિ પ્રકટ થાય છે. જેવી રીતે બહારનો પ્રકાશ જેના ઉપર પડે છે, તે તે રૂપે એ પ્રકાશ આપણને દેખાય છે. જેવી રીતે રાતાનો પ્રકાશ કરતે એ (57/76) રાતી તથા કાળાને પ્રકાશિત કરતે એ કાળી દેખાય છે, તેવી જ રીતે, એ આંતરિક જ્યોતિ પણ, વૃત્તિમાં વૃત્તિરૂપે જ દેખા દે છે.

(૧૧) પરંતુ, જેવી રીતે બહારનો પ્રકાશ લાલમાં લાલ, ને કાળામાં કાળા જેવો દેખાય છે, તો પણ, એ પોતે નથી લાલ થઈ જતો, તેમ નથી કાળો થઈ જતો, પરંતુ લાલ તથા કાળાથી અલગ, રંગ વગરનો જ રહે, તેવીજ રીતે આત્મજ્યોતિ પણ, વૃત્તિમાં વૃત્તિ, ને જ્ઞાનેંદ્રિયોમાં જ્ઞાનેંદ્રિયો રૂપ થઈ જતી હોવા છતાં, એ નથી વૃત્તિ, તેમ નથી જ્ઞાનેંદ્રિય. એ તો , એ સર્વથી અલગ, (-સ્વ-સ્વરૂપમાં) કેવળ જ્યોતિ અથવા પ્રકાશ જ છે.

(૧૨) બુદ્ધિમાન મનુષ્યને ખબર હોય છે જ કે, પ્રકાશ આપનારી વસ્તુ, જેને એ પ્રકાશિત કરે છે તે વસ્તુથી જુદી જ હોઈ શકે. આત્મા તો, પ્રકાશિત કરનારો છે. અને વૃત્તિ તથા જ્ઞાનેંદ્રિયો (તેના વડે) પ્રકાશિત થાય છે. તેથી કરીને, દીલ, વૃત્તિ, જ્ઞાનેંદ્રિય, કર્મેંદ્રિય, શરીર- એ સર્વથી, આત્મા અલગ, (છતાં) સર્વમાં સ્વરૂપ છે.

(૧૩) (એવી રીતે) એ બધામાં બધું જ છે, તેથી પદાર્થોથી અલગ કરીને કોઈ પણ રૂપે, રંગે કે આકારે એ જોઈ શકાતો નથી. કેમકે પોતાનાં સ્વરૂપમાં, એ નિર્વિકાર (-એટલે કે કશા પણ ફેરફાર વગરનો) અને નિરવયવ, અર્થાત્, તર્ક – વિતર્કથી તેમ પ્રમાણ, પ્રમોટાથી પર, માત્ર જ્યોતિ જ જ્યોતિ છે, (એટલે કે, એ કશાથી પુરવાર થઈ શકે એવી વસ્તુ નથી, પણ જેવી છે તેવી, આપમેળે છે. જ.) જેવી રીતે બહારનો પ્રકાશ પણ લાલમાં લાલ, કાળામાં કાળો, ને પીળામાં પીળો ભાસે છે, પરંતુ ખરૂં જોતાં, એ નથી લાલ, નથી કાળો, તેમ નથી પીળો. એવી જ રીતે, આત્મા પણ, બધામાં બધું જ હોવા ભાસે છે, પરંતુ ખરૂં જોતાં (એ કશામાં કશું નથી, પરંતુ) એક અલગ, આંતરિક જ્યોતિ જ હોવાનો આપણને અનુભવ થાય છે. (કે જે જ્યોતિ વડે અન્ય સર્વ આપણને જણાવા પામે છે.)

(૧૪) એ (આત્મા) ના અનુભવ માટે જિજ્ઞાસુ સર્વ પ્રથમ જ્ઞાનેન્દ્રિયોને નિષ્ક્રિય કરીને, (-આંખ, કાન, નાક, જીભ અને ત્વચાને દેખતાં, સાંભળતાં, સૂંઘતાં, સ્વાદ કરતાં, અને સ્પર્શનો અનુભવ કરતાં બંધ કરીને-) (58/76) પોતાની અંદરની વૃત્તિઓને ધ્યાન પૂર્વક તપાસે, એમ કરતે, જાત જાતનાં તરંગો, વિચારો અથવા ખ્યાલો, ઉત્પન્ન થઈ થઈને, ખસી જતાં રહેશે, એ તરંગોના એવા ઉદય તથા અસ્તને, તથા એની ચાલતી ધારાને જે દેખે તથા દેખાડે છે, (-એટલે કે જે એનું જ્ઞાનભાન આપણને કરાવે છે.-) એજ છે, એ આત્મજ્યોતિ.

(૧૫) આ દર્શનમાં તો, વૃત્તિઓ (એટલે કે મનનાં તરંગો) અરીસા જેવા બની જાય છે. જેમ કોઈ જોનારની સામે એક અરીસો ધરવામાં તથા ખસેડી લેવામાં આવે, પછી બીજો રખાય અને ખસેડી લેવાય, પછી ત્રીજો ધરાય ને હટાવી લેવાય, એમ કર્યા કરાય, તો એ બધામાં પોતાનો ચહેરો દેખે છે. તેવી જ રીતે, સમાધિનો જીજ્ઞાસુ, પોતાનાં મનનાં સંકલ્પો તથા તરંગોમાં, એ આત્મજ્યોતિનો અનુભવ સળંગ રીતે કરી શકે છે. (બધી વૃત્તિઓમાં એ પોતાના આત્માને જ દેખે છે, ને તે સર્વને પોતાના આત્મસ્વરૂપે જાણી શકે છે).

(૧૬) જુઓ કે, આ ઉદાહરણમાં, એક અરીસો સામે આવ્યો, તેજ ક્ષણે તેમાં આપણને પોતાનો ચહેરો દેખાય છે. જ્યારે એ અરીસો ખસેડી લેવાય ને બીજો સામે ધરાય તો એ જ (ચહેરો) એ બીજા આયનામાં પણ દેખાય, ને ત્રીજાનું પણ એવું જ થાય. એવી રીતે, પ્રત્યેક મનતરંગમાં, તેને જોનારાનું પોતાનું જ પ્રતિબીંબ દેખાય છે. કેમકે, જ્યારે એક તરંગ પ્રકટે છે, ત્યારે, એ તરંગનું તથા તેની ઉત્પત્તિનું, તેમજ જે જ્યોતિના આશરે એ તરંગ પ્રકટ થયો છે, તે જ્યોતિનું એ (ત્રણેય) નું, આપણને દર્શન થાય છે.

(૧૭) પરંતુ એ (તરંગ) જ્યારે બીજી ક્ષણે લીન થઈ જાય છે, ત્યારે, એ તરંગનું, તેની લીનતાનું, તેમજ જેને આશ્રયે એ લીન થવાનો વ્યવહાર કરે છે, તે જ્યોતિનો પણ આપણને અનુભવ થાય છે. (-કે- આ તરંગ ઉપજ્યો, તે આત્મજ્યોતિ વડે ઉપજ્યો, એ તરંગનો લય થયો, તે આ આત્મજ્યોતિ વડે કરીને જ લય પામ્યો—-, એવો સ્પષ્ટ અનુભવ થાય છે. કોને? જે એવી રીતે ઝીણો વિચાર કરે, તેને.) પછી, એ (પહેલા તરંગના લયની) ક્ષણમાં જે બીજો મનતરંગ ઉઠે. એ તરંગનો , તેના ઉદયનો, પહેલા તરંગ સાથેના તેના રહેલા અનુસંધાનનો, તેમજ, જેને આધારે (59/76) પેલો તરંગ શમ્યો, ને આ બીજો ઉપજ્યો, એ સર્વનો એ (જીજ્ઞાસુ) અનુભવ કરી શકે છે.

(૧૮) રખે એવો કોઈ ખ્યાલ કરી બેસે કે આમાં, પ્રકાશિત થયેલો કોઈ તરંગ અથવા વૃત્તિ, પોતે જ આત્મજ્યોતિ છે, ને તેમાંથી ભિન્ન એવી અન્ય કોઈ આત્મજ્યોતિ નથી, ત્યાં, આપણે એવું સમઝી જવું જોઈએ કે, એ જે ઉપજ્યા – આથમવાનો વ્યવહાર થયો, એ તો, એ તરંગોનું કામ છે. અને જેને આધારે તરંગોની એવી (ઉગવા-મટવાની) પ્રવૃત્તિ થાય છે, અને એ પ્રવૃત્તિનો જે અનુભવ કરે છે, એ તો એ (તરંગો તેમજ ઉદયાસ્તની પ્રવૃત્તિ, ઉભય) થી ભિન્ન એવી આત્મજ્યોતિ છે. જેવી રીતે આયનો ઉપાડી લેતાં, પ્રતિબિંબ પણ સંપૂર્ણ પણે દૂર થઈ જતું અનુભવાય છે, તો પણ, જે પદાર્થનું એ પ્રતિબિંબ હતું તે પદાર્થ કંઈ નાશ નથી પામતો, બલકે બીજા લગાતાર સામે આવતા આયનાઓમાં એ દેખાતો રહે છે, તેવી જ રીતે, તરંગનો અસ્ત થવામાં જોનારના પ્રતિબિંબનો અસ્ત થતો ભાસે છે, પરંતુ, એ જોનારો જે આત્મા છે, અસલ પદાર્થ (બિંબ) છે તે કંઈ નાશ પામતો નથી. જેવી રીતે મુખ દેખાડનારૂં દર્પણ, મુખને જોવામાં કારણ બને છે. તેવી રીતે સમાધિ (અર્થાત્ ધ્યાન) માં મનતરંગો પણ, જ્ઞાનીને આત્માનો અનુભવ (એટલે કે સાક્ષાત્કાર) થવામાં કારણ બની જાય છે.

(૧૯) જેવી રીતે દર્પણની સહાયતા વગર આંખો પોતે પોતાને દેખી શકતી નથી, તેવી જ રીતે આત્મજ્યોતિ પણ, (ચિત્તની) વૃત્તિ (વિચાર) ની હાજરી વિના, પોત પોતાને જાણનાર તરીકે અનુભવી શકતી નથી. (એટલે કે, મન વિના આત્માનો અનુભવ પણ થઈ શકતો નથી. મનની ઉપયોગિતા એટલી બધી મોટી છે કે,) તે કારણે મન અથવા અંતઃકરણનું, આત્મજ્યોતિને પ્રકટ કરનાર તરીકે, નિર્માણ થયેલું છે. તેથી, વેદની શ્રુતિઓએ વૃત્તિઓને આત્મજ્યોતિનું દર્શન કરાવનારી કહી છે. કેમકે, જેવી રીતે મુખને દર્શાવનાર તરીકે આયનાનું સ્થાન નિશ્ચિત છે, તેવી જ રીતે, વૃતિઓ પણ ચોક્કસ પણે આત્માને બતાવી આપનારી છે. (60/76)

(૨૦) હવે, ઉપર કહેલા નિયમ અનુસાર અંતઃકરણમાં આત્મજ્યોતિનું પ્રતિબિંબ પડે, ત્યારે, અંતઃકરણની વૃત્તિઓ પ્રકાશિત થાય ને ત્યાં જે જાણવાપણું ઉપજે, એનું નામ ‘જ્ઞાન’ છે. જ્ઞાનમાં, એક ભાગ છે. આંતરિક આત્મપ્રકાશ, ને બીજો ભાગ છે, મન અથવા અંતઃકરણ, કે જે વૃત્તિઓ, અથવા તરંગો, કે વિચારો રૂપ ઉભરાયા કરે છે, (કોઈ પણ વસ્તુનું જ્ઞાન થવા માટે, એક તો, આત્મચેતનાનો પ્રકાશ જોઈએ, ને બીજું, એ પ્રકાશને પ્રકટ થવા માટે, એનું મન થવું જોઈએ એટલે કે, એ પદાર્થને જામવાની મનની વૃત્તિ પણ હાજર હોવી જોઈએ, નહિ તો, આત્મજ્યોતિ શેને જાણે? તેથી, જાણવામાં, એટલે કે કશાનું પણ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થવામાં, (૧) જાણવાની વૃત્તિ, (૨) એ વૃત્તિને સફળ કરનારી આત્મજ્યોતિ એ બે નો સહયોગ જોઈએ.) અને જ્યારે કોઈ વસ્તુ આ જ્ઞાનમાં આવી જાય છે, ત્યારે, પેલો જે વૃત્તિ થવા મનના તરંગરૂપ ભાગ છે, તે, એ વસ્તુના રૂપે રૂપ, તદરૂપ બની જાય છે, ને પેલી જ્યોતિ તેના ઉપર (જાણકારીનો) પ્રકાશ પાડે છે, (એટલે કે ‘મેં’ જાણ્યું, એવી ખબર પડવા પામે છે.) અને (એ રીતે) એ (આત્મજ્યોતિ) ને વસ્તુને ‘જાણે’ છે, ને વસ્તુનું જ્ઞાન ઉપજે છે.

(૨૧) જ્યારે કોઈ વસ્તુ આપણી આંખ સામે આવે, ત્યારે, (અને જાણવાની) મનની વૃત્તિનાં કિરણો આંખની દ્રષ્ટિનાં કિરણો સાથે મળીને, આંખોની બહાર નીકળીને, સૂર્યનાં કિરણો જેવી રીતે પડે છે. તેવી રીતે, એ વસ્તુ ઉપર પડે છે. પછી, જેમ સૂર્યનાં કિરણો જે વસ્તુ ઉપર પડે તેનો આકાર લઈ લે છે તેમ, એ (ચેતના યુક્ત વૃત્તિનાં કિરણો,) તે વસ્તુને ચોતરફથી દોરી લઈને તેના આકારે આકાર થઈ જાય છે, ને ત્યારે તે વસ્તુનું “જ્ઞાન” થાય છે, ત્યાં શું થાય છે? એ જ્ઞાનમાં જે વૃત્તિવાળો ભાગ છે, તે, એ વસ્તુના આકારે આકાર થઈને એને ઘેરી લે છે, ને એનો જાણવા રૂપી અનુભવ કોણ કરે છે? આત્મજ્યોતિ, આ ઘટનાને સાધારણ રીતે ‘દેખવું’ કહે છે. (એવી રીતે, આત્મા એટલે કે જાણવાપણું, એ જો ન હોય, તો, ચિત્તની વૃત્તિ પદાર્થને પહોંચી વળે તોયે, એ વસ્તુ જણાય નહિ.)

(૨૨) જ્યારે આપણે કોઈ પણ વસ્તુનું ધ્યાન, એટલે કે કેવી રીતે હાજર થઈ જાય છે?) મનની વૃત્તિ, અથવા કહો કે એનો તરંગ કે જે સ્વયં મન જ છે. તે આપણી અંદર, (61/76) એ વસ્તુના રૂપેરૂપ તથા આકારે આકાર બની જાય છે. ને તેમાં જે જ્યોતિ છે, તે એનો અનુભવ અર્થાત્ એનું દર્શન કરે છે, (એમ, પદાર્થમાં રહેલી ચેતનાની જ્યોતિ સાથે વૃત્તિની જ્યોતિની એકાકારતાં થતાં, તે પદાર્થનું જ્ઞાન થવા પામે છે.) ત્યારે, જ્ઞાની મનુષ્ય જાણે છે કે અહીં, મનવાળો ભાગ જ્ઞાનથી અલગ થઈને, એ વસ્તુરૂપે પ્રત્યક્ષ થઈ રહેલો છે, અને આત્મજ્યોતિ અલગ થઈને, એ વસ્તુની સાક્ષી (એને જાણનારી) બની રહેલી છે, (સાક્ષીને ફારસીમાં શાહીદ કહે છે, જેના ઉપરથી ગુજરાતીમાં સાહેદ શબ્દ નીકળ્યો છે.)

(૨૩) ઉપર કહેલા નિયમ અનુસાર, વૃત્તિ તો, ત્યાં દેખાનારી વસ્તુના રૂપમાં છે, ને આત્મા એને  દેખવાવાળો, એનો સાક્ષી છે, ત્યાં, એવા વિવેક વિચારનો લાભ લેવા માટે, સાધકે પ્રથમ કોઈ પણ એક વસ્તુના આકાર ઉપર વૃત્તિ સ્થાપવી જોઈએ.(એટલે કે એનો વિચાર કરવો જોઈએ). જ્યારે એ વૃત્તિ તે વસ્તુનું ગ્રહણ કરે, એટલે કે તેને આકારે આકાર થઈ જાય, ત્યારે, તેના ધ્યાનમાં, એટલે કે એ વસ્તુના વિચારને પરિણામે, જે કંઈ દેખાય છે, અને તે દેખનારને જે દેખે છે, એ ઉભયનો, એણે વિવેક કરવો જોઈએ,(એટલે કે, એ બે એકબીજાથી સ્પષ્ટ ભિન્ન હોવાનું એણે જાણી લેવીં જોઈએ.) એમ કરવાથી, આત્માનો એને વિજયીના ઝબકારાની જેમ અનુભવ થાય.

(૨૪) એવો અનુભવ થતાં, સાધક એનું વારંવાર પુનરાવર્તન, એટલે કે એનો અભ્યાસ કરતો રહે. પરંતુ એમ કરતાં એ હકીકત સ્મરણમાં રાખે કે, ત્યાં જાણનારી અથવા જ્ઞાન તો એક જ વસ્તુનું થાય છે, તો પણ, એ અભ્યાસમાં સાક્ષી તથી સાક્ષીભૂત (એટલે કે દેખવાની) વસ્તુ, અને સાક્ષ્ય (જ્ઞાન), એ ત્રણેય વિદ્યમાન રહે છે. પછી ભલેને એ કોઈ બહારની વસ્તુનો વિચાર હોય, કે પછી કોઈ આંતરિક જ્ઞાન હોય, જેવું કે, અનહદ શબ્દનું શ્રવણ. તો પણ ત્યાં એ (દ્રષ્ટા, દ્રષ્ય અને દર્શનની) ત્રિપુટી બની રહે છે, થોડો સમય આનો અભ્યાસ કરતે કરતે, જ્ઞાન (જાણેલી) વસ્તુ તેમ જ તેનું જ્ઞાન, એ બે નો નાશ થવા લાગશે, (ને કેવળ જ્ઞાતા જ શેષ રહેશે,) તે ત્યાં સુધી, કે નિર્વિકલ્પ સમાધિની સ્થિતિ બની શકે, કે જેમાં વૃત્તિનું ઉપજવું તેમ તેનો નાશ, બેમાંનું કશું નહિ રહે, એ દશામાં, મન અર્થાત્ (62/76) અંતઃકરણ, તરંગો ઉપજાવતું, એટલે કે, સંકલ્પ-વિકલ્પ કરતું, બંધ થઈ જાય છે. જ્યાં આત્મજ્યોતિ, ધૂમાડા કે ચિનગારી કે ભડકા વિના પ્રજળતા અંગારાની જેમ, સ્વતઃસ્થિત, (સહજપણે સ્વસ્થ) રહે છે, અને એવી નિર્વિકલ્પ સમાધિની અવસ્થાનું ભાન પણ, સમાધિમાંથી ઉઠ્યા પછી થાય છે, સમાધિ દરમ્યાન નહિ, મોક્ષના ભાવનો સંપૂર્ણ આધાર આ નિર્વિકલ્પ સમાધિ ઉપર છે, એવી સમાધિની અવસ્થા આત્મસાક્ષાત્કાર કહેવાય છે. અને (ગીતામાં કહેલા) પ્રસાદનો આધાર આવા સાક્ષાત્કાર ઉપર રહે છે.

(૨૫) એ હકીકત લક્ષમાં રાખો કે, વૃત્તિ જ્યાં સુધી વિદ્યમાન હોય, ત્યાં સુધી જ તે આ આત્મજ્યોતિને પ્રકટ કરવાનું કામ બજાવે છે. પછી ભલેને એ ગમે તે આકારે આકાર હોય, અને પ્રકૃતિએ એનું નિર્માણ જ એવી રીતનું કર્યું છે, કે એ પ્રત્યેક વસ્તુને રૂપે રૂપ પલટાઈ જાય છે. પરંતુ, અભ્યાસ કરતે કરતે, કોઈ પણ (દ્રષ્ટ કે અદ્રષ્ટ) વસ્તુની વૃત્તિ કે એનો વિચાર પણ જેમાં નથી રહેવા પામતો એવી નિર્વિકલ્પ સમાધિની અવસ્થા ઉત્પન્ન થઈ જાય છે. એટલે કે, અંતઃકરણ સાવ નિશ્ચલ (સંકલ્પ વિકલ્પ વિનાનું) થઈ જાય છે. જેવી રીતે કે વાયરો વાતો બંધ થઈ જાય ત્યારે જળાશયનું જળ સ્થિર થઈ જાય છે, અથવા અગ્નિના અંગારા સ્થિર બળતા રહે છે. સમાધિની આ નિર્વિકલ્પ સ્થિતિને આપણે અનિવાર્ય અવસ્થા કહીએ છીએ. એ સમયે મનનાં તરંગો સાવ બંધ થઈ જાય છે, તો, યે, એ સમયે મન, સુષુપ્તિમાં થાય છે તેમ, લય પામી જતું નથી. એ માપ પોતાના અસ્તિત્વમાં સ્થિર થઈ રહે છે. (-એની ચંચળતા બંધ થઈ જાય છે.) ને સાવ વૃત્તિહીન ને શાંત બને છે.

(૨૬) પણ જ્યારે એ (મન) બુદ્ધિને લગતા જ્ઞાનના શિક્ષણમાં લાગી જાય છે, અને ગંભીર તથા સૂક્ષ્મ તત્વોના અભ્યાસમાં પળોટાય છે, ને તપ, વ્રત વગેરે કર્મોનાં પરિણામે, દુન્યવી વિષયોના પદાર્થો પરત્વેની એની આસક્તિ છૂટી જાય છે, ત્યારે એ બ્રહ્મવિદ્યાના વિચારનું અધિકારી બને છે, બ્રહ્મ વિદ્યામાં, જ્યારે આત્માનો વિચાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે, મન સુગમ રીતે આપોઆપ નિશ્ચેષ્ટ (એટલે કે સંકલ્પ – વિકલ્પની મથામણથી મૂક્ત) થવા લાગે છે, ને આત્મદર્શન એને મળી રહે છે. (63/76)

(૨૭) મન જ્યારે નિશ્ચેષ્ટ થાય છે ત્યારે પણ, એ પેલા આત્મ પ્રકાશને તો પ્રકટ કરતું જ રહે છે. પરંતુ, પોતે નિશ્ચેષ્ટ હોવાથી, પોતે ભાસતું નથી, (એટલે કે એ પોતે કોઈ પ્રવૃત્તિ નથી કરતું જણાતું કે જે સાધકના જોવામાં આવે, અર્થાત્, એ પોતે દ્રશ્ય બનતું અટકી જાય છે. ને માત્ર અન્ય પદાર્થો વગેરેનું દર્શન કરવામાં આત્માનું સાધન બની રહે છે.) અને એને આત્માનો બરોબર સાક્ષાત્કાર રૂપે, (ચાલુ) અનુભવ થતો રહે છે. (અર્થાત્, એને આત્માનું, ભાન રહ્યા કરે છે.) અને એ સ્થિતિને જ તત્વજ્ઞાનીઓ સાધારણ રીતે ‘સમાધિ’ કહે છે. ઉર્દુમાં એને મુરાક્વા કહે છે.

(૨૮) મનોવૃત્તિનો તથા આત્મજ્યોતિનો સંબંધ, પરસ્પર (એક બીજાનું) દર્શન એટલે ભાન કરાવવાનો છે. જ્યોતિ વિના મનની, ને મન વિના જ્યોતિની ખબર પડી શકતી નથી. મન તથા જ્યોતિ, એમ પરસ્પર પ્રકટ થતાં, ત્યાં જ્ઞાન ઉપજે છે કે, આત્મજ્યોતિ કોઈ દુન્યવી (ભૌતિક) પ્રકાશ નહિ, પરંતુ ચેતન જ્યોતિ અર્થાત્ જ્ઞાનજ્યોતિ છે, કેમકે જ્ઞાનમાંથી પેલો વૃત્તિ-વિચાર ભાગ છોડી દેતાં, શેષ રહેલી જ્ઞાનજ્યોતિ ત્યાં રોકડી ને નગદ મળી આવે છે.

(૨૯) મન – (-ચિત્તની વૃત્તિઓ-), જ્ઞાનનો (જડ) અંધકાર ભાગે છે. જગતના સર્વ વ્યવહારનું એજ કારણ છે. (-જાત જાતની વૃત્તિઓ જ જ્ઞાનને દુન્યવી પદાર્થો તથા તેના કારભારમાં ખેંચી જાય છે, અને તેને આત્માની જાણકારીથી વિમુખ રાખવાનું કામ કરે છે-). કેમકે, પદાર્થોના પરિચય તથા તેની જાણકારીમાં પણ એ વૃત્તિઓ જ નિમિત્ત બને છે. (જ્ઞાનનો જે આત્માભાગ છે, તે) આત્મા તો, પોતાને (નિર્વિકાર) સ્વરૂપે, અનુભવ અને સાક્ષાત્કાર રૂપ છે, અને તેમાં એ (વૃત્તિ) ભળે છે, ત્યારે તે, ગમે તે કારણે પણ, એની સાથે એક થઈ જવાથી, આપણને એવી ખબર પડે છે. (-કે આ વૃત્તિને મેં જાણી. અને એને જાણી એટલે એને અનુસરવાનું ‘મન’ થાય છે.) આપણે એ કહી શક્યા છાએ કે, વૃત્તિ આત્માને પ્રકટ કરે છે, ને આત્મા વૃત્તિ વિચારનો દ્યોતક (પ્રકટ કરનારો) છે, તેથી , એ બે નું કામ, એક બીજાને બતાવવાનું છે, તેથી મન જ, કોઈને કોઈ (64/76) કારણે પણ, આત્મસાક્ષાત્કારનું બાધક છે, (કેમકે), એ આત્માનો ઉપયોગ, આત્માને બતાવવાનું નહિ, પરંતુ પોતાના ઉછાળાનું, તથા દુનિયાને લગતા વિષયો તથા વિચારોનું ભાન ઉપજાવ્યા કરે છે, ને આત્માને, તેના વડે, જાણ કે, ઢાંકી દે છે,) અને, એ મન જ, આત્મસાક્ષાત્કાર થવામાં પણ હેતુ થવા સાધન બને છે, (કેમકે મન જ્યારે દુન્યવી વિષયોને છોડીને આત્માને જાણવાની વૃત્તિ કરે છે,) ત્યારે આત્માનો સાક્ષાત્કાર, મનની એવી આત્મવૃત્તિ વડે જ થઈ શકે છે.

(૩૦) મનોવૃત્તિ પોતે, કોઈ પણ વસ્તુ કે આકાર ઉપર પડે છે, ત્યારે, તેને રૂપે રૂપ, ને આકારે આકાર બની જાય છે, ને એને વીંટાઈ વળે છે, ત્યારે, એ વસ્તુ પણ મનમાં પ્રતિબિંબ થઈ જાય છે, અને એ રૂપમાં પ્રતિબિંબ પામેલી તે વસ્તુ પણ, આત્મા સાથે એકાકાર થઈ જાય છે. ને ત્યારે એ આત્મામાં (દેખાવા-જણાવા) રૂપે આપણને પ્રત્યક્ષ થાય છે. એ દ્રષ્ટિએ પણ, મન સ્વયં, સાક્ષાત્કાર સાધી આપનારો આત્માનો સાથી બની જાય છે.

(૩૧) મૂર્છાની કે સુષુપ્તિની દશામાં, અંતઃકરણમાં વૃત્તિઓ રૂપી તરંગો નથી ઉઠતા, વિચારો નથી આવતા,ને નાનાવિધ ખ્યાલો આકાર નથી પકડતા. એટલે કે કોઈ પણ પદાર્થ ઉપર મન પકડ નથી જમાવતું. એવી સ્થિતિમાં, (વૃત્તિશૂન્ય) મન, સાક્ષાત્કારનું આવરણ બની જાય છે, (કશાનું પણ દર્શન ત્યાં થઈ શકતું નથી.) તેથી આપણને ખબર પડે છે કે, ખરૂં જોતાં, બધી જ પ્રવૃત્તિઓ કરાવનાર મન છે, ને જ્ઞાનેન્દ્રિયો તો માત્ર એના વિચરણનું સ્થાન છે. (-એના દ્વારાબહાર નીકળીને, વિષય સુધી પહોંચીને તેને પકડવા માટેનું બારૂં છે.), જેમાંથી બહાર નીકળીને એ ખાસ ખાસ (પોતાને ખપતા વિષયોની)પ્રવૃત્તિ કરે છે. અને મન જ આ જ્યોતિના પ્રકાશમાંપ્રકાશિત થઈને (-તેના વડે સચેતન બનીને) ‘જ્ઞાન’ કહેવાય છે.

(૩૨) જ્ઞાનમાં (આ અમુક વસ્તુ છે, એવા) જે નિશ્ચયથી અને એવા વિચારની ચેષ્ટા થાય છે, એ તો, મનનું પોતાનું કામ છે, પરંતુ, એમાં જે અનુભવ થાય છે, એ અનુભવ થવો, એ જ્યોતિનું સ્વાભાવિક કામ છે, તો પણ, મનની પ્રવૃત્તિ આત્મામાં, ને આત્માનો અનુભવ મનમાં આરોપિત થતો દેખાય છે. (65/76) (એને અધ્યાસ અથવા ભ્રમણાં કહે છે.) અજાણ્યો (માણસ) મનુષ્ય આત્મા પવિત્ર અને અસંગ હોવાનું (- આવી સેળભેળ થતી હોવાની ભ્રાંતિને લીધે) નથી જાણી શકતો, અને ઉલટો એ મનની ભાંજગઢ આત્મામાં થતી હોવાનો ભ્રમ કરી બેસે છે, એમ થવાનું કરાણ એ છે કે, મન જે જે ભાંજગડ કરે છે, તે બધી થતી દેખાય છે આત્મામાં. દાખલા તરીકે, આકાશમાં ચાલે છે વાદળાં, પણ આપણને લાગે છે કે ચંદ્રમા ચાલે છે.

(૩૩) એવી જ રીતે, ચાલે છે મન, બુદ્ધિ, ઈંદ્રિયો, ને દેહ. પરંતુ આત્મા ચાલતો –જેવો લાગે છે, મન જ્યારે કોઈ બાબતનો નિર્ણય કરે છે, ત્યારે, (એની ખબર આપણને આત્મા દ્વારા પડતી હોવાથી,) આત્મા પોતે નિશ્ચય કરતો-જેવો બની જાય છે, (-તેથી તો ઘણાં કહે છે કે મારો “આત્મા” અમુક નિશ્ચય પર આવ્યો છે. વગેરે) જ્યારે મન કોઈ બાબતની કલ્પના કરે છે, ત્યારે, ત્યાં આત્મા કલ્પના કરતો જેવો આપણને પ્રતીત થાય છે, જ્યારે મન કોઈ અન્ય પ્રકારની લીલા કરે છે. (-જેવા કે મનોરથો-). ત્યારે આત્મા જ એ લીલા કરતો દેખાય છે.

(૩૪) એથી શ્રુતિ ભગવતી કહે છે કે, એ (આત્મા) જ, મન સાથે મન બની જઈને, બન્ને લોકોની સફર કરે છે. સફર કરતો નથી, પણ જાણે સફર કરતો હોય એવું લાગે છે, એ ધ્યાન નથી કરતો, પણ એજ ધ્યાન કરતો હોય એવું લાગે છે. લીલા તો, એ કશીયે નથી કરતો, તોયે જાણે લીલા કરતો હોય એવો ભાસ થાય છે.

(૩૫) જ્યારે જાગૃતિમાં વૃત્તિ અથવા ખ્યાલ ઉપજે છે, ને તે જ્ઞાનેન્દ્રિયો સુધી પહોંચીને બહારના પદાર્થો સાથે તદાકાર થઈ જાય છે, ત્યારે, એ જ પરમાત્મામાં જાગૃતિના દોષનું આરોપણ થાય છે, ( કે હું જાગ્યો, આત્મા જાગ્યો). અને (નિંદ્રામાં) મન-તરંગ જ્ઞાનેન્દ્રિયો સુધી પહોંચવા પામતો નથી, બલકે જ્ઞાનેન્દ્રિયોને પડતી મુકીને, મનની અંદર જ એ સ્વપ્નની ચેષ્ટા કરે છે, ત્યારે ઊંઘતા હોવાની પ્રતિતિ આપણને આત્મામાં થાય છે, ને નિંદ્રાનો ટોપલો આત્માને માથે ઓઢાડાય છે, કે ઊંઘે છે. (66/76)

(૩૬) જ્યારે એ વૃત્તિ આ શરીર સાથેનો સંબંધતદ્દન પડતો મૂકે છે, અને પોતાના પિતા પ્રાણની ગોદમાં લપાઈને આ મકાનની બહાર નીકળી જાય છે, ત્યારે, મૃત્યુ થયું હોવાનો દોષ પણ આ પરમાત્મામાં જ આરપીત થાય છે, અને પછી, એ મન કોઈ બીજી આકૃતિ (દેહ) સાથે જોડાય છે, તેથી, જાગવા પણું, નિદ્રા અને સ્વયં જન્મ તથા મૃત્યુ પણ, આત્મામાં જ આરોપાય, એટલે કે કલ્પાય છે. જે ખરી વાત નથી.

(૩૭) અહીં વિચિત્રતા એ છે કે, જ્યારે (મનમાં) અમુક ખ્યાલ ઉઠે, એ કંઈક કરી જાય, ને તત્કાલ ખસી પણ જાય, ત્યારે એનો પ્રભાવ (-સંસ્કાર, Impression) મનમાં રહી જાય છે, પછી એ સંસ્કારને કારણે, એ ફરી પાછો ઉઠે છે, ને વળી પાછો પ્રભાવ પાડે છે. (- એને વધારે દ્રઢ કરે છે). એવી રીતે, એ એક વિચિત્ર ઘટના ઉપજાવે છે, કે જેનો નથી, આરંભ, કે નથી અન્ત. અને દુનિયામાં આ પ્રભાવોને જ પુણ્ય કે પાપ, એવાં નામ આપવામાં આવે છે, કેમકે, મનુષ્ય સારું વિચારે ને સારૂં કરે, તો તેના મનમાં સારાઈનો પ્રભાવ (છાપ) પડે છે. જ્યારે બૂરા વિચાર તથા બૂરાં કામ કરે, ત્યારે એના મન ઉપર બૂરાઈની છાપ પડે છે, આમાંની પહેલી જાતની છાપનું નામ પુણ્ય, ને બીજી જાતની છાપનું નામ પાપ છે.

(૩૮) એવી રીતે, પુણ્ય અને પાપ, વાસ્તવમાં, મનની જ કલ્પના, (કે વૃત્તિ, અથવા ખ્યાલ,) અર્થાત્ (મનનો જ) ધર્મ છે. અને સ્વપ્ન તથા જાગૃતમાં, તથા એવી રીતે જન્મ મરણમાંયે, પાપ-પુણ્યના ભોગનું કારણ એજ બને છે, પુણ્યના ફળરૂપ ઉત્તમ જન્મ તથા ઉત્તમ ભોગ મળે છે, ને પાપને લીધે અધમ જન્મ તથા અધમ ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે. આ કર્મોને કારણે જ વારે વારે મનમાં જાગ્રત-સ્વપ્ન અને જન્મ – મરણ થયા કરે છે, પરંતુ આ બધી ઘટમાળ ચાલે છે, એ જ જ્યોતિમાં, તથા એના જ અભિમાન વડે. તેને લીધે વૃત્તિની જાણકારીના અભાવને લીધે, માનવી પુણ્ય-પાપનું આરોપણ આત્મામાં કરી બેસે છે, વાસ્તવમાં, એ તો અલગ, અસંગ આત્મા છે, નથી પુણ્ય એને અડકી શકતું, તેમ નથી પાપ એને ડાઘો પાડી શકતું, જેવી રીતે દીપકનું કે સૂર્યનું અજવાળું પણ, જાજરૂ તેમજ ગંગાજળ, ઉભય ઉપર પડે છે, ને (67/76) ઉભયને પ્રકાશિત કરે છે. (-દાખવી આપે છે.) તો પણ, જાજરૂને અડવાથી એ અપવિત્ર કે ગંગાને અજવાળતા પવિત્ર નથી થઈ જતું.

(૩૯) એવી રીતે, અંતઃકરણ (એટલે કે મનની વૃત્તિ) પુણ્ય ઊભું કરે છે, તો માણસ પુણ્યવાન થઈ જાય છે, ને એ જ્યારે પાપ માને છે, ત્યારે માણસ પાપી બની જાય છે. પરંતુ, એ વૃત્તિમાં ચમકતી (-એને સચેતન કરતી) અંતર જ્યોતિ. નથી પુણ્યોથી પાવન થઈ જતી, તેમ નથી એ પાપોથી પાપી બનતી, બલકે, એ તો, મનોવૃત્તિને, અને પુણ્ય-પાપને, તથા એ ઉભયના સંબંધને પ્રકાશિત કરતી (-માણસને તેનાથી જાણકારી કરતી) એની વિચિત્રતાઓની સાક્ષી, તથા જેવી ને તેવી પવિત્ર રહે છે, એ કારણથી, વેદની શ્રુતિઓ એને પવિત્રાત્મા કહે છે, જેને માટે ફારસી શબ્દ છે રુહુલ દુદસ.

(૪૦) એટલું ચોક્કસ છે કે, એ (આત્મા) ગુણોને પ્રગટ કરનારો, ને સ્વયં બધા ગુણોથી રહિત છે. તેમ છતાં, મનોવૃત્તિઓ (ના સંપર્ક) ને લીધે બધા જ ગુણો એનામાં દોષની જેમ કલ્પાય છે, કેવી રીતે ? જેવી રીતે પારદર્શક બિલોરી પ્યાલામાં વારણિ ભરવામાં આવે, તો એ પ્યાલો પણ રાતો હોવાની કલ્પના થાય છે, એવી રીતે, મન તરંગરૂપ પૂણ્ય ને પાપના ખ્યાલ પણ, જો કે છે તો મનમાં, તો પણ, તે આ જ્યોતિમાં હોવાનું કલ્પાય છે. જેવી રીતે અલ્પગતિ – બાળક ભૂલથી પ્યાલાને જ રાતો સમજી લે છે, તેવી રીતે, અજાણ માનવી પણ ભૂલથી, પુણ્ય તથા પાપ પોતાના આત્મામાં ભાળે છે, અને એ મનોવૃત્તિમાં તન્મય થઈ જઈને, જન્મ-મરણનો સંસાર પણ પોતાનામાં જ દેખી લે છે, આજ છે (ખરી) નાસ્તિકતા, ને ખરૂં બંધન.

(૪૧) પરંતુ, બુદ્ધિમાન મનુષ્ય જાણે છે કે, ઉપરના દ્રષ્ટાન્તમાં એ લાલી વાસ્તવમાં એ શરાબનો ધર્મ છે, ને પ્યાલામાં તેનો રજ પણ પ્રવેશ નથી. ઉલટો, એ (પ્યાલો) તો, પોતાના અસલ ધર્મમાં, ત્યારે પણ, સ્વચ્છ જ છે. એવી રીતે, જ્ઞાની મનુષ્ય જાણે છે કે, પાપ કે પુણ્ય, ઉભય, એક ખ્યાલ, અથવા મનના ધર્મ છે, આત્માના નહિ. આત્મા તો, પવિત્ર, અસંગ, ને નિત્ય મુક્ત છે. (68/76) તેથી, ભાઈઓ, આપણે પણ પાપી (જેવા દેખાતા) હોવા છતાં, ખરૂં જોતાં નિષ્પાપ છીએ. સત્કર્મ જેવા (આપણને પોતાને) લાગતાં હોવા છતાં, સત્કર્મીઓ નથી.

(૪૨) શું મન, શું તરંગ, શું પાપ, શું પુણ્ય, – એ બધું જ અહંકાર (-અજ્ઞાન) માયા (જડ) છે, અને આત્મા એક એવો ઉજાસ છે કે જે એ (સર્વ) માં ચમકે (-એનું માણસને જ્ઞાન – ભાન કરાવે-), પરંતુ, તમે મને એ કહો, કે અહંકારને પ્રકાશ સાથે શો સંબંધ હોઈ શકે ? મિથ્યા ને સત્ય સાથે શું સગાઈ છે ? જેમ ઘુવડની દ્રષ્ટિ સૂર્યમાં અંધકાર, ને દિનમાં રાત જાણે છે, એવી રીતે, મૂર્ખ જન પુણ્ય તથા પાપ (રૂપી અંધકાર) પોતાના (જ્યોતિર્મય આત્મરૂપ) માં દેખે છે. અને નાસ્તિકતા એજ છે. એને કારણે, જીવાત્મા જન્મમરણના બંધનમાં રહે છે, પરંતુ, એ મન, એ ખ્યાલ, એ જ્ઞાનેંદ્રિયો, એ દેહ, એ પુણ્ય-પાપ, અરે, સર્વ કંઈ, એ બધાથી અલગ, એ સર્વનો સાક્ષી અર્થાત્ એ સર્વને માત્ર જાણનાર (આત્મા) રૂપે પોતાની જાતને જે કોઈ જાણે છે, તે સત્યતા અને સચ્ચાઈ પ્રાપ્ત કરે છે, અને એવા સત્ય જ્ઞાન વડે કરીને કૈવલ્ય (-સંપૂર્ણ) મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે પ્રજાપતિ વાળું (-જન્મ મરણના ફેરા કરાવવાવાળું-) સામ્રાજ્ય, (ધાર્મિક વિધીઓ રૂપ) કર્મકાંડ વડે પ્રાપ્ત થતું કહેવાય છે, એ તો, આવા સત્યવાદીને મફતમાં બેઠું (વગર મહેનતે) મળી જાય છે. અને તે કારણે, એ પ્રસાદ (એટલે કે નિત્ય નિરંતર પ્રસન્નતા) માં પ્રવેશ પામેલો હોય છે.

(૪૩) એમ કેમ હશે વારૂ ? કેમકે, સાક્ષાત્કાર (-પાકી સમજદારી તથા અનુભવ) ને કારણે, જે ભૂલ સંસારનું મૂળ, અને આવાગમન તથા જન્મ-મરણ તેમજ પ્રલયની જનેતા છે, તે ભૂલને, એટલે કે, (પોતાના અસલ રૂપના) અજ્ઞાનને , એવો સત્યજ્ઞાની, સહજે હટાવી દે છે. જેવી રીતે કોઈ એક વૃક્ષને જડમાંથી ઉખેડી નાખવામાં આવે, તો પણ, થોડા દિવસ તો એ લીલું રહે છે, પરંતુ છેવટે સૂકાઈ જાય છે, તેમ, જ્ઞાની જન એ અજ્ઞાનની જણી ભૂલ(ભ્રાન્તિ) ને જ્ઞાન વડે ઉરાડી દે છે, અને એ જાણે છે કે, કર્મકાંડ (ના વિધીનિષેધોના ચોકઠા) માં જે ચક્ર બતાવવામાં આવે છે, તે ખરૂં (69/76) જોતાં સત્ય નથી. એ ભ્રાન્તિજન્ય છે. યથાર્થ નથી. અને એ અજ્ઞાન, આ વિશુદ્ધિ આત્માના પરિચય વડે જ નાશ પામી શકે છે, કર્મોથી નહિ. (“હું કર્મો કરૂં છું.” એવા ભાવ સાથે મન જોડીને કરેલાં) કર્મો વડે તો, પાપની ને પુણ્યની વૃત્તિઓ ઊભી થાય છે, પણ તેનાથી ભ્રમ અને અજ્ઞાન નથી ટળતાં. ઓરડીમાં જે અંધારૂં છે, તેને કોઈ વશીકરણ વિદ્યાથી નથી ટાળી શકાતું, પરંતુ દીવો પ્રગટતાં, એ ક્ષણમાત્રમાં ઊડી જાય છે, એવી રીતે, ઈશ્વરીય ભ્રમ તથા અજ્ઞાન પણ અંધકાર છે. તથા જન્મ-મરણનું સંસારચક્ર ભ્રમપૂર્ણ છે. અને એ દેખીતી હકીકત છે કે, અંધકાર, ગમે તેવા ભલા કે બૂરા ક્રિયાકર્મ વડે નહિ, પણ પ્રકાશ વડે જ ઉડે છે. આત્મા તો, પ્રકાશ છે, એનામાં પૂણ્ય કે પાપ માનવાં એ ભૂલ છે, નરી નાસ્તિકતા છે, અને એવું માનવું, એજ ઈશ્વરીયમાયા તથા અજ્ઞાન છે. અને એજ (જીવડાના) આવાગમનનું તથા પ્રલયનું કારણ છે. પરંતુ, આ આત્મજ્યોતિની પીછાણ (અનુભવ) અસ્યજ્ઞાન છે. તેના વડે, એ ભૂલ તથા નાસ્તિકતા પણ વેગળી થઈ જાય છે. એને લીધે, પરિપૂર્ણ મોક્ષ, આત્મજ્ઞાન ઉપર જ નિર્ધારીત લેખવામાં આવ્યો છે. એ જ નિર્દેશ છે. (- એટલે કે, જ્ઞાનનો સાર છે.)

(૪૪) જેવી રીતે અમુક દેવદત્તના મનની અંદર આ આંતરિક (જ્યોતિ) , પ્રતિબિંબની જેમ પ્રકાશે છે. એવી રીતે યજ્ઞદત્તનાં મનમાં પણ એ જ ઝબકે છે. જેવી રીતે દેવદત્તના મનમાં અને મસ્તકમાં તથા તેની જ્ઞાનેંદ્રિયોમાં એ પ્રકાશ નાખે છે (એ સર્વને ચેતનવંતા કરે છે), તેવી જ રીતે એ યજ્ઞદત્તનાં અંગોને પણ પ્રકાશ આપે છે. જેવી રીતે દેવદત્ત, એના જ અભિમાન તથા તેના જ પ્રકાશમાં પોતાનો દુન્યવી વ્યવહાર કરે છે. તેવી જ રીતે યજ્ઞદત્ત પણ, એના જ અભિમાનમાં તથા એની જ ચેતનામાં પોતાનો વ્યવહાર કરે છે, એમ, શું દેવદત્ત કે શું બ્રહ્મદત્ત, બલકે મનુષ્યમાત્રની અંદર, આત્મજ્યોતિ ઝળકી ઝળકી રહી છે, ને તેના જ પ્રકાશમાં એમનો બધો- આદ્યાત્મિક, તેમ જ આધિભૌતિક (દુન્યવી) વ્યવહાર ચાલે છે. (-થવા પામે છે.)

(૪૫) દેવદત્ત, યજ્ઞદત્ત  કે બ્રહ્મદત્ત, બધાં જ માનવીઓ પોત (70/76) પોતાના શારિરીક દ્રષ્ટિએ તથા કર્તાભોક્તા ઇંદ્રિયોના સમૂહના ખ્યાલથી જોતાં, પોતપોતાના અલગ અલગ દેહો તથા વ્યક્તિત્વો ધારણ કરે છે ખરા, પરંતુ આ જ્યોતિમાં તો, એ બધા એક જ છે. એને એ જ એ સર્વનો આત્મા છે, એ આત્મા ફક્ત મનુષ્યોની અંદર જ પોતાનું તેજ અર્થાત્ પ્રતિબિંબ (અર્થાત્ ચેતનની ઝલક) પાડે છે. એવું કાંઈ નથી, પશુ, પંખી, પતંગીયાં, કીડા વગેરે, જંતુમાત્રની અંદર પણ એ, મનુષ્યોમાં ચમકે છે, એવી જ રીતે, ચમકે છે. તેથી, આ આત્મા બધામાં એક જ છે. અને એ બધાં યે, અંદર અંદર (સ્વ-રૂપે) એક જ છે.

(૪૬) (એટલું જ નહિ પણ) રખે કોઈ એવું સમજી લેતા કે આ આત્મજ્યોતિ કેવળ પશુપંખી કે મનુષ્યની અંદર જ વિલસે છે. એ તો, જેમ એ બધાંની અંદર વિલસે છે, તેમ, દેવો અને પિતૃઓના અંતરમાં પણ વિલસે છે, ને એમના દેવલોકના વ્યવહાર માટેનું નિમિત્ત બને છે, અને, દેવ તથા પિતૃલોકમાં વસનારાં સર્વ કોઈના પોતાના ધ્રુ-લોકના વ્યવહારો તથા ફળભોગો, એ ચેતનાજ્યોતિમાં જ થવા પામે છે, તેથી, લૌકિક કે પારલૌકિક, પાર્થિવ કે દિવ્ય બધું જ તેનામાં એકાકાર છે. (૪૭) વધારે શું લખીએ ? ખુદ પ્રજાપતિના મનમાં પણ એજ જ્યોતિ, એવી જ રીતે ઝગે છે, તેની જ્ઞાનેન્દ્રિયોને તથા તેના સિંહાસનને પણ એવી જ રીતે પ્રકાશિત કરે છે કે જેવી રીતે એ મનુષ્યનાં મન, મસ્તક તથા ઈંદ્રિયોને પ્રકાશિત કરે છે. અને જેવી રીતે માનવીની પ્રવૃત્તિઓ એ જેયોતિના પ્રકાશમાં જ પાર પડે છે, તેવી જ રીતે, ઈશ્વરની પ્રવૃત્તિઓ પણ આ પ્રદીપમાં જ પાર પડે છે. જે મનુષ્યનો આત્મા છે, એ જ પ્રજાપતિનો પણ આત્મા છે. એના જ જ્ઞાનમાં જ્ઞાનીજન નીશ્ચય કરે છે, કે હું ને પ્રજાપતિ એક છીએ.

(૪૮) રખે તમે મનમાં એવો સંદેહ કરતા, કે જો બ્રહ્મદત્તનો ને યજ્ઞદત્તનો આત્મા એક છે, તો પછી બ્રહ્મદત્ત જે જાણે છે તે યજ્ઞદત્ત પણ કેમ નથી જાણતો ? અને દેવદત્તનાં દુઃખો, બ્રહ્મદત્તનાં દુઃખ કેમ નથી બની જતાં ? જુઓ કે, આપણે નક્કી કરી ચૂક્યા છીએ કે આ પવિત્ર પ્રકાશ બરોબર પ્રકાશસ્વરૂપ અથવા અનુભવસ્વરૂપ છે. ને સુખદુઃખનું ભાન (71/76) થવું તથા જ્ઞાનોનો નિશ્ચય થવો, એ મનની ક્રિયા છે. આ બધા ગુણ મનોવૃત્તિમાં હોવા છતાં, એ વધુ આ જ્યોતિમાં દોષરૂપે હોવાથી માત્ર કલ્પના કરવામાં આવે છે, જે જે મનોવૃત્તિનાં આ નિશ્ચય તથા અનુભવો થાય છે, તે તે મનોવૃત્તિમાં એટલે કે અંતઃકરણમાં તે સર્વને આ આત્મજ્યોતિ પ્રકાશિત કરી દે છે, તેમ છતાં, તેમાંના કોઈની સાથે એને કશો સંબંધ નથી બંધાતો, એ તો, દેવદત્તનો નિશ્ચય કે જે, દેવદત્તનાં મનનું લક્ષણ છે, તેને દેવદત્તના જ મનમાં પ્રકાશિત કરે છે, પણ યજ્ઞદત્તનાં મનમાં નહિ. અને યજ્ઞદત્તના મનના લક્ષણરૂપ યજ્ઞદત્તના નિશ્ચયને, એ યજ્ઞદત્તના જ મનમાં પ્રકટ કરે છે. દેવદત્તના મનમાં નહિ.

(૪૯) જ્યારે બ્રહ્મદત્તને યજ્ઞદત્ત એક જ ઓરડામાં દીવો પ્રકટાવીને જુદાંજુદાં પુસ્તકો વાંચતા હોય છે, ત્યારે, એકનો એક દીપક, બ્રહ્મદત્તના પુસ્તકોને ઉજાસ આપીને, તેના પઠનમાં બ્રહ્મદત્તને જ મદદ કરે છે, નહિ કે યજ્ઞદત્તને, અને એ જ દીપક યજ્ઞદત્તના પુસ્તકને ઉજાસ આપીને યજ્ઞદત્તને તેની સમજમાં મદદ કરે છે, બ્રહ્મદત્તને નહિ. દેવદત્તના વિચારો કે જે દેવદત્તના જ મનમાં થાય છે. તેનું ભાન એના જ અહંકારને થાય છે, બ્રહ્મદત્તના અહંકારને નહિ, અને યજ્ઞદત્તના વિચારો કે જે યજ્ઞદત્તના મનમાં ઘોળાતા હોય છે, તેનું ભાન યજ્ઞદત્તના અહંકારને થવા પામે છે, દેવદત્તના ને નહિ, – જો કે, એ નિશ્ચયો, વિચારો, ને જાણકારીઓ થાય છે, એક જ આત્મજ્યોતિમાં

(૫૦) જેવી રીતે આંખોનું દેખવું, કાનનું સાંભળવું, ને મને એ ઉભયને જાણી લેવાં. એ બધું એક જ જ્યોતિ મારફત થવા પામે છે. અને એ જ્યોતિ તો, તો યે એનાથી ખરડાયા વિનાની શુદ્ધ રહે છે, એવી રીતે, બ્રહ્મદત્તે, યજ્ઞદત્તે, એને દેવદત્તે જાણેલું તથા પ્રજાપતિએ પણ જાણેલું, બધું એજ જ્યોતિ મારફત થતું હોવા છતાં, આ જ્યોતિ પ્રજાપતિની જાણ તથા સમજથી અસ્પૃષ્ટ ને પવિત્ર રહે છે. અને જેવી તે મનુષ્યોનાં જ્ઞાનો તથા સમજદારીઓની તટસ્થ સાક્ષી રહે છે, તેવી જ પ્રજાપતિનાં પણ જ્ઞાનો સમજદારીઓની એ સાક્ષી બની રહે છે.

(૫૧) જેવી રીતે આંખે દેખવું, કાને સાંભળવું, અને એમણે દેખેલી – સાંભળેલી ઘટનાઓ મને જાણી લેવી, એ બધાના ગુણોનું (72/76) આરોપણ આ જ્યોતિમાં થાય છે, તેવી રીતે, પ્રજાપતિએ જાણેલું તથા સમજેલું બધું પણ એજ જ્યોતિમાં આરોપાય છે. પરંતુ એવા આરોપીત ધર્મોનો પાસ એ (જ્યોતિ) ને નથી લાગતો, કે નથી તે ધર્મો એને બાંધતા. તે કારણે, એ (જ્યોતિ) પૂર્ણ સ્વતંત્ર અર્થાત્ સ્વતંત્ર સ્વરૂપ અસંગ આત્મા તથા નિત્ય-મુક્ત સ્વરૂપ હોવાનો નિર્ણય થાય છે.

(૫૨) આત્મા જો કે પોતાના નીજ સ્વરૂપ પૂર્ણપણે સ્વતંત્ર, અલગ ને અસંગ છે. તો પણ, એ વિચારો, મનો તથા ઈંદ્રિયોમાં ચમકે તથા એ બધાંને પ્રકાશિત કરે છે, તેથી, એ બધાં પણ પોતાના અંધકાર, તથા ગુણોના દોષ એને લગાડે છે. એવું પરસ્પરપણું હોવાને લીધે, એ બધાંની પ્રવૃત્તિ, (સંઘદોષથી) આત્મામાં (થતી હોવાનું), ને આત્માનો પ્રકાશ એ સર્વમાં હોવાનું કલ્પાય છે. એ હકીકતથી અજાણ્યો એવો બીચારો જીવાત્મા, મનતરંગો તથા ઈંદ્રિયોથી આત્માને નોખો નથી કરી જાણતો, તેથી તે એને જોતો હોવા છતાં નથી જોતો. એને જાણતો હોવા છતાં નથી જાણતો.

(૫૩) આ જ્યોતિમાં, જાણે કે, એક અનાદિ અજ્ઞાન (રૂપી) પડદો હોય છે, એનું નામ અવિદ્યા છે. અને જ્યારે અજ્ઞાનરૂપી પડદા નીકળે છે, ત્યારે એક દુનિયા (અર્થાત્ સંસાર) દેખાય છે. આ લોક ને પરલોક સહિતનો સમસ્ત સંસાર, એના જ ભેદ (રૂપી પડદા) છે. આ પદડા તો ઘણાં લાંબા, પરંતુ, સમષ્ટિરૂપે એ બધા મળીને ત્રણ છે, એક પડદો એવો છે કે જે એને છાયી દે છે. અને તેને લીધે એ જ્યોતિ છુપાયેલી રહે છે. બીજો પડદો એવો છે કે જેમાં એ જ્યોતિ છુપાયેલી છતાં છતી થઈ જાય છે. ત્રીજા પડદામાં એ જાતજાતનાં રૂપે એ દેખા દે છે. એ જ્યોતિને સાવ છાયી દેનારો પડદો તમોગુણ કહેવાય છે. જે એ જ્યોતિમાં રહીને એને પ્રકટ કરે છે, તે સત્વગુણ. ને જે જાતજાતનું “કરી” બતાવે છે, તે રજોગુણ કહેવાય છે. એ ત્રણ ગુણોને એકસહ (સમૂહરૂપે) દૈવી માયા કહેવામાં આવે છે. અને સામાન્યરૂપે સર્વ કોઈમાં, એજ પડદા અર્થાત્ માયા, ઈશ્વરીય યોજના કહેવાય છે, અને, એ માયાના ધર્મને લીધે (એની સાથેના સંબંધને લીધે). એજ આત્મજ્યોતિ, ઈશ્વરીય (અર્થાત માયાવી) કહેવાય છે. (73/76)

(૫૪) મનુષ્યનાં કર્મો જ્યારે મનુષ્યને પોતાના ફળનો ભોગ આપવા તૈયાર થાય છે, ત્યારે આ અજ્ઞાનના પડદાઓમાં ક્રિયા થાય છે. ને તેમાં આ ભેદરૂપી (એટલે કે ભ્રમથી જીવાત્મા જુદો હોવાની કલ્પનારૂપી) પડદાઓની આડ રહે છે, જ્યારે એમાં સજાવગુણની છાંટ સારી પેઠે હોય, ત્યારે આપણે એને વિદ્યા કહીએ છીએ, પરંતુ મેલા સત્વગુણને અવિદ્યા કહેવામાં આવે છે, સત્વગુણમાં રહેલી એ જ્યોતિ, પ્રતિબિંબ રૂપે પ્રકટ થાય છે. (-એટલે કે જણાય છે.) વિદ્યારૂપી સત્વગુણમાં પડતા એ પ્રકાશને, તથા તેને લીધે વિદ્યામાં જે અભિમાન (-એટલે કે હું પણું) ઉપજે છે, એને જ (શાસ્ત્રો) ઈશ્વર કહ્યા કરે છે. (પોતાની માયા અર્થાત્ ઈચ્છાને અનુસરીને જ્યારે બ્રહ્મ એવું ‘અભિમાન’ કરે છે કે ‘હું સૃષ્ટિ રચું,’ ત્યારે, એ માયાની અંદર, તે એ જ આત્મચૈતન્ય વડે એવી ‘ઈચ્છા’ રૂપી અભિમાન કરે છે, બ્રહ્મનું એવું પોતાની જ જ્યોતિમાં માયા સહિત પ્રવર્તતું, એ તેનું ઈશ્વર પદ છે.

(૫૫) વિદ્યા, (એટલે કે આત્મવિદ્યા,) પૂર્ણ શુદ્ધ જ્ઞાન છે, અને આત્મજ્યોતિને ઢાંકી દેનારા અજ્ઞાનથી એ સાવ મુક્ત અને શુદ્ધ હોય છે. એ છે, આત્મજ્યોતિનો પરિચય. અને તેથી, એ ઈશ્વર નિત્યમુક્ત છે, ને સર્વજ્ઞ પણ છે. એ ચાહે તે કરી શકે છે. કેમકે એ જ્ઞાનનો સ્વામી છે. (Knowledge is Power!)

(૫૬) પરંતુ, અવિદ્યા દોષયુક્ત જ્ઞાન છે. કેમકે, એ તમોગુણથી સાવ મુક્ત નથી હોતી. તેથી, એને આત્મજ્યોતિ સાથે પરિચય થવા પામતો નથી. તેથી, અવિદ્યા વડે ગ્રસાયેલો મનુષ્ય, એ જ્યોતિ પરત્વે ઉલટા-સુલટા ખ્યાલો કરે છે, જે ઠીક નથી થતું. અને એ સર્વજ્ઞ નથી હોતો, પણ એના કર્મફળભોગ એની પાસે જેટલું કરાવવા તથા તેને આપવા તૈયાર હોય, તેટલું જ એ કરી શકે છે. તેથી, એ અશક્ત, તથા અજ્ઞાનના બંધનમાં ફસાયેલો જેવો રહે છે.

(૫૭) (રંગ એક જ હોય, પણ એની મિશ્ર-છાંટો Shades અનેક હોઈ શકે.) સંપૂર્ણ રંગ એક વસ્તુ છે, ને રંગની ઓછી-અધૂરી છાંટ એવી, એ સાવ જુદી વસ્તુ છે. એ દેખીતી હકીકત છે. તે કારણે, ઈશ્વર એક, ને જીવો (74/76) અનેક છે. પરંતુ, જીવને પ્રકટ કરનારી જે અવિદ્યા છે, તે ખરૂં જોતાં, મન તથા પ્રાણને પ્રથમ ઉત્પન્ન કરે છે. અને સાંકડાપણાથી ઘેરાયેલા મન તથા ઈંદ્રિયોની જે પ્રવૃત્તિઓ થાય છે, તે બધી, જીવમાં કલ્પિત છે, અને અવિદ્યા જેનું મૂળ છે એવા મન અર્થાત્ ચિત્તના તરંગોને લીધે, એ (જીવ) ના કર્મોનાં ફળના ભોગ પૂરા થાય તે માટે યોજાયેલો સંસારચક્રનો ધર્મ તેનામાં આરોપીત થાય છે. ( ને એમ કહેવાય છે, કે સંસારચક્રનું ચાલવું, એ “જીવનો ધર્મ”). જેવું કરે છે, તેવું પામે છે, એવો જે ન્યાય છે, એનો સંકેત કર્મકાંડમાં કરાયો છે.

(૫૮) કર્મો, સારાં હોય છે, કે બૂરાં, સારાં કર્મોને લીધે જીવાત્મા દેવયાન કે પિતૃયાનની સડકે ચઢીને ઉપરના લોકોમાં જાય, ને ત્યાં સર્વલોકના ભોગ ભોગવે. એ પૂરા થાય, ત્યારે એ ત્યાંથી પાચો વળી જાય. એમ, કદી ઉપર, કદી નીચે, એવા એ આંટાફેરા ફરે છે, જેને જન્મમરણનું ચક્ર કહે છે.

(૫૯) પરંતુ (કોઈ પણ પ્રકારનાં) કર્મો વડે, અવિદ્યામાં રહેલું અજ્ઞાન નાશ પામતું નથી. કેમકે (સત્યથી અસત્યની જેમ.) વિદ્યાથી અવિદ્યા ઘણી વેગળી પડે છે. જ્યાં સુધી મનુષ્ય જીવ આત્મવિદ્યા નથી મેળવતો, ત્યાં સુધી, કર્મકાંડમાં, (એટલે કે સત્કાર્યો વગેરેમાં) એ ગમે તેટલો આગળ વધે તો પણ, એની ( અંતઃકરણમાં ઘર કરી બેઠેલી) અવિદ્યા ટળતી નથી. તેથી, (નિત્ય પ્રસન્નતા રૂપી) પ્રસાદના અભિલાષીઓ આ આત્મજ્યોતિને પરખવામાં લાગી જાય છે, જ્યારે એની પીછાન થાય, ત્યારે એ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરે છે, ને, જે આ દેહ તથા ઈંદ્રિયો (રૂપી પ્રપંચ) ની મૂળ છે, તે અવિદ્યા દૂર થઈ જાય છે. ને અવિદ્યાનો અભાવ થતાં, શરીર પડવા પછી, પેલા (સ્વર્ગ-નરક, પાપ-પુણ્ય વગેરેની ભાવનાના) બધા પડદા ખસી જાય છે, એ વિદ્યા ઈશ્વરને દાખવી આપનારી હોવાથી, એ જીવાત્મા ઈશ્વર સાથે એકાકાર થઈ જાય છે, તથા સ્વર્ગનું સમસ્ત સામ્રાજ્ય, આ (વિદ્યાના) પરિચય દ્વારા એને બેઠ્ઠું મળી જાય છે, મફતમાં જ.

(૬૦) કહેવાનું તાત્પર્ય એ કે, પવિત્ર જ્યોતિસ્વરૂપ આત્મા, સર્વ પ્રકારે, સર્વથી અલગ, સર્વરૂપ, તથા અસંગ છે, (75/76) મનના વિચાર સાથે તદ્રૂપ બનીને, જાણે ધ્યાન કરતો તથા લીલા કરતો હોય, એવો એ થઈ જાય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં, નથી એ ધ્યાન કરતો, કે નથી રમત રમતો. નીદ્રાની અવસ્થા વખતે જ્યારે મનની વૃત્તિ બદલાઈ જાય છે, ત્યારે એ સૂતેલો જેવો, ને જ્યારે મનની વૃત્તિ બદલાઈ જાય છે, ત્યારે એ સૂતેલો જેવો, ને જ્યારે મનની વૃત્તિ જાગૃતિની અવસ્થામાં બદલાય છે. ત્યારે જાગતા જેવો થઈ જાય છે.

(૬૧) જ્યારે આ મન અંતઃકરણ) દેહ સાથેનો પોતાનો સંબંધ સાવ છોડી દે છે, ત્યારે એ જીવાત્મા જાણે મરતો હોય તેવો ભાસે છે. વાસ્તવમાં, આત્મા મરતો નથી, ને જન્મતોયે નથી. એ બધા ફેરફારોની ભાજગડ આ (આત્મ-ચૈતન્ય) માં જ થવા પામે છે. અને એ બધું, સાવ કલ્પિત, ને મનોમય છે. અને કર્મોનાં ભોગ પામવા માટે, એ મન, વાણોને તાંતણે બંધાઈને, હ્રદયકમળમાં કેદી થઈ રહે છે, કે જે પાછલા જન્મમાં એના પગમાં પડેલી બેડીઓ છે, (અહીં, હ્રદય કમળ એટલે, પૂર્વના સંસ્કારો તથા વાસનાઓનું જાળું સમજવું.)

(૬૨) કર્મોની સાંકળને લીધે, પ્રાણોના તારને કારણે, એ અંતઃકરણ, (-સંસ્કારો તથા વાસનાઓની ગાંઠરૂપ) હ્રદયકમળમાં બંધાયેલું છે. અને વળી તે પેલી આત્મજ્યોતિમાં (જાણવારૂપે) પ્રકટ થાય છે. તેથી, જીવાત્માની દ્રષ્ટિમાં, આત્મજ્યોતિ પણ, મુક્ત હોવા છતાં, હ્રદયમાં બંદીવાન પડેલી જેવી જણાય છે. આ હકિકતની જાણકારી, એ જ છે ખરા રહસ્યનું જ્ઞાન, અને એવું ભેદજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનું સાધન અથવા એની પ્રાપ્તિનું સ્થાન પણ, હ્રદય અથવા મન જ છે. (76/76)

ૐ ત્રીજો અધ્યાય સમાપ્ત ૐ

1/11/1975 Hand written.

 

Flat Earth Is Not The Psyop, The Globe Is – Santos Bonacci & Mark Devlin in Conversation

https://www.youtube.com/watch?v=Zds1TMpvBOg

 

Power vs. Force – Dr. David Hawkins Interview part 1

https://www.youtube.com/watch?v=b7k1dxdv10g

Tadrupanandji – Lecture 2012 – Qualities of “Stitha Prajna” – Part I

https://www.youtube.com/watch?v=qWpMgT8-UoI

Introduction to Vedanta – Swami Sarvapriyananda – Aparokshanubhuti – Part 1 – July 05, 2016

https://www.youtube.com/watch?v=3MRa2lR9MUg

Chhbilbhai Keval

10 Hill Side Road

French Wood

Preston – Lanc.

PR1 4NE

Phone – 01772-257350

Kantilal Parmar

1 Grays Lane

Hitchin – Herts – UK

SG5 2HA

Phone – 01462-459079

Mobile – 07980496392

Website – https://kantilal1929.wordpress.com/

 

 

 

 

 

 

Isavasya

Contents

Isavasya. 2

Shanti Path. 2

શાંતિપાઠ. 2

Isavasya. 4

Verse 01. 4

Isavasya. 7

Verse 02. 7

Isavasya. 9

Verse 03. 9

Isavasya. 11

Verse 04. 11

Isavasya. 12

Verse 05. 12

Isavasya. 14

Verse 06. 14

ઈશ્વરને જાણનાર મહાપુરુષની સ્થિતિ… 14

Isavasya. 15

Verse 07. 15

Isavasya. 17

Verse 08. 17

દર્શનનું ફલ.. 17

Isavasya. 18

Verse 09. 18

વિદ્યા ને અવિદ્યા વિશે.. 19

Isavasya. 20

Verse 10. 20

Isavasya. 21

Verse 11. 21

Isavasya. 23

Verse 12. 23

દેવતા ને ઈશ્વરની ઉપાસના વિશે.. 23

Isavasya. 25

Verse 13. 25

Isavasya. 26

Verse 14. 26

Isavasya. 27

Verse 15. 27

પરમેશ્વરની પ્રાપ્તિ માટે પ્રાર્થના… 28

Isavasya. 29

Verse 16. 29

Isavasya. 31

Verse 17. 31

Isavasya. 33

Verse 18. 33

 

Isavasya

Shanti Path

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ॥

om purnamadah purnamidam purnat purnamudachyate | purnasya purnamadaya purname vavasisyate ॥ om shantih shantih shantih ॥

શાંતિપાઠ તે પૂર્ણ છે ઈશ્વર, સૃષ્ટિ પૂર્ણ છે, તે પૂર્ણમાંથી જગ પૂર્ણ થાય છે; ભલે લઈ લો કદિ પૂર્ણ પૂર્ણથી, લીધા છતાં પૂર્ણ બચી રહે છે. ૐ શાંતિઃ । શાંતિઃ । શાંતિઃ ॥

અર્થઃ

ૐ – પરમાત્મા અદઃ – એ (પરબ્રહ્મ પરમાત્મા) પૂર્ણમ્ – સર્વપ્રકારે પૂર્ણ છે. ઇદમ્ – આ (જગત પણ) પૂર્ણમ્ – પૂર્ણ (છે) પૂર્ણાત્ – એ પૂર્ણ પરમાત્માથી જ પૂર્ણમ્ – આ પૂર્ણ જગત ઉદચ્યેત્ – ઉત્પન્ન થાય છે. પૂર્ણસ્ય – પૂર્ણના પૂર્ણમ્ – પૂર્ણને આદાય – લઇ લેવાથી પૂર્ણમ્ – પૂર્ણ એવ – જ અવશિષ્યતે – બાકી રહે છે.

ભાવાર્થઃ

ઉપનિષદમાં શાંતિપાઠ પોતાનું વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે, એનું મહત્વ અનોખું છે. પ્રત્યેક ઉપનિષદનો આરંભ અને અંત શાંતિપાઠથી જ થતો હોય છે. સંસારમાં મનુષ્ય સૌથી વધારે શાંતિને ચાહે છે. તેવી રીતે પહેલાં પણ ચાહતો એની પ્રતીતિ વેદ અથવા ઉપનિષદના શાંતિપાઠ પરથી સહેલાઇથી થઇ રહે છે. એટલે તો એણે શાંતિપાઠની રચના કરી છે. શાંતિપાઠમાં પરમાત્માનું સ્મરણ છે અને કેટલીક હૃદયસ્પર્શી સદભાવનાઓના પ્રતિઘોષ પડેલા છે. વેદ અને ઉપનિષદના પ્રાતઃસ્મરણીય પરમાત્મદર્શી ઋષિવરો પોતાના સ્વાનુભવના આધાર પર કહી બતાવે છે કે શાંતિ અથવા પરમશાંતિની પ્રાપ્તિ પરમાત્મા સાથેના પ્રત્યક્ષ સંબંધની પ્રસ્થાપના સિવાય ના થઇ શકે. એ સંબંધની પ્રસ્થાપના માટે તન, મન, તથા વચનનો સંયમ આવશ્યક છે. આત્મસંયમ અને આત્મશુદ્ધિ સિવાય આત્મદર્શન ના થઇ શકે અને આ આત્મદર્શન અથવા આત્માનુભૂતિ સિવાય સનાતન શાંતિની ઉપલબ્ધિ આકાશકુસુમવત્ અશક્ય રહે છે. શાંતિની પ્રાપ્તિ માટે ભૌતિક પ્રદેશમાં પ્રયત્ન કરનારા માનવે આભ્યંતર ક્ષેત્રમાં પણ પ્રવેશ કરવો જોઇએ. એવા પ્રવેશ સિવાય શાંતિની યાત્રા અધૂરી રહી જાય.

આ શાંતિપાઠમાં પરમાત્મા તથા જગત વિશેનાં ચિંતન, મનન અને નિદિધ્યાસનનો અનુભૂતિપૂર્ણ ઉદગાર સમાયેલો છે. એ ઉદગારને લક્ષમાં લેવા જેવો છે. જે જગત આપણી આજુબાજુ બધે જ પથરાયેલું છે, જેને આપણે અવલોકી અથવા અનુભવી રહ્યા છીએ તે જડ તત્વો કે પદાર્થોનો સંઘાત છે અને અપૂર્ણ છે એવી માન્યતા મોટેભાગે પ્રચલિત છે. એ માન્યતાના ઉપલક્ષમાં એક અવનવીન વિશિષ્ટ વિચારધારાની રજૂઆત કરતાં અહીં સૂચવવામાં આવે છે કે જગત જડ નથી. એ ઉપરથી જોતાં જડ જણાતું હોય તોપણ અંદરથી ચિન્મય છે. સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિથી એનું દર્શન કરતાં એ ચૈતન્યના પરમ પારાવાર જેવું જ લાગે છે. એ ઉપરાંત એને અપૂર્ણ કહેવું એ બરાબર નથી, અજ્ઞાનની અર્ઘદગ્ધ દશામાં એ અપૂર્ણ ભાસે છે ખરું, પરંતુ પરમ જ્ઞાનાભૂતિની પરિપૂર્ણ પાવન અલૌકિક અવસ્થામાં પૂર્ણ જ લાગે છે. એ વિચાર વિસ્મયકારક હોવા છતાં સાચો છે અને શાંતિપાઠ એને નિર્ભીક રીતે સહજતાપૂર્વક પ્રતીતિજનક રીતે રજૂ કરે છે.

શાંતિપાઠ સંક્ષિપ્ત છતાં સારગર્ભિત છે. એના ભાષા સીધીસાદી હોવાં છતાં ગહન છે. એની પાછળ બૌદ્ધિક પ્રતિભાનું પ્રગલ્લભ પીઠબળ નથી. પરંતુ વરસોની સાધનાના સુપરિણામે સાંપડલી સ્વાનુભૂતિનો રણકાર છે. એમાં કોઇપણ પ્રકારની શંકા-કુશંકા વિના સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવ્યું છે કે પરમાત્મા પૂર્ણ છે અને આ જગત કે બ્રહ્માંડ પણ પૂર્ણ જ છે. પરમાત્મા પૂર્ણ છે એ વિધાનમાં તો કોઇને શંકા ના હોઇ શકે. પરિપૂર્ણતા એટલે જ પરમાત્મા એવું કહીએ તો પણ ચાલે. પરમાત્મા સચ્ચિદાનંદ છે અને એમની અંદર કોઇપણ પ્રકારની અપૂર્ણતા નથી હોતી. જે અપૂર્ણ હોય એને પરમાત્મા કહી શકાય જ નહિ; કોઇક બીજું નામ ભલે આપી શકાય. પરમાત્મા જ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ, શક્તિની દ્રષ્ટિએ અને યોગ્યતા અથવા વિકાસની દ્રષ્ટિએ પૂર્ણ છે. પરંતુ જગતને એવી રીતે પરિપૂર્ણ કહી શકાય ? હા. પરમાત્મા જ સર્વના મૂળમાં છે; પરમાત્મા સિવાય બીજું કશું પણ નહોતું અને નથી, તો પછી જગત પરમાત્માથી અલગ હોવાનો પ્રશ્ન જ ક્યાં રહે છે ? જગત પ્રકારાંતરે પરમાત્મા જ છે, એની અંદર-બહાર અને એના રૂપમાં જે કાંઇ દેખાય છે તે પરમાત્મા જ છે, એ પરમાત્માનું જ સ્વરૂપ છે, એવું માનવું-મનાવવું બરાબર જ છે. સુવર્ણના અલંકારોને અલંકારોનું નામ આપીએ કે સુવર્ણ કહીએ બધું એક જ છે. એ પ્રમાણે જગતને જગત કહીએ કે પરમાત્માના પ્રતીક તરીકે ઓળખીએ, પરમાત્માનું સ્વરૂપ સમજીએ, બધું સરખું જ છે. જગતના રૂપમાં પરિપૂર્ણ પરમાત્મા પોતે જ પોતાની લીલા કરી રહ્યા છે.

પરમાત્મા પૂર્ણ છે, જગત પણ પૂર્ણ છે, અને પરિપૂર્ણ પરમાત્મામાંથી આ પૂર્ણ જગતનું પ્રાકટ્ય થાય છે, એ વાતનો વિચાર એક બીજી રીતે પણ કરી લઇએ. સમુદ્ર સ્વયં સંપૂર્ણ છે, એવી અંદર ઉત્પન્ન થતા તરંગો એનાથી જુદા નથી એટલે પૂર્ણ જ છે. એમના સ્વરૂપમાં સમુદ્ર જ દેખાય છે. એવી રીતે જગતના રૂપમાં પણ પરમાત્મા જ પ્રતીત થાય છે.

સંપૂર્ણ સમુદ્રમાંથી થોડું કે વધારે પાણી લઇ લઇએ તો સમુદ્રને હાનિ પહોંચતી નથી. સમુદ્ર તો એવો જ સુવિશાળ રહે છે. જગતના સર્જન અને વિસર્જનની ક્રિયાથી પરમાત્માને પણ એવી જ રીતે કોઇ પણ પ્રકારની હાનિ પહોંચતી નથી. એમની અંદરથી સૃષ્ટિનું સર્જન થાય તોપણ એ અપૂર્ણ નથી બનતા પરંતુ પૂર્ણ જ રહે છે.

શરીરની, મનની અને અંતરની ત્રિવિધ શાંતિની માનવને ઝંખના હોય છે. જીવનની પરિપૂર્ણતા, સ્વસ્થતા અને શાંતિ માટે એ ત્રણે પ્રકારની શાંતિની આવશ્યકતા હોય છે. એ ત્રિવિધ શાંતિને આધિભૌતિક, આધિદૈવિક અને આધ્યાત્મિક શાંતિ પણ કહે છે. શાંતિપાઠમાં એની કામના કરવામાં આવી છે. ભૌતિક પરિસ્થિતિનો પ્રભાવ માનવના ચિત્તતંત્ર પર અતિશય પ્રબળપણે પડતો હોય છે. દૈવી સંકેતો, ઉત્પાતો કે પ્રસંગો પણ એને અસર પહોંચાડે છે, અને એ આત્મિક રીતે, અવિદ્યાને લીધે દુઃખી, અસ્વસ્થ અથવા અશાંત રહ્યા કરે છે. એ ત્રણે પ્રકારની અશાંતિમાંથી મુક્તિને માટે અહીં પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે. પરિસ્થિતિ માનવની ઇચ્છાને અનુકૂળ ના થાય તોપણ માનવને અસ્વસ્થ તો ના જ કરે અને ચલાયમાન ના બનાવે, એની વચ્ચે વસીને પણ માનવ પોતાની આત્મસ્થ શાંતિને અખંડ રાખે એ ઇચ્છવા જેવું છે. આપણે પણ એવી અખંડ અલિપ્તાવસ્થાને મેળવવા પ્રાર્થના કરીએ.

Isavasya

Verse 01

ॐ ईशा वास्यमिदँ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥१॥

om isa vasyamidam sarvam yatkincha jagatyam jagat । tena tyaktena bhunjitha ma grdhah kasyasviddhanam ॥ 1॥

ચરાચર જગત જે કૈં છે આ, ઈશ્વર તેમાં વ્યાપક છે; ત્યાગભાવથી ભોગવ તેને, તેમાં ના આસક્ત થજે. ॥૧॥

અર્થઃ

જગત્યામ – સમસ્ત જગતમાં યત્ કિં ચ – જે કાંઇ પણ જગત્ – જડ ચેતનાત્મક જગત છે ઇદમ્ – આ સર્વમ્ – સઘળું ઇશ – ઇશ્વર(થી) આવાસ્યમ્ – વ્યાપ્ત છે તેન – એ ઇશ્વરને સાથે રાખીને ત્યક્તેન – ત્યાગપૂર્વક, ત્યાગભાવે ભુંજીથાઃ – (આને) ભોગવતાં રહો મા ગૃધઃ – (આમાં) આસક્તિ ના કરો (કેમ કે) ધનમ્ – ધન અથવા ભોગ્ય પદાર્થ કસ્ય સ્વિત્ – કોનો છે, અર્થાત્ કોઇનો પણ નથી

ભાવાર્થઃ

ઇશાવાસ્ય ઉપનિષદનો આ પ્રથમ મંત્ર એની અસાધારણ ભાવમયતા, અર્થઘનતા અને અસરકારકતાને લીધે સવિશેષ નોંધપાત્ર છે. એમાં સમાયેલો સંદેશ જીવનને માટેનો અને જીવનોપયોગી છે. એ સંદેશ વર્તમાન માનવજીવન અને જગતથી છૂટાછેડા લેવાની વાત નથી કરતો, જીવન કે જગતને અભિશાપરૂપ માનવાનું કે ધિક્કારવાનું નથી શીખવતો, જીવનને એક અશાંતિજનક અસહ્ય બોજો નથી માનતો, અને જીવન તથા જગતનો સંબધવિચ્છેદ કરીને એમના પરિત્યાગની પ્રેરણા નથી પૂરી પાડતો. એની સાથે જીવન અને જગતની મોહવૃતિ અથવા આંધળી આસક્તિનો પાઠ પણ નથી શીખવતો. જીવન અને જગતનો તિરસ્કાર ઉચિત નથી તેમ રાગ પણ નકામો છે.  જીવન ઇશ્વરનો અમૂલખ ઉપહાર છે અને સંસાર એમનું સરસ સવિશિષ્ટ સુધામય સર્જન. એ બંનેની સાથે આપણો એક અથવા બીજા કારણે સંબધ થયેલો જ છે તો તેમની વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર કરીને એમનો લાભ લઇને આત્મવિકાસને માર્ગે આગળ વધવાની આવશ્યકતા છે. એને માટે વિવેકપૂર્વક જીવવાની કળામાં કુશળ થવું જોઇએ.

આપણે ત્યાં જુદીજુદી જાતના કેટલાય યોગો પ્રચલિત છે. હઠયોગ, રાજયોગ, જ્ઞાનયોગ, ભક્તિયોગ, કર્મયોગ, કુંડલિનીયોગ, મંત્રયોગ, નાદાનુસંધાનયોગ – એ બધા નામો આપણે સાંભળ્યા છે, પરંતુ જીવનનું કલ્યાણ કરનારો, જીવન જીવવાની કળા શીખવનારો અને જીવનને જ્યોતિર્મય બનાવવાની શક્યતાવાળો એક બીજો યોગ છે. એને જીવનયોગ કહી શકાય. એના નામથી આપણે પરંપરાગત રીતે પરિચિત ના હોઇએ અથવા ધર્મગ્રંથોમાં એનું નામ ના મળતું હોય તોપણ જીવનયોગ એક અત્યંત અગત્યનો યોગ છે અને એની આવશ્યકતા સૌ કોઇને છે. એ યોગ બીજા પરંપરાગત પ્રવર્તમાન યોગો કરતાં લેશ પણ ઉતરતો નથી. એ યોગની જરૂરી સમજ ના હોવાને લીધે જ જીવન બોજારૂપ બની જાય છે, અમંગલ અથવા અવજ્ઞાકારક થાય છે, અને એનો વિશિષ્ટ લાભ નથી મળતો. મોટા ભાગનાં મનુષ્યો જીવન જીવે છે ખરાં પરંતુ જીવનયોગથી અનભિજ્ઞ રહીને. પરિણામે જીવન એમને માટે ને બીજાને માટે દુઃખદ બની જાય છે. એ સુખદ તથા સર્વમંગલનું સાધન નથી બની શકતું. એનો સુયોગ્ય સર્વાંગીણ વિકાસ નથી થતો. આ શ્લોકમાં જીવનને જ્યોતિર્મય કરનારા, સુખ-શાંતિ-સમુન્નતિથી સંપન્ન બનાવનારા એ જીવનયોગનું સંક્ષિપ્ત છતાં વિશદ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. એને સમજીને એનો સમુચિત આશ્રય લેવામાં આવે તો જીવનમાં આજે જે જડત્વ, નીરસતા, અસ્વસ્થતા, વિસંવાદિતા તથા કલેશકારકતા દેખાય છે તે દૂર થાય અને અવનવી ચેતના તથા પ્રસન્નતા ફરી વળે. માનવ આજે અસંતુષ્ટ, અશાંત અને દુઃખી છે અને બીજાને દુઃખી કરી રહ્યો છે એનું એક મોટામાં મોટું કારણ એ પણ છે કે એની પાસે જીવન જીવવાની આદર્શ ઉદાત્ત દ્રષ્ટિ નથી અને વિશદ વિશાળ વૃતિ નથી. એ ઉભયનો અભાવ મોટેભાગે એને સાલતો નથી. એને બદલે એ ઉભયથી એ સંપન્ન થાય તો એની અને બીજાની કેટલીય સમસ્યાઓ ટળી જાય અથવા એમનું સુખદ સમાધાન થાય. એ સંદર્ભમાં વિચારતાં ઉપનિષદમાં આ શ્લોકનું મહત્વ ઘણું મોટું છે.

જીવન જીવવાની કિમતી કળા પ્રત્યે અંગુલિનિર્દેશ કરતાં અહીં કહેવામાં આવે છે કે तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः । સંસારમાં જે કાંઇ છે, જે કાંઇ દેખાય છે કે અનુભવાય છે તેને ત્યાગભાવથી ભોગવતા રહો. ઋષિએ ભોગવવાની ના કહી, જીવન અને જગતથી દૂર નાસી જવાનું નથી જણાવ્યું, પરંતુ ત્યાગભાવે ભોગવવાની પ્રેરણા પૂરી પાડી છે. ત્યાગભાવે ભોગવવું એટલે ? એક રાગભાવે ભોગવવાનું હોય છે અને બીજું ત્યાગભાવે. બંનેમાં આભજમીનનો, ઉત્તરધ્રુવ અને દક્ષિણધ્રુવ જેટલો તફાવત હોય છે. રાગભાવથી ભોગવવામાં અહંતા, મમતા, મોહવૃતિ, વિષયાસક્તિ, સ્વાર્થભાવના અને એ સૌની મૂળ માતા અવિદ્યા હોય છે. એવા ઉપભોગમાં ઘેન ચઢે છે ને ભાન ભૂલાય છે. એમાં માનવ પોતાનો જ વિચાર કરે છે ને પોતાને જ મહત્વનો માને છે. એને માટે બીજું બધું જ ગૌણ બની જાય છે. એ પોતાની જ સુખ-શાંતિ-સમૃદ્ધિ તથા સમુન્નતિના જપ જપે છે. એને માટે બીજાને સોસવું પડે તોપણ એને એ નથી સાલતું. એવા માનવો અવનીમાં આતંક ફેલાવે છે અને અશાંતિ તથા અવ્યવસ્થા ઉભી કરે છે. એથી ઉલટું ત્યાગભાવથી ભોગવવામાં નમ્રતા, નિર્મમતા, નિર્મોહવૃતિ, વિષય પ્રત્યેની ઉપરામતા અથવા અનાસક્તિ, નિસ્વાર્થભાવના અને પરમપાવની પ્રજ્ઞા હોય છે. ત્યાગભાવથી ભોગવનારને ભોગવવાનો નશો નથી ચઢતો. એ ભાન પણ નથી ભૂલતો. એની પાસે જે છે તેને એ પરમાત્માનો પ્રસાદ માનીને ભોગવે છે. એ કશાનો માલિક નથી બનતો. એ બીજાનો વિચાર પણ કરતો હોય છે. બીજાની સુખશાંતિ, સમૃદ્ધિ અને સમુન્નતિનો અને એને સાકાર કરવાની સાધના કરે છે. એવી પરહિતને માટેની સાધનામાં કદાચ પોતાની વ્યક્તિગત સુખાકારી, શાંતિ તેમજ સમૃદ્ધિનો ભોગ આપવો પડે તોપણ એવો ભોગ આપવા પ્રસન્નતાપૂર્વક તૈયાર રહે છે. જગતના જુદાજુદા રૂપરંગાત્મક વાતાવરણની વચ્ચે વસીને પોતાની જીવન ધ્યેયને સતત રીતે યાદ રાખે છે અને એની પરિપૂર્તિના પ્રયત્નોમાં નિરંતર મક્કમતાપૂર્વક મશગૂલ રહે છે.

જગતમાં પોતાને માટે જીવનારા અને બીજાને માટે જીવનારા એવા બે પ્રકારના માનવો જોવા મળે છે. એમાંથી કૂતરા જેવા ને બીજાને કાગડા જેવા કહી શકાય. કૂતરાને જ્યારે રોટલો નાખવામાં આવે છે ત્યારે એ પોતાના પગ નીચે દબાવી રાખે છે, આજુબાજુ બધે જુએ છે, અને બીજું કોઇ કૂતરું નથી આવતું એની ખાતરી થતા ખાવા માંડે છે. બીજું કોઇક કૂતરું આવે તો રોટલાના ટુકડાને પગ નીચે દબાવીને એની સામે ભસવા માંડે છે, લડે છે, અને એ દૂર જાય ત્યારે જ જંપે છે. કૂતરું આમ તો વફાદાર હોય છે પરંતુ એનામાં સાથે મળીને ખાવાની, ત્યાગભાવથી ભોગવવાની વૃતિ તથા પ્રવૃતિનો અભાવ દેખાય છે. કાગડાની કથા એનાં કરતાં જૂદી જ હોય છે. એ શું કરે છે ? એની આગળ કોઇપણ પ્રકારનો ખોરાક નાખવામાં આવે એટલે એકલપેટાપણાનો ઉપદેશ એને ગળથૂથીમાંથી જ ન આપવામાં આવ્યો હોય એમ એ પોતાના જ્ઞાતિબંધુ જેવા બીજા કાગડાઓને બોલાવવા કાગ કાગ કરી મૂકે છે. અને બીજા કાગડાઓ એની આગળ એકઠા થાય છે પણ કોઇપણ પ્રકારના વિરોધ કે તજજન્ય ઘર્ષણ સિવાય શાંતિથી સંપીને આરોગે છે. કાગડાની બીજી વૃતિઓ કદાચ ખરાબ હશે કિન્તુ સાથે મળીને ખાવાની એ નિઃસ્વાર્થ સામાજિક વૃતિ આદરણીય, અભિનંદનીય અને અનુકરણીય છે. માનવે એમાંથી બોધપાઠ લઇને નક્કી કરવાનું છે કે પોતાના જીવનમાં ક્યી પ્રકારની વૃતિ કે પ્રવૃતિ કેળવવી છે, કૂતરા જેવી સ્વાર્થવૃતિ કે કાગડા જેવી સામાજિક સર્વ શ્રેયસ્કરી પરાર્થવૃતિ ? ઉપનિષદ કહે છે કે એણે ત્યાગવૃતિને અથવા પરહિતનું ધ્યાન રાખીને અનુભવાતી ભોગવૃતિ કેળવવી જોઇએ, એવી ભોગવૃતિ વિશુદ્ધ આત્મબલિદાન સાથે ભળીને એનું અધઃપતન નહીં આદરે પરંતુ એનું ને સમાજનું કલ્યાણ કરશે.

એ બંને વૃતિઓ કરતાં વિલક્ષણ એવી એક ત્રીજી વૃતિ તથા તજજન્ય પ્રવૃતિ પણ માનવની અંદર રહેલી છે. એ વૃતિ તથા પ્રવૃતિ અત્યંત વિરલ હોવા છતાં વાસ્તવિક છે અને કોઇકોઇવાર એનો પરિચય પ્રાપ્ત થાય છે. એ વૃતિવાળો માનવ બીજાની સુખાકારી, શાંતિ, સમૃદ્ધિ કે સમુન્નતિને વિશેષ મહત્વ આપે છે એટલું જ નહીં પરંતુ એથી આગળ વધીને એને માટે પોતાની વ્યક્તિગત સુખાકારી, શાંતિ કે સમૃદ્ધિનું અને કોઇકોઇવાર જીવનનું પણ બલિદાન આપવું પડે તો આપવા તૈયાર રહે છે. અને હસતાં હસતાં આપે છે. પોતાની જાતને બીજાને માટે ખપાવી દે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિએ એ સંદેશ આપ્યો છે. ભારતીય સંસ્કૃતિની એ વિશેષતા છે. એ વિશેષતાને જીવનમાં સંમિશ્રિત કરવાનું કે વણવાનું કઠિન લાગે તોપણ ઉપનિષદના ત્યાગીને ભોગવવાના આદેશનું અનુસરણ તો કરવું જ ઘટે. એ આદેશનું અનુસરણ જો સર્વકોઇ કરે તો સમાજની સૂરત બદલાઇ જાય.

ત્યાગભાવથી ભોગવવાનો અર્થ મમતા અને આસક્તિને પરિત્યાગીને વસ્તુને ઇશ્વરનો પ્રસાદ માનીને ભોગવવાનો છે. જગતમાં અને જગતના રૂપમાં જે કાંઇ છે તે બધું જ ઇશ્વરનું છે અને ઇશ્વરની એ મિલ્કતને પોતાની માનીને એમાં મમત્વ કરવાનું બરાબર નથી. જે ઇશ્વરનું અને ઇશ્વરે આપેલું છે તે ધન તેમજ જીવન ઇશ્વરની જ સેવા, પ્રસન્નતા અને ઇશ્વરના જગતની સુખાકારી માટે વપરાય તેમાં જ તેની શોભા, સફળતા કે સાર્થકતા સમાયેલી છે. જગતમાં અને જગતના રૂપમાં જે કાંઇ જોવાય છે કે અનુભવાય છે તે પરમાત્માનું જ સ્વરૂપ છે. પરમાત્મા તેમાં રહેલા છે. તે બધું પરમાત્માથી પરિપ્લાવિત અથવા ઓતપ્રોત છે. એવી રીતે જ એનું અવલોકન કરવું જોઇએ. સૌની અંદર અને સર્વત્ર પરમાત્માનું દર્શન કરવામાં આવે તો ભેદભાવ, ભય, મોહ, રાગ, દ્વેષ અને મિથ્યાભિમાન મટી જાય. જીવન પ્રેમથી પુલકિત, પ્રસન્ન અને પવિત્ર થાય. જે સર્વત્ર પરમાત્માદર્શન કરે છે તે જગતના બહિરંગ દર્શનથી સંમોહિત થયા ને ભાન ભૂલ્યા વિના, વિવિધ નામરૂપાત્મક જગતમાં રહેલી અંતરંગ એકતાને અનુભવે છે. એનું જીવન શાંત અને સંવાદી બને છે.

Isavasya

Verse 02

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतँ समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥२॥

kurvanneveha karmani jijivisecchhataD samah । evam tvayi nanyatheto’sti na karma lipyate nare ॥ 2॥

યોગ્ય કર્મને કરતાં કરતાં સો વર્ષ લગી જીવ અહીં, આ જ માર્ગ છે અનાસક્તિનો બીજા કોઈ માર્ગ નથી. ॥૨॥

અર્થઃ

કર્માણિ – શાશ્ત્રોક્ત સત્કર્મોને કુર્વન્ – કરતાં કરતાં જિજીવિષેત્ – જીવવાની ઇચ્છા કરવી જોઇએ એવમ્ – એવી રીતે (ત્યાગભાવથી પરમાત્માની પ્રસન્નતાને માટે) કર્મ – કરાતાં કર્મો ત્વયિ – તને નરે – માનવને ન લિપ્યતે – લિપ્ત નહિ કરે ઇતઃ – એથી (ભિન્ન) અન્યથા – બીજો કોઇ માર્ગ કે ઉપાય ન અસ્તિ – નથી (જેથી માનવ કર્મબંધનમાંથી છૂટીને જીવન મુક્તિ પામી શકે)

ભાવાર્થઃ

ધન ભોગૈશ્વર્ય, સંપત્તિ અને આ જડચેતનાત્મક સમસ્ત જગત પર કોઇ પણ માનવનો એકાધિકાર નથી. એ બધું પરિવર્તનશીલ અથવા અસ્થાયી છે. પાણીના પરપોટાની પેઠે એક દિવસ પ્રકટીને ફૂટી જવાનું છે. ફૂલની પેઠે ખીલીને કરમાઇ જવાનું છે. સરિતાની પેઠે સલિલથી છલકાઇને છેવટે સુકાઇ જવાનું છે. કોઇક સુકોમળ પત્રની ઉપર ઝાકળનું જલબિંદુ પડે, થોડુંક ઠરે ને ખરી પડે તેમ ક્ષણ બે ક્ષણ રહીને ખરી પડવાનું છે. ધીરા ભગતે એ જ સંદર્ભમાં ગાયું છે કે –

ઝાકળજળ પળમાં વહી જાશે જેમ કાગળમાં પાણી; કાયાવાડી તારી એમ કરમાશે થઇ જાશે ધૂળધાણી. પાછળથી પસ્તાશે રે મિથ્યા કરી મારું મારું; મન તુંહી તુંહી બોલે રે આ સપના જેવું તન છે તારું; અચાનક ઊડી જાશે રે જેમ દેવતામાં દારૂ.

છતાં પણ એવું જાણીને માનવે નિરાશ નથી થવાનું. સ્મશાન-વૈરાગ્યને કેળવીને હતોત્સાહ નથી બનવાનું, અને જીવનના રસને ખોઇ પણ નથી નાખવાનો. જીવનનો સાચો આનંદ આસક્તિને લીધે નહિ જન્મે, અનાસક્તિમાંથી જ પ્રાદુર્ભાવ પામશે. વાસ્તવિક રસ મમત્વમાંથી નહીં પ્રકટે, નિર્મમતામાંથી જ ઊગી નીકળશે. ચિરસ્થાયી અથવા અક્ષય ઉત્સાહ અવિવેક અથવા મોહમાંથી નહિ પ્રકટે, વિવેક અને નિર્મોહમાંથી જ પ્રકટી શકશે. જીવનની ચંચળતા અને જગતની પરિવર્તનશીલતાનું જ્ઞાન થયા પછીથી જીવનનો સાચો અક્ષય આનંદ પેદા થશે. એ પછી અનાસક્તિપૂર્વક વધારે સારી રીતે જીવી શકાશે. આ શ્લોક એની સાક્ષી પૂરે છે.

વેદમાં शतं जीवेम शरदः । शतं पश्येम शरदः । शतं श्रुणुयाम शरदः । शतं प्रब्रवाम शरदः । शतमदीनाः स्याम शरदः । शतं भूयश्च शरदः शतात । અર્થાત્ ‘અમે સહુ શરદઋતુ સુધી જીવીએ, સો શરદઋતુ સુધી જોઇએ, સાંભળીએ તથા બોલીએ, સો શરદઋતુ સુધી દીન બનવાને બદલે સુખી તથા સમૃદ્ધ રહીએ, એને એવી રીતે બીજી સો શરદઋતુ સુધી જીવતા રહીએ.’ એવું કહીને જીવન પ્રત્યેના પ્રેમનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે. ક્યાંય જીવનને તિરસ્કારવાનો કે નગણ્ય સમજવાનો સંકેત નથી મળતો. વેદની એ વિચારધારાને અનુસરીને આ શ્લોકમાં સૂચવવામાં આવ્યું છે કે માનવે જગતની પરિવર્તનશીલતાને સમજ્યા પછી પણ દીર્ઘાયુ થવાનો, સો વરસ સુધી શ્વાસ લેવાનો અથવા સારી પેઠે જીવવાનો સંકલ્પ કરવો જોઇએ. માનવ શરીરનો મહિમા ખૂબ જ મોટો છે. એ શરીરમાં પ્રવેશવાનો અવસર મેળવવો એ એક સર્વોત્તમ સૌભાગ્ય છે. અલબત્ત, જો એને ઓળખી શકાય તો. એ સુંદર પરમાશ્ચર્યકારક શરીર દ્વારા પ્રખરમાં પ્રખર પુરુષાર્થ કરીને પોતાનું ને બીજાનું હિત સાધી શકાય છે અને જીવન-મુક્તિના મંગલમય મંદિર-દ્વારને ખોલી દેવાય છે. માટે જ એને શ્રયસ્કર સમજવામાં આવે છે. એની મદદથી સત્કર્મોનું અનુષ્ઠાન કરવું જોઇએ. ડગલે ને પગલે જાગૃતિપૂર્વક જીવીને જીવન વિકાસના માર્ગે મક્કમતાપૂર્વક આગળ વધવું જોઇએ. કેવળ કર્મના નહિ પરંતુ સત્કર્મોના મહિમાને સમજવો જોઇએ. આ જીવનમાં અનેક પ્રકારની શક્યતાઓ પડેલી છે. તેમને બહાર કાઢવાનો અને વિકસાવવાનો બને તેટલો બધો જ પુરુષાર્થ કરી છૂટવો જોઇએ. પ્રમાદી પુરુષો કશું જ કરી શકતા નથી. એટલે પ્રમાદને પરિત્યાગીને જીવનને ઇચ્છાનુસાર આકાર આપવા માટે આગળ વધવાની આવશ્યકતા છે.

કર્મોને એટલા માટે નથી કરવાનાં કે એમની મદદથી પરલોક અથવા જન્માંતરને સુધારી શકાય. પરલોકને અથવા જન્માંતરને સુધારવાની ભાવના-વૃતિ તથા પ્રવૃતિ છે તો સારી, પરંતુ એના કેફમાં પડીને અથવા એને આવશ્યકતાથી અધિક મહત્વની માનીને આ લોકને અથવા વર્તમાન જીવનને કે જન્મને અન્યાય નથી કરવાનો. આપણે ત્યાં ધર્માનુષ્ઠાનને નામે પરલોકને તથા જન્માંતરને એટલું બધું મહત્વ આપવામાં આવે છે કે એનો આધાર લેનાર વર્તમાન જન્મ કે જીવનને સુધારવાનો, સત્વશીલ કરવાનો કે ઉદાત્ત બનાવવાનો વિચાર નથી કરતો. સઘળા પ્રયત્નો શરીરને છોડ્યા પછીની ગતિ પર જ કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. એ હકીકતને આદર્શ ના કહી શકાય. જે સત્કર્મ કરવાનું છે તે આ જ લોકમાં, આ જ જીવનમાં, इह एव કરવાનું છે. અને આ જીવનને ઉપર ઉઠાવવા માટે જ કરવાનું છે. આ જીવનને અને જગતને સ્વસ્થ, સુખમય, સમૃદ્ધ, સમુન્નત અને શાંત બનાવવાની પ્રવૃતિનો પરિત્યાગ કદાપિ કરવો ના જોઇએ.

ઉપનિષદ જણાવે છે કે જિજીવિષેત્ એટલે કે જીવવાની ઇચ્છા કરવી જોઇએ, મરવાની નહિ. જીવન જરૂરી છે. જીવન પ્રત્યે નિરાશ થવાથી અને અવજ્ઞાવૃતિ કેળવવાથી કશું જ નહિ વળે. જે જીવન ઇશ્વરે આપેલું છે તે ઇશ્વરને માટે અને ઇશ્વરની દૈવી દુનિયાને માટે વપરાવું જોઇએ. એની સફળતા તથા સાર્થકતા એમાં જ સમાયેલી છે. એવું જ જીવન શોભારૂપ છે જે ફૂલની પેઠે ફોરમ આપે છે અને અંતે દેવમંદિરમાં સમર્પિત બને છે. જીવનને કૃતાર્થ કરવાનો બીજો કોઇ માર્ગ નથી. માનવ પોતાની જીવન ધ્યેયને ભૂલી જાય છે. તે પ્રકૃતિના પ્રલોભનાત્મક પદાર્થોમાં આસક્ત થાય છે. એ એના દુઃખનું, બંધનનું અને એની અશાંતિનું અગત્યનું કારણ છે. એ કર્મ કરે અને સંસારમાં શ્વાસ લે તોપણ એની અંદર આસક્તિ ના કરે અને એનાથી અલિપ્તિ રહીને પરમાત્મામાં પ્રતિષ્ઠિત બને એ આવશ્યક છે. એવું કરવાથી એનું જીવન ઉત્સવમય બની શકે. જીવન જીવવાની એવી અદભૂત કળાનો અભાવ હોવાથી એનું જીવન અવ્યવસ્થિત અને અશાંત બની ગયું છે.

 

જીવનના મહિમાનું જયગાન ગાનારો આ શ્લોક સૌ કોઇને માટે કામનો છે. એની પ્રેરણાને ઝીલવામાં આવે તો જીવન જયોતિર્મય બને. જીવનને સુખશાંતિથી સંપન્ન કરવા માટે કર્મને દોષમય માનીને બાહ્ય જીવન-પ્રવૃતિનો પરિત્યાગ કરવાનું કહેનારા અને જગત પ્રત્યે તિરસ્કાર બુદ્ધિ કેળવવામાં મદદરૂપ બનનારા શ્ર્લોકો તો બીજા કેટલાય મળી આવે પરંતુ જગતને ઇશ્વરનું આવાસસ્થાન કહીને એને ચાહવાની અને અલિપ્તભાવે એનો ઉપયોગ કરવાની પ્રેરણા પાનારો આ શ્લોક ખરેખર અસાધારણ છે. એનું ઉચિત ગૌરવ કર્યા વિના આપણે રહી શકતા નથી. એ આપણને જીવનવિમુખ નથી બનાવતો, જીવન પ્રત્યે અભિમુખ બનાવે છે, અને એ થતાં પણ નિર્મમતા શીખવે છે એ એની વિશેષતા છે.

Isavasya

Verse 03

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३॥

asurya nama te loka andhena tamasa”vrtah । taste pretyabhigacchhanti ye ke chatmahano janah ॥ 3॥

યોનિ રાક્ષસ લોકોની છે અંધકારથી ભરી બધી, આત્મઘાત જે કરે, જાય તે, તે જ યોનિમાં ફરીફરી. ॥૩॥

અર્થઃ

અસુર્યા – અસુરોના નામ – પ્રસિદ્ધ લોકાઃ – જુદી જુદી યોનિ અથવા લોકો છે તે – તે બધા તમસા – અજ્ઞાન તથા દુઃખ ક્લેશરૂપ ગાઢ અંધકારથી આવૃતાઃ – વીંટળાયેલા છે યે કે ચ – જે કોઇપણ આત્મહનઃ – આત્માની હત્યા કરનાર જનાઃ – મનુષ્યો (હોય છે) તે – તે પ્રેત્ય – મરીને તાન્ – એ લોકોને અભિગચ્છન્તિ – અવારનવાર પ્રાપ્ત થાય છે.

ભાવાર્થઃ

આ શ્લોક પણ કર્મના મહિમાનું જ પ્રતિપાદન કરે છે. આપણે ત્યાં આત્મઘાત શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. એ શબ્દ પરંપરાગત રીતે પ્રચલિત છે અને જુદા, એક પ્રકારના વિશિષ્ટ અર્થમાં વપરાય છે. એ અર્થ જાણીતો છે. જે પોતાનો નાશ નોતરે અથવા આપઘાત કરે એને આત્મઘાત કહેવાય છે. દુઃખ, ક્લેશ, વ્યાધિ, નિરાશા, કંગાલિયત, હાનિ અથવા બીજા કોઇયે કારણથી પ્રેરાઇને જીવનનો અંત આણનાર અથવા આણવાનો પ્રયત્ન કરનાર અપરાધી અથવા દંડપાત્ર પણ મનાય છે. જેમ માનવ બીજાનું ખૂન કરે છે તેમ પોતાનું પણ કરે છે. એ જીવનને ચાહી અથવા માણી નથી શકતો, ઉચિત ન્યાય નથી આપતો અને વિકસાવી નથી શકતો. હાથમાં આવેલા હીરાને ખોઇ દે છે. એવા આત્મઘાત કરનારા માનવોની સૂચિમાં એક અન્ય પ્રકારના માનવનો ઉમેરો કરવા જેવો છે. જે માનવો મહામોંઘા દેવદુર્લભ શરીરને મેળવીને આત્મકલ્યાણ કરવાને બદલે આત્માને ભૂલીને અનાત્મ પદાર્થોની પ્રીતિ કરે છે અને માનવતાનો મૃત્યુઘંટ વગાડે છે, આત્મદર્શનના પુણ્યપથમાં પ્રવૃત નથી થતા, આત્માની અશાંતિ અને આત્માનાં બંધનોને વધારે છે, એ બધા આત્મઘાતકો છે. ઉપનિષદ એમને આત્માનું હનન કરનારા કહે છે. એ જીવતા હોય છે તોપણ જીવનના રહસ્યને જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યા વિના મરેલા હોય એવી રીતે જીવે છે. એ બીજું બધું જ કરે છે પરંતું આત્મકલ્યાણ કે આત્મવિકાસની પ્રવૃતિ નથી કરતા. એથી ઉલટું, પોતાના ને બીજાના બંધન, ક્લેશ, અશાંતિ અને દુઃખ વધે એવાં કુકર્મો કર્યા કરે છે.

એવા આત્મવિમુખ, આત્મઘાતક, માનવોનો સંસારમાં તોટો નથી. એ ઇન્દ્રિયોના ભોગોને જ સર્વકાંઇ સમજે છે અને એની અંદર ડૂબેલા રહે છે. એમની જીવતાં જ દુર્ગતિ થાય છે. એમને આત્મિક શાંતિનો અને જીવનના વાસ્તવિક વિકાસનો લાભ નથી મળતો. એ આસુરી સંપત્તિના મૂર્તિમંત સ્વરૂપ બનીને શ્વાસ લે છે. એમનું શરીર છૂટે છે ત્યારે શું થાય છે ? એમને કેવી મરણોત્તર ગતિની પ્રાપ્તિ થાય છે ? એનો ઉલ્લેખ કરતાં એ શ્લોકમાં કહેવામાં આવે છે કે એ ગતિ અતિશય અમંગળ હોય છે. એવા માનવોને મરણ પછી અવિદ્યાથી ભરેલા, આસુરી સંપત્તિના પ્રતીક જેવા, દુઃખ-દર્દ અને અશાંતિથી છલેલા લોકની અથવા યોનિની પ્રાપ્તિ થાય છે. એ પૂર્ણતામાં પ્રતિષ્ઠિત નથી બનતા ને મુક્તિના મંગલ મંદિર દ્વારને નથી ઉઘાડી શકતાં. આવા સર્વોત્તમ માનવ શરીરને મેળવીને એ કરવા યોગ્ય પુરુષાર્થને નથી કરતા એટલે જીવન દરમ્યાન અને એ પછી પ્રાપ્ત થનારી સર્વોત્તમ સદગતિથી વંચિત રહી જાય છે.

પેલા ભક્ત કવિએ ઠીક જ કહ્યું છેઃ મળ્યો મનુષજનમ અવતાર માંડ કરીને, તમે ભજ્યા નહીં ભગવાન હેત ધરીને, તેથી ખાશો જમનો માર પેટ ભરીને …  માટે રામનામ સંભાર…

જમનો માર એટલે પીડા, પરિતાપ, દુઃખ, યંત્રણા, અશાંતિ. એમાંથી છૂટવા માટે પરમાત્માના સાક્ષાત્કારનો જ એકમાત્ર અકસીર અમોઘ ઉપાય છે.

Isavasya

Verse 04

अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥४॥

anejadekam manaso javiyo nainaddeva apnuvanpurvamarsat । taddhavato’nyanatyeti tisthattasminnapo matarisva dadhati ॥ 4॥

પરમેશ્વર છે અચલ એક ને મનથી અધિક તીવ્ર ગતિના, અગમ્ય છે ઈન્દ્રાદિ થકીયે, આદિ સર્વના જ્ઞાનભર્યા. દેવતાય જાણી ન શક્યા તો બીજા તેને શું જાણે ? વાયુ શક્તિને પામી તેની વર્ષા જેવાં કર્મ કરે. ॥૪॥

અર્થઃ

તત્ – એ પરમાત્મા અનેજત્ – અચળ એકમ્ – એક મનસઃ – મનથી (પક્ષ) જવીયઃ – વિશેષ વેગવાળા છે પૂર્વમ્ – સૌના આદિ અર્ષત્ – જ્ઞાનસ્વરૂપ અથવા સૌના જ્ઞાતા છે. એનત્ – એ પરમાત્માને દેવાઃ – ઇન્દ્રાદિ દેવો પણ ન આપ્રુવન્ – પામી કે જાણી શક્યા નથી અન્યાન્ – બીજા ધાવતઃ – દોડવાવાળાને તિષ્ઠત્ – (સ્વયં) સ્થિત રહીને પણ અત્યેતિ – અતિક્રમણ કરે છે અથવા પાછળ પાડી દે છે તસ્મિન્ – એમને લીધે જ અથવા એમની જ સત્તાશક્તિથી માતરિશ્વા – વાયુ વગેરે દેવતા અપઃ – જલવર્ષા. જીવની પ્રાણધારણાદિ ક્રિયા જેવાં કર્મો દધાતિ – સંપાદન કરવામાં સમર્થ થાય છે.

ભાવાર્થઃ

પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર ના કરનારા અને પરમાત્મા પ્રત્યે અભિમુખ ના બનનારા માનવો દુઃખી થાય છે ને દુર્ગતિને પામે છે એ હકિકતનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું એટલે સ્વાભાવિક રીતે જ પ્રશ્ન પેદા થાય છે કે, જેમને પામવાનો મહિમા આટલો બધો મોટો છે એ પરમાત્મા કેવા છે અને એમનું સ્વરૂપ કેવું છે ? પરમાત્મા કોઇ વ્યક્તિ નથી પણ શક્તિ છે, પરમ સર્વશ્રેષ્ઠ શક્તિ છે, સર્વશક્તિમાન છે, એ સ્પષ્ટપણે સમજી લેવાનું છે. જેમ વિદ્યુત શક્તિ સામાન્ય જેવી હોવાં છતાં અનેક પ્રકારની શક્યતાવાળી છે અને આશ્ચર્યકારક કાર્યો કરી શકે છે તેવી રીતે પરમાત્મા એથીયે અધિક સૂક્ષ્મ તથા સામર્થ્યવાળા છે અને સંસારના સર્જન-વિસર્જનાદિ અનેકાનેક કાર્યોને કરી શકે છે. એ સાચેસાચ કેવો છે એ તો કોણ અને કેવી રીતે કહી શકે ? એ મન અથવા વાણીના વિષય જ નથી, એમને અવાગ્મનસગોચર કહ્યા છે તોપણ મન એમનું મનન અને વાણી વર્ણન કરવાના પ્રયત્નો કરે છે. એ પ્રયત્નો પરિપૂર્ણ છે એવું ના કહી શકાય. એમની પરિપૂર્ણતાનો દાવો પણ કોઇ નથી કરતું. છતાં પણ એમની રીતે એમનું મહત્વ છે અને એવા પ્રયત્નોથી પરમાત્માને સમજવામાં ઓછીવત્તી મદદ મળે છે. એ દ્રષ્ટિએ કહી શકાય કે પરમાત્મા એક અને અચળ છે. એમની બરાબરી બીજા કોઇનાથી નથી કરી શકાય તેમ. સંસારના સર્જનપૂર્વે એકમાત્ર એ જ હતા, અત્યારે પણ એ જ છે અને ભવિષ્યમાં પણ એ જ રહેશે. સંસારમાં ભયંકર પ્રલયંકર તોફાની પવનો વાય અને સર્જન-વિસર્જનના ક્રમ આરંભાય કે બદલાય તોપણ એમની ઉપર એની અસર નથી થતી. એ બધાની વચ્ચે એ અચળ રહે છે. અનેક પ્રકારના બાહ્યાભ્યંતર આઘાતો અને પ્રત્યાઘાતોની વચ્ચે પણ જે સ્વસ્થ, સ્થિર, એકરસ અને અછળ હોય એવી એક શાશ્વત સર્વોપરી સત્તાની શક્યતાને વિજ્ઞાન પણ નકારી નથી શકતું. અધ્યાત્મ, એ જ શાશ્વત સત્તાને પરમાત્મા કહે છે.

એ પરમાત્માનો વેગ મનથી પણ વધારે છે. એ સૌના આદિ, જ્ઞાનસ્વરૂપ અને સર્વના જ્ઞાતા છે. મોટા મોટા મુનિવરો અને દેવો પણ એમના મહિમાનો પાર નથી પામી શક્યા. દુનિયામાં એ સૌથી વધારે દિવ્ય છે. એમને લીધે જ જુદા જુદા દેવતાઓ પોતપોતાની પ્રવૃતિમાં પ્રવૃત થાય છે. એમના મહિમાનું જયગાન પૂરેપૂરી રીતે કોઇપણ ગાઇ શકે તેમ નથી.

Isavasya

Verse 05

तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥५॥

tadejati tannaijati taddure tadvantike । tadantarasya sarvasya tadu sarvasyasya bahyatah ॥ 5॥

ચાલે છે તે નથી ચાલતો, દૂર તે અને સમીપ છે; સમસ્ત જગમાં વ્યાપક છે તે, જગતથી વળી અલીપ્ત છે. ॥૫॥

અર્થઃ

તત્ – તે એજતિ – ચાલે છે તત્ – તે ન એજતિ – નથી ચાલતા તત્ – તે દૂરે – દૂરથી પણ દૂર છે તત્ – તે ઉ અન્તિકે – અત્યંત પાસે છે તત્ – તે અસ્ય – આ સર્વસ્ય – સમસ્ત જગતની અન્તઃ – અંદર પરિપૂર્ણ છે (અને) તત્ – તે અસ્ય – આ સર્વસ્ય – સમસ્ત જગતની ઉ બાહ્યતઃ – બહાર પણ છે.

ભાવાર્થઃ

પરમાત્મા સાચેસાચ કેવા છે તે વિશે આ શ્ર્લોકમાં વિશેષ પ્રકાશ ફેંકવામાં આવ્યો છે. એમનું સામર્થ્ય અને જ્ઞાન અપ્રતિમ છે એ તો આપણે જોઇ લીધું. એ અત્યંત અસાધારણ, એક અને અનુપમ હોવાથી એમનું સર્વ કાંઇ અનુપમ છે. આ શ્ર્લોકમાં એમના વિશે બહારથી કેટલાક વિરોધાભાસી ભાવો કે વિચારોની અભિવ્યક્તિ કરવામાં આવી છે. એ અભિવ્યક્તિ બહારથી વિરોધાભાસી હોવાં છતાં અંદરથી શાંતિપૂર્વક વિચારવાથી પૂરક દેખાય છે.

પરમાત્મા ચાલે છે એટલે કે ચાલનારા પદાર્થોને ચાલવાની શક્તિ અથવા ગતિ આપનારા બીજા કોઇ જ નહીં પરંતુ પરમાત્મા જ છે. પરમાત્મા જ એમની અંદર ગતિસંચાર કરે છે અથવા એમના રૂપમાં પરમાત્મા જ દ્રષ્ટિગોચર થાય છે અથવા ચાલે છે. તે નથી ચાલતા એટલે સર્વ પ્રકારની ભૌતિક પ્રવૃતિઓથી પર છે. પોતાના મહિમામાં પ્રતિષ્ઠિત તથા સ્થિર છે. જગતનું ચક્ર નિરંતર ચાલ્યા કરે છે. ઉષા તથા સંધ્યા, દિવસ અને રાત, શરદ-વસંત, ગ્રીષ્મ અને વર્ષા વારાફરતી આવે છે ને જાય છે. સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારામંડળ પોતપોતાની અને પવનની લલિત લહરી પોતાની પ્રવૃતિમાં પ્રવૃત છે. વિલક્ષણ રીતે રાસલીલા રમ્યા કરે છે. સરિતા સમુદ્રની દિશામાં સતત અભિસરણ કરતી રહે છે અને સમુદ્ર ભરતી-ઓટની વિરોધાભાસી રમત રમે છે. સમસ્ત સર્જન એક ક્ષણને માટે પણ સ્થિર હોય એમ નથી લાગતું. એનો સ્થૂળ-સુક્ષ્મ વ્યાપાર અબાધિત રીતે એકધારો ચાલતો જ હોય છે. પરંતુ પરમાત્મા એવા સર્વ પ્રકારના વ્યાપારથી પર છે. એમને કશું જ નથી સ્પર્શતું. એ સૌથી અલિપ્ત હોય છે. એ દૂર-સુદૂરવર્તી પદાર્થોમાં તો રહેલા જ છે પરંતુ પાસેમાં પાસે પણ વિરાજે છે. પ્રાણની પણ પાસે છે. એ ઉપરાંત, આસુરી સંપત્તિવાળા, કુકર્મપરાયણ, પરમાત્માથી વિમુખ માનવોને માટે પરમાત્મા દૂર છે. પરંતુ પરમાત્માભિમુખ, સત્કર્મપરાયણ, દૈવી સંપત્તિવાળા માનવોને માટે તદ્દન પાસે અથવા સુલભ છે. અજ્ઞાનની અવસ્થા દરમ્યાન દૂર છે અને આત્મજ્ઞાનની અલૌકિક અનુભવપૂર્ણ અવસ્થા દરમિયાન પાસે. જીવનને નિર્મૂળ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરતાં જે ધ્યાનપરાયણ બને છે અને સત્સંગનો આધાર લે છે તેની છેક જ પાસે છે અને ઘોર વિષયી જનોથી દૂર. એ જગતની અંદર છે અને બહાર પણ છે. જગતમાં રહેવા છતાં જગતમાં પૂરેપૂરા કેદ નથી થઇ શકતાં. જગતમાં જે ચૈતન્ય, સૌન્દર્ય, આકર્ષણ અથવા માધુર્ય દેખાય એ તો એમના અનંત ચૈતન્ય, સૌન્દર્ય, આકર્ષણ અથવા માધુર્યના અંશ બરાબર પણ નથી એવું નિશંક રીતે કહી શકાય. એવી રીતે સમજવાથી સંસારનાં સાધારણ-અસાધારણ આકર્ષણોમાંથી સહેલાઇથી મુક્તિ મેળવી શકાય અને એવાં આકર્ષણોના શિકાર ના થવાય. સંસાર જ સર્વ કાંઇ છે અને એથી પર કે બહાર બીજું કાંઇ જ નથી એવી અજ્ઞાનજન્ય મોહમૂલક માન્યતાનો અંત આવે. સંસારમાં રહેલા પરમાત્માને પેખીને ભેદભાવથી છૂટવાથી વૃતિ બળવાન બની જાય ને તદનુસાર પ્રવૃતિ થવાથી જીવન સાર્થક થાય.

Isavasya

Verse 06

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥६॥

yastu sarvani bhutanyatmanyevanupasyati । sarvabhutesu chatmanam tato na vijugupsate ॥ 6॥

ઈશ્વરને જાણનાર મહાપુરુષની સ્થિતિ પરમાત્મામાં જુએ સર્વને, જુએ સર્વમાં પરમાત્મા, એવો જ્ઞાની સુખ વરસાવે, કોઈની ના કરે ઘૃણા. ॥૬॥

અર્થઃ

તુ – પરંતુ યઃ – જે મનુષ્ય સર્વાણિ – સંપુર્ણ ભૂતાનિ – પ્રાણીને આત્મનિ – પરમાત્મામાં એવ – જ અનુપશ્યતિ – નિરંતર જુએ છે ચ – અને સર્વભૂતેષુ – સઘળાં પ્રાણીમાં આત્માનમ્ – પરમાત્માને (પેખે છે) તતઃ – તે પછી ન વિજુગુપ્સતે – એ કોઇની ઘૃણા કરતો નથી કરતો

ભાવાર્થઃ

માનવ બીજા પ્રત્યે ધૃણાની દ્રષ્ટિએ શા માટે દેખતો હોય છે ? સ્વાર્થ, અહંકાર, ઇર્ષા જેવી વૃતિઓને લીધે, એવી અમંગલ વૃતિઓને લીધે એની સદબુદ્ધિ ઘેરાઇને ઢંકાઇ જાય છે, અને એનું દર્શન વિપરીત તથા વિકૃત થાય છે. સદબુદ્ધિને જાગ્રત કરવા, વધારવા અને વૃતિ, દ્રષ્ટિ તથા પ્રવૃતિને પવિત્ર બનાવવા પરમાત્માની સાથે સંબધ બાંધવાનું અનિવાર્ય છે. પરમાત્માની સાથે સંબંધ બંધાવાથી પારસના સ્પર્શથી પલટાતા લોઢાની પેઠે માનવનું સર્વ કાંઇ પલટાઇ જાય છે. વ્યક્તિત્વ વિશદ બને છે અને દર્શન ઉદાત્ત અથવા અલૌકિક.

યોગી ભર્તૃહરિ પોતાના વૈરાગ્યશતકમાં જણાવે છે કે  જીવનમાં જ્યારે કામવાસનાના વેગને લીધે અજ્ઞાન છવાયેલું ત્યારે સમસ્ત જગત નારીમય દેખાયા કરતું. પરંતુ હવે અંતરમાં અને આંખમાં સદસદ્ વિવેકરૂપી અંજન અંજાવાથી કામવાસનાનો કમળો દૂર થયો છે. એટલે અખિલ બ્રહ્માંડમાં પરબ્રહ્મ પરમાત્મા સિવાય બીજું કશું જ નથી દેખાતું. પ્રેમભક્તિમાં ડૂબેલી ગોપીઓ જડચેતનમાં સર્વત્ર ભગવાન કૃષ્ણનું દર્શન કરતી. આત્મજ્ઞાની, એવી રીતે ભગવદગીતાની ભાષામાં કહીએ તો સર્વે જીવોમાં અથવા સમસ્ત સંસારમાં પરમાત્માને અને સમસ્ત સંસારને પરમાત્મામાં જુએ છે. એવું દર્શન એને સારુ સ્વાભાવિક થઇ જાય

सर्वभूतस्थत्मा सर्वभूतानी चात्मनि ।

જે સૌની અંદર પરમાત્માને જ પેખે છે તે કોને તિરસ્કારે કે કોના પ્રત્યે દ્વેષ રાખે ? કોનો ભય રાખે ને કોનો મોહ ? કોને શત્રુ સમજે ને કોને મિત્ર માને ? જે સર્વત્ર પરમાત્માની જ પરમસત્તાને અનુભવતો હોય તે કોઇને તિરસ્કારી શકે જ નહિ. પરમાત્મભાવનું અનુસંધાન તૂટવાથી જ જીવનમાં એક અથવા બીજા અનર્થોની પરંપરા ઊભી થાય છે. જ્યાં પરમપવિત્ર પરમાત્મભાવ હોય છે ત્યાં અનર્થો નથી રહી શકતા. સંત તુલસીદાસે એનો મહિમા બતાવતાં રામાયણમાં કહ્યું છે તે ઉચિત જ છે કે

ઉમા જો રામચરનરત, વિગત કામ-મદ-ક્રોધ, નિજ પ્રભુમય દેખહિ જગત, કેહિ સન કરહિ વિરોધ.

એ કથન ઉપનિષદના આ ઉદગારોની માર્મિક રજૂઆત જેવું લાગે છે. એનો સૂચિતાર્થ સ્પષ્ટ છે, હૃદય જ્યાં સુધી કામક્રોધાદિનું ક્રીડાંગણ હોય અથવા નિર્મળ ના હોય ત્યાં સુધી પોતાની અંદર અને બહાર પરમાત્માનું પરમ પવિત્ર દર્શન કેવી રીતે થઇ શકે ? જીવનને નિર્મળ કરવાની આવશ્યકતા સૌથી મહત્વની ને મોટી છે. તેના સિવાય પરમાત્મભાવના સુમેરુ શિખર પર ના જ ચઢી શકાય.

કોઇ માનવ પરમાત્મ દર્શનનો દાવો કરતી હોય અને છતાં પણ બીજાની અવજ્ઞા કે ઘૃણા કરતો હોય તો તેનો દાવો પોકળ છે અને આચાર સાથે મેળ નથી ખાતો એવું નિશ્ચયાત્મક રીતે સમજી લેવું. પરમાત્માની પાસે પહોંચનાર માનવનાં નેન અને વેણ બદલાય છે, વિમલ બને છે, એનો વ્યવહાર વિશદ થાય છે અને એની વૃતિ પણ ઉત્તમતા ધારણ કરે છે.

 

Isavasya

Verse 07

यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥७॥

yasminsarvani bhutanyatmaivabhudvijanatah । tatra ko mohah kah soka ekatvamanupasyatah ॥ 7॥

પ્રાણી સૌને પરમાત્માનાં સ્વરૂપ જેવાં જે દેખે, મોહશોક શો તેને, તે તો ક્રીડા પ્રભુ સાથે જ કરે. ॥૭॥

અર્થઃ

યસ્મિન્ – જે સ્થિતિમાં વિજાનતઃ – પરમાત્માને બરાબર જાણનારા મહાપુરુષના (અનુભવમાં) સર્વાણિ – સંપૂર્ણ ભૂતાનિ – પ્રાણી આત્મા – એક પરમાત્મ સ્વરૂપ એવ – જ અભૂત્ – થઇ જાય છે. તત્ર – તે સ્થિતિમાં એકત્વમ્ – એકતાનો અથવા એકમાત્ર પરમાત્માનો અનુપશ્યતઃ – સતત રીતે સ્વાનુભવ કરવાવાળા પુરુષને માચે કઃ – ક્યો મોહઃ – મોહ (રહી જાય છે અને) કઃ – ક્યો શોકઃ – શોક ?

ભાવાર્થઃ

આ શ્લોક આની પહેલાંના શ્લોકના અનુસંધાનમાં જ લખાયેલો લાગે છે. એનો ભાવ એ શ્લોકને અનુસરતો છે. પરમાત્મદર્શી, પરમાત્મામાં પ્રતિષ્ઠિત મહાપુરુષને સર્વત્ર, સર્વ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં સતત રીતે પરમાત્માનો જ અનુભવ થતો હોય છે. એ પરમાત્મામાં જ રમે છે, રહે છે ને શ્વાસ લે છે. એ સંબંધ એક ક્ષણને માટે પણ નથી મટી જતો. એવા મહાપુરુષ પ્રસન્નતાના પારાવારમાં ડૂબીને પ્રસન્નતાની પ્રતિમા બની જાય છે. એમને શોક, મોહ કે સંતાપ નથી સતાવી શકતા. પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં પણ એ પોતાના ચિત્તતંત્રને સ્વસ્થ રાખી એમના આંતરિક આનંદને સાચવી શકે છે.

એવા આત્મદર્શી, આત્મારામ, આત્મતૃપ્ત, આત્મનિષ્ઠ મહાપુરુષો શોક તથા મોહમાંથી મુક્તિ મેળવીને આત્માનુસંધાનનો આનંદ અનુભવતા હોય છે. સંસારના સામાન્ય મનુષ્યો જે શોક, મોહ અને સંતાપથી ઘેરાયેલા હોય છે તે શોક, મોહ અને સંતાપના શિકાર કદીપણ તેઓ નથી બનતાં. કોઇ માનવ પરમાત્મદર્શી ના હોય અને પરમાત્મપ્રેમી હોય તોપણ શોક-મોહથી મુક્તિ મેળવે છે. જીવનમાં જે કાંઇ બને છે તે ઇશ્વરની ઇચ્છા પ્રમાણે મંગલને માટે જ બને છે એવો એને વિશ્વાસ હોય છે. એ વિશ્વાસથી પ્રેરાઇને જીવતો હોવાથી એ સર્વકાળે તથા સ્થળે સ્વસ્થતાપૂર્વક જીવી શકે છે.

પોતાની અંદર અને બહાર પરમાત્મનું દર્શન કરનારને મોહ થઇ શકે છે ? ના. કદાપિ નહિ. પરમાત્માનું દર્શન કરનાર તો પરમ પવિત્ર પ્રેમથી પરિપ્લાવિત બની જાય છે, પ્રેમરંગથી રંગાઇ જાય છે. સર્વત્ર પરમાત્મદર્શન કરીને એ સર્વપ્રત્યેના સ્નેહથી સંપન્ન બનીને સૌના હિતસાધનમાં તત્પર રહે છે. એવી તત્પરતા એને માટે સ્વાભાવિક બની જાય છે.

સામાન્ય માનવો પણ એવી ભાવના અથવા તત્પરતા કેળવે તો તે તેમને તથા બીજા બધાને માટે ઉપયોગી થઇ પડે તેમાં શંકા નથી, વરસો પહેલાં યુદ્ધના સમય દરમ્યાન સ્ટેશનો પર લખવામાં આવતું કે May I help you ? હું તમને મદદરૂપ થઇ શકું ? હું તમને શી મદદ કરું ? એના પાછળની ભાવના ખૂબ જ સારી હતી. બીજાને તન, મન, વચન, ધન, પદ, અથવા અધિકાર દ્વારા ઉપયોગી થવાની ભાવનાને સેવીને સમય પર ઉપયોગી થવામાં મનુષ્યતા રહેલી છે. એવી સદભાવનાવાળા મનુષ્યો ‘અમે બીજાની શી મદદ કરીએ’ એવું વિચારીને બેસી રહેતા નથી, પરંતુ તદનુસાર પ્રયત્નો કરે છે એટલે કે બીજાને ઉપયોગી થવાના સાધનો શોધે છે. પ્રત્યેક પુરુષ જો એવી સદભાવનાથી સંપન્ન બનીને જીવવા માંડે તો સમાજનું સ્વરૂપ જ બદલાઇ જાય અર્થાત્ વધારે સારું થાય. રાતે સૂતી વખતે પ્રત્યેકે પોતાની જાતને પૂછવું જોઇએ કે આજને જે સ્વર્ણસમય મને જીવનના રૂપમાં પ્રાપ્ત થયેલો તે દરમિયાન મેં મારે માટે તો ઘણું ઘણું કર્યું પરંતુ બીજાને માટે શું કર્યું ? સવારે ઉઠીને પોતાની સમગ્ર શક્તિ તથા સાધનસામગ્રી દ્વારા બીજાને માટે પણ જીવવાનો સંકલ્પ કરવો જોઇએ. એવી રીતે જીવવામાં આવે તો સંસારના મોટાભાગનાં શાક-સંતાપ તથા મોહ દૂર થઇ જાય ને જીવન તથા જગત જીવવા જેવું થાય. બીજાને માટે જીવાયેલું જીવન સાર્થક જીવન છે.

Isavasya

Verse 08

स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रण- मस्नाविरँ शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भू-र्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः॥८॥

sa paryagacchhukramakayamavrana- masnavira suddhamapapaviddham । kavirmanisi paribhuh svayambhu- ryathatathyato’rthan vyadadhacchhasvatibhyah samabhyah ॥ 8॥

દર્શનનું ફલ પરમ જ્યોતિમય છિદ્રરહિત ને અશરીરી જે પરમાત્મા, દિવ્ય સચ્ચિદાનંદરૂપ જે, જ્ઞાની તેને પ્રાપ્ત થતા. દ્રષ્ટા ને સર્વજ્ઞ જે વળી, સર્વનિયંતા અનાદિ છે, સ્વયંભૂ બની જે પ્રાણીને કર્મપ્રમાણે ફલ દે છે. ॥૮॥

અર્થઃ

સઃ – મહાપુરુષ શુક્રમ્ – પરમ પ્રકાશમય અકાયમ્ – સૂક્ષ્મ શરીરથી રહિત અવ્રણમ્ – છિદ્રરહિત કે ક્ષતરહિત અસ્નાવિરમ્ – શિરાઓ વગરના અથવા સ્થૂળ પંચભૌતિક શરીરથી રહિત શુદ્ધમ્ – અપ્રાકૃત દિવ્ય સચ્ચિદાનંદ-સ્વરૂપ અપાપવિદ્ધમ્ – શુભાશુભ કર્મ સંપર્કશૂન્ય પરમાત્માને પર્યગાત્ – પામી લે છે. (જે) કવિઃ – સર્વદ્રષ્ટા મનીષી – સર્વજ્ઞ અને જ્ઞાનસ્વરૂપ પરિભૂઃ – સર્વત્ર રહેનારા, સર્વનિયંતા સ્વયંભૂઃ – સ્વેચ્છાથી પ્રકટનારા છે (અને) શાશ્વતીસ્યઃ – અનાદિ સમાભ્યઃ – કાળથી યાથાતથ્યતઃ – સર્વે પ્રાણીઓના કર્મ પ્રમાણે યથાયોગ્ય અર્થાત્ – સંપૂર્ણ પદાર્થોની વ્યદઘાત્ – રચના કરતા આવ્યા છે.

ભાવાર્થઃ

પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર કરવા માટે કેવી જાતની અસાધારણ આત્મિક યોગ્યતાની આવશ્યકતા હોય છે એનો નિર્દેશ અત્યાર સુધીની ચર્ચાવિચારણા પરથી સહેજે મળી શકે છે. શોક અને મોહમાં મગ્ન માનવને માટે પરમાત્માની પ્રાપ્તિનું કાર્ય અતિશય કઠિન, લગભગ અશક્ય જેવું થઇ પડે છે. પરમાત્માની કૃપાને મેળવવા માગનારનું જીવન નિર્મળ જોઇએ અને મન સ્વસ્થ તથા સ્થિર. નિર્મળ મનના મહાપુરુષો શ્રદ્ધાભક્તિ સહિતની સતત સાધના દ્વારા પરમાત્માને પામી અને જાણી શકે છે. એ પરમાત્મા સ્થૂળ પ્રાકૃત શરીરથી રહિત સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપ છે. સર્વજ્ઞ, સ્વયંભૂ અને જ્ઞાનસ્વરૂપ છે. સર્વવ્યાપક તથા સૌના નિયંતા છે. એ સ્વેચ્છાનુસાર સ્વૈચ્છિક રૂપ લઇને પ્રકટ થવાની શક્તિવાળા છે. સમસ્ત સૃષ્ટિનું સંચાલન કરે છે અને સૌને એમના કર્મસંસ્કારોને અનુલક્ષીને ફળ આપે છે. સનાતન કાળથી સંસારના સૂત્રધાર તરીકે કાર્ય કરે છે.

પરમાત્મા જુદાજુદા જીવોનાં કર્મોની વ્યવસ્થા કરે છે અથવા કર્મફળપ્રદાતા બને છે તોપણ કર્મ અને કર્મફળની શુભાશુભ અસરોથી અલિપ્ત રહે છે. સૌના સૂત્રધાર અને સંરક્ષક હોવા છતાં સર્વે જાતની અહંતા-મમતામાંથી મુક્ત છે. એ આટલા વિશાળ વિશ્વનો ખેલ તો કરે છે પરંતુ તદ્દન ન્યારા રહીને. એમને કશું જ નથી સ્પર્શી શકતું.

એવા પરમાત્માને પામવા માટેની યોગ્યતા પણ એવી જ અનોખી હોવી જોઇએ. માનવે પોતે અહંતા, મમતા અને આસક્તિથી રહિત બનવું જોઇએ. એ સિવાય એનું જીવન ભાગ્યે જ કૃતકૃત્ય બની શકે.

એ પરમાત્મા માનવની પોતાની અંદર પણ વિરાજમાન છે. એની છેક જ પાસે. પ્રાણની પણ પાસે. એના અંતરના અંતરતમમાં. ત્યાં એમનો સાક્ષાત્કાર કરવા માટે કટિબદ્ધ બનવું જોઇએ. એને માટે અંતરંગ સાધનાનો આધાર લેવો જોઇએ. અંતરંગ સાધન દ્વારા એ પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર પોતાની અંદર સધાશે એટલે બહાર બધે પણ સહેલાઇથી શક્ય બનશે.

Isavasya

Verse 09

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाँ रताः ॥९॥

andham tamah pravisanti ye’vidyamupasate । tato bhuya iva te tamo ya u vidyayaD ratah ॥ 9॥

વિદ્યા ને અવિદ્યા વિશે અજ્ઞાનથકી મત્ત બને તે અંધકારમાં અટવાયે, જે ખાલી વિદ્યા વાચાળો તેથી પણ વધુ દુઃખ પામે. ॥૯॥

અર્થઃ

યે – જે માનવ અવિદ્યામ્ – અવિદ્યાને ઉપાસતે – ઉપાસે છે (તે માનવ) અન્યમ્ – અજ્ઞાન સ્વરૂપ તમઃ – ઘોર અંધકારમાં પ્રવિશન્તિ – પ્રવેશે છે યે – જે વિદ્યાયામ્ – વિદ્યામાં રતાઃ – રત છે કે જ્ઞાનના મિથ્યાભિમાનથી મત્ત છે તે – તે તતઃ – એથી ઉ – પણ ભૂયઃ ઇવ – વધારે તમઃ – અંધકારમાં (પ્રવેશે છે)

ભાવાર્થઃ

આ શ્લોકનો સૂર અત્યાર સુધીના શ્ર્લોકો કરતાં થોડોક બદલાય છે. ઇશાવાસ્ય ઉપનિષદ જીવન પ્રત્યે અભિમુખ બનવાનું ઉપનિષદ છે. એના આરંભમાં જીવનના મૂળભૂત ધ્યેયનો અને એ ધ્યેયપ્રાપ્તિના વ્યાવહારિક સર્વસામાન્ય સર્વસુલભ સાધનાનો સુપરિચય કરાવવામાં આવ્યો. એ ધ્યેયને પ્રાપ્ત નહિ કરનારી ગતિ વિશે પણ કહેવામાં આવ્યું. અને એ ધ્યેય-સિદ્ધિના સુમેરુ શિખર પર પહોંચેલા સ્વાનુભવસંપન્ન સત્પુરુષના વ્યક્તિત્વનું વિશદ, આછુંપાતળું છતાં રમણીય રેખાચિત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું. પરમાત્માનું વર્ણન કરવાનો પ્રયાસ પણ કરી લેવાયો. હવે વિદ્યા અને અવિદ્યાની ઉપાસના વિશે જણાવવામાં આવે છે. એના અર્થનું સ્પસ્ટીકરણ કરતાં પહેલાં વિદ્યા અને અવિદ્યાના ભાવાર્થને સારી પેઠે સમજી લેવાની આવશ્યકતા છે.

કેટલાક વિચારકોએ વિદ્યાનો અર્થ જ્ઞાન અને અવિદ્યાનો અર્થ કર્મ કર્યો છે. તો કેટલાક બીજા વિચારકો વિદ્યાને ધ્યાન અને અવિદ્યાને કર્મ તરીકે ઓળખાવે છે. આપણે એ શબ્દોને જુદી રીતે સમજવાનો પ્રયાસ કરીશું. વિદ્યા એટલે અધ્યાત્મવિદ્યા, શાસ્ત્રવિદ્યા અને અવિદ્યા એટલે અધ્યાત્મવિદ્યા અથવા શાસ્ત્રવિદ્યા સિવાયની બીજી બધી વિદ્યા, અનાત્મવિદ્યા અથવા લૌકિક વિદ્યા. એ બંને વિદ્યાનાં ક્ષેત્રો પોતપોતાની રીતે કાર્ય કરે છે. જે લૌકિક વિદ્યા અથવા અનાત્મવિદ્યાને જ જીવનનું સારસર્વસ્વ સમજે છે અને એના સિવાયની બીજી કોઇપણ અધ્યાત્મવિદ્યામાં અભિરુચિ નથી રાખતા. અધ્યાત્મવિદ્યામાં માનતા પણ નથી, એ ઘોર અંધકારમાં રમે છે, જીવનને બરબાદ કરે છે ને દુઃખી બનાવે છે. અનાત્મ પદાર્થો કે વિષયો જીવનનું આત્યંતિક શ્રેય નથી સાધી શકતા. લૌકિક વિદ્યાઓ છે તો સારી, પરંતુ એકલી લૌકિક વિદ્યાઓની ઉપાસના જીવનનું-વ્યક્તિ કે સમષ્ટિનું પરમ કલ્યાણ નથી કરી શકતી. એમને લીધે જીવનમાં પરમાત્માના પરમપ્રકાશનું દર્શન નથી થઇ શકતું.

પરંતુ જો અધ્યાત્મવિદ્યા પણ જો શાસ્ત્રાધ્યયન અને શાસ્ત્રજ્ઞાન પૂરતી જ મર્યાદિત હોય અને બીજી બધી જ લૌકિક વિદ્યાઓની અવજ્ઞા કરવાનું શીખવતી હોય અથવા એમને અનાવશ્યક અને અનુપયોગી કહી બતાવતી હોય તો ? તો એથી પણ જોઇએ તેવો વિશેષ હેતુ ના સરી શકે. વિદ્યા અપરોક્ષ ના હોય અને પરોક્ષ જ હોય તો એની આસક્તિ પણ માનવને આત્માના અલૌકિક આલોકમાં પ્રવેશાવીને જીવનમુક્તિના વાસ્તવિક આનંદથી કૃતાર્થ ના કરી શકે. પરોક્ષ જ્ઞાન અથવા શાસ્ત્રજ્ઞાનમાં મગ્ન કેટલીકવાર અહંતા તથા મમતાનો શિકાર બનીને ક્ષુલ્લક રાગદ્વેષો તથા પૂર્વગ્રહોમાં સપડાઇ જાય છે. એ બાહ્ય પાંડિત્ય અથવા બૌદ્ધિક પ્રતિભાના, તર્કવિતર્કના સ્થૂળ કુંડાળામાંથી બહાર નથી નિકળી શકતો. જીવનભર એમાં જ રમ્યા કરે છે. અપરોક્ષ અનૂભુતિના પાવન પ્રદેશમાં નથી પ્રવેશતો. એથી અધિક અંધકાર બીજો ક્યો હોઇ શકે ? એથી વિશેષ દયનીય કરુણ દશા બીજી ક્યી હોઇ શકે ? આત્મવિદ્યાના મહિમાને સમજતા કે જાણતા જ નથી એમની વાત તો જુદી છે, પરંતુ જે જાણે કે સમજે છે એ પણ જ્ઞાનનો જીવનના વિકાસને માટે સમ્યક્ વિનિયોગ ના કરી શકે તો એમના જેવા અભાગી અથવા અજ્ઞ બીજા કોણ ? એ જો બીજી લૌકિક વિદ્યાઓને તિરસ્કારે કે વૈરાગ્ય, ધર્મ, તત્વજ્ઞાન કે સાધનાને નામે નિતાંત અનાવશ્યક માને-મનાવે તો તેમાં તેમની ભૂલ થાય છે.

જીવનમાં સઘળી વિદ્યાઓ પોતપોતાની રીતે આવશ્યક છે એવું સમજીને એમનું એમની આગવી રીતે મૂલ્યાંકન કરવું જોઇએ. જીવનને સમગ્ર રીતે જોવાની ને સર્વાંગીણ રીતે વિચાચવાની વૃતિ કે પદ્ધતિ જ બરાબર છે. જીવન અને જગત એકલી આત્મવિદ્યાથી નથી ભરેલું અને લૌકિક વિદ્યાઓથી પણ નથી બનેલું. એ બંને પ્રકારની વિદ્યાઓનો સુભગ સમન્વય જરૂરી છે અને સૌને માટે કલ્યાણકારક છે. એ દ્રષ્ટિએ વિચારતાં આ શ્લોક અત્યંત ઉપયોગી છે.

Isavasya

Verse 10

अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१०॥

anyadevahurvidyaya’nyadahuravidyaya । iti susruma dhiranam ye nastadvichachaksire ॥ 10॥

જ્ઞાનતણું જે ફલ છે તેથી કર્મતણું ફલ જૂદું કહ્યું, મહાન પુરુષોએ બહુ રીતે શિક્ષણ અમને એનું ધર્યું. જ્ઞાની પામે વિચાર દ્વારા પરબ્રહ્મમહીં પૂર્ણ સ્થિતિ, કર્મી સદા અનાસક્ત બની બંધનદુઃખને જાય તરી. ॥૧૦॥

અર્થઃ

વિદ્યયા – જ્ઞાનના યથાર્થ અનુષ્ઠાનથી અથવા વિદ્યાથી અન્યત્ એવ – બીજું જ ફળ આહુઃ – કહ્યું છે. (અને) અવિદ્યયા – અવિદ્યાથી અન્યત્ – બીજું જ ફળ આહુઃ – કહી બતાવ્યું છે ઇતિ – એવી રીતે ધીરાણામ્ – ધીર પુરુષોનાં શુશ્રુમ – અમે વચન સાંભળ્યા છે યે – જેમણે નઃ – અમને તત્ – એ વિષયને વિચચક્ષિરે – સારી પેઠે વ્યાખ્યા દ્વારા સમજાવેલો

ભાવાર્થઃ

આ શ્લોકમાં વિદ્યા અને અવિદ્યાની અલગ અલગ ફળશ્રુતિનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. એ ઉલ્લેખ કરતી વખતે ઉલ્લેખ કરનાર પોતાનો અભિપ્રાય આપતી વખતે અત્યંત નમ્રતાપૂર્વક જણાવે છે કે વિદ્યા અને અવિદ્યા વિશે પોતાના વિચારોની રજૂઆત કરનારા મહાપ્રતાપી મહાપુરુષોએ આ પ્રમાણે કહેલું. એ ઉદગારોમાં અંતરની ઉદાત્તતાનું દર્શન થાય છે. એ ઉદગારો વ્યક્તિગત નિરાભિમાનતા, નમ્રતા, નિખાલસતાના સૂચક તો છે જ, પરંતુ સાથે સાથે સંસ્કૃતિના પૂર્વપુરુષો, પરંપરાગત આદર્શો, સત્યનિષ્ઠ સિદ્ધાંતો અને જીવનવિષયક ઉદાત્ત અભિગમો પ્રત્યેના પરમપવિત્ર પૂજ્યભાવના પણ પરિચાયક છે. ઇશાવાસ્ય ઉપનિષદના પ્રણેતા પ્રજ્ઞાથી પાવન પૂર્વપુરુષોની સગૌરવ સાભાર સ્મૃતિ કરે છે.

પૂર્વપુરુષો અને વર્તમાનકાળમાં વસતા મેઘાવી મહાપુરુષોનાં મંતવ્યોને લક્ષમાં લઇને, એમના પ્રત્યેના પૂર્વગ્રહથી પીડાયા વિના કે પક્ષપાતથી પ્રભાવિત થયા સિવાય અહીં નિઃશંક રીતે જણાવવામાં આવે છે કે વિદ્યાનું અને અવિદ્યાનું ફળ જુદુંજુદું છે. એ બંનેના કાર્યક્ષેત્ર અલગ અલગ છે. એમનાં પ્રયોજન પણ પૃથક છે. એટલા માટે એ બંનેને એક માનીને ના ચાલવું જોઇએ.

એ બંનેની ફળશ્રુતિનો ઉલ્લેખ હવે પછીના શ્લોકમાં વધારે વિશદતાથી, સ્પષ્ટતાપૂર્વક કરવામાં આવ્યો છે.

Isavasya

Verse 11

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयँ सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥११॥

vidyam chavidyam cha yastadvedobhayaD saha । avidyaya mrtyum tirtva vidyaya’mrtamasnute ॥ 11॥

જ્ઞાનતત્વને જે જાણી લે, જાણે કર્મનું તત્વ વળી, કર્મ કરી તે મૃત્યુ હણી લે, જ્ઞાનથી અમર જાય બની. દ્વંદ્વમોહ ને અહંભાવને કર્મ કરીને જાય તરી, પછી જ્ઞાનથી અમૃતરૂપી પરમાત્મામય જાય બની. ॥૧૧॥

અર્થઃ

યઃ – જે માનવ તત્ ઉભયમ્ – એ બંનેને (એટલે કે) વિદ્યામ્ – વિદ્યાને ચ – તથા અવિદ્યામ્ – અવિદ્યાને ચ – પણ સહ – સાથેસાથે વેદ – જાણી લે છે (તે) અવિદ્યયા – અવિદ્યાથી મૃત્યુમ્ – મૃત્યુને તીર્ત્વા – તરી જઇને વિદ્યયા -વિદ્યાની મદદથી અમૃતમ્ – અમૃતને અશ્નુતે – ભોગવે છે અથવા પરબ્રહ્મ પરમાત્માને પામી લે છે.

ભાવાર્થઃ

વિદ્યા અને અવિદ્યા બંને એવી એકદમ અલગ વસ્તુઓ છે જેમની વચ્ચે કોઇપણ પ્રકારે, કોઇપણ પ્રકારનો સંમિલનસેતુ ના બંધાય ? એમની અંદર કદાપિ એકવાક્યતા નથી થઇ શકે તેમ ? શાસ્ત્રજ્ઞાન, આત્મવિદ્યા અને ભૌતિક કે લૌકિક વિદ્યાઓ પરસ્પર વિરોધી દેખાતી હોવા છતાં પણ એમની વચ્ચે અવિરોધ નથી સ્થાપી શકાય તેમ ? અવિદ્યાનો અર્થ પરંપરાગત રીતે પ્રચલિત માન્યતા પ્રમાણે કર્મ કરીએ તોપણ આત્મજ્ઞાન સાથે એનો સુમેળ નથી સાધી શકાય તેમ ? આપણે ત્યાં પ્રાચીન કાળથી એક પ્રકારના વિદ્વાનો કે વિચારકો કેવળ આત્મજ્ઞાનને જ જીવનના આત્યંતિક અભ્યુદયને માટે અગત્ય આપે છે. તો બીજા પ્રકારના વિદ્વાનો કે વિચારકો લૌકિક વિદ્યાઓને જ ભૌતિક અભ્યુત્થાનને માટે આવશ્યક લેખે છે. બંને પ્રકારના વિચારકો એકમેકને ઉપેક્ષાની નજરે પણ નિહાળે છે. ઉત્તરધ્રુવ અને દક્ષિણધ્રુવ જેવા એ બંને પરસ્પર વિરોધી છેડાઓની વચ્ચે કોઇ પ્રકારનું સુખદ જીવનોપયોગી સાંમજસ્ય સ્થાપી શકાય તેમ છે ખરું ? કે પછી એ બંને અલગ અલગ રીતે રિપુભાવે રહેવા જ સરજાયેલા છે ? આ શ્લોક એનો સમ્યક્ સુવિચારપૂર્વકનો ઉત્તર પૂરો પાડે છે.

અહીં વિદ્યા અને અવિદ્યાને બંનેને જે સાથેસાથે (ઉભયં સહ) જાણે છે એવું કહેવામાં આવ્યું છે. એ કથન સમન્વયાત્મક હોઇને વિદ્યા અને અવિદ્યાના સમન્વયને સૂચવે છે. વિદ્યા અને અવિદ્યા બંનેની, અદ્યાત્મવિદ્યા અને અનાત્મવિદ્યા અથવા લૌકિક વિદ્યા બંનેની, વ્યક્તિગત અને સમષ્ટિગત જીવનવિકાસમાં પોતપોતાની રીતે આવશ્યકતા છે એવું મંતવ્ય રજૂ કરે છે. અધ્યાત્મવિદ્યાની અભિરુચિવાળા કેટલાય માનવો આધ્યાત્મિકતાને નામે લૌકિક વિદ્યાઓનો અથવા ભૌતિક સમૃદ્ધિ અને સમુન્નતિનો તિરસ્કાર કરે છે અને લૌકિક વિદ્યાઓમાં કે સાંસારિક સમૃદ્ધિ અને સમુન્નતિમાં માનનારા આધ્યાત્મિકતાની અવજ્ઞા કરે છે, હાંસી ઉડાવે છે. આદર્શ સામાજિક જીવનનાં એ બંને ભયસ્થાનો છે, અને એમાંથી ઉગરવાનું આવશ્યક છે. વ્યક્તિગત તથા સમષ્ટિગત જીવનની પરિપૂર્ણતા માટે એ ભયસ્થાનોમાંથી બહાર નિકળવાનું ધ્યાન રાખવું જોઇએ.

જ્યાં કેવળ આધ્યાત્મિક ઉત્કર્ષને જ સર્વકાંઇ સમજીને ભૌતિક વિકાસ પ્રત્યે આંખમીંચામણાં કરવામાં આવે છે, ભૌતિક વિકાસની અવહેલના થાય છે ત્યાં ભૌતિક રીતે માનવ પછાત રહી જાય છે, એ કંગાળ થાય છે, દૈન્ય અને પરાધીનતાનો શિકાર બને છે, અને મૃતપ્રાય બનીને જીવે છે. એથી ઉલટું, ભૌતિક વિકાસમાં રચ્યોપચ્યો રહેનારો આધ્યાત્મિકતાની અભિરુચિ વિનાનો માનવ આત્મા વિનાના શરીર જેવો લાગે છે. એ શરીરમાં અને સંસારમાં કેદ થઇ જાય છે પરંતુ આત્માને નથી ઓળખતો અને આત્માનાં રહસ્યોનું ઉદ્ઘાટન કરવા આગળ વધીને જીવનને નિવિષ્ટ, નિર્વાસનિક, પરિપૂર્ણ અને અમૃતમય નથી બનાવી શકતો.

એટલે જ એ બંનેનો સમુચિત ન્યાય કરવાની કે સ્થાન આપવાની અથવા એમનો સમન્વય સાધવાની આવશ્યકતા છે. એનું પરિણામ કેટલું બધું કલ્યાણકારક આવશે એ આટલી ચર્ચાવિચારણા પરથી સહેલાઇથી સમજી શકાશે. ભૌતિક વિદ્યાઓ દ્વારા સધાયેલો વિકાસ મૃત્યુને તરવામાં, મૃત્યુમાંથી મુક્તિ મેળવવામાં મદદરૂપ બનશે. દુઃખ, દરદ, દીનતા, ચિંતા, કંગાલિયત અને પરાધીનતા મૃત્યુ છે; એ બધાં જીવંત મૃત્યુના પર્યાયરૂપ છે. અને અધ્યાત્મવિદ્યા અથવા આધ્યાત્મિકતાથી અમૃતમય બનશે અથવા જીવનની વિશુદ્ધિને સાધીને મન-બુદ્ધિ-ઇન્દ્રિયોનું નિયંત્રણ કરવાની કળામાં કુશળ થઇને, પરમાત્માની પ્રાપ્તિ કરી શકાશે.

સંક્ષેપમાં કહીએ તો કહી શકાય કે જીવનને પ્રશાંત તથા પૂર્ણ કરવા માટે આધ્યાત્મિક બનાવવું જોઇએ. જીવનને અધ્યાત્મ પ્રત્યે વિમુખ બનવું અને આધ્યાત્મિકતાએ જીવન તથા જગત સાથે સંબધવિચ્છેદ કરવાને બદલે એમના પ્રત્યે અભિમુખ થવું જોઇએ અથવા એમની ઉપર પોતાનો પ્રભાવ પાડવો જોઇએ. અવિદ્યાનો અર્થ કર્મ કરીએ તોપણ કર્મ દ્વારા જ જીવનને જ્યોતિર્મય, સુખી, સમૃદ્ધ અને જીવવા જેનું બનાવી શકાય એ સહેલાઇથી સમજાય તેમ છે.

અમૃતમય પરમાત્માની પ્રાપ્તિ અથવા અપરોક્ષાનુભૂતિથી જ મૃત્યુંજયી બની શકાય છે, ધન્ય થવાય છે અને પોતાના શુદ્ધ-બુદ્ધ-મુક્ત આત્મસ્વરૂપને આળખાય છે. એ પછી માનવ પોતાને પંચમહાભૂતના સ્થૂળ શરીરમાં સીમિત નથી સમજતો પરંતુ સમસ્ત સંસારમાં વ્યાપક માને છે. સંસારની સાથે આત્મીયતાનો અનુભવ કરે છે. એ અમૃતમય બને છે.

Isavasya

Verse 12

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याँ रताः ॥१२॥

andham tamah pravisanti ye’sambhutimupasate । tato bhuya iva te tamo ya u sambhutyaD ratah ॥ 12॥

દેવતા ને ઈશ્વરની ઉપાસના વિશે દેવપિતૃને ઉપાસનારા દેવપિતૃને મળે ખરે, ભોગયોનિને ભલે ભોગવે, અંધકારમાં સર્વ પડે. અવિનાશી ઈશ્વરને તેમજ અભિમાનથકી જે પૂજે, તે તો ખૂબ જ અંધકારમાં અટવાયે, ના કદિ છૂટે. ॥૧૨॥

અર્થઃ

યે – જે અસંભૂતિમ્ – અસંભૂતિની ઉપાસતે – ઉપાસના કરે છે (તે) અંધમ્ – અજ્ઞાનરૂપ ઘોર તમઃ – અંધકારમાં પ્રવિશંતિ – પ્રવેશે છે (અને) યે – જે સંભૂત્યામ્ – સંભૂતિમાં રતાઃ – રત છે અથવા એમની ઉપાસનાના મિથ્યાભિમાનમાં મત્ત છે તે – તે તતઃ – એથી ઉ – પણ ભૂયઃ ઇવ – વધારે તમઃ – અંધકારમાં (પ્રવેશે છે).

ભાવાર્થઃ

આ શ્ર્લોકમાં ઉપનિષદકારે બે નવા જ શબ્દોનો પ્રયોગ કર્યો છે અને એમની વચ્ચેના ભેદનું વર્ણન કરવાનો પ્રયત્ન આદર્યો છે. એ શબ્દો છે સંભૂતિ અને અસંભૂતિ. સંભૂતિ અને અસંભૂતિ દ્વારા શું અભિપ્રેત છે એ સંબધમાં ભારે મતભેદ છે. કોઇ વિચારકો કે વિદ્વાનો સંભૂતિ એટલે વિવિધ દેવદેવી, ઇશ્વરના અવતાર અથવા વ્યક્ત સાકાર ઇશ્વર અવો અર્થ કરે છે. અને અસંભૂતિ એટલે નિરાકાર અવ્યક્ત ઇશ્વર એનો અર્થ ઘટાવે છે. તો કોઇ સંભૂતિનો અર્થ ભક્તિ અને અસંભૂતિનો અર્થ જ્ઞાન કરે છે. એ અર્થો ના ચાલે એવા નથી; સહેલાઇથી ચાલી શકે છતાં પણ આપણે સંભૂતિનો અર્થ સર્જન, પ્રકૃતિ, સાંસારિક સુધારણા અથવા વિજ્ઞાન અને અસંભૂતિનો અર્થ અવ્યક્ત પરમાત્મા એવો ઘટાવી શકીએ. એવા અર્થઘટન દ્વારા મૂળ શ્ર્લોકને અને એના રહસ્યને સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો કશું ખોટું નથી.

સર્જન, સંસાર અથવા પ્રકૃતિને પરમાત્માનું શરીર અથવા વ્યક્ત સ્વરૂપ કહી શકાય. એનાં સૌદર્ય, માધુર્ય, પ્રેમ અને ઐશ્વર્યને અવલોકીને તથા અનુભવીને એના અધીશ્વર પરમાત્માના મહિમાનો ખ્યાલ આવે છે. સર્જનમાં જે વિશિષ્ટતા છે તે તો પરમાત્માની પરમ વિશિષ્ટતાના એકાદ અલ્પ અંશ બરાબર છે. છતાં એ અલ્પ અંશ પણ અતિશય આકર્ષક અને સંમોહક હોવાથી એના આસ્વાદથી કેટલાય મનુષ્યો ભાન ભૂલી જાય છે. સર્જન, પચરંગી પ્રકૃતિ, સાંસારિક સુધારણા અને સંસારના રહસ્યનું ઉદઘાટન કરવાની મહત્વકાંક્ષાથી પંડિત બનીને એની સુખદ સફળતા માટે પ્રયોગાત્મક પ્રયત્નો કરાવવાનું વિજ્ઞાન, સર્વકાંઇ છે તો સારું અને પ્રશસ્ય, પરંતુ એમના નશામાં પડીને અને એમને જ સર્વ કાંઇ અથવા જીવનનું પરમ પ્રાપ્તવ્ય સમજીને જો માનવ એમની અંદર આસક્ત થાય અને પ્રકૃતિના પાશમાં બંધાઇને ભગવાનને ભૂલી જાય તો એ વસ્તુ એને માટે આત્મઘાતક થઇ પડે અને એનું પરમકલ્યાણ ના કરી શકે. સંસારની વચ્ચે વસનારા નામને સંસારના બનવાને બદલે ભગવાનના જ બની જવું જોઇએ. જે કેવળ સાંસારિક સુધારણામાં કે સુખોપભોગમાં જ રત બને છે તે ઘોર અજ્ઞાનાંધકારમાં રમે છે. એ અવિવેકી છે. તે જીવનની પૂર્ણતામાં પ્રતિષ્ઠિત નથી બની શકતો.

એવી જ અવસ્થા જે કેવળ અવ્યક્ત પરમાત્માની જ ઉપાસના કરે છે અને એમના સાકાર વ્યક્ત સ્વરૂપ સરખાં સર્જન, સંસાર કે પ્રકૃતિ અને ભૌતિક-વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોની ઉપેક્ષા કરે છે એની છે. એવો માનવ, પછી તે ગમે તેવો અને તેટલો વિદ્વાન કે શાસ્ત્રજ્ઞાની હોય તોપણ, ઉપર્યુક્ત માનવ કરતાં પણ વધારે ઘોર અજ્ઞાનાંધકારમાં રમતો હોય છે. પરમાત્માની ઉપાસનાના નામે કરતી સંસારની કે પ્રકૃતિના ઉપેક્ષા, અને સંસારની કે પ્રકૃતિના આરાધનાના નામે થતી પરમાત્માની અવજ્ઞા- બંનેમાંથી કશાને અભિનંદનીય, અનુકરણીય અથવા આદર્શ ના કહી શકાય. એ બંને છેડાઓ છે અને સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ સંપૂર્ણ સમાજજીવનની દ્રષ્ટિએ એ છેડાઓને ટાળવા જોઇએ અથવા એમનો મેળાપ કરવો જોઇએ.

Isavasya

Verse 13

अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१३॥

anyadevahuh sambhavadanyadahurasambhavat । iti susruma dhiranam ye nastadvichachaksire ॥ 13॥

દેવપિતૃપૂજાથી પ્રભુની પૂજાનું ફલ જૂદું કહ્યું, મહાન પુરુષોએ બહુરીતે શિક્ષણ અમને એનું ધર્યું. ॥૧૩॥

અર્થઃ

સંભવાત્ – સંભવની ઉપાસનાથી અન્યત્ એવ – બીજું જ ફળ આહુઃ – બતાવ્યું છે. (અને) અસંભવાત્ – અસંભવની ઉપાસનાથી અન્યત્ – બીજું (જ) ફળ આહુઃ – કહેલું છે. ઇતિ – એવી રીતે ધીરાણામ્ – ધીર પુરુષોનાં શુશ્રુમ – અમે વચન સાંભળ્યાં છે. યે – જેમણે નઃ – અમને તત્ – એ વિષયને વિચચક્ષિરે – સારી પેઠે વ્યાખ્યા સાથે સમજાવેલો.

ભાવાર્થઃ

આ શ્લોકની ચર્ચાવિચારણા દ્વારા ઉપનિષદકાર પ્રજ્ઞાપૂત પ્રાતઃસ્મરણીય મહાપુરુષોનું સ્નેહપૂર્વક સ્મરણ કરે છે. અને એમને અનુરાગની અંજલિ આપે છે. મહાપુરુષોના અનુભવસિદ્ધ અભિપ્રાયને પ્રમાણભૂત માનવાની પરંપરાનું ઉપનિષદમાં અન્યત્ર પણ દર્શન થાય છે. એ અભિપ્રાયના આધાર પર અહીં કહેવામાં આવે કે સંભૂતિની ઉપાસનાથી બીજું જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. બંનેના ફળ જુદાં જુદાં છે.

આ બધું જ્ઞાન પરંપરાગત છે અને મહાજ્ઞાની મહાપુરુષોનાં શ્રીચરણોમાં બેસીને એમના શ્રીમુખ દ્વારા સાંપડેલું છે એ હકીકતનો નિર્દેશ આ શ્લોક દ્વારા સહેલાઇથી થઇ રહે છે. પ્રાચીન કાળમાં જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ આત્મજ્ઞાની મહાપુરુષોની કૃપાથી આપોઆપ થયા કરતી. એવા મહાપુરુષો અનુભવના આધાર પર સ્વાભાવિકી કરુણાથી પ્રેરાઇને નિષ્કામભાવે આત્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ આપતા. એ ઉપદેશ બીજા કેટલાયને માટે કલ્યાણકારક થતો.

Isavasya

Verse 14

सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयँ सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥१४॥

sambhutim cha vinasam cha yastadvedobhaya saha । vinasena mrtyum tirtva sambhutya’mrtamasnute ॥ 14॥

નાશવાન આ યોનિ સર્વ ને ઈશ્વરને જે જાણી લે, મૃત્યુ તરે તે નાશવાનથી, ઈશ્વર પૂજી અમર બને. ॥૧૪॥

અર્થઃ

યઃ – જે માનવ તત્ ઉભયમ્ – એ બંનેને (અર્થાત્) સંભૂતિમ્ – સંભુતિને રા – અને વિનાશં – વિનાશને ચ – પણ સહ – સાથે સાથે વેદ – ખરાબ જાણી લે છે (તે) વિનાશેન – વિનાશની મદદથી મૃત્યુમ્ – મૃત્યુને તીર્ત્વા – પાર કરીને અસંભૂત્યા – અસંભૂતિની મદદથી અમૃતસ્ – અમૃતને અશ્નુતે – ભોગવે છે એટલે કે અમૃતમય પરમાત્માને પામી લે છે.

ભાવાર્થઃ

વ્યક્તિગત અને સમષ્ટિગત જીવનમાં પ્રકૃતિ અને પરમપુરુષની, કાર્યબ્રહ્મની અને પરબ્રહ્મ પરમાત્માની, ઉભયની ઉપાસનાની આવશ્યકતા છે. પ્રકૃતિ પરિવર્તનશીલ અથવા વિનાશી છે તોપણ અસાધારણ શક્તિ અથવા સાધનસંપત્તિથી સંપન્ન એનાં તત્વો અથવા પંચમહાભૂતોનો સુવિચારપૂર્વક સમ્યક સદુપયોગ કરવામાં આવે તો વ્યાઘિ, દૈન્ય, દુઃખ, બંધન અને પરાધીનતામાંથી મુક્તિ મળે. માનવ અલ્પતા અને અજ્ઞતાનો દાસ બનીને જીવતાં જ જે મૃતાવસ્થાને અનુભવે છે એ મૃતાવસ્થા અથવા જીવંત મૃત્યુમાંથી છૂટીને જીવનને ઉજ્જવળ અને ઉત્સવમય કરે છે.

પરંતુ અંદરની અને બહારની પ્રકૃતિ પર શાસન કરતાં શીખવું એ જ જીવનનું ધ્યેય છે એવું નથી સમજવાનું. જીવનની પૂર્ણતા અને કૃતકૃત્યતાને માટે પરમપુરુષ પરમાત્માને ઓળખવાનું પણ અનિવાર્યરૂપે આવશ્યક છે. પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર, માનવજીવનના પરમધ્યેયની પ્રાપ્તિ જ જીવનને અમૃત બનાવી શકે તેમ છે. એ સંદેશની વાસ્તવિકતાની પ્રતિતી આધુનિક સમયમાં સારી રીતે થઇ રહે છે. સામાજિક સુધારણાના ક્ષેત્રમાં આજનો માનવ ઉત્તરોત્તર આગળ વધે છે અને અવનવા વૈજ્ઞાનિક આવિષ્કારો કરે છે. એ આવિષ્કારો દ્વારા ભૌતિક સુખોપભોગનાં સાધનોની અભિવૃદ્ધિના સફળ પ્રયોસો આદરે છે તોપણ એનો અંતરાત્મા પ્રશાંત નથી પરંતુ અશાંત છે અનું કારણ પરમાત્મપરતાનો અભાવ છે. જીવનને સાચા અર્થમાં સુખી, શાંત અને સંવાદી બનાવવા માટે પરમાત્માની સાથે સંબધ બાંધવાનું આવશ્યક છે.

ઉપનિષદમાં એની સંસ્કૃતિનો શાશ્વત સંદેશ સમાયેલો છે, અને આપણને એવી આદર્શ સર્વોપયોગી સંસ્કૃતિની આવશ્યકતા છે, જેમાં સાંસારિક સુધારણા હોય, વૈજ્ઞાનિક વિકાસનો સમાવેશ હોય, પ્રકૃતિના પ્રભુત્વને માટે સ્થાન હોય, અને સૌના મૂળાધાર પરમપુરુષ પરમાત્માનો પરિચય તથા પ્રેમ હોય. એ ઉપનિષદકાલીન સમન્વયાત્મક સંસ્કૃતિ આજે પણ ઉપયોગી અને આશીર્વાદરૂપ છે.

મારા નમ્ર મંતવ્ય મુજબ આ શ્લોક થોડોક વિશેષ વિચાર માંગી લે છે. પરંપરાગત પદ્ધતિ પ્રમાણે આ શ્લોકમાં અસંભૂતિ શબ્દનો પ્રયોગ જ નથી થયો પરંતુ તેને બદલે વિનાશ શબ્દ વપરાયો છે. વિનાશશીલ વસ્તુથી મૃત્યુની પાર પહોંચી શકાય પરંતુ સંભૂતિથી અમૃતપદની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થઇ શકે ? એટલે એ આખોય શ્લોક આવી રીતે વાંચવો જોઇએ.

असम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयँ सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा असम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ तीर्त्वा असम्भूत्या નું तीर्सम्भूत्या થઇ શકે.

કાર્યબ્રહ્મ પરમાત્માનું વિશાળ શરીર છે તેમ આત્માનું શરીર સીમિત છે તેને પણ સંભૂતિ કહી શકાય. શરીર વિનાશશીલ હોવાં છતાં મૃત્યુંજય થવામાં ને બંધનમુક્ત બનવામાં મદદરૂપ થઇ શકે છે. આત્માને આલોકિત કરવામાં આવે તો એ દ્વારા, એટલે કે આત્મારૂપી અસંભૂતિ દ્વારા, પરમાત્માની અનુભૂતિ કરીને અમૃતમય બની શકાય છે. એ અર્થમાં સંભૂતિ એટલે જડ તત્વ, પંચમહાભૂત, એમના સંઘાતસમાન શરીર અને અસંભૂતિ એટલે એનાથી અલગ, પરમ પ્રેરક. એ સૌને સજીવ અને આલોકિત કરનાર અલૌકિક આત્મતત્વ, પરમ ચૈતન્ય.

 

Isavasya

Verse 15

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥१५॥

hiranmayena patrena satyasyapihitam mukham । tattvam pusannapavrnu satyadharmaya drstaye ॥ 15॥

પરમેશ્વરની પ્રાપ્તિ માટે પ્રાર્થના સુવર્ણઢાંકણથી ઢંકાયું મુખડું તમારું, પ્રભુજી હે ! તે ઢાંકણને દૂર કરી દો, મુખનું દર્શન થાય મને. ॥૧૫॥

અર્થઃ

પૂષન્ – સૌનું ભરણપોષણ કરનારા પરમાત્મા સત્યસ્ય – તમારા સત્યસ્વરૂપ પરમેશ્વરનું મુખમ્ – મુખ અથવા સ્વરૂપ હિરણ્મયેન – જ્યોતિર્મય સૂર્ય મંડળરૂપ પાત્રેણ – પાત્રથી અપિહિતમ્ – ઢંકાયેલું છે. સત્યધર્માય – તમારી ભક્તિરૂપી સત્યધર્મનું અનુષ્ઠાન કરવાવાળા મને દ્રષ્ટયે – તમારું દર્શન કરાવવા માટે તત્ – એ આવરણને ત્વમ્ – તમે અપાવૃણુ – હઠાવી દો.

ભાવાર્થઃ

ઉપનિષદના સુવિશાળ સાહિત્યમાં જે જુદીજુદી શ્રદ્ધા-ભક્તિપૂર્વકની પ્રાર્થનાઓ છે તેમાં આ શ્લોકમાં કરવામાં આવેલી નાની સરખી છતાં ખૂબ મહત્વની પ્રાર્થનાનો સમાવેશ કરી શકાય. આ પ્રાર્થના પ્રાણવાન અને અનોખી છે. એનો ભાવ ઘણો ગૂઢ, હૃદયસ્પર્શી છે. એમાં જીવનના સાચા સાધકના નિર્મળ અંતરોદગાર છે.

જીવનનું મૂળભૂત મહત્વનું ધ્યેય પરમાત્માની પ્રાપ્તિનું છે. એ તો અત્યાર સુધીની વિચારણા પરથી સમજાઇ ગયું. પરંતુ એ પરમાત્માની પ્રાપ્તિ થાય કેવી રીતે ? પરમાત્માનું પરમધામ જ્યોતિર્મય સૂર્યમંડળથી ઢંકાયેલું છે. એ સૂર્યમંડળમાં થઇને પરમાત્માના પરમધામમાં પ્રવેશીને પરમાત્માની પાસે પહોંચાય છે. પરમાત્માની પરમકૃપા સિવાય એવો પ્રવેશ શક્ય બનતો નથી. એનો બીજો અર્થ એવો પણ લઇ શકાય કે અહંતા, મમતા, મોહાદિ અવિદ્યા-માયાના આવરણથી પરમાત્માનું સ્વરૂપ ઢંકાયેલું છે. કબીર સાહેબે એ સંદર્ભમાં જ જણાવ્યું છે કે

‘ઘૂંઘટ કા પટ ખોલ રે,  તોહે પીય મિલેંગેં.’

પ્રિયતમ પરમાત્મા તારી પાસે, ખૂબ જ પાસે, પ્રાણની પણ પાસે છે, પરંતુ તારા મુખમંડળ આગળ ઘૂંઘટ હોવાથી તને તેનું દર્શન નથી થઇ શકતું. એ ઘૂંઘટને દૂર કરી દે એટલે પરમાત્માનું દેવદુર્લભ દૈવી દર્શન સહજ બનશે.

અવિદ્યાના અતિગાઢ આવરણને દૂર કરવા માટે પરમાત્માની પ્રેમપૂર્ણ પ્રાર્થના સિવાય બીજો માર્ગ જ કયો છે ? સાધક જપ કરે છે, તપ કરે છે, સ્વાધ્યાય તથા તીર્થાટન અને અન્ય અનેક સાધનોનો અથવા અભ્યાસક્રમોનો આધાર લે છે, તોપણ છેવટે સમજે છે કે પોતાની વ્યક્તિગત શક્તિ અથવા યોગ્યતાથી એ પરમાત્માની પ્રાપ્તિ નથી કરી શકે તેમ. અસહાય બનીને આખરે એ પ્રાર્થનાનો આધાર લે છે. અને પ્રાર્થના ઉત્કટ બનતાં આખરે એને પરમાત્માની પરમશક્તિની મદદ મળે છે. એને લીધે અવિદ્યાના આવરણમાંથી મુક્તિ મેળવીને એ પરમાત્માની પાસે સહેલાઇથી પહોંચી શકે છે. એનું જીવન પરમાત્માના સાક્ષાત્કારથી સાર્થક બને છે.

પરમાત્માને માટે આ શ્લોકમાં સત્ય શબ્દનો પ્રયોગ કરાયેલો છે. એ શબ્દ ખૂબ જ સુંદર છે. એ ઉપરાંત પૂષન્ શબ્દપ્રયોગ પણ પ્રયોજાયો છે. પરમાત્મા સમસ્ત સૃષ્ટિના ધારણપોષણ કરનારા હોવાથી શરણાગત સાધક એમની દ્વારા પોતાને પર્યાપ્ત પોષણ પૂરું પાડીને એમના સાક્ષાત્કાર માટે સ્વાભાવિક રીતે જ કામના કરે છે. એથી આદર્શ, ઉત્તમ અને કલ્યાણકારક કામના બીજી ક્યી હોઇ શકે ?

પ્રાર્થનાની શક્યતા કે શક્તિ કેટલી બધી અપરિમીત છે એનો ખ્યાલ પ્રાર્થનાના એ ઉદગારો પરથી સહેલાઇથી આવી શકે છે. પ્રાર્થના જીવનો શિવ સાથે સંબધ કરાવનાર સેતુ છે, અને એનો ઉપયોગ એવી રીતે કરવામાં આવે એમાં એની સફળતા સમાયેલી છે. પ્રાર્થનાનો આધાર આત્મવિકાસને માટે અથવા અન્યની સુખાકારી, શાંતિ તથા સમુન્નતિ માટે લેવાય એ આવશ્યક છે. એમાં જ એની શોભા છે.

Isavasya

Verse 16

पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः । यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥१६॥

pusannekarse yama surya prajapatya vyuha rasmin samuha tejah । yatte rupam kalyanatamam tatte pasyami yo’savasau purusah so’hamasmi ॥ 16॥

પોષણકર્તા, જ્ઞાનરૂપ હે, લક્ષ્ય નિયંતા સર્વેના, કિરણ તમારાં દૂર કરી દો, અથવા એકત્ર કરો તે; તેજ શમાવો અથવા તેને તમારામહીં શાંત કરો, તમારામહીં તે મારામાં રૂપ હું મંગલ જોઉં, પ્રભો ! ॥૧૬॥

અર્થઃ

પૂષન્ – હે ભક્તોનું પોષણ કરનારા એકર્ષે – હે મુખ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપ ! યમ – હે સૌના નિયંતા સૂર્ય – ભક્તો તથા જ્ઞાનીઓના પરમ ધ્યેયરૂપ પ્રાજાપત્ય – હે પ્રજાપતિના પ્રિય રશ્મીન્ – આ રશ્મિસમૂહને વ્યૂહ – એકત્ર કરો કે હઠાવી લો તેજઃ – આ તેજને સમૂહ – સમેટી લો અથવા તમારા તેજમાં મેળવી દો યત્ – જે તે – તમારું કલ્યાણતમમ્ – અતિશય કલ્યાણમય રૂપમ્ – દિવ્ય સ્વરૂપ છે તત્ – તે તે – તમારા દિવ્ય સ્વરૂપને પશ્યામિ – તમારી કૃપાથી જોઇ રહ્યો છું યઃ – જે અસૌ – એ (સૂર્યનો આત્મા) છે. અસૌ – એ પુરુષઃ – પરમ પુરુષ (તમારું જ સ્વરૂપ છે). અહમ્ – હું (પણ) સઃ અસ્મિ – તે જ છું.

ભાવાર્થઃ

આ શ્ર્લોકમાં પરમાત્માનો પરિચય જુદીજુદી રીતે કરાવવામાં આવ્યો છે. પરમાત્માને જુદાજુદા નામથી સંબોધવામાં આવ્યા છે. પરમાત્માનું કોઇ વિશિષ્ટ નામ નથી તોપણ જ્ઞાની, તપસ્વી, આરાધકો અને ભક્તજનોએ ભાવભક્તિથી પ્રેરાઇને એમને જુદીજુદી રીતે પ્રાર્થ્યા કે પોકાર્યા છે. એટલે જ વેદ અને ઉપનિષદમાં એમના અનેકવિધ નામોનું દર્શન થાય છે. અહીં એમને શરણાગત પ્રેમી ભક્તોનું પોષણ કરનારા કહ્યા છે. જે ભક્તો એમનું સ્મરણમનન કરે છે ને ધ્યાન કરે છે તે લોકોનું તે પોષણ કરે છે. પોષણ એટલે સ્થૂળ પાલનપોષણ નહિ પરંતુ પોતાના પ્રેમ અને પોતાની કૃપાનું પોષણ. ભક્તોનું સાચું મૂળભૂત પોષણ એમને ઓછુંવત્તું ધન મળે અથવા અન્ન મળે તે નથી; એમની સાંસારિક જવાબદારીઓ અને વ્યવહારિક આવશ્યકતાઓની પૂર્તિ કરવી એ પણ નથી. એમનું સાચું પોષણ તો એમની શ્રદ્ધાભક્તિની અખંડતા, સમર્પણવૃતિની પ્રબળતા અને એમના પર થનારી પરમાત્માની પરમકૃપાની વર્ષા છે. એથી અનુગૃહિત કરીને પરમાત્મા એમનું સર્વ પ્રકારે, માળીની માવજત કરતાં પણ વિશેષ માવજતથી પોષણ કરે છે જેથી એમના સાધનાત્મક જીવનના છોડ અકાળે કરમાઇ કે સુકાઇ ના જાય.

પરમાત્મા પરમપવિત્ર જ્ઞાનસ્વરૂપ છે. જે એમનું શરણ લે છે અને એમની સાથે સંબંધ બાંધે છે તેમને પરમપવિત્ર આત્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ સહેલાઇથી થઇ રહે છે. એમની અવિદ્યાની આત્યંતિક નિવૃતિ સહજ બને છે.

ભક્તો તથા જ્ઞાનીઓ ભક્તિ અને જ્ઞાનનો આધાર શા માટે લે છે ? પરમાત્માની કૃપા-પ્રાપ્તિ તથા પપરમાત્માના દર્શનને માટે. એમની જીવનસાધનાનું મુખ્ય પ્રયોજન એ જ હોય છે. પરમાત્મા એટલા માટે જ ભક્તો તથા જ્ઞાનીઓના પરમધ્યેયરૂપ છે.

પરમાત્માને યમ તથા પ્રજાપત્ય તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે એ સૌના નિયંતા અને પ્રજાપતિના પરમપ્રિય છે. પ્રજાપતિ બ્રહ્મા એમના જ આધારે, એમની જ શક્તિથી શ્વાસ લે છે. એ જડચેતનાત્મક સમસ્ત જગતનું નિયંત્રણ કરે છે. यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वेदान्प्रहिळोति तस्मै । ‘જે બ્રહેમાને પહેલાં પ્રકટ કરે છે અને એમને વેદ અર્પે છે, આત્મજ્ઞાન બક્ષે છે’ એવું કહીને પ્રજાપતિ બ્રહ્મા કરતાં એમની શ્રેષ્ઠતા તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે.

એ સૂર્યોના પણ સૂર્ય, પ્રકાશમય છે.

સૂર્યમંડળને દ્રષ્ટિસમક્ષ રાખીને પરમાત્માની પ્રશસ્તિરૂપે અહીં કેટલાક અનોખા ઉદગારો કાઢવામાં આવ્યા છે. સૂક્ષ્મ રીતે વિચારીએ તો પરમાત્માની ધ્યાનાદિ ક્રિયા દ્વારા સમારાધના કરનારા સાધકને પોતાની અંદર સૂર્યસદૃશ પ્રખર પ્રકાશપુંજનું કેટલીકવાર દર્શન થાય છે. એ દર્શનથી સાધક વિસ્મય પામે છે અને કોઇકવાર ભયભીત કે વિહવળ પણ બને છે. એ સૂર્યસદૃશ પ્રબળ પ્રકાશ પરમાત્માનો પોતાનો છે. એવું સમજીને સાધક એની સાથે એકતા અનુભવે છે. પોતે એનાથી અલગ નથી, અંગરૂપ છે, એવું માને છે. સ્થૂળ રીતે વિચારતાં, સૂર્યસન્મુખ બેસીને સાધનાપરાયણ બનેલો સાધક સૂર્યનાં પ્રકાશકિરણોથી અંજાઇ જઇને ઉદગારો કાઢે છે કે પ્રભુ ! આ સૂર્ય તથા સૂર્યકિરણોનાં રૂપમાં અને એની અંદરબહાર તમે જ વ્યાપક છો. તમારું આ સ્વરૂપ મારાથી જોઇ કે સહી શકાતું નથી. અર્જુને કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમેદાનમાં ભગવાનના વિશ્વરૂપદર્શનથી જેવો ભાવ અનુભવ્યો એવો જ આ ભાવાનુભવ છે.

ઋષિ જણાવે છે કે સૂર્યની અંદર જે આત્મતત્વ છે તે પરમ પુરુષ પરમાત્માનું જ પ્રતીક છે. પરમાત્મા પોતે જ સૂર્યમાં પ્રકાશી રહ્યા છે અને એ પરમાત્મા મારી અંદર વિરાજમાન છે. એટલે સૂર્યની, મારી અને પરમાત્માની અંદર મૂળભૂત એકતા છે. ઋષિ એ અલૌકિક અનુભવ કરે છે. અને એ હકીકત સૂર્યને જ લાગુ પડે છે એવું થોડું છે ? પરમાત્માનો જે પરમ પ્રકાશ સૂર્યમાં છે તે સમસ્ત બ્રહ્માંડમાં હોવાથી સાધકે સમસ્ત બ્રહ્માંડની સાથે અભિન્ન અંતરંગ એકતાને અનુભવીને જીવનને અભય, પ્રેમ, પવિત્રતા અને નિઃસ્વાર્થ સેવાભાવનાથી સંપન્ન બનાવવાનું છે. એવા જ જીવનને સાર્થક અને ઉજ્જવળ કહી શકાય.

Isavasya

Verse 17

वायुरनिलममृतमथेदं भस्मांतँ शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर कृतँ स्मर क्रतो स्मर कृतँ स्मर ॥१७॥

vayur anilamamrtamathedam bhasmanta sariram । om krato smara kruta smara krato smara kruta smara ॥ 17॥

પ્રાણ ઈન્દ્રિયો મળે વાયુમાં, દેહ અગ્નિમાં ભસ્મ બને, પ્રભો, કરી લો યાદ મને, લો પાસ તમારી મને હવે ! ॥૧૭॥

અર્થઃ

અથ – હવે વાયુઃ – આ પ્રાણ તથા ઇન્દ્રિયો અમૃતમ્ – અવિનાશી અનિલમ્ – સમષ્ટિ – વાયુતત્વમાં (પ્રવિશતુ – પ્રવેશે) ઇદમ્ – આ શરીરમ્ – સ્થૂળ શરીર ભસ્માન્તમ્ – અગ્નિમાં બળીને ભસ્મીભૂત (થઇ જાય) ૐ – હે પરમાત્મા ક્રતો – યજ્ઞમય ભગવાન સ્મર – સ્મરણ કરો ક્રતો – યજ્ઞમય ભગવાન સ્મર – સ્મરણ કરો કૃતમ્ – કરાયેલાં કર્મોનું સ્મર – સ્મરણ કરો.

ભાવાર્થઃ

જીવનની વર્તમાન લીલાની પરિસમાપ્તિ ભલે કામચલાઉ વખતને માટે પણ, એકવાર તો થવાની જ છે. આ પરિવર્તનશીલ જીવનના અવનવા અભિનય પર, એના રમણીય રંગમંચ પર, એક દિવસ અચાનક જ પડદો પડી જવાનો છે. જીવનનું પ્રકૃતિના પદ્મદલ પર પડેલું ઝાકળબિંદુ એક દિવસ જ્ઞાત અથવા અજ્ઞાત રીતે ખરી પડવાનું છે. એવે વખતે સાધકની ભાવના કેવી હોવી જોઇએ ? એ ચિંતીત કે ભયભીત તો ના જ બને. વ્યર્થ વિષાદ પણ ના કરે. પંચમહાભૂતમાંથી પેદા થયેલું આ શરીર છે જ વિનાશી. એક દિવસ એ માટીમાં મળી જવાનું કે ભસ્મિભૂત થઇ જવાનું છે. એને સદાને માટે એક સરખી અવસ્થામાં નથી રાખી શકાય તેમ. તો પછી નિરર્થક શોક શા માટે કરવો જોઇએ ? જીવનને સારી રીતે સમજપૂર્વક જીવ્યાના સંતોષવાળો માનવ મૃત્યુથી ડરતો નથી. ગભરાતો પણ નથી. શરીરના પરિત્યાગનો સમય સંનિકટ આવે છે ત્યારે એને ઇશ્વરની ઇચ્છા સમજીને એ શાંત અથવા સ્વસ્થ રહે છે.

મૃત્યુને કલ્પનાની રંગોળી પૂરીને, છે એનાથી વધારે ક્લેશકારક, જટિલ, અળખામણું, અમંગલ અને ભયંકર માની લેવાની જરૂર નથી. અનિવાર્ય છે, આવવાનું જ છે, એવું સમજીને જીવનને ઉત્તરોત્તર જ્યોતિર્મય કરવા, મધુતાથી મઢવા પ્રયત્ન કરવો જોઇએ. આપણે ત્યાં નાનામોટા કેટલાય મંત્રો પ્રચલિત છે. એ મંત્રોમાં આ ઉપનિષદ બે સુંદર, સારવાહી, મહત્વના, જીવનવિકાસમાં મદદરૂપ મહામંત્રોનો ઉમેરો કરે છે.

ૐ ક્રતો સ્મરઃ, કૃત સ્મર.

માનવે મૃત્યુને યાદ રાખવું જોઇએ. અને સમજવું જોઇએ કે એક દિવસે એ આવવાનું જ છે. સંસારમાં મમત્વના કે મોહના મિનારા બાંધીને યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ નથી રહેવાનું. મૃત્યુની એવી સ્મૃતિ અથવા જન્મ-મરણના અને સર્જન-વિસર્જનના મહાયજ્ઞને કરનાર પરમાત્માની સ્મૃતિ એને સંસારના પરિવર્તનશીલ પદાર્થો તથા વિષયોમાં આસક્ત થવા કે ભાન ભૂલવા નથી દેતી. જીવનના મૂળભૂત ધ્યેયને એ અહર્નિશ પોતાની નજર સમક્ષ રાખીને આગળ વધે છે. આ જીવન એક વચગાળાનો મુકામ છે એવું માનીને એનો મોહ નથી રાખતો ને મૃત્યુનો શોક પણ નથી કરતો.

કરેલાં કર્મોનું સ્મરણ કરીને આત્મનિરિક્ષણની વૃતિને વધારીને જીવનની વિશુદ્ધિના પથ પર આગળ વધવાની પણ એવી જ આવશ્યકતા છે. કરેલાં શુભાશુભ કર્મોને યાદ કરીને જીવનવિકાસની પ્રેરણા મેળવવાની છે. આ જીવનમાં પ્રવેશીને શું કરવાનું હતું અને શું કર્યું એનો વિચાર કરીને ભાવિ જીવનને સમુન્નત કરવાનો સંકલ્પ કરવાનો છે.

જે સાધકે આજીવન પરમાત્મપરાયણ બનવાનો પ્રયત્ન કર્યો હોય છે તે શરીરના પરિત્યાગના સમયે પરમાત્માની સુખદ સંનિધિની અભિલાષા રાખે છે ને જણાવે છે કે હે પ્રિયોત્તમ પરમાત્મા ! મેં તમને જીવનભર બને તેટલા વધારે પ્રમાણમાં યાદ કર્યા છે તેમ, મારા એ સત્કર્મને સ્મરીને તમે પણ મને તમારો માનીને પ્રેમપૂર્વક યાદ કરો અને અપનાવો. એથી મારું જીવન ધન્ય બનશે ને મૃત્યુ મંગલમય. જીવનની છેલ્લી ઘડીએ થયેલો તમારો મેળાપ પણ મારે માટે પરમ કલ્યાણકારક થઇ પડશે.

આ શ્લોકની ભાવનામાં ક્યાંય હતાશા નથી, ભારોભાર આશા અને શ્રદ્ધા સમાયેલ છે.

Isavasya

Verse 18

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम ॥१८॥

agne naya supatha raye asman visvani deva vayunani vidvan । yuyodhyasmajjuhuranameno bhuyistham te namauktim vidhema ॥ 18॥

અગ્નિદેવ, પરમેશ્વર પાસે લઈ જાવ અમને આજે, દૂર કરી દો અંતરાયને, નમસ્કાર તમને ભાવે ! ॥૧૮॥

અર્થઃ

અગ્ને – હે અગ્નિના અધિષ્ઠાતા દેવતા ! અસ્માન્ – અમને રાયે – પરમધનરૂપ પરમાત્માની સેવામાં પહોંચાડવા માટે સુપથા – સુંદર ઉત્તમ માર્ગથી નય – લઇ ચાલો દેવ – હે દેવોના દેવ ! (તમે અમારાં) વિશ્વાનિ – સર્વે વયુનાનિ – કર્મોને વિદ્વાન્ – જાણવાવાળા છો અસ્મત્ – અમારાં જુહુરાણમ્ – આ પંથના પ્રતિબંધક એનઃ – કોઇ પાપ હોય તો એને યુયોધિ – દૂર કરી દો તે – તમને ભૂયિષ્ઠામ્ – વારંવાર નમઉક્તિમ્ – નમસ્કારનાં વચન વિધેમ્ – કહીએ છીએ.

ભાવાર્થઃ

આ અંતિમ મંત્ર સાથે ઇશાવાસ્ય ઉપનિષદની સુખદ પૂર્ણાહુતિ થાય છે. આ ઉપનિષદ છે તો નાનું પરંતુ એમાં જીવનોપયોગી કેટલાય મંત્રો અથવા અગત્યના સંદેશનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. એ સંદેશ સનાતન છે. એને લીધે એની વિશિષ્ટતા વધી જાય છે. આ અંતિમ મંત્ર કે શ્લોકમાં અનુરાગપૂર્ણ અંતરની પ્રાર્થનાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. જીવન ચાલુ હોય ત્યારે અને જીવન પર કામચલાઉ પડદો પડવાનો સમય સમુપસ્થિત થાય ત્યારે પણ પ્રાર્થનાનો ફાળો મહત્વનો હોય છે. એ માનવના અંતરાત્માને શાંતિ આપે છે ને પ્રેરણા પૂરી પાડે છે. જીવ અને શિવની વચ્ચે સેતુ બને છે. પ્રાર્થના પોતે જ સાધના છે. આ શ્લોકમાં પ્રાર્થના કરતાં કહેવામાં આવ્યું કે હે પ્રભુ ! હે પરબ્રહ્મ પરમાત્મા ! અમને જીવનવિકાસના મંગલ માર્ગે આગળ ને આગળ વધવાનું પરિબળ પુરું પાડો. અમે કદી પણ પાછળ ના પડીએ એવી કૃપા કરો. તમારી દિશામાં આગળ વધવાની અને છેવટે તમને પામી શકવાની શક્તિ દો.

આ પ્રાર્થનામાં સુપથા શબ્દ ખૂબ જ મહત્વનો છે. જીવન, સત્ય, સદાચાર, શ્રેય અથવા આત્મિક અભ્યુત્થાનને માર્ગે આગળ વધે તેવી પ્રવૃતિ કરવા જોઇએ. જીવનનું સાચું સાર્થક્ય એમાં જ સમાયેલું છે, એ શબ્દમાં એનો ગર્ભિત ધ્વનિ રહેલો છે.

પરમાત્મા પરમશક્તિશાળી અને સર્વાંતરયામી છે. એટલા માટે એમને સાધક દ્વારા પોતાના દોષોને તથા પ્રતિબંધોને દૂર કરવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે. જીવનની વિશુદ્ધિનો મંગલમય માર્ગ ધાર્યા જેટલો સરળ કે નિષ્કંટક નથી. એને અણિશુદ્ધ બનાવવાના મનોરથવાળો જીવનસાધક સ્વશક્તિથી સફળ થઇ શકતો નથી. એને લાગે છે કે પરમાત્માની પરમકૃપા, શક્તિ અને સહાયતા સિવાય આગળ વધવાનું અને સફળતાના સર્વૌચ્ચ શિખર પર પહોંચવાનું કાર્ય કઠિન છે. બાળકને માતા દોરે છે તેમ પરમકૃપાળુ પરમાત્મા હાથ પકડીને પ્રગતિપથ પર દોરે તો જ સફળતાપૂર્વક આગેકૂચ કરી શકાય તેમ છે. સાધકની એ ભાવનામાં અને એનાથી પ્રેરાયેલી પ્રાર્થનામાં જેમ નમ્રતા દેખાય છે તેમ સમર્પણભાવનું પણ દર્શન થાય છે. સાધકને માટે એ બંને ગુણોનું મહત્વ ઘણું મોટું છે.

પ્રાર્થનામાં પ્રણામ, નમસ્કાર, વંદન કે પ્રણિપાત હોય જ. પરમાત્મા વિના બીજું કોણ પ્રણમ્ય છે ? કોઇ જ નહિ. એટલે એમને પ્રણામ કરવામાં આવે છે અને પ્રશસ્તિ સહિત પ્રણામ…. ‘નમું કોટીવારે, વળી પ્રભુ નમસ્કાર જ હજો !’

સાધકને પરમાત્માની પાસે પહોંચવાની એટલી બધી ઉતાવળ નથી. પરમાત્મા એની ઉપર અઘટિત અનુગ્રહ કરે એવું પણ એ નથી ઇચ્છતો. એ જાણે છે કે દુષ્કર્મના કે દુર્વાસનાના સ્થૂળ-સૂક્ષ્મ, પ્રકટ કે અપ્રકટ સંસ્કારો આત્મિક વિકાસની સુભગ સાધનામાં અથવા પરમાત્માની પ્રાપ્તિની ઇચ્છાની પરિપૂર્તિમાં પ્રતિબંધક છે. એ અંતરાયોને દૂર કરીને જીવનને જ્યોતિર્મય અને વિશુદ્ધ બનાવવા માટે એ પરમાત્માને પ્રાર્થના કરે છે. જીવનને પવિત્ર અને પ્રભુમય કરવાની આવશ્યકતા પણ એ એટલી જ સમજે છે. સાધકની એ સદભાવના સાચેસાચ અને પૂર્ણપણે પ્રશસ્ય છે, આપણે પણ પરમાત્માની કૃપાપ્રાપ્તિની કામના કરવાની સાથે સાથે જીવનને પવિત્ર બનાવવાનું મહત્વ સ્વીકારીએ તથા તેને માટેની સમજપૂર્વકની સાધનામાં પડીએ એ આવશ્યક છે,

શરૂઆતના શાંતિપાઠ સાથે આ ઉપનિષદ પૂરું થાય છે.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

સંત શ્રી કબીરજીનાં બોધ વચનો – ભજનો અને શ્રી ધર્મદાસને આપેલો ઉપદેશ

Just another WordPress.com weblog

« કબીર ભજન – ૯ – ( 183 – 206 )

કબીર ભજન – ૧૦ – ( 207 – 222 )

 

 

કબીર ભજન – ૧૦ – ( 207 – 222 )

(૨૦૭)

સાધુકા હોના મુશ્કિલ હૈ.

સાધુકા હોના મુશ્કિલ હૈ,

કામ ક્રોધકી ચોટ બચાવૈ, સો જન સાધુ હૈ… ।। ૧ ।।

કાયા મધ્યે ધુની ધકાવૈ, રમતા રામ રમૈ,

કરમ કાઠ કોયલા કરી ડારૈ, જગસે ન્યારા હૈ… ।। ૨ ।।

આશા તૃષ્ણા કલહ કલ્પના, મમતા દૂર કરૈ,

દમ્ભ માન મદ લોભ મોહસે, આઠોં પહર લરૈં… ।। ૩ ।।

માયા મહા ઠગિન હૈ હરિકી, જ્ઞાન વિરાગ હરૈ,

તાસે હોય હોશિયાર નિરંતર, ગુરૂ પદ ધ્યાન ધરૈ… ।। ૪ ।।

મોટી માયા સબ કોઈ ત્યાગે, ઝીની નાહિં તજૈ,

કહૈં કબીર સાધ સોઈ સાંચા, ઝીની દેખી ભગૈ… ।। ૫ ।।

(૨૦૮)

સાધો જીવતહી કરૂ આશા.

સાધો જીવતહી કરૂં‘ આશા,

મુયે મુક્તિ ગુરૂ કહૈં સ્વારથી, ઝૂઠા દૈ વિશ્વાસા… ।। ૧ ।।

જીવન સમઝે જીવત બૂઝે, જીવત મુક્તિ નિવાસા,

જિયત કર્મકી ફાંસ ન કાટી, મુયે મુક્તિકી આશા… ।। ૨ ।।

તન છૂટે જિવ મિલન કહત હૈ, સો સબ ઝૂઠી આશા,

અબહું મિલા તો તબહું મિલેગા, નહિં તો યમપુર બાસા… ।। ૩ ।।

દૂર-દૂર ઢૂંઢે મન લોભી, મિટૈ ન ગર્ભ તરાસા,

સાધુ સંતકી કરૈ ન સેવા, કાટૈ યમકી ફાંસા… ।। ૪ ।।

સત્ય ગહૈ સદગુરૂકો ચીન્હૈ, સત્ય જ્ઞાન વિશ્વાસા,

કહૈ કબીર સાધુન હિતકારી, હમ સાધુનકે દાસા… ।। ૫ ।।

(૨૦૯)

સારી પહિર મૈલી કર ડારી, દામનકી-

સારી પહિર મૈલી કર ડારી, દામનકી બહુ ભારી જી… ।।

જૈસન કર્મ કિહૌ પૂરબમેં, તૈસન દેહ સંવારી જી,

આઠ માસ નવ સિરજત લાગે, અજમતકી બિનકારી જી… ।। ૧ ।।

જાહુ રસિક ધન સાબુન લાવહુ, ઈ તન ધોય પછારી જી,

કહહિં કબીર જો સારી સુધારી, તા કર મૈં બલિહારી જી… ।। ૨ ।।

(૨૧૦)

સાહબ તેરા ભેદ ન જાને કોઈ

સાહેબ તેરા ભેદ ન જાને કોઈ… ।।

પાની લૈ લૈ સાબુન લૈ લૈ, મલ મલ કાયા ધોઈ,

અંતર ઘટકા દાગ ન છૂટૈ, નિર્મલ કૈસે હોઈ… ।। ૧ ।।

યા ઘટ ભીતર બૈલ બંધે હૈ, નિર્મલ ખેતી હોઈ,

સુખિયા બૈઠે ભજન કરત હૈ, દુખિયા દિનભર રોઈ… ।। ૨ ।।

યા ઘટ ભીતર અગ્નિ જરત હૈ, ધૂમ ન પરગટ હોઈ,

કૈ દિલ જાને અપના ભાઈ, કૈ સિર બીતી હોઈ… ।। ૩ ।।

જડબિનુ બેલ બેલ બિનુ તુમ્બા, બિનુ ફુલે ફલ હોઈ,

કહૈ કબીર સુનો ભાઈ સાધો, ગુરૂ બિન જ્ઞાન ન હોઈ… ।। ૪ ।।

(૨૧૧)

સાંઈકી નગરિયા જાના હૈરે બન્દે.

સાંઈકી નગરિયાં જાના હૈ રે બંદે,

જગ નાહિં અપના, બેગાના હૈ રે બંદે, જાના હૈ રે બંદે… ।।

પત્તા તૂટા ડાલસે, લે ગઈ પવન ઉડાય,

અબકે બિછુડે ના મિલે, દૂર પડેંગે જાય… ।। ૧ ।।

માલી આવત દેખકે, કલિયન કરે પૂકાર,

ફુલી ફુલી ચૂન લીયે, કાલ હમારી બાર… ।। ૨ ।।

ચલતી ચક્કી દેખ કર, જીયા કબીરા રોય,

દુઈ પાટનકે બીચમેં, સાવત બચા ન કોય… ।। ૩ ।।

લૂંટ શકે તો લૂંટ લે, સત્ય નામકી લૂંટ,

પાછે ફિર પછતાઓગે, પ્રાણ જાવે જબ છૂટ… ।। ૪ ।।

માટી કહે કુંભારસે, તું ક્યોં રૂંઢે મોર,

એક દિન ઐસા હોયેગા, મેં રૂંઢુંગી તોર… ।। ૫ ।।

લકડી કહે લુહારસે, તૂં મત જારો મોહે,

એક દિન ઐસા હોયેગા, મેં જારૂંગી તોહે… ।। ૬ ।।

બંદે તું કર બંદગી, તો પાવે દિદાર,

અવસર માનસ જન્મકા, બહુરી ન બારંબાર… ।। ૭ ।।

કબીરા સોયા ક્યા કરે, જાગન જપો મોરાર,

એક દિન હૈ સોવના, લંબે પાંવ પસાર… ।। ૮ ।।

(૨૧૨)

સાંઈ મિલના નહિં આસાનકા.

સાંઈ મિલના નહિં આસાનકા… ।।

સાંઈકા મિલના બરકત ચઢના, ચિત્ત ચૂકે કિસ કામકા… ।। ૧ ।।

સતીકા સત સૂરકા રણ હૈ, સન્મુખ ધાવ સહ બાનકા… ।। ૨ ।।

કહે સુને કછુ કામ ન આવે, ભ્રમ ન મિટે જીવ જાનકા… ।। ૩ ।।

કહૈં કબીર સુનો ભાઈ સાધો, કઠિન પન્થ ગુરૂ જ્ઞાનકા… ।। ૪ ।।

(૨૧૩)

સુગના બોલ તું નિજ નામ.

સુગના બોલ તૂં નિજ નામ… ।।

આવત જાત બિલમ ન લાગૈ, મંજિલ આઠોં ધામ,

લાખન કોસ પલકમેં જાવૈ, કહૂં ન કરત મુકામ… ।। ૧ ।।

હાથ પાંવ મુખ પેટ પીઠ નહિં, લાલ શ્વેત નહિં શ્યામ,

પાંખન બિના ઉડે નિસિ વાસર, શીત લગે નહિં ધામ… ।। ૨ ।।

વેદ કહૈ સરગુણકે આગે, નિર્ગુણકા વિશ્રામ,

સરગુણ નિર્ગુણ તજો સોહાગિન, જાય પહુંચ નિજ ધામ… ।। ૩ ।।

નૂરે ઓઢન નૂરે ડાસન, નૂરેકા સિરહાન,

કહૈં કબીર સુનો ભાઈ સાધો, સતગુરૂ નૂર તમામ… ।। ૪ ।।

(૨૧૪)

સુનો સુનો સાધોજી, રાજા રામ કહોજી.

સુનો સુનો સાધોજી, રાજા રામ કહોજી… ।।

ભાવ ભક્તિકા ધોકા સહાય, જુગ જુગત નહિં પાવે,

ભગત ભૂલ ગયે રામ દિવાને, નિજ પદ બાંકો દેવે… ।। ૧ ।।

કયા મદની ઉગ્રસેનકી, સુરત ક્યા સુઝેગી,

ધનભારીસે રામ મિલત, બન જાતે સુદામાજીકી… ।। ૨ ।।

કહે કબીરા સુનો ભાઈ સાધુ, રામ મિલત હૈ ભક્તિ,

જંતર મંતર લટપટ હોવૈ, રામ ભજનસે મુક્તિ… ।। ૩ ।।

(૨૧૫)

સુગવા પિંજરવા છોડી ભાગા.

સુગવા પિંજરવા છોડિ ભાગા… ।।

ઈસ પિંજરેમેં દસ દરવાજા, દસ દરવાજા કિવરવા લાગા… ।। ૧ ।।

અંખિયન સેતી નીર બહન લાગ્યો, અબ કસ નહિં તૂ બોલત અભાગા… ।। ૨ ।।

કહત કબીર સુનો ભાઈ સાધો, ઉડિગા હંસ ટૂટિ ગયો તાગા… ।। ૩ ।।

(૨૧૬)

સુમિરન કરીલે મેરે મના.

સુમિરન કરિ લે મેરે મના, તેરી બીતી ઉમર હરિનામ બિના… ।।

હસ્તિ દંત બિનુ, પંછી પંખ બિનુ, નારી પુરૂષ બિના,

વૈશ્યા પુત્ર પિતા બિનુ હોતા, વૈસે પ્રાણી જ્ઞાન બિના… ।। ૧ ।।

દેહ નૈન બિનુ, રૈન ચન્દ બિનુ, મન્દિર દીપ બિના,

જૈસે તરૂવર ફલ બિન હીના, વૈસે પ્રાણી જ્ઞાન બિના… ।। ૨ ।।

કૂપ નીર બિનુ, ધનુ ક્ષીર બિનુ, ધરતી મેહ બિના,

જૈસે પંડિત વેદ બિનુ હીના, વૈસે પ્રાણી જ્ઞાન બિના… ।। ૩ ।।

કામ ક્રોધ ઔર લોભ મોહ સબ, તૃષ્ણા ત્યાગૈ સંતજના,

કહહિં કબીર એક ગુરૂ કે શરણ બિનુ, કોઈ નહિં જગમેં અપના… ।। ૪ ।।

(૨૧૭)

સુમિરન બિનુ ગોતા ખાવોગે.

સુમિરન બિનુ ગોતા ખાવોગે… ।।

મૂઠી બાંધ ગર્ભસે આયા, હાથ પસારે જાઓગે… ।। ૧ ।।

જૈસે મોતી પરત ઓસકે, બેર ભયે ઝરિ જાઓગે… ।। ૨ ।।

જૈસે હાટ લગાવૈ હટવા, સૌદા બિનુ પછતાઓગે… ।। ૩ ।।

કહૈં કબીર સુનો ભાઈ સાધો, સૌદા લેકર જાઓગે… ।। ૪ ।।

(૨૧૮)

હમકા ઓઢાવે ચાદરિયારે, ચલતી-

હમકા ઓઢાવે ચાદરિયા રે, ચલતી ફિરીયા ચલતી ફિરીયા… ।।

પ્રાણ રામ જબ નિત સંગ લાગે, ઉલટ ગઈ દો નૈન કુતરિયા… ।। ૧ ।।

ભિતરસે જબ બાહિર લાયે, તૂટ ગઈ સબ મહેલ અટરિયા… ।। ૨ ।।

ચાર જનેં મિલ હાથ ઉઠાઈન, રોવત લે ચલે ડગર ડગરિયા… ।। ૩ ।।

કહત કબીરા સુનો ભાઈ સાધુ, સંગ જલી વો તો તૂટી લકરિયા… ।। ૪ ।।

(૨૧૯)

હમારે ગુરૂ મિલે બ્રહ્મજ્ઞાની,

હમારે ગુરૂ મિલે બ્રહ્મજ્ઞાની, પાઈ અમર નિશાની… ।।

કાગ પલટ ગુરૂ હંસા કિન્હે, દિની નામ નિશાની,

હંસા પહુંચે સુખ સાગર પર, મુક્તિ ભરે જહાં પાની… ।। ૧ ।।

જલ બીચ કુંભ કુંભ બીચ જલ હૈ, બાહર ભિતર પાની,

નીકસ્યો કુંભ જલ જલહી સમાના, યે ગતિ વિરલેને જાની… ।। ૨ ।।

હૈ અથાગ થા સંતનમેં, દરિયા લહર સમાની,

જીવર જાલ ડાલકા તરી હૈ, જબ મીન બિખલ ભય પાની… ।। ૩ ।।

અનુભવકા જ્ઞાન ઉજલત દિવાના, સો હૈ અકથ કહાની,

કહત કબીર ગુંગેકી સેના, જીન જાની ઉન માની… ।। ૪ ।।

(૨૨૦)

હરિકા ભજન કરૂંગા બે, જમસે ખુબ-

હરિકા ભજન કરૂંગા બે, જમસે ખુબ લડુંગા બે… ।।

અહમતા મારૂં મમતા મારૂં, ખાન ઝાદ કહેલાવું,

મન મેરા ચોક્કસ કર રાખું, ચિત્ત ચૈતનમેં મિલાવું… ।। ૧ ।।

રામ નામકા ઘોડા મેરા, શીલ લગામ ચઢાવું,

ભજન પ્રતાપે હાથમેં બરછી, સનમુખ લેકર ધાવું… ।। ૨ ।।

ઓર લોક કસબકે ચાકર, મય હજુરકા કાજી,

કામ ક્રોધકી ગરદન મારૂં, સાહેબ રાખું રાજી… ।। ૩ ।।

સાહેબકા સાચા ચાકર, મેરા નામ કબીરા,

સબ સંતનકુ શિશ નમાવું, જો હરિ પરખે હિરા… ।। ૪ ।।

(૨૨૧)

હરિજન ચાર વરણસે ઊંચા.

હરિજન ચાર વરણસે ઊંચા… ।।

નહિં માનો તો સાખિ દેખાઊં, સવરીકે ફલ ખાયો ઝૂઠા… ।। ૧ ।।

દુર્યોધન ઘર મેવા ત્યાગે, સાગ વિદુર ઘર ખાયો રૂખા… ।। ૨ ।।

રાજા યુધિષ્ઠિર યજ્ઞ એક ઠાને, બાજે ઘંટ ન વિપ્ર ભયો ઝૂઠા… ।। ૩ ।।

કહહિં કબીર સ્વપચકે જેબે, બાજૈ ઘંટ ગગન ચઢિ ઊંચા… ।। ૪ ।।

(૨૨૨)

હંસા પ્યારે સરવર તજિ કહાં જાય.

હંસા પ્યારે સરવર તજિ કહા જાય… ।।

જેહિ સરવર બિચ મોતિયા ચુગત હોતે, બહુ વિધિ કેલિ કરાય… ।। ૧ ।।

સૂખે તાલ પુરઈન જલ છાંડે, કમલ ગયે કુમ્હિલાય… ।। ૨ ।।

કહહિં કબીર જો અબકી બિછુરે, બહુરિ મિલો કબ આય… ।। ૩ ।।

 

સમાપ્ત

લહરી

 

Contents

નિવેદન… 6

અનુક્રમ.. 7

મનચકોર. 9

આશ્ચર્ય.. 10

શરદની એક રાત્રી… 11

સંયોગભાવ.. 11

ત્રિરંગ.. 12

અજંપો… 14

મન – મગતરું. 15

વિમુક્ત માનવી… 15

ઘેરી રહે તો… 16

જીવનમૃત્યુ… 16

કોણ ?. 17

હા, નિશા… 18

કૃષ્ણત્રયી… 19

દારોગા… 25

સ્પૃહા.. 29

માનવતા… 29

બાળક. 30

કવિ… 31

વિધિકાંકરા.. 31

હસ્તાક્ષર. 32

પહાડીના ફૂલને.. 34

મારી કેડીમાં… 35

આરજૂ.. 36

મૃત્યુની ગાંઠ. 37

ઝાકળ.. 37

ઈશુનું સ્મિત.. 38

શબ્દ હેં ?. 40

પરિસંખ્યા….. 41

કાલ ને આજ.. 42

પલ્લું…. 43

એક દર્શન.. 43

દેહને.. 44

રોમેન્ટિસિઝમ.. 44

ખરી ગોળી છૂટે. 45

કષ્ટાતું સૌન્દર્ય.. 46

લઈ લે આંખો… 47

દીઠાં.. 48

ઘોડાલિયું.. 49

સૌન્દર્ય.. 50

(૨). 51

પૂજારી ને પ્રભુ.. 52

તર્પણ.. 52

બંધન.. 53

મગફળી… 57

હું+એ.. 58

કાશ્મીર. 59

સૉનેટ ૧ લું. 59

સૉનેટ ૨ જું. 60

સૉનેટ ૩ જું. 61

સૉનેટ ૪ થું. 62

સોનેટ ૫ મું.. 63

સોનેટ ૬ ઠ્ઠું. 63

આકર્ષણ.. 64

પતન પ્રેમ.. 65

કાળ.. 65

જૂનુંનવું.. 66

આજ, સખી… 69

સ્મરણાંજલિ… 70

અમદાવાદને.. 72

કાળકોતરમાં… 75

નોરતાં… 76

ગુરૂશિષ્ય… 78

આકર્ષણ.. 78

લુસાકા.. 80

ભોજન.. 82

સ્પુટનિકને.. 83

૩૦મી જાન્યુઆરી ૧૯૫૮.. 84

ખેલદિલી… 85

ત્યાં…. 86

ગોકળ કાના… 87

ચન્દ્રમાને.. 88

શી યાત્રા… 89

શ્રેયશત્રુ.. 90

હરિહંસ.. 90

અમે તો… 91

પારણું.. 91

સુખોદ્ ગમ.. 92

દુઃખોદ્ ગમ.. 93

ખેડૂત.. 93

મધ્યમવર્ગ.. 94

શહેરી.. 95

ચાસ.. 96

કલા દર્શન.. 97

તો ઘણું.. 97

સંગતિ… 98

મજૂર. 98

પુનરાવર્તન.. 99

અનુયાયી… 99

મારા શહેરે. 104

લાલબત્તી… 106

આગાહી.. 106

હાથને શું.. 107

નારિયેળી… 107

જાગૃતિ… 110

પુરદેવતા… 111

तददूरे तदन्तिके.. 116

આવનજાવન.. 141

 

લહરી

ચીમનલાલ લ. વ્યાસ

ˈનિશાકરˈ

મુખ્ય વિક્રેતા.

ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય – પ્રકાશક તથા વિક્રેતા – ગાંધી રસ્તો – અમદાવાદ.

પ્રકાશક – ચીમનલાલ લ. વ્યાસ – પો. બૉક્ષ – ૧૫૪૭ – લુસાકા – (ઉત્તર રહોડેશિયા)

પ્રથમ આવૃત્તિ ː ૧૯૬૩

કિંમત . રૂ।. ૨-૫૦ ન. પૈ.

મુદ્રક

ગોવિંદલાલ જગશીભાઈ શાહ – શારદા મુદ્રણાલય – પાનકોર નાકા – અમદાવાદ.

અર્પણ…

આચાર્યશ્રી રામપ્રસાદ પ્રેમશંકર બક્ષીને…

અપંખાળું પંખી તવ નયનનો નેહ મળતાં,

નિકુંજે કિલ્લોલ કવિતવનની મસ્ત મનડે…

નિવેદન…

જીવનના પરમ રહસ્યના નિતાન્ત રમણીય અણસારાનું કોક વાર અલ્પ વિચાર-પુદગલ ઊગે ને અદ્રશ્ય થઈ જાય છે તેમાંનું ઝીલી શકાયું તેટલાનો કલાવ્યાપાર માંડી આ ˈલહરીˈનું સર્જન કર્યું છે. ભાવબ્રહ્મના ઝગારાને સાકાર કરવાની ઘેલછા ક્યાંથી જાગી તે જાણતો નથી. સૌન્દર્યની ભાવનાને કેટલે અંશે મૂર્ત કરી શક્યો છું તેનીય ખબર નથી; કદાચ ઘેરનો ઘેર પણ હોઉં. શાંતિ અને માંગલ્યની વિશ્વઝંખનામાં ˈલહરીˈ અત્યાલ્પ પણ સાદ પૂરાવી શકશે? આ જ પ્રશ્ન આજે તો હું મને પૂછી રહ્યો છું. લેખન પાછળની મારી આંતરિક વૃત્તિ પર વિવિધ વ્યક્તિઓ, વાચન, સ્વ-પરાનુભવ, આદિની અનેકમુખી અસર થઈ જ હશે.

આમાંનાં કેટલાંક કાવ્યોને પ્રગટ કરનાર સામયિકો તેમજ કવિતા પ્રવૃત્તિને પોષવામાં સહાયભૂત થતા મુરબ્બીઓ ને સ્નેહીઓ પ્રત્યે આભારની લાગણી અનુભવું છું.

ચીમન લ. વ્યાસ – પો. બૉક્ષ – ૧૫૪૭ – લુસાકા – (ઉત્તર રહોડેશિયા).

આવકાર

પૂરાં એકવીસ વર્ષ પહેલાં કવિમિત્ર ચીમન વ્યાસનો મને પરિચય થયો. અલ્પ દિવસોનો એ સંબંધ સમયના માપથી કાર્લાર્ણવ ઉપર સરેલ કોઈ લહરી જેવો જ હતો.

દશેક વર્ષ પછી ફરીને અમે મળ્યા. ત્યારે શ્રી વ્યાસ મુંબઈની એક કોલેજમાં ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનું અધ્યાપન કરતા હતા.

વળી દશેક વર્ષે અમદાવાદ આવીને મને તેઓ મળ્યા, ત્યારે જાણ્યું કે દૂર રહોડેશિયામાં તેમણે વસવાટ સ્વીકાર્યો છે, લુસાકા નગરમાં. આ વખતે અંતરિયાળ સમયની ભેટ જેવો એક સંગ્રહ તેઓ આપી ગયા. અધ્યયન અને અધ્યાપનના એમના જીવનકાળમાં યૌવનસુલભ પ્રવૃત્તિ તરીકે એમણે જે દુઃસાહસ કર્યું, તે હતું ચિદાર્ણવમાં પ્રતિ પળ ઉઠતી લહરીઓને શબ્દોની ચાળણીમાં ઉલેચવાનું દુષ્કર કાર્ય.

સહેલું ગણાય ત્યારે પણ લેખન ઝાઝેરા મંથન પછીનું નવનીત હોય છે. ભાષામાં કાવ્યનું અવતરણ સર્વ અર્થમાં ધન્ય પ્રસંગ બને છે, જો કવિને કાવ્ય સિદ્ધ થાય તો. એટલે જ કાવ્યની ખોજમાં વર્ષો અર્પનાર કવિજન સમાજને ઉપકારક લેખાય છે. કાવ્યવ્યાપાર માનવે વેઠેલ યાતનાઓમાં સહુથી નિર્દોષ વ્યાપાર ઠર્યો છે. એ એવો સોદો છે જેમાં બધી ચિંતા અને બધી ખોટ કવિને માથે, અને નફામાં રહ્યું તે સમાજને સમર્પિત.

ˈલહરીˈ આવા પ્રકારની ભેટ હોવાથી હું આદરપૂર્વક તેને સત્કારૂં છું. દૂર આફ્રિકામાં વસીને યોગક્ષેમની પ્રવૃત્તિમાં રચ્યા રહેવું પડે ત્યારે પણ સ્વભાવમાં હૈયાસંપત સાચવીને લેખન કરી રહેલા આ કવિમિત્રના સૌજન્યે મને ઋણી બનાવ્યો છે.

અમદાવાદ                                                       સં. ર. ભટ્ટ

૩-૭-૧૯૬૨

અનુક્રમ

અનુક્રમ નામ પાનું અનુક્રમ નામ પાનું
મનચકોર 3 ૧૮ બાળક 27
આશ્ચર્ય ૧૯ કવિ ૨૮
શરદની એક રાત્રી ૨૦ વિધિકાંકરા ૨૯
સંયોગભાવ ૨૧ હસ્તાક્ષર ૩૦
ત્રિરંગ ૨૨ ભૂલી પડેલી હંસીને ૩૧
અજંપો ૨૩ પહાડીના ફૂલને ૩૨
મન-મગતરૂં ૧૦ ૨૪ મારી કેડીમાં ૩૩
વિમુક્ત માનવી ૧૧ ૨૫ આરજૂ ૩૪
ઘેરી રહે તો ૧૨ ૨૬ મૃત્યુની ગાંઠ ૩૫
૧૦ જીવનમૃત્યુ ૧૩ ૨૭ ઝાકળ ૩૬
૧૧ કોણ? ૧૪ ૨૮ ઈશુનું સ્મિત ૩૭
૧૨ હા, નિશા ૧૫ ૨૯ શબ્દ હેં? ૩૯
૧૩ કૃષ્ણત્રયી ૧૬ ૩૦ પરિસંખ્યા ૪૦
૧૪ દારોગા ૨૨ ૩૧ કાલ ને આજ ૪૧
૧૫ એક નજરે ૨૪ ૩૨ પલ્લું ૪૨
૧૬ સ્પૃહા ૨૫ ૩૩ એક દર્શન ૪૩
૧૭ માનવતા ૨૬ ૩૪ દેહને ૪૪
૩૫ રોમેન્ટિસિઝમ ૪૫ ૬૪ ત્યાં ૯૦
૩૬ ખરી ગોળી છૂટે ૪૬ ૬૫ ગોકળ કાના ૯૧
૩૭ કષ્ટાતું સૌન્દર્ય ૪૮ ૬૬ ચન્દ્રમાન ૯૨
૩૮ લઈ લે આંખો ૪૯ ૬૭ શી યાત્રા ૯૪
૩૯ દીઠાં ૫૦ ૬૮ શ્રેયશત્રુ ૯૫
૪૦ ઘોડાલિયું ૫૧ ૬૯ હરિહંસ ૯૬
૪૧ સૌન્દર્ય ૫૨ ૭૦ અમે તો ૯૭
૪૨ પૂજારી ને પ્રભુ ૫૪ ૭૧ પારણું ૯૮
૪૩ તર્પણ ૫૫ ૭૨ સુખોદગમ ૯૯
૪૪ બંધન ૫૬ ૭૩ દુઃખોદગમ ૧૦૦
૪૫ મગફળી ૫૯ ૭૪ ખેડુત ૧૦૧
૪૬ હું + એ ૬૧ ૭૫ મધ્યમવર્ગ ૧૦૨
૪૭ કાશ્મીર ૬૨ ૭૬ શહેરી ૧૦૩
૪૮ આકર્ષણ ૬૬ ૭૭ ચાસ ૧૦૪
૪૯ પતનપ્રેમ ૬૭ ૭૮ કલાદર્શન ૧૦૫
૫૦ કાળ ૬૮ ૭૯ તો ઘણું ૧૦૬
૫૧ જૂનું નવું ૬૯ ૮૦ સંગતિ ૧૦૭
૫૨ આજ, સખી ૭૨ ૮૧ મજૂર ૧૦૮
૫૩ સ્મરણાંજલિ ૭૩ ૮૨ પુનરાવર્તન ૧૦૯
૫૪ અમદાવાદને ૭૫ ૮૩ અનુયાયી ૧૧૦
૫૫ કાળકોતરમાં ૭૭ ૮૪ મારા શહેરે ૧૧૪
૫૬ નોરતાં ૭૮ ૮૫ લાલ બત્તી ૧૧૫
૫૭ ગુરૂ શિષ્ય ૮૦ ૮૬ અગાહી ૧૧૬
૫૮ આકર્ષણ ૮૧ ૮૭ હાથને શું ૧૧૭
૫૯ લુસાકા ૮૩ ૮૮ નારિયેળી ૧૧૮
૬૦ ભોજન ૮૫ ૮૯ જાગૃતિ ૧૨૦
૬૧ સ્પુટનિકને ૮૬ ૯૦ પુરદેવતા ૧૨૧
૬૨ ૩૦ મી જાન્યુઆરી ૧૯૫૮ ૮૭ ૯૧ तद्तूरे तद्न्तिके ૧૨૫
૬૩ ખેલદિલી ૮૯ ૯૨ આવનજાવન ૧૪૪

 

મનચકોર

મનચકોર ! ક્યાં તું ફરે ?

તૃપ્તિ કાજે સ્થૂળ દેહની આતમ શીદને હરે ?

પ્રેમજ્યોતને પડખે મૂકી પંકમહીં ડગ ભરે ?

મનચકોર ! આ શું કરે ?

ભોજનથાળ ભર્યો હડસેલી સમણાંમાં કાં સરે ?

ગંગાજમના નીર તજી રેતીમાં કૂવા કરે ?

મનચકોર ! અવળું ફરે ?

વિશ્વાસફૂલેલી વિશ્વવાડીમાં શંકાસર્પથી ડરે ?

તુષાર ટીપે તરસ છીપશે ? શાને વલખાં કરે ?

મનચકોર ! શાંતા હરે ?

સ્નેહ છલોછલ સરોવર ભરિયું, મૃગજળ પૂંઠે મરે ?

તર્કતંતુની જાળ રચીને જાતે સપડાઈ મરે ?

મનચકોર ! પાછું ફરે ?

૧૮-૭-૫૨.

આશ્ચર્ય

આકાશ કેરી ધરતી તપાવી,

શુક્રર્ષિ નંદી હળિયે નિયોજી,

તેજોન્ન વાવે વર રોજ ખેડી…

નીંદી કરે તે ય મઘામજૂર,

આછોરતું ને મસ તૂલ ફુલ્લ…

પેખી પ્રમોદે મુનિ નેત્ર ઢાળી,

હસંત ગાંડું ચિર કાળ, કન્યા,

ચારી જતી ત્યાં મૃગલું નિરાંતે…

૬-૭-૫૪.

શરદની એક રાત્રી

સજી શ્વેત સાડી સરી શ્યામરંગી,

નભે વાદળી તે રસી વાડકાંટા,

ભળી ચંદ્રમાં, જ્યાં અબોલા રસંતું,

હતું મોલ ઓઠે કૃષિપ્રીતયુગ્મ…

રમે બાળ શેˈરી, શરીરે સફેદ,

ખરી તેમ તારા ય છૂટા પડેલ.

નવોઢા સુચંપી કરી સાસુકેરી,

જતાં નાથ પાસે થઈ દેર તેથી,

ગયો નિંદરુંમાં લપેટાઈ તેને,

જગાડંત પ્રેમે ભરી ચીમટીને…

મને જાગતાને જગાડી ય તેમ,

નિશા એક આવી જતી શારદી રૈ…

૬-૨-૫૫.

સંયોગભાવ

આછું કેવું હસે છે, શશિયર રવિનું તેજ પામી હસે ને !

અંગાંગે યજ્ઞ યોજી, ધવલ કિરણનો પ્રાણ હોંશે પખાળી…

શાતા સંભાવ્ય ઢોળી, અકલિત ઉરની માંડવીમાં સુવાડી,

મારૂં હૈયું રસે છે, સતત અનિલ જે ગોષ્ઠિદા પુષ્પ ચાહે…

શુકલા રાત્રી ઉતારી સ્વજનસુખ વડાં વસ્ત્ર તારાજડેલાં,

ગાળી વર્ષા વહાવી અનિમિષ નયને રૂપ ચૂમંત તારૂં…

ઘેલી સંયોગદાત્રી રજનિરતિભલી આપણી લગ્નકુંજે,

કેવું ચાહે પ્રભાત શતદલ સબળું રોપવા, શારદા ! તું ?

૩૦-૧૨-૫૪.

ત્રિરંગ

સહું સતત બાળતા પ્રખર વાયરા ગ્રીષ્મના,

વિદગ્ધ ઉરપદ્મના રસપરાગને શોષતા…

તણાય અતિ વૃષ્ટિમાં નવલ અંકુરાદર્શ સૌ,

નવાણસહ હું ધરું ગગનકાલિમા અંતરે…

તળાવ મુજ બુદ્ધિનું મલિનતા ઉઘાડી કરી,

ગ્રહે શરદ સાથમાં અવનિકીટના બિંબને…

સદોષ હિમકાળમાં પ્રણયનીર થીજી જતાં,

બચેલ હરિયાળી તે ધવલતા અકારી ધરે…

અને શિશિર ડારતી અડગ ઊર્મિઓ તે છતાં,

વહું જિવિતભાર કાં વજનમાં વધે જાય જે ?

કહું, શરમ આવતી તદપિ ? આટલી ખેવના ː

વસંતરસ માહરે વહવવા થવું કોકિલા…

(૨) વસંતરસ માહરે વહવવા થવું કોકિલા…

ન શક્ય યદિ એ બને, તદપિ ના બનું ગ્રીષ્મ હું…

પિડાય ધરણી બધી પ્રબળ ઝાળમાં વેરની,

ઉમેરણ ન હું કરું શરણકુંજને બાળવા…

વિષૈલ જગજીભને ઉરસુધારસે સીંચવા,

બનું સફળ તો ભલે, વિષમ વાત ના ઉચ્ચરું…

ધરી જગત સામને ગણિત આત્મસૌન્દર્યનું,

ન વા શિવ સુભાવના જનનનો બનું જ્યોતિષી…

નહીં નયન આકળાં અધિક ઓશિયાળાં કરું,

ન તો વ્યથિત વિશ્વને વ્યથિત ભાર મારે કરું…

થવું પ્રણયપંથનું કુસુમ, કંટકો તીક્ષ્ણ ના,

ઉરે, જગત સુન્દરોત્તર બને, ભરી ઝંખના…

(૩) ઉરે, જગત સુન્દરોત્તર બને, ભરી ઝંખના,

કશુંક વિપરીત હાં, હ્રદયખેતરે જો રહે…

ઉબાણ મસ ખેડવું, અધિક ક્ષારને એહના,

ઉભાણ સડવા દઈ ઉર મહીં જ સૌ દાટવું…

થશે મધુર મોલ શો શિવતણા રસે ઓપતો,

સદા મનુજ માત્રને ધવલ પંથ નિર્દેશતો !

હતાં સકલ લોક જે પ્રથમ પેખતાં વ્યંગમાં,

હવે નિજ કરાંગુલી મુખમહીં ગ્રહી ન્યાળશે…

વળી, સભર આગ્રહે ધન બધું મને વ્હેંચતો,

લહી કવણ ભાવથી મન મહીં ભલા બોધશે !

પરંતુ વિધિ ! ના ગમે અગર આ ય તો એહવું,

દઈ મરણ રાચજે જિવિતથી ચડે સોગણું…    ૮-૧૦-૫૩.

અજંપો

આશા શોધે સુખ હૈયાસાગરમાં,

મનની મીઠાશ હાથ નાˈવી જી રે…

સ્વાતિના મોતીને શોધે સાગરમાં,

મોટાં મોજાં ઉથલાવી જી રે…

ઢાળેલી છીપલીમાં સૂતેલી વેદના,

ઉડીને ચિત્તડે ચોંટી જી રે…

ફેડી ફીટે ન એવી વિરહની વેદના,

રૂંધીને કંઠ નેન ચૂતી જી રે…

તનના તરંગને મનના ઉમંગને,

વીંખીપીંખીને વિષ વામે જી રે…

ઘેલી આ જોવનાઈ કરી અપંગ ને,

વામણી વિરાટ બની ઘૂમે જી રે…

આતમના અજવાળે આંજીને વેદના,

હૈયામાં ઠાલવું ચેતના જી રે…

વાधे ઝાઝી તેમ અંતરની ખેવના,

જાગે મિલન કેરી ઝંખના જી રે…

૧૯-૫-૫૪.

૧૦

મન – મગતરું

છંછેડેલા મણિધર સમું ઓકતું ઝેર શાને,

નાનું શું આ મન-મગતરું માનવીનું સદાય ?

ના કોˈ છેડે તદપિ ? ઉરથી વ્યાપતી પ્રીત રૂંધી,

દેવા ગુસ્સો અતિ વિવશ થૈ આમ ખાલી કરે છે ?

તો નક્કી છે વિજય ઉરનો તેટલો ભવ્ય સદ્ય…

૩૦-૮-૫૩.

૧૧

વિમુક્ત માનવી

ઉષોદય સુકાળની ગણતરીતણો જ્યારથી

થયો, મનુજ ઝૂઝતો રિપુવિમુક્ત થૈ મહાલવા…

હણી હ્રદયસત્ત્વને, રૂધિરઆજ્ય હોમ્યે જતાં,

અનંત વરસો પછી ˮ રિપુ અઠંગ છે માનવી…

સ્વયં નિજ જમાતનો,ˮ સમજ આટલી ઊતરી !

હજી સમય કેટલો વિફલ ઝૂરવું મુક્તિને ?

ચઢી, નિસરણીવડે વિમલ આત્મની, જાતથી,

ઘણા ઉપર ને પછી મલિન લોભઈર્ષ્યા-જડી…

કમાન કડવીતણો કડડ તોડતો સેતુ તે,

વિમુક્ત બસ માનવી, અવર સર્વ બંદી-જનો…

૩૦-૬-૫૪.

૧૨

ઘેરી રહે તો

શકે ન જીવી જન વર્તમાને,

ધારેલ રીતે, ન ભવિષ્ય ખેડે.

વિચાર ભૂતોસમ ભૂતકેરા,

ઘેરી રહે જો મનને સદાય…

૨-૭-૫૪.

૧૩

જીવનમૃત્યુ

મસ્તિષ્કે જે યુદ્ધ જામે ક્ષણાર્ધ,

ઊર્મિપ્રોર્યું શ્રેયનું કલ્પનોત્થ.

લાધે ત્યારે જે અજંપો અદીર્ઘ,

ને આનંદે પ્રાણપાંખો જરાક.

ત્યારે જીવ્યા તેટલી જિંદગાની,

બાકી તો સૌ મોત જીવ્યા કરે છે…

૨૦-૧૦-૫૪.

૧૪

કોણ ?

સૂતાં સંધ્યા, ચોથનો ચન્દ્રમા ને,

પારેવાં સૌ, કોણ જાગે હજી છે ?

સ્વપ્નાં કેરી સૃષ્ટિમાં સ્વાતિ સાથે,

હાથાબેલી માણવી રાત આખી.

તેવો લ્હાવો છોડનારો અભાગી,

આકાશે તે કોણ તાકી રહે છે ?

પૃથ્વી કેરી રસસરિતને તીર ઊભો છતાં ય,

હૈયાઘાવો ગગનસરમાં કોણ ધોવા ચહે છે ?

શ્રદ્ધા છાંડી વનિ પરના ન્યાયના આસનેથી,

તારા ભોમે નિજ વિતકની કોણ ગાથા રડે છે ?

રાત્રી અંતે છે કશું ના બનેલું,

એવી રીતે કોણ ઉલ્લાસઘેલો.

દાબીને સૌ દર્દ ચીત્કાર, ડૂબે,

સૂર્યોત્સાહે કાર્ય અર્ધાં રહેલે ?

કોણે એનું ચિત્ત આવું ઘડીને,

શાને, કેવો વિશ્વવિશ્રમ્ભ યોજ્યો ?

૨૮-૧૧-૫૪.

૧૫

હા, નિશા

કરૂં સ્મરણ તાહરૂં સતત, શર્વરી શામળી !

ન તે તિમિરમાં બધાં દિવસપાપને ભારવા.

ન વા શ્રમ શરીરનો શયનમાં વહી શામવા,

નહીં વિષયની મઝા તવ કને સરી માણવી…

ન રૂદ્ર તવ રૂપથી, ભયકરા ! ડરૂં હું જરી,

કદી અરવ નાદથી ભડકતો નથી તાહરા.

ચહું ન લવ સાધના તવ કુતત્ત્વની હ્રેયના,

ગ્રહી શરણ તાહરૂં મલિનતા ન સંતાડવી.

સદા સ્મિત મુખે ધરી ફલદશા વહું કર્મની,

રહું સબળ ઉદ્યમી વિષયવાસના ત્યાગવા.

ન બીક પરવા કશી તિમિરતેજની કારમા,

ન દીન પણ હું, રખે સદય નેત્રથી દર્શતી.

અદીઠ રવિપુંજની કિરણરેખ કોˈ લાધશે,

લહી, સ્તવન આદરૂં સુભગ શાન્તિદા, ઓ નિશા !

૧૯-૬-૫૪.

૧૬

કૃષ્ણત્રયી

શ્રીકૃષ્ણ રાણીસહ એક રાત્રે,

સૂતેલાˈતા દ્વારિકામાં પ્રમોદે,

ત્યાં શબ્દ આવ્યો ˮ પ્રિય રાધિકા, ઓ !

ઓ રાધિકા રે ! વ્રજની નિવાસી ! ˮ

નિદ્રા નાઠી. સર્વ ઊઠ્યાં. જગાડ્યા,

પાસે આવી પ્રેમથી નાથને ય,

રાણીઓએ.

છતાં ˮ ના થયું છે કશું,ˮ એમ બોલી,

ખરો ભાવ ઢાંક્યો. ગયા તુર્ત ઊંઘી,

જગાડી મહેચ્છા ઘટસ્ફોટકેરી,

બધાં ય રાણી ઉરમાં સમાન.

કરી આમ ચર્ચા સવારે બધી એ ː

૧ લી રાણી — ˮ ક્યમ સહન થવું આ ? ક્યાં લગી આમ રˈશે ?ˮ

૨ જી રાણી — ˮ સકલ કુલવડેરી, રૂપ ને શીલપૂર્ણા,

વહુઅર સજવે છે મ્હેલ, તો યે ન જાણે,

નટવર નવ છોડે નામ રાધાતણું કાં ?ˮ

૩ જી રાણી — ˮ નિદ્રામહીં સ્મરણ જે રમણીતણું છે,

ચાલ્યા કરે, અવલ કાં નવ હોય રૂપે !ˮ

૪ થી રાણી — ˮ શ્રી પ્રાણનાથ સમરે પણ જે પુકારે,

તે શીલરૂપમય રે ! નહિ આપણે કે ?

બધી– ˮ સવારે પૂછશું આ સૌ રોહિણીમાતને નકી.ˮ

સવારે ના,

બપોરે ના ફાવ્યું પ્રિયતમતણાં કાર્ય કરવે.

જરી સંધ્યા પ્હેલાં સકલ મહિષી આતુર મુખે,

ગઈ માતા પાસે,

ધીરેથી ઘનરાધિકા મિલનનો વૃત્તાન્ત છે છેડિયો.

૧૭

રોહિણી— અધિક વસતાં કૃષ્ણકાજે વ્રજે મેં,

જે જોયું છે, મુજ મનમહીં ખૂબ વાગોળિયું છે.

કહેવામાં એ હરકત નથી. જા, સુભદ્રા ! અહીંથી,

દ્વારે ચોકી સરસસ કરજે, આવવા ના દઈશ

કોˈ દેહીને.

આવે ને જો કૃષ્ણ તેને ય ના જ

ક્હેવી તારે.

  • 0

સુભદ્રા ગઈ કે બધી કાન માંડી,

સરી માત પાસે. થઈ વાત ચાલુ.

વાતોની અસરે કરી નટવર ક્ષુબ્ધાત્મ થાતા ગયા,

બેઠેલા નવકુંજમાં તદપિ, તે અંતઃપુરે આવિયા.

સુભદ્રાએ કરી આડા હાથ ને અટકાવિયા.

ઊભા ઊભા પરમ ગરવી રાસલીલાકથાને,

સૂણી આંખે અમિત વહવી સ્વર્ગગંગાદ્વિધારા.

દેખી અવસ્થા ઘનનેહયુક્ત,

સુભદ્રા ય પામી મહાભાવ એવા.

૧૮

સંવેદનોત્થ સબળી સ્થિતિ પામવાથી,

વૃન્દાવનેશ્વરમહીં સઘળી સમાઈ,

રાણી રૂડા શ્રવણથી ઉરભાવ પોષી.

અદ્વૈત રાધાસહ કૃષ્ણ સાથે સાધી થઈ સૌ સર્વાત્મરૂપ.

(૨)

એકદા યમુનાતીર્થે સ્નાનાર્થે રાધિકા ગઈ,

યોગાનુયોગ એવો, ત્યાં રાણીઓ યાદવી હતી.

પછી કાં કૃષ્ણ ના તહીં ?

આ આરે જવ રાધિકા જલમહીં ક્રીડા કરે એકલી,

પેલે આરે રાજવીવંશ આખો.

વચ્ચે ખેલે નટવર ધરી બંસરી જિંદગીની.

ભાળી રાધા જે કિનારે, બધીએ,

પ્હોંચી રાણી,

સૂણેલું બહુ વાર નામ ગરવું રાધાતણું એટલે,

આજે આવો મજાનો અવસર મળિયો તે જતો કેમ થાય ?

તેથી –

રાધા ઘણી ખુશ થઈ સઘળાં નિહાળી,

કૃષ્ણાત્મનાં પ્રિયજનો નિજનાં ગણીને.

રાધા કેરાં શીલ, સૌન્દર્યકેરો,

રાણીઓ પે ખૂબ પડ્યો પ્રભાવ.

તેથી લાવી દૂધ, આપ્યું. દુલારી,

રાજી થાતી પી ગઈ પ્રીતરૂપ.

પછી ઘરે ગૈ પ્રભુ વંદતાંક…

૧૯

રાત્રે નટવર અને રૂકિમણી પાસપાસા,

ત્યારે ભાળ્યાં વિભુવરતણાં પાદપાની બળેલાં.

બોલાવી સઘળી નિવાસરમણી.

શોધ્યું, થયું આમ કાં ?

લાધ્યું કારણ ના કશું.

નટવરે આંખો ઉઘાડી તહીં.

પૂછ્યું ː ˮ દાઝ્યા ક્યારે પગે આ ?

ક્યમ નવ અમને જાણ કીધી જરાય ?ˮ

જરા વાર તો ના કશું કૃષ્ણ બોલ્યા.

થતાં સબળ આગ્રહ સ્વર કરી ઘણો મીઠડો,

વદ્યા ː ˮ સરલ રાધિકા ઉરમહીં વસે પાય આ,

સદા. પળ થતા નથી અલગ. બંધને રાચતા.

અને ગરમ દૂધ સૌ સ્વજનશાં તમે આપિયું,

ગણી તવ કૃપા બધું ગટગટાવિયું પ્રેમથી.

ગયું જઠરમાં તહીં ચરણ દાઝિયા સ્હેજ છે. ˮ

0

તરત સમજી રાણીઓ પ્રેમમૂલ્ય.

ચલિત મન થયાં ત્યાં સ્થિર ને નાદયુક્ત.

ભવન વિમલમાંહે રાસ જામ્યો અગમ્ય.

( ૩)

ગોપી કેરાં નામ સૂણે તહીં છે,

બંસીધારી સર્વ વેઠે વિકાર,

એક્કી સાથે. એટલે ખૂબ ઈર્ષ્યા

રાણીઓને થાય. લીલા નટેશે,

તેથી માંડી, ને થયા ખૂબ માંદા.

૨૦

વૈદ્યે આવી, ˮ ઔષધી આપવામાં.ˮ

ઉચ્ચાર્યું છે, ˮ પાદરેણુ જરૂરી. ˮ

ˮ આપે છે એ કોણ ? ˮ પૂછ્યું સભામાં,

શેˈરે, ગામેગામ, તો યે ન લાધી.

રાણીઓ તો પૂજ્યભાવે નિહાળે,

સ્વામી, તેથી સાવ મૂંગી રહી જ.

આવે, જતા અનુચરો, પણ હાથ ખાલી.

0          0

તદા વિકલ કૃષ્ણની વિપત ટાળવા ઓધવ,

ગયા વ્રજ ભણી.

ગોપી ઘેલી કૃષ્ણની માંદગીની,

વાતો સૂણી કંપવા ખૂબ માંડી.

માગી જ્યારે પદરજ દવા સાથ પાવા લગાર,

સૌને માથે મરણવસમી વિજળીઓ પડી ત્યાં.

ત્યાં તો રાધા છટાથી ચરણ કમલને આપતી હર્ષઘેલી,

બોલી : ” લે લો. અમારે કઠિન ન કશું નાથ કાજે જરીય. ”

” હાં, હાં, ગાંડી ! શું કરે આ ? ન ભાન ? ”

બોલી ગોપી એક સાથે બધી જ.

ઓધવે ય પડી પાછા આટલું ઉચ્ચારિયું :

” રાધા આજે પતનફલને આમ કાં આવકારે ? ”

૨૧

રાધા – પતન મળતાં નાથ જો સ્વસ્થ થાય,

મારે માટે પતન, સુરની ભોમકાથી સવાયુ.

ઓધવે પ્રેમધારથી શુદ્ધ કાયા કરી અને

મસળી મસ લૈ રજને ડિલ પે.

રહી શેષ તેની કરી પોટલી ને,

ગયા કૃષ્ણ પાસે.

0          0

ગયો ગર્વ ને મોહ રાણી તણો ન,

વહી પ્રીત ગંગા યમુના સમેત.

૩-૫-૫૭.

૨૨

દારોગા

જોતરી હળ, પરોણીઆરે,

‘ હાલો મારા બાપા ‘ લલકારી,

ડુંડાંનું હાલરૂં ઘવરાવી,

હોજરી જગની ધરપાવી,

જીવ્યા કરે તેમાં ઊગે શી ચતુરાઈ ચાલાક શહેરની ?

ચાસનાં ચીતરામણ,

ચવડાની ચોખ્ખાઈ,

પાણતની પ્રીત,

ક્યાંથી વરે કોઈ ફિલ્મી ગીત ?

સુથાર સઘળા એને જ કાજ,

કારીગરીના પલટે સાજ સોળે કળાએ.

હોંશે હળ, ગાલ્લા ને ધૂંસરીની,

કરતા કાયાપલટ.

કોસના ચાકળાના ડામરાની સર્જે ભાત નવનવલી.

ઘણ ને એરણ, લોઢું લાલ,

ધમણતાલે ગજવે કોઢ,

ગાળે લુહાર હાડ ને માંસ ચાર ને છની એ ઓરડીમાં,

ભારેલી ભઠ્ઠીની ગરમી પડકારતો,

ઘડ્યે જતો કોશ, કોદાળી, પાવડા,

દાતરડાંને કકરાવતો,

ખેડુને પડખે ખડે પગે શિયાળે, ઉનાળે, ચોમાસે.

૨૩

કુંભાર વિશ્વકર્માનો ચોથો અવતાર,

ઘડે છે માટલાં, રામથાળી ટપલાથી,

ચાકે ચડાવે માટીના પિંડ એકેકથી ચડિયાતા.

ખળામાં એ આવે, ન આવે તો ય,

અબોટ સુખડી પામે છે પ્રેમથી.

ગામડિયા આ કરે પતીજ પોતાના કામની, ન અન્યની.

સાવધાન રહીને કર્મ માનીને ધર્મ પાળે પોતાનું,

ન ઓતરે કોઈનું.

ઝળાંઝળાં, રચ્યાંપચ્યાં નિજ રૂપમાં ખૂબ,

નગરો આપણાં કર્યાં તે એમણે.

ચડતીપડતીના પછડાટ, ઈચ્છા ઘરના અદના વાસ,

કદી ન ચાહે મૂંગા પ્રાણ એ મૂર્તિના.

એમને ન જાહેર સભાનો મોહ.

પદવી, ખુરશીથી રહેતા દૂર,

કાયદાની ગૂંચમાં પડતા ના. કાજીના ન્યાયને સમજે ના,

કોઈના ય કાજી થતાં ગભરાય, ડરતા એકલા ભગવાનથી,

દુનિયાની દાનતતે ચોખ્ખી રાખવા મથતા.

આવકાર્યા ના હોય તો આજ,

ચાલો ઉમંગે ઉરને ઠામ,

વસાવી એમને અર્ચવા મથીએ,

ગામઠી ભાષાના ભાવ, મીઠાં મજૂરીનાં રોટલા-છાશ.

૧૯-૫-૫૭.

૨૪

એક નજરે

મળેલા તે દા’ડે નટવર ! તમે, છે સ્મરણમાં :

ન બોલ્યા કે ચાલ્યા, નયન પણ નો’તાં નચવિયાં.

કરેલું મેં નક્કી : બસ, અવ તમારી નજરથી,

રહી છેટે મારે તવ હ્રદયઉન્માદ વધતો,

વધારી જોવું છે દ્રઢ મન કરી ગોકુલતણી,

ગલીમાં સંતાઈ. તદપિ,

થતાં ચારે નેત્રો મિલનરસરંગે ચમકતાં,

ધસી આવ્યું હોઠે દરશન કરીને મરકતાં,

થઈ હૈયું પાણી,

રિસાયેલું પેલું મન તરત દોડ્યું રઢ કરી,

રચી દેહે લીલા પ્રિય ભુજતણા સ્વસ્તિકમહીં.

બધી બાજી મારી વિફલ બસ આ એક નજરે !

૨૩-૫-૫૪.

૨૫

સ્પૃહા

મારાં સુંદર શમણાંના ઓરતા શરમાવશો ના પળવાર.

મારાં બુદ્ધિ ને બળનો બકવા મન ધરશો ના પળવાર.

વેગ આકાર ને રંગની લીલા આશાભરી મબલખ,

તેને તજાવી અસંતોષ વરવા ભેરવો ના ભયખખ, રે. – મારાં.

પંખીને ભાવે કભાવે મળી તેથી પાંખો તે ઊડે રોજ,

સુંદરવરની વિશ્રામડાળની નિત્ય કર્યા કરે ખોજ, રે. – મારાં.

મહિમા પરોઢની સુંદરતાનો, કોકિલ કલશોર,

બળબળતા બપોરના હૈયે સત્વ ભરો કંઈ ઓર, રે. – મારાં.

૨૦-૫-૫૭.

૨૬

માનવતા

બેઠી સુવિદ્યારસશારદા ત્યાં,

દવાતણી લે દિલડાક્ટોરી,

કૃષ્ણોર્મિકેરાં મૃદુ હેતવારિ,

કરંત આઘી મુજ માંદગીને,

હંસાત્મભાવે મનમૌક્તિકો સૌ,

આરોગ્યકેરાં વહતાં હતાં જ.

દામોદરે સૌ ઉપચાર કીધા.

ન માંદગી એ : સ્થિતિ નેહકરી.

0                      0

આજે અહીં હું બહુ દૂર આવી,

દવા-ઘરે જ્યાં મસ રંગભેદ,

શય્યામહીં છું તવ યાદ આવ્યે,

નિદ્રા પખાળું મનચિત્ર જોતો,

ચૂમ્યો કહીને : ” ક્યમ ? હું અહીં ના ?

સાજો કરીને જ ઠરીશ, જોજે. ”

0                      0

ભાળ્યાં વિભેદે હસતાં અભેદ,

શ્વેતાંગ ભૂરાં નયનો મહીં મેં,

દામોદરી ને ત્રણ હેતરૂપ.

કદી ન ભૂલું મનુરૂપ આ તો.

૧૦-૧૦-૫૪.

૨૭

બાળક

તા તા, પા પા, મ મા મા કલરવ કરતું ઘૂંટણે જિંદગીની,

ખૂંદે તાજી તળેટી, લઘુ ખગનયને શૃંગ પે મીટ માંડે,

નાના દેહે લળીને મૃદુ ખગુણ વિમુક્તાત્મ ભાવે વિલોકે,

દૂધાધારી વહંતી હ્રદયમધુરતા ઓસમાં ચાટવાને,

અંગાંગે ઠેકનારૂં, લ લ લ લ લવતી જીભ વાગોળનારૂં,

” પૃથ્વી નાની ઘણી, છું સમયબલધણી ” એહવો શ્વાસ લેતું.

છો ને મોટાં થયાં તો, પતન પણ ભલે આપણું થાય અદ્ય,

ઊંચે વા ખીણમાંહે ટમ ટમ ટમતા પ્રાણના દીપ બૂઝે.

કાલે મોટું થવાનું જિવિત શિશુમહીં આપણું જે રમે છે,

પાછું પ્હાડી ચડીને શિખર પર ધજા કો’પળે રોપવાનું.

૧૨-૧-૫૫.

૨૮

કવિ

વિરાટ દર્શનાત્મના અધીર શુક્રતેજમાં,

કષાય કલ્પના ભરી કરંત શબ્દમાંડણી,

મહીં સ્વરૂપદ્રદર્શનાર્થ વિશ્વ અંડસારની,

ભરંત ઊર્મિ ઉષ્ણ, મસ્ત, કર્મસંનિકર્ષની.

સમાય અર્થ શબ્દમાં પ્રાણ, અંગ, ચિત્ત લૈ,

અવર્ણ્ય ખેળ મેળવી વણંત કાવ્યબાંધણી.

૧૧-૧-૫૫.

૨૯

વિધિકાંકરા

નાખી પા’ણા કૌતુકે શાંત નીરે,

ઊઠન્તા સૌ બુદબુદો નીરખું છું.

ન્યાળે તેવી રીતથી ત્યાં વિધાતા,

ફેંકી તૃષ્ણાકાંકરા જિંદગીમાં.

૧૫-૯-૫૨.

૩૦

હસ્તાક્ષર

વાયુએ ઉરાડી વેળુમાં,

ભથવારીના પાલવમાં,

કન્યાકેરા કુંતલમાં,

મુગ્ધાકેરા મૌનમહીં,

કવિઓની, ગીતોની, નર્તકીની ન્યાતમાં,

ઘરડા ગાલની કરચલીઓમાં,

સીમંતિનીના સેંથામાં,

દરિયાના ઓટલે ઓટની જમાતમાં,

પંખીની પાંખે, પશુની આંખે,

ખરતાં પાંદડાંની વાટમાં,

ગોવાળિયાની ગદતી ડાંગે,

નાનેરાં બાળના સુંવાળા વાને,

સંતાકૂકડી રમતા પ્રેમે,

અવધૂતકેરા કેશમહીં,

ફૂલમહીં, ફળબીજમહીં,

આમ અહીં, વળી તેમ તહીં,

નજરે નજરે, પગલે પગલે,

સઘળે પ્રભુ તેં સહી કીધ ખરી,

નવ ઝાંખી થતી , ન ભૂંસાય કદી,

નહિ એવી કરી શક્યું કોઈ હજી.

૨૧-૫-૫૭.

૩૧

ભૂલી પડેલી હંસીને

મ્હેંક પદ્મપરાગ મસૃણ પગે, મોંમાં મૃણાલાંકુર,

ચાલે તે યે વિવેક તાલસર, છે નેત્રાંબુજો કામણાં.

ગ્રીવા માનસકેલિયોગ્ય નમણી, વાણી મધુસ્વાદિની,

અંગાંગે નવલી છટા, ધવલતા બાહ્યાંતરે વ્યાપતી.

એવી લૈ કમનીયતા વરસતી દેહાત્મના ઐક્યની,

હંસી ! શેં બકરાજમાં અવતરી ? એમાં જ શું જીવશે ?

તારાં શીલ સુભાવની કદર શું એ તુચ્છબુદ્ધિ કરે !

ના, ના. જા, કલરાજ હંસકુલના સાન્નિધ્યમાં, માનસી !

૧૪-૮-૫૩.

૩૨

પહાડીના ફૂલને

ઓ પહાડીના ફૂલ,

કંટાળા ને કલાર વચ્ચે ઊગ્યું, કોની ભૂલ ?

કાંટાળા પથરાળી ભોમે મઘમઘતા મસ ફૂલ !

રૂપરસેલા  ફૂલ !

પહાડી કેરી કરાડ કોરી ઘાલ્યાં ઊંડે મૂળ,

નાચે નિત્યે નમણું ગાંડી માથે ઘાલી ધૂળ.

કર્મકળેલા ફૂલ !

શૂળો વીંધી અંગો ત્યારે અંતરમાં મશગૂલ,

વાંકુંચૂંકું વધતું જાતું કરી શૂળશું સૂલ.

એકલવાયા ફૂલ !

પા’ણે દીધા તાતા ઘાએ છુંદાતું આમૂલ,

હોંશે તો યે વહેંચ્યે જાતું પ્રેમપદારથતૂલ.

ત્યાગ રળેલા ફૂલ !

કામણકોર્યું જીવન તારૂં, સુંદર આ તો ભૂલ !

મનડું મહાલે ધરતીઢાળે, આકાશે દિલ ડૂલ.

ઓ ધરતીના ફૂલ !

૯-૧૧-૫૪.

૩૩

મારી કેડીમાં

મારા કેડીમાં જાળાં, ઝાંખરાં, કાંટા, કાંકરા ખૂબ,

જાનારાં ધોરી વાટનાં બધાં તેથી ચઢી છે ઊબ,

જતો મને એકલો જોતાં, મુસાફર ભાળી રહેતાં.

વાવ, કૂવાનું નામ ન મળે, વડ, આંબાવણ વાટ,

આરામ ઈચ્છે ન આંતરડી ય, તાપ પડે છો અઘાટ,

લાગે મને સીધું જાતો, લોકજીભે છું ‘પાગલ’ હું તો.

ડાહ્યા થઈને કામ જ શું છે ? ડાહ્યાપણું છે જૂઠ,

વરતે કાળો કેર જગે તો ય ડાહ્યા ન વાળે પૂંઠ,

ભળું શીદ એ વણઝારે ? અનાવિલ અરમાન મારે.

ભાથું મારા જીવનું બાંધ્યું, ભોમિયો કેવળ આંખ,

દેહની ટેકણ લાકડી લીધી ભલે થવાતું ખાખ,

એવું ધારી ધસતો જાતો, મઝા એની હું જ કમાતો.

ધોરી વાટતણો મોહ નહીં ને ત્યાગવું એ જ સબબ,

હૈયાને ચીંથરે મનનાં મોતીનો બાંધેલ છે અસબાબ,

લુંટાવાનું ગમતું મને, ખુમારી વાટની છે ને ?

આયખું છોને ઉતરડાતું, વાટ પૂરી છો ન થાય,

તો  ય ન મારે પાછા વળવું, ચાહે જનાવર ખાય,

તે દિ’ એની ભૂખ ધરાશે, અવરને જીવ ન લેશે.

૨૮-૫-૫૪.

૩૪

આરજૂ

ભલા દિનકરે તજી ક્ષિતિજ, શર્વરી ગોદમાં,

લઈ સકલ સૃષ્ટિને વિલસતી મહા મોદમાં,

કરી વિવિધ ગેલ ને હરણ, મેષ, કન્યા, બધાં,

પડે ગગન બાગનાં કુસુમ સૂંઘતાં ગંગમાં.

ઈશારત કરી મને તરત નિંદરાદેશમાં,

નિશા નિરવ લે ગઈ, બહવ મંડળો ઘેનમાં,

અદીઠ અતિ રમ્ય ને અધિક ભવ્ય સ્વપ્નોતણાં,

તહીં અતિથિશા મને અગણ ભાવથી ભેટિયાં.

નિરાશ નહિ ઊર્મિ કો’, વિરહનાં નહીં ખોરડાં,

ન વા નયન શુષ્ક, ના દમન, દાનવી દ્વેષ ના,

અભૂતસહ ભૂતનાં સ્મરણ હર્ષથી ભેટતાં,

બધાં અકલ વાદને મન સુષુપ્તમાં નાચતાં.

હરો રજનિ ! આજનાં અમિત કષ્ટ, ને કાલની,

ભરો સહનશીલતા અગમ દેશમાં ફેરવી.

૨૪-૬-૫૪.

૩૫

મૃત્યુની ગાંઠ

ઝંખાતી કો’ ઝંખના પોષવાને,

સૌન્દર્યોની આદરી ખોજ મેં તે,

જે જે ભાળું શબ્દ સાજે સજાવી,

ગાયે રાખું સર્વમાં સુન્દરાત્મ,

પેખી, માણું સર્જનાનંદ સખ્ય.

વૈરાયેલા કાવ્યમાં શબ્દ જેમ,

સંઘર્ષોની જીવતો જિંદગાની,

માંહે રેડી દ્રષ્ટિનું પૂત રૂપ,

માણું તેવું, આજ સૌન્દર્યમાંહે,

સત્યાત્માના ભર્ગની ભવ્ય રેખા,

કેવી છે તે માણવા કર્મ માંડ્યાં.

સ્વર્ગે જાવા સદ્ય ના ચાહતો હું.

જાવા દા’ડે યે કરી ગાંઠ જાવું,

પૃથ્વીકેરા રૂપને વેરવા ત્યાં.

૩-૨-૫૬.

૩૬

ઝાકળ

ઝાકળના બિંદુમાં સૂતેલાં શમણાં,

ઉષા ઊગી ને મેં દીઠાં નવાં.

એવાં અજાણ્યાં, નાનાં ને નિર્દોષ,

જૂની કથાનાં પાસાં નવાં.

ઘાસની જાજમ ઘેરીમાં કાળું,

પંકી પીળી ચાંચે ચૂગે.

આકાશી નૂરને અવનિવાળું,

સોનુંરૂપું શી રીતે પૂગે ?

સૂનેરી કૂંજે અરૂણઘોડલા,

આવીને મૂંગા હણહણ્યા.

નીચાં નમીને ફૂલ તાળીઓ લેતાં,

ક્યારાને માંડવે માવજી જડ્યા.

પહેલા ખોળાનું આકાશી વહાણું,

ભાળીને મનડું ભાન ભૂલ્યું.

અંતરના પાઠ એના વાંચીને જીવતર,

ઊંડા અજાણ્યા દેશે ડૂલ્યું.

૨૧-૫-૫૭.

૩૭ – ૩૮

ઈશુનું સ્મિત

તજીને હિંદની માયા, કુટુંબ વિશ્વને ગણી,

વસંતાં ટ્રાન્સવાલે બે કુટુંબો કૈંક વર્ષથી.

સજાવી જંગલે કુંજ પ્રકૃતિજન્ય સ્નાનના,

આગારોની સમીપે, ત્યાં યાત્રીઓ શાંતિ પામતા.

છવાયાં રંગભેદનાં ઝાંખરાં બળતાં છતાં,

અભેદે પ્રીતથી માલ દુકાને વેચતાં હતાં.

પ્રવાસી સર્વ દેશોના પ્રશંસા કરતા જતા,

હિન્દીના ભાવ હૈયાના-માલના સરખાવતા.

અદેખા શ્વેતવર્ણોએ ઠરાવ્યું તો ય ઠાઠથી :

“જશો ના એ દુકાને” કહે. દુકાનો ગોઠવી નવી.

પરંતુ પ્રીતનાં ભૂખ્યાં માનવી માનવી ચહે,

માલના ભાવ છે ગૌણ, પ્રીત તો પ્રીતમાં વહે.

સત્તાના તોરમાં આવી દુકાનો નજદીકનો,

કુંડનો માર્ગ રૂંધીને લાંબો અન્ય ઉઘાડિયો.

નવા રસ્તે ઘણા વાંકે નાશ છે જાનમાલનો,

કાયદો કરનારાંને સ્પર્શ સંહારનો થતો ?

અંતરાયો છતાં સૌએ ઘરાકો ત્રાસ વેઠતાં,

હિન્દીઓની દુકાનેથી ખરીદી ખૂબ રાચતાં.

ખમાયું આય ના તેથી દુકાનો ઘેરતી ઘણી,

તારની વાડ બાંધીને મનાઈ સખ્ત છે કરી.

છતાં વેપાર તો ચાલે, સત્તાધારી વિમાસતા,

પ્રજાના સુખને બ્હાને રંગનો ભેદ રંગતા.

ચણી દિવાલ મોટી ને ખાઈ ચોમેરથી કરી,

લગાવ્યું પાટિયું : સૌના ભલાને કાજ આ બધું.

ભલાં જે રંગમાં લાગે, ભલાં હોયે ન સૌ જનો,

ખુદાના નૂરનાં જાયાં ખુદાઈથી જ શોભતાં.

હતું છેટું છસો વાર, દોઢ ગાઉ થયું છતાં,

સજ્જનો સર્વ આવે છે, ભીંતથી બૂમ મારતાં.

હિન્દીઓ માલ વેચે છે તારથી દેહ વીંધતા,

સીડીને ભીંત પે માંડી ખાઈથી દૂર ફેંકતા.

મઝા એમાં ઘરાકોને અનેરી આવતી હશે,

સેવા-પ્રેમતણો ભૂખ્યો ઈશુ યે હસતો હશે.

૮-૫-૫૫.

૩૯

શબ્દ હેં ?

સુવર્ણ રંગ પુષ્પનો, સુરાગકંઠ કોકિલ-

-તણો ગ્રહી વિશિષ્ટ જન્મ ધારતો તું, ગર્વિલા !

અખંડ જન્મચક્રનું ભરેલ કાવ્ય હાર્દમાં,

ઉમંગવસ્ત્રથી સજે વિચાર દેહ વ્યંગમાં.

વિલાય નિત્ય તું મરી, તુરંત જન્મતો ફરી,

સિવાય જન્મ મોત તેં ન વાત દૂસરી કરી.

અનંત કાળ પૂર્વથી અનંગ જિંદગીતણી,

અભંગ આભલે ભરી અમંદ રેખને ગણી.

લસંત ઓઠ ઓઠ યે વિસ્મત તંતુવાદ્યશો,

ભરંત ગીત વિશ્વમાં અભીષ્ટ મીષ્ટ દેવશો.

કરંત કન્યકાતણો અદીઠ નેહ વ્યક્ત તું,

મહાનુભૂતિજન્ય બોધ આપતો વિદૂર તું.

અભેદવાદનું રહસ્ય ખોલતો કદીક તે,

વહંત નેહ અર્પવા ધરાતણો મનુષ્યને.

લડાવતો કદીક અન્ય જીભથી અરિષ્ટ થૈ,

વિષણ્ણ તેમ શાંતિકાજ માનવો લડંત કૈં.

અજંપ ઊર્મિબંધુ ! તું અભદ્ર જીવ અંતરે,

પડેલ ભદ્રભાવના જગાડશે ન, શબ્દ, હેં ?

૨૯-૫-૫૪.

૪૦

પરિસંખ્યા

કહો જી, મારે ક્યાં જઈ ને રહેવું ?

કાનાને તમે કેમ ન કહેતાં કાંઈ હોય જે કહેવું ?

શાને મારે માથે નાખો ના સહેવાનું સહેવું ? – કહોજી.

ઘરમાં તો એ સૌનો પ્યારો, શી રીતે કહું “જા, રે” ?

બહાર તો બહાવરી ગોપીઓને ગાયોની જેમ ચારે. – કહોજી.

ઊંચે જોઉં તો આકાશેથી વેણુ બજાવે વહાલો,

નીચે જોતાં સઘળે પ્રીતમ પ્રગટે છે મતવાલો. – કહોજી.

નાઠી નાઠી જમના ઝીલું, થાતો એ આરે ચાવો,

કદંબ ઓઠે એકલી રોતાં સાદ પુરાવે માવો. – કહોજી.

હું જ્યાં હોઉં ત્યાં એ મદારી માંકડાં પકડી લાવે,

જેમ હું થાવા દૂર મથુંને, રમાં ધૂન મચાવે. – કહોજી.

રોકો જી એને તો જરા મારે જોવું.

૨૧-૫-૫૭.

૪૧

કાલ ને આજ

જ્યારે હતાં ને સઘળાં કિશોર,

માંદા પડીને મરતાં વિશેષ,

નિર્માલ્ય ને ભૂખડી બારસોશાં,

ના જીવવા ચાહતાં’તાં અશક્ત.

આજે જુવાની સુખથી ભરેલી,

આવી મળી છે, બહુ ડૉક્ટરોને,

રોગો, દવા છે, અતિ જ્ઞાન લાધ્યું,

તેથી પથારીવશ કેમ થાવું,

લેવી દવા શી, દરદી બનીને,

જીવ્યે જવાનું બહુ આવડે છે,

ને જે મરે તે વણ-માંદગીએ,

યુદ્ધે નહીં તો ઉરભગ્ન થાતાં.

૧૨-૭-૫૭.

૪૨

પલ્લું

નાણાંપ્રધાન — મારૂં ખાતું ખૂબ પૈસા કમાતું,

તોયે ખાદ્યે સર્વ ખર્ચાય સાથે.

ખોરાકપ્રધાન — જે ઊગે તે સર્વ પૈસો બને છે,

તેથી મારે માગવા અન્નભીખ,

ખાતું મૂકી દૂર જાવું પડે છે.

હું – બન્ને સાચા. હાલ મારા ગવાહી,

પૂરે તેની. વાંક મારો, પ્રજા હું.

૧૫-૭-૫૭.

૪૩-૪૪-૪૫

એક દર્શન

ભિન્નત્વમાં પણ અભિન્ન લસે કશુંક,

ને એકમાં વસત ભાવ અનેક સાથે.

આ વાતને સમજવી અઘરી પડી તે,

નિત્યે વિચાર કરતો મનખાં ચહું, ત્યાં,

સૌન્દર્ય, સ્નેહ, નમણી ગતિ સાંપડી, ને,

ભાળી શકુન્તલ ગુણો ત્રણની બનેલી.

૧૦-૬-૫૭.

૪૪

દેહને

અરે પ્યારી માયા ! તવ ઉરમહીં કો’ દિન થતું :

તને ચાહી ખૂંદી અતિ મૃદુ કરે સૌ જન સદા ?

૧૫-૬-૫૭.

૪૫

રોમેન્ટિસિઝમ

  1. – આવાં તે શાં જગ લજવતાં ચિત્ર આ ચીતરે છે ?
  2. – પૈસા માટે ઉર વહવવું શક્ય શાનું બને રે !

નિત્યે એ તો ત્રણ ડઝનની નેમ પૂરી કરે છે !

  1. – ચાલો ત્યારે ગૃહ સજવતાં જીવતાં ચિત્ર જોવા.

૨૯-૬-૫૭.

૪૬ – ૪૭

ખરી ગોળી છૂટે

ખરી ગોળી છૂટે,

બધાં હૈયાં વીંધે,

મહા અંધાપાળી યુગયુગતણા,

મહાકાળી જાણે રસકસવણી તપ્ત ધરણી,

હથોડે ઠોકેલી ઈશુઉરપરે ચૂંકસમ, ને,

હજી આજે જાણે સનનન કરંતી સરકતી,

પિતાહૈયે પેઠી, જગતિમિર જેવી,

બધે તેવી છૂટે.

હજી ગોળી છૂટે,

હથોડાના સૂરો હ્રદયધબકારામહીં બજે,

હજી એવી ગોળીઅસર જગમાં, અંધ જનને,

વધારે સંતાપે રવિકિરણઉષ્મા તેમ જ, પિતા !

અમારે યે થ્યું’તું તવ પદરવ થતાં,

પછી કાં ના છૂટે ?

ઘણી ગોળી છૂટે.

હણી ગ્રીકોએ રે ! સ્વજન નિજ, ફીણ્યું નવ કશું.

કશું વીંધી કૃષ્ણ પ્રથિત યદુવંશે ય લણિયું ?

વધારામાં ખોયું જિવિત, બળ, ચરિત્ર્ય, સઘળું.

અને માથે લાદી,

મહાત્મા એવાની પ્રસવકર પીડા અવનિને,

વકાસે મોં આજે.

છતાં ગોળી છૂટે.

બધે ગોળી છૂટે,

નહીં તો યે લેશે રૂધિરતરસી રેત પલળે,

ન તો શાતા પામે મનુજમન દંભી લડકણાં,

નવા એકે માંડી કદમ પણ પૃથ્વી રજ બઢે.

હતી ત્યાં ને ત્યાં છે.

હતી જેવી, તેવી.

ભલે ગોળી છૂટે,

ભલે પાપે રેડ્યું રૂધિર વહતું સૌ અનઘનું.

મરે છે તેને તો અનલ હકની રિદ્ધિ વરતી.

સદા તેથી ગૂંજે સ્વર ગગનભેદી રૂધિરનો :

ચહું વ્હેવા નિત્યે પલપલ તવાર્થે, પ્રિયતમ !

અને ગોળી છૂટે.

૧-૮-૫૫.

૪૮

કષ્ટાતું સૌન્દર્ય

હું જાણે કે વિશ્વવેત્તા ન હોઉં,

શોધ્યે જાતો ટેકરીપે ભમંતો,

મૂલ્યો મોંઘાં માણસાઈતણાં, ત્યાં,

દીઠો મારો ભોમિયો શીર્ણ જોડા,

દાબી બેઠો.

જીંદગીના ઝગારા

અંગેઠીમાં ઊઠતા તાકતો જૈ

શેક્યે જાતો રોટલા વેદનાના,

પાસું એકે ના રહે ક્યાંય કાચું,

એવી રીતે, શંકરાચાર્યકેરી,

ગાદી સામે હાથ લાંબા કરંતો,

દાઝ્યે જાતો (ના હતી તાવડી તે).

દીઠું આ જ્યાં દ્રષ્ય, ઉદ્વેગ જાગ્યો.

ઉર્મિ મારી સ્વર્ગથી ઊતરીને,

પેઠી પૃથ્વીકદર્મે સોંસરી, ને,

ચોંકી ઊઠ્યા પ્રાણ, કાશ્મીર આ રે !

૨૦-૮-૫૫.

૪૯

લઈ લે આંખો

પ્રભો ! શાને દીધાં નયન ભમરાળાં મનુજને ?

ઉમેરી દ્રશ્યોમાં અધિક અમદીઠેલ નિજનું,

કરીને મૂક્યું છે જગત અતિ જૂઠું મફતનું !

અને દીધાં તો કાં ચટક ચણિયાળે મગજને ?

સવાયાં છે બન્ને, શરમ ન અડે, દ્વેષ જ કરે,

અને તેથી લૂખ્ખાં તરકટતણો બોજ વહતું,

સદા હાંફે હૈયું, જિવિત પણ ભારે બહુ મરે.

મળે જો કો’ પ્રેમી ઉભય વણ કામે વિફરતાં.

ગલી કૂંચી કેરૂં, કુટિર, ભવને ક્ષુબ્ધ ઉર તે,

ચહે પ્રીતિપ્રોર્યું જગત જડતા ઔષધ વડું.

પરિંદું કો’ આવી ઉરવિટપડાળે વિકસતું,

પ્રસારે પાંખો તો નયન મન તે તત્ક્ષણ હણે.

અરે ! લૈ લે આંખો સકલ જગસંઘર્ષ જણતી,

અને ના, તો મારા હ્રદય પર ઉષ્માળ જડવી.

૨૩-૨-૫૫.

૫૦

દીઠાં

દવ લાગેલાં ડુંગરિયે મેં કેસૂડાં દીઠાં.

લળી લળીને ગીતો ગાતાં,

બળતાં તો યે બળ પાતાં.

હૈયે જીવન છલકાતાં,

નયણે નૂર મદમાતાં.

ખ્વાબ ખુદાઈ ખાખના મેં ખોળિયે દીઠાં.

ડાળે ડાળે દેવ પ્રગટતા,

રૂંવે રૂંવે રામ રમંતા.

દુઃખિયારી આ દુનિયા માથે,

શોભા સઘળી એકલ હાથે,

રોપી ઊભા રૂદ્રતણાં મેં શમણાં દીઠાં.

ઝાંઝવાનાં જળથી રમતાં ઝરણાં દીઠાં.

૨૩-૨-૫૭.

૫૧

ઘોડાલિયું

કોણે કીધું આ વાસનું જાદુ ? ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

જોવનાઈજગતનું પ્યાદું, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

એને ઘમકે મેળા ભરાતા, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

ગાગરમાં સાગર સમાતા, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

એમાં મર્માળાં મહેણાં ગવાતાં, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

જીવતરનાં લહાણાં લૂંટાતાં, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

રામવાડી ફાગણશી ફાલે, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

ફળ વહેંચીને ખાય તેમહાલે, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

જેનાં હૈયાં ના રાધા હુલાવે, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

તેને કાનો શી રીતે રમાડે ? ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

મન માણે ના આભની માયા, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

(તો) શેં ગાશે અગમ ગીત કાયા ? ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

૧૬-૩-૫૭.

૫૨

સૌન્દર્ય

” અંગાંગના ગઠનની રચનાકલામાં,

સૌન્દર્ય,” કૈંક વદતાં. પણ હું ન માનું.

જો એમ હોય, રચના રમણીય લાગે,

જે કોકને, નવ ગમે લવ કોકને કાં ?

કાલે હતું મનમહીં નવ આજ ભાવે,

એવું ય કાં અનુભવે જગ રોજ રોજ ?

પ્રેમીજનો ઘડપણે પણ રૂપ ભાળે,

પ્રેમીમહીં, વિજનમાં ખગ જેમ ગાય.

હૈયાતણો ઉમળકો અનુરૂપ થાતાં,

સૌન્દર્ય સૌ અનુભવે, નવ હોય તો ય.

જ્યારે હતી મનુકુળે સમભાવવૃત્તિ,

સૌ માણતાં મધુરતા જડચેતનત્વે.

સૌન્દર્યવૃત્તિ જગની અવ ગૂંગળાતાં,

પેખે અસુંદરપણું જન કુંઠિતાત્મ.

નેત્રોતણાં પડળ આ અળગાં થતાં જ,

નક્કી બધે વિલસશે કમનીયતા, ને,

અસ્વચ્છ બાળ રમતું તરણે નિહાળી,

આનંદપ્રફુલ્લ મનડાં બસ નાચવાનાં.

૨૭-૫-૫૫.

૫૩

(૨)

સૌન્દર્યનાં અમલ ને રસપૂર્ણ નામ ?

શું નામ છે નભતણી રમણીયતાનું ?

પાણીતણી ? ખગતણી ? વનની રતીનું ?

નેત્રોતણા ગણિતથી પર સર્વ રૂપ.

નામીથકી ય વડિયાં વસતાં અનામી,

રૂપો સદા નયનનાં અભિસાર વાંછે.

છે હાર ને વિજયમાં સમભાવનાદે,

સૌન્દર્યનું કટક તો કરતું ઉજાણી.

જે મોક્ષમાં વિલસતી કમનીય રેખ,

બંદીમહીં ય હસતી વિકસંત સૂની.

ના દેશ ને સમયની પણ લેશ જાણી.

એણે કશી વિષમતા, અભિરામ નિત્ય.

તું આવતાં જગતને પણ એક ઓર,

સૌન્દર્યના શિખરનું જડશે નિશાન.

૨૫-૭-૫૭.

૫૪

પૂજારી ને પ્રભુ

પ્રભુપૂજનમાં મશગૂલ રહી,

કરવા સરખાં પણ કાર્ય તજી,

જપ, યજ્ઞતણા અવધૂતતણું,

ધરણીપર જીવન પૂર્ણ થતાં,

પ્રભુ નર્કમહીં નજરે પડતા,

નિત દર્શન દૈ નમણું હસતા.

૨૯-૭-૫૭.

૫૫

તર્પણ

જ્યારે ભણી સમજણો રજ હું થયો કે,

મેં આદરી વિષમતારણ ખેપ નાની.

કેડી, પિતા ! નવ જડી તવ અર્ધખેડી,

આયુષ્યની અબુધતા સમજાવનારી.

જીવ્યા ઘણું. શિશિરના દિન તો ય મારે,

મધ્યાહનને પલટતા ઢળતી નિશામાં.

સદ્ય શ્વસી સ્વજન કાં સઘળાં વિસાર્યાં ?

મારે હવે ક્યમ કરી સ્મરવા સવારે ?

બંસી હવે નવ રહી, પણ સૂર ગૂંજે.

પૂરા થયા જિવિતના અવ નૃત્ય—તાલ,

હૈયે ઠરી વિવિધતા પ્રગટાવનાર.

જાગ્યો તહીં જ શમણું તવ નેહ ભાસે.

સંસ્કાર જે રૂધિરને કસતા નિહાળું,

તેની હવે તવ છબી રચતો રમું છું.

૨૫-૭-૫૭.

૫૬

બંધન

આ દેહ નમણી નમણી. અંગ નાજુક : આંખ નાનીમાં,

ભરેલાં કૈંક મોતી,

હાથ કેરો સ્પર્શ અદભુત,

ઉર શ્વાસોચ્છવાસથી જીવન શરૂ થઈ આવિયું,

પડદા પછાડીથી, છતું થઈ નાચિયું, નચવ્યો મને.

માહરાં આ દેહની, આ જીભ, ને આ શબ્દની,

કાયાપલટ આશ્ચર્યકારક,

માહરી પત્નીદ્વારા સાંપડી સંતાનમાં.

ત્રિલોકની અગાધતાના અંશનો પામિયો પરચો હવે.

શી રીતથી હું હર્ષ, અશ્રુ, હોઠ, મારી પેનને રોકી શકું,

જ્યાં માહરો ભેદી ખજાનો, સૌ ખજાનાથી સવાયો,

આજ સામે આવિયો ?

હર્ષ કેવો થાય ઝાંખો જાણિયું મેં,

અશ્રુ આગળ હેતનાં રળિયામણાં.

આજ ઉત્સવ માહરાં અંગાંગ માણે એહના,

નરમાશવાળા સ્પર્શમાં.

સાંધે સાંધામાં, મધુરી રક્તવાહિની મહીં,

બુદ્ધિ, હૈયે, અસ્થિમાં કુબેરના ભંડારથી ય,

બેવડી દોલતભરી તેની પ્રતીતિકાજ ઊગી ઝંખના,

શૂન્યમાં છે સૃષ્ટિ સઘળી જેમ,

સાંકડી થઈને પડી.

૫૭

કાંઈ જ્યાં નહોતું તહીંથી અવતરીને,

ભેટિયું ભગવાન કેરૂં ગીતડું,

પૃથ્વી, પાણી, તેજછાયા, વાયુની વિચારધારા,

આજ જાણે માહરી થઈ માહરે ચરણે ઢળી,

હું અજાણ્યો એહને,

એ અજાણ્યું મુજને,

તો ય કેવી ભાવના ભરતી ચડે છે બેઉમાં નેત્રો મળ્યે,

આમ નાની માહરી દુનિયામહીં જાદુ થયું.

પણ જાદુના કરનારને તે શું કહું હું શબ્દમાં !

છે કહેવું માહરે તે કર્મથી,

રૂપ બીજું માહરૂં આ કાલ કહેશે.

પત્ની છૂટી માહરી તે વારથી,

બંધને બંધાઈ ચૂક્યો દેવનાં દર્શનતણા રહસ્યના,

માનવીનાં સોણલામાં દુનિયા દુનિયા રહેતી નથી.

આજ દુઃખ દૂર થયાં,

વેર ને ઝેર વેગળાં થયાં.

દેવથી ય ડરવું ના રહ્યું.

એટલે વિનવું દેવસમ તુજને :

ગાગરના સાગર ઓ !

સદ્સંકલ્પ,

તાહરા મૃત્યુનો કરવા માંડજે આજથી,

જીવજે દુનિયાના દવમાં સોણલાં રચતું,

ઘડજે પ્લાન ઈષ્ટાપત્તિના,

દેહદર્શી ના થતું કદી.

૫૮

બંધનથી નાસતું ના, મુક્તિનાં એ તો એંધાણ.

દ્વેષથી ડરતું ના, પ્રીતિનું એ છે પ્રમાણ.

તાહરા જન્મથી ભાન મને થાય છે :

માહરે જન્મવું મરવું જ પડશે.

કલ્પના કર્મ વા ધર્મમાં કરેલી ભૂલ,

કરૂણામય તાહરે રૂદને સમાઈ ગઈ,

અંતરના ઊંડાણે અજવાળું દઈ ગઈ.

ચંદ્ર જેમ હૂંફ કાજ સૂર્યની પ્રદક્ષિણા,

પૃથ્વીને વળગી ફરતો,

ફરતાં’તાં આજવેળ હું ને જનેતા તારી,

પૃથ્વીના પંકે રાખીને પાય તાહરા ‘કર્ષણે,

તેના પરિપાકરૂપે હૂંફાળું તેજ તું,

આવીને રમતું થયું અમારે અંક.

પ્રીત ગંભીર ના તત્ત્વટૂંપણાથી લેશ,

બલ્કે વધારે હોય એવું આજ લાગે છે.

કોણ પૂરે સાખ એની ?

સત્ય એકલું જ, ભાઈ ! જાણે જૂઠાણું આંહીં ચાલે છે કેટલું,

એવો આ ઘાટ ને ઘટનો ખેલ છે.

૩-૧૧-૫૭.

૫૯

મગફળી

શિવને પૂજવા રાતે કમલપૂજાથી,

એટલે દહાડે ઉપવાસ.

વડા પ્રધાનને મળવું હોય તો,

વડા પ્રધાન જેવા થવું પડે, કપડે, વાતે, છટામાં,

ને જુઓ મુલાકાત થાય ના તો.

એવું મનાય છે દેવદરબારમાં ય,

માટે આજે ઉપવાસ.

ફળાહાર કાજે આણી જે મગફળી,

તાકી રહી એનાં શેકનારને ખાનારને.

ઊગે બધે. ખાતાં બધાં.

મેનિયા ભોજ્ય ને ભોક્તાનો,

જોઈને ત્રાસે ન થાળીઓ ?

શેકાયાં શીંગનાં નાનડાં ડિલ, દિલ ને પ્રાણ,

કરે અદેખાઈ અગ્નિની, તુલસીની.

ઘૃણાથી જોતાં દીવનખંડ, ફૂલોની શોભા શરમાળ.

“આપણે અચાનક લોહીમાંથી જાગી,

માગશું આપણી શાયબી,

સહ્યે જવાની પાછી,

મનસાવાચાકર્મણા.

અન્યના અપકાર આપણી જેમ સહીને,

આદરશે ઉપકાર આપણાથી પોષાતાં માનવી,

ત્યારે જરૂર,

૬૦

અવનીનૂર પલટાશે, ત્રેવડાશે ને હરખાશે,”

એવા વિચારે નાચ્યો ફળાહાર,

તાવડીમાં તડ તડ થાતો.

૯-૧૦-૫૭.

૬૧

હું+એ

મળી. ભળી ઊંઘમાં સોણલાશી !

હસી હસી પીરસી જિંદગાની,

સ્વપ્નીલ આ જન્મની સ્વસ્થતાની,

કાયાતણી ચંદની તેં રચી શી !

આત્મોર્મિના તેજછાયા વણાટે,

શી ઉર્વિની ભાત છાપી અભંગે !

પાઈ મુદાખેળ વણાટ ઘટ્ટ,

કીધું, ખમે ઘર્ષણરાસ એવું.

અને હવે પુખ્ત જૂના વિભાવે,

પ્રસાદથી અંતરમાળિયું આ,

કિલ્લોલતું થાય તે કાજ હોંશે,

વસંતાઆરે ગરવું વિચાર્યું.

ઊંડાં થયાં નીર. વહી અમે ” એક ”

થયાં. ભલેને ” ત્રણ ” લોક નોંધે.

૩-૧૧-૫૭.

૬૨

કાશ્મીર

સૉનેટ ૧ લું.

ઈંગ્લેન્ડની સહચરી ધરણી અહીંની,

શોભામહીં ય ટપતી સ્વિસ ભોમકાને,

પૂર્વાર્ધની કુદરતી રમણીયતાએ,

આંહીં વસી વિવિધતા રસળી અનેરી.

સ્વપ્નાંતણી શરબતી રચના વડેરી,

સત્યાત્મ અંગ વસતી અનિબદ્ધ શબ્દે.

વાસ્તવ્ય મૌન હસતા મસ માનવીએ,

આ સ્થાનમાં પ્રણયની ભરતી વહાવી.

બુદ્ધિ પ્રમાણઅદકી અહીં દેવદીધી,

ખીલી સમસ્ત જગને બિરદાવવાને,

સંગીત, શાસ્ત્ર, કવિતા પણ સૌ કળાએ,

વ્યાપ્યાં પુરા વિશદતા નિજની જમાવી,

ત્યાં કાલ ! ખેલ અખમો હિમ ઉષ્ણતાનો,

ઝાઝા ઝરા, ઝરણનો ક્યમ છે રચાવ્યો ?

૬૩

સૉનેટ ૨ જું.

કાશ્મીર કાવ્ય જગનું. ચિર સ્વર્ગ સ્થિર,

છાયા બની વિલસતું વિપદા વચાળે.

મિથ્યા ન સૃષ્ટિ, સબળી યુગ કૈંક સાથે,

આંહી બની મધુરતા કમનીય ધીર.

ખીલંત પુષ્પ રસ આ ધરતી ધનાઢ્ય-

કેરો મળે સુરતણા રસધામબાગે,

દેવોતણી મદદ આ ધરણી સપુતે,

સત્કાલમાં વિમલતા વહવી કરેલ.

માનવ્ય ભાવ સુરતામય લીન આત્મ,

પ્રસ્થાન નિત્ય કરતો ભ્રમણા તજીને,

આજે વિભિન્ન અવની સુરલોકથી છે.

ને સ્વર્ગ પૂર્ણ નિજના સ્વરમાં પ્રચૂર,

બેરાન દેવ ! કરવું નવ હોય કાંઈ,

પ્રેમામૃતા અવનિને કરજો રસાળી.

૬૩

સૉનેટ ૩ જું.

સૌન્દર્ય સદ્ય સઘળે નજરે પડે જ,

આબાલવૃદ્ધ જન ને તરુ, પુષ્પ સંધાં,

સ્વર્ગાંકની સ્મૃતિસમાં નમણાં નિહાળ્યાં,

સંસ્કાર દેશ બહુના, બહુરૂપ રત્ન—

પાસા વિશિષ્ટ ચળકે, મહીં ઘાટ ભિન્ન,

સ્રોતાત્મ ને સરતણા, હિમ ભાવ શૃંગે,

ગૂંથાઈ ને – પથિકને નરમાશ અર્પે,

આનંદની અવધિ આ જગપે અબોટ.

જ્યાં કેશરે જિવિતને રસગંધપૂર્ણ,

કીધું, અને સરસ રેશમ ઊન આપ્યાં,

ઊગે અનાજ સઘળું, તહીં કેમ ભૂખ્યાં,

વસ્રોવણાં, રસવણાં જન આમ રુગ્ણ ?

છે આજ ધામ સુરને નરના વિસામા,

આહીં ન પ્લાન રચવા તવ કાં અનોખા ?

૬૪

સૉનેટ ૪ થું.

ઐશ્વર્ય સર્વ જગનું સઘળું હરીને,

એકાકી સ્વર્ગ કરિયું શીદ દેવ ! આમ ?

વિચ્છેદ વ્યષ્ટિ કરતાં જ સમાજ સાથે,

ઉચ્છિષ્ટ સર્વ કરતી, વિપદા જ આણે.

પોતે જ ભાર બનતું નિજનો સદાય,

ક્ષુદ્રાત્મથી જવ થતું મહત્તત્ત્વ દૂર.

નૃદેવભેદ વરવા કરવા થકી ન,

આનંદ લેશ નજરે પડતો કહીં ય.

માટીમહીં ભળી જતો મનુવંશ એવો,

શ્રદ્ધા જતાં બળતણી નિજના નિદાન,

યુદ્ધો થતાં અવનવાં, નહિ મુક્ત જીવ,

શ્થુલોપભોગમયતાધ્વજ ઠેર રોપ્યો.

ઝંખંત ઐક્ય અદનું, સુર ! આમ આવી,

સાધો મનુષ્યસહ સૌ મમતા સજાવી.

૬૫

સોનેટ ૫ મું

પૃથ્વી હજી સુરતણા સ્મરતી રહી છે,

જન્મો. અસંભવતણી ચિર આશમાંહી,

શક્તિ પ્રશેષ સઘળી સુરયોગ કેરી,

આગે કરી અદયતા સઘળી હણે છે,

શ્યામા કૃશાંગ સઘળાં ઢળતાં ડરીને,

ઔત્સુક્યથી વ્યથિત થૈ સુરભાવધાર—

કાજે તૃર્ષાર્ત ભમતી રવિ આસપાસ,

સૌ હારમાં વિજયનો વર હાર ગૂંથે.

અજ્ઞાનમાં નિહિત છે ઉરનો ઉજાશ,

પાપીમહીં અનઘનાં ઝરણાં નિગૂઢ,

જીર્ણાત્મમાં જગતનો સઘળો પ્રભાવ,

નારાયણો વિપતનો ગિરિ ઝીલતા જ.

ઓ મા ! ન દેવ અવ છે રજ દેવ જેવા,

ચાલો, હવે નિજતણી કરીએ જ સેવા.

૬૫

સોનેટ ૬ ઠ્ઠું

ઊઠો, હવે ન કરવી રજ વાર વા’લા !

હાર્યા તહીં જ રચવા જય-થાંભલાઓ,

આ ભોમ તો સુરતણી શત સાધનાનો,

આવાસ છે. નવ ઘટે પુરૂષાર્થહીણા,

થાવું અને કરગરી બનવું નમાલા.

છો દેવ દુર્ગમ કરે શુચિતાવિચાર,

ને એમ નાશ નિજનો કરતા અમાપ,

બાળંત નંદનવને સુરગંગઆરા.

વૈકુંઠ અંગ જનની જવ આપણી છે,

લીલા અખંડ નવ કાં રચવી હવે તો ?

ના દેવને ગરજ છે લવ આપણી, તો,

માટીપ્રદીપ ન હવે મળશે ય એને.

જાશે સુવાસ સુરતાપુરમાં સફાળી,

ઉત્થાનશાંતિ વરશે તવ દેવદેવી.

૩૧-૫-1957.

૬૬

આકર્ષણ

પોદળો તો ઊખડે છે ધૂળ લેતો,

ધૂળ સાથે એહને સંબંધ જૂનો.

માહરે સંબંધ શ્રેયો ભાવ સાથે,

પ્રેમ સાથે, જિંદગી દેનાર સાથે,

એટલે તો ઊતરી આવ્યો ધરાપે,

પ્રેમભાવે ઈશ્વરી ફાલી રહેલી,

સ્પર્શવાનો હાર્દ એનું જીવવાનો.

પામવાનો હું ય મારી નેમધૂળ.

૬-૧૧-૫૭.

૬૭

પતન પ્રેમ

આ જિંદગીની ટોચ ઊંચી ખૂબ, આંબે વીરલા.

સ્હેલાઈથી સૌ ગર્તમાં જાતા પડે છે જીવડા.

ઉત્ત્થાન કેરી આશ મારી થાય પૂરી તૂર્ત ના,

એ હું ય જાણું તે નિપાતે રાચવા મંથ્યા કરૂં.

જો હારવાનું છે, ફરી પ્રસ્થાન કાજે ઝઝવું,

કાં પાંદડાના જેહવી ના જિંદગાની જીવવી,

છાંયો પ્રસારી યાત્રિકોપે, મોત આવ્યે મોદથી,

દોડી ધરાને ભેટવી યે વ્હાલથી નાચી જરી.

૬-૧૧-૫૭.

૬૮

કાળ

હૈયું રતુમડું તડબૂચ જેવું થાતું કદીક,

સ્મૃતિ રેલે આકાશ ભૂરૂં ત્યારે,

શ્રાવણિયો તડકો તૂલે તરપાય ને,

પોયણાં, પંખી, તારલિયાતેજ શીતળ,

ઘર્ષણ કેડે જતાં અચૂક ક્યાંક તેની,

ડુંગરને ડહેલે ઊગેલ ઘાસમાંથી,

ભૂત ને ભવિષ્ય મૌનવાતે વળગાડી,

કહેતા તે કદી ન કહી શકું હું.

અનુભવ કોઈનો કહી શકે ન કોઈ પૂરો.

વીતી ને આવતી કાલના વીરલા,

ક્ષિતિજપાળે ઊભા છે સાથમાં,

એક ભૂલવા ને બીજો આરંભવા જાદુ જીવનનો.

પૂછે એ કાંઈ, સમજું છું કાંઈ,

મથું સમજવા સાર અમારા ત્રણનો તંઈ,

ભૂતકાળ ભરખ્યે જાતો મને,

વર્તમાન રખડી જાતો, અને,

ભાવિ વિમાસે વાટડી જોઈ,

જાતો હું કાળનો કાળ ક્યાં તે જાણું ન હું ય.

૯-૧૦-૫૭.

૬૯

જૂનુંનવું

“જૂનું તે સોનું ના બધું,” એમ કહી,

અપનાવીએ નવીનતા,

ન સમજાય તો ય.

ઓ કુતુબમિનાર !

ઓ સોમનાથ ! રૂદ્રમાળ ! સાંચી !

નાલંદા ! સ્વર્ગાશ્રમ ! બોલબાલા,

તમારી ય હતી એક વાર.

અંચળો રોજરોજ અવનિ બદલ્યે જાય.

એવો ન દહાડો એક, આંતરે ન અચંબો ક્યાંક.

જેમનો તેમ હોય તો એકલો ધર્મ.

તે ય પાળે તેનો.

આજના પ્રચારકો ને પૂજારીઓ છે વેપારીઓ વ્યવહારૂ,

ડાબી જમણીનો ફેર રાખતા જાય.

મંદિર, મસ્જીદ, ગિરજાઘર,

આજની વાર્તાના અકોડા સાંધી આપતાં,

યાત્રાધામ કવિતા કરૂણ પૂરી પાડતાં,

ભજવે ધર્મ નાટક નવલાં.

વંટોળિયારૂપ આ યુગનો,

અદનો અંશ હું માનવ,

નવીનતાનો અવતાર અગિયારમો.

એકવાર નીકળ્યો નાવીન્ય માણવા,

ગામડે ગામડાં જોઈ,

૭૦

નગરે નગરોથી અંજાઈ,

દેશે દેશથી ડરતો જઈ,

માનવી માથે છોગું આવતો’તો પાછો.

ભૂલી ગયો છું નામ,

(નામ છે સઘળાં સરખાં પણા યુગમાં)

તે ચૌટાની આડ-ગલીમાં,

આભડછેટ તડકાની ન અભડાવે ત્યાં,

શેઠ, કારીગર, ગુમાસ્તા,

કારકૂન, શૉર્ટહેન્ડ ટાઈપિસ્ટ,

કરતા કામ કૂડાં માળા !

તીડનાં ટોળાં જેમ ફરતા ભાળ્યા ખાતા જૂના ખમીરને.

ટકોરે ટાવરના સાબદી થાતી,

પ્રજાસેવકની ઝોળી નાણે નખરાળી.

ચૂંટણીની થાતી ચકચાર,

છાપાંની સરવાણી ફૂટ્યા કરી પાતી પાણી ગંધાતાં,

બધાયમાં એક જ પ્રાણ રમતા,

વેરકપટકેરા.

ડરી જઈ જોઈ જમાત આ,

રહીસહી જૂનવાણી ભાવના,

ઘસડી ગઈ મંદિરે મહાદેવના.

ત્યાં જઈ જોયું તો ખાલી આસન !

ધર્મે ધાડ પડી પછી વિચારવાનું રહ્યું જ શું ?

રાતથી ઝાઝો દહાડે એટલે,

ચોરથી ડરતો જાઉં છું નવલા.

૭૧

સાચવવા નાનડી ભાવના જૂની દેહના દરવાડે દોહ્યલી,

શ્રદ્ધા-બાજી ખેલતો જાઉં,

હસતો જાઉં મનના ભયને મારતો.

૧૦-૧૦-૫૭.

૭૨

આજ, સખી

આજ, સખી ! મને કા’ન મળ્યો’તો,

પલભર દર્શન પામી.

નેનનો નિર્મળ રાસ રચ્યો’તો,

દુર્ગમ દુગ્ધા વામી. – આજ.

મોરી મન તડપન,

મસ તનની જલન,

ઉરપયનું વહન,

પ્રાણચિત્તનું ગગન,

(તે) શાંત સુધામય એ ગયો કરતો,

હર્ષની હેલી જામી. – આજ.

અંગઅંગ અમડાઈ,

સાચી શમણાં વધાઈ,

અણદીઠ કો ‘ સગાઈ,

જાગી, ગઈ છે જુદાઈ,

(તે) પળનો ન મનમાં કશો ઓરતો,

કૃષ્ણલીલા હું કામી. – આજ.

૩-૧૨-૫૭.

૭૩

સ્મરણાંજલિ

ચાલો આજે યાદ તાજી કરીએ,

માતાકેરા પ્રાણ ને દેહધારી,

માતાકેરા મુક્તિયજ્ઞે સિધાવ્યા,

તે વીરોની.

લાઠી ખાધી, જેલ વેઠી, વિસામો,

લીધો લેશે ના, અને મુક્તિ પામ્યા,

તેથી વ્રેહે એમનાં ગીત ગાવાં,

આંસું માંહે એમના ભાવ જોવા.

ગાતા દોલાં ગીત યુદ્ધે ચઢેલા,

તારૂણ્યેથી સત્યથી નેત્ર આંજી,

સ્નાયુકેરા દોરને તંગ બાંધી,

આઝાદીની ઊર્મિનાં આયુધો લૈ,

હાર્યું કેવું મૃત્યુ યે એમનાથી !

વૃદ્ધાવસ્થા ના નડી ક્યાંય પંગુ !

હાર્યા ના એ હારથી, બેવડાવી,

જુસ્સો ઝૂઝ્યા વિઘ્ન વચ્ચે વિજેતા.

પ્રાતઃકાળે વંદવું, સાંજ ટાણે,

ગાથા ગાવી એમની આરતીમાં,

કાલાત્માએ પ્રાણમોંઘા ગણીને,

કંડાર્યા છે સર્વ યુગાંગ ફુલ્લ.

આવી વચ્ચે આપણી એ હવે ના,

ઊભા રહેશે, તો ય જાણે સદા ય,

૭૪

આશાઓના આપણી અંકુરો એ,

થૈને કેવા દ્રષ્ટિપુણ્યે વસે છે !

શોધી કાઢે બાળ માતા તુરન્ત,

તેવી રીતે નિત્ય પ્રત્યક્ષ થાતા,

જીવ્યે જાશે આપણા પૂર્વજો એ,

તર્પ્યે જાતા આપણી ઝંખનાને.

વ્હેતાં તોડે નીર બેફામ બંધ,

ખર્યે જાતા તારલા પંથ ચીંધે,

નાની તો યે વીજ અજ્ઞાન વીંધે,

તેવા વંદું વીર ! દોરંત અંધ,

હિન્દોર્સ્તાના.

વૃક્ષોકેરાં પર્ણની જેમ જેણે,

જીવી જાણ્યું ને ખરી સૌ પ્રમાણ્યું.

૨૪-૧૨-૫૭.

૭૫

અમદાવાદને

સૌન્દર્ય જે કુદરતી વિલસી રહેલું,

તેમાં હતું મનુકુળે નિજ રૂપ રોપ્યું.

શિલ્પિ, મજૂર, કડિયે, ધનિકે, ગરીબે,

રાજા, નવાબ રસિયે, વર ઊર્મિશાહે,

રેડી કરેલ નમણું સઘળું સ્વરાગે.

ત્યાં આજ છે વ્હિસલના ભણકારરૂક્ષ.

છે માનવી મનુજનું બસ મુખ્ય ભક્ષ્ય,

તું કાળની સદયતા અવહેલનારી.

પૃથ્વીપરે સુરતણી નગરી સમાન,

કંડારવા, સજવવા, ઉર કોડ સેવ્યા,

કો’ દેશભક્તનયને, જિન, ઓલિયાએ,

તે સર્વ યંત્રગતિમાં ગરકી ગયું છે.

હૉટેલમાં ખણણતા કપતાસકોના,

ટંકાર, તેલ કકળે તળતું મજૂરી,

ખતાં મનુષ્ય હરખે ભજીયાય વાસી.

રિક્ષામહીં રખડતાં યુગલો અનાડી.

સંતૃપ્ત છે ગતિ ઘણી તવ તો ય તારો,

નર્કે સડે વિમલતામય પૂર્ણ ખોળો.

ભઠ્ઠી ગણી ભજન તું ભડકે બળે છે,

સ્વપ્નો ભરી હ્રદયમાં શત યંત્રકેરાં.

વસ્ત્રો વણે વિષમતા કરવા સુદૂર,

ઉત્થાનની, તદપિ છે તવ દેહ નગ્ન.

૭૬

સોદાગરી ઝળકતી તવ અંગ અંગે,

રૂંવે બધે તદપિ છે સળગંત આગ.

રાત્રે ન નિંદ, પડખું દિનમાં ન વાળે,

ઊજાગરા મલખના નળનીર ખાળે,

બે વાર ભોજન નહિ તવ ભાગ્યમાં છે.

લાગે મહા લખપતિ. પણ રંક રૂગ્ણ.

એકાગ્રતા અવતરી મસ સાબરેથી,

વિદ્યા વિહાર કરતી વરસો થયાંથી,

ઝંડો સદા ફરકતો તપવૃત્તિકેરો,

શૌર્યે અહીં થકવિયાં અઘ સૃષ્ટિકેરાં,

તો,

સાચું કહે કબ લગી પ્રતિભાપ્રકાશ,

ઢાંકી અને વણસવું નિર્મ્યું અહીં છે ?

ઉદ્વેગને પ્રશમતો તવ શક્તિકેરો,

ક્યારે થશે સભર કૈ ઉપયોગ આર્ષ ?

૨૫-૧૨-૫૭.

૭૭

કાળકોતરમાં

કાળના કોતરમાં આજ પગ મૂક્યો,

તો મૂકી જાણજો, ભાઈ,

એની ધારેથી અંદર જોયું,

તો જોઈ જીણજો, બાઈ,

એના ઊંડાણને તાગવા ન વાંસ કોઈ,

એના પોલાણને પામ્યા ન પીર કોઈ,

ક્યાંક લાદે શમણાંનો સથવારો,

તો કરી જાણજો, ભાઈ !

કોઈ ખરે ને તપનો તારો,

તો ઝીલી જાણજો, બાઈ !

શિયાળુ ઉનાળુ વાયરાની ઝાળો,

તેજ ને અંધારાં કેરો અંગારો,

તેમાં મરકીને ભરી બે ફાળો,

તો ભરી જાણજો, ભાઈ !

મધમાખી થઈ મધ ચાખો,

તો ચાખી જાણજો, બાઈ !

ભૂલેચૂકે આતમને ભાળો,

તો ભાળી જાણજો, ભાઈ !

પેલા જોબનનાં રૂપરંગ પામ્યાં,

તો પામી જાણજો, બાઈ !

૨૫-૧૨-૫૭.

૭૮

નોરતાં

આછાં આછાં તેજ ને વળી રંગે હૂંફે પૂર,

નવ નવરાતલડી.

શત શત શગની દીવડી કાંઈ પારે શત શતઝલ,

માની માંડવડી.

ગરબે ઘૂમે રોજ તે નરનારી જીવે શૂર,

નવ નવરાતલડી.

રાસ રચે રળિયામણા તેનાં વિકસે બન્ને કુલ,

માની માંડવડી.

દહાડે પાડે તેલ, રાતે મંગલ છેડે સૂર,

નવ નવરાતલડી.

શિવ ઉમા અરમાન ભરતાં એ ધરતીને ધૂળ,

માની માંડવડી.

ધરતીધાવણજોમ જેણે દાખવિયું ભરપૂર,

નવ નવરાતલડી.

ચાચરમાં તે ખૂબ રમઝટ પાડે છે રસ મૂલ,

માની માંડવડી.

પંખી મેળો ઉમટ્યો, કાંઈ રંગત જામી રાત,

નવ નવરાતલડી.

વાયરો, વાદળ જંપિયાં, દિન આવે ને દિન જાય,

માની માંડવડી.

ગાણું છેલ્લું ઊપડ્યું ભવ ભવની ગાતું રીત,

નવ નવરાતલડી.

૭૯

ઝીલો એની ઝાંય કે પરભવની પીડા જાય,

માની માંડવડી.

રાસયુગલ રમણીય પરથમકેરી ગાતું પ્રીત,

નવ નવરાતલડી.

કેવળ એક આનંદ અગોચર ગરબામાં કોરાય.

માની માંડવડી.

રમઝટ લોપે સીમ ત્યારે મોત રડે ચોધાર,

નવ નવરાતલડી.

દહાડો રેણુ દળ્યા કરે પરકમ્પાનો પરિવાર,

માની માંડવડી.

૩૦-૧૨-૫૭.

૮૦

ગુરૂશિષ્ય

સૃષ્ટિ પ્રબુદ્ધ ચલવે જગની નિશાળ,

પંખી, પશુ, વિવિધ સૌ તરૂ, શિષ્યમાળ.

છૂટ્ટી નહિ દિવસ બે ત્રણની ય તો ય,

થાકે નહિ, નવ રજા પણ પાડતું કો’.

શિક્ષા ન, પુસ્તક કશાં, નહિ કો’ પરીક્ષા,

થાતી, ન ગોખણપટી કવિતાતણી ય.

ઉલ્લાસભેર હસવું, રમવું ગમે તે,

ને માણવું, અનુભવે ભણવું રસાળ.

ત્યાં માનવી પણ નહીં ભણવા જ આવ્યો,

શાળા મહીં ઉપજિયા સઘળા સવાલ :

શી રીતથી ? ક્યમ થયું ? બસ, આમ કેમ ?

રે પ્રેમ, સંપ, જગની સ્થિર શાંતિ લુપ્ત !

આધી દિલે મનના ચિર આંચકા ને,

શાળાતણો ગુરૂ બની પજવે બધાંને.

૧૦-૧-૫૮.

૮૧

આકર્ષણ

માતા દીઠી એક મેં ગામ મારે.

ચોર્યું એના એકના એક પુત્રે,

પેટીમાંથી બાપનું કૈંક નાણું,

તેથી માર્યો તે તજી ગામ નાઠો.

ભૂખ્યો પ્યાસો ટ્રેનમાં ખૂબ દૂર,

પ્હોંચ્યો. ઝૂર્યો. તો ય ના ઘેર આવ્યો.

કેવું ઝૂઝે, શું કરે, ક્યાં હશે એ,

ના જાણે કૈં માત તો ય સ્મરે છે,

તેનો જાયો, વત્સલાં અશ્રુ સારે.

તેની યાદે વર્ષ સો-ની થઈ છે,

તો યે ઠેલે મોતને રોજ આઘું.

સ્વર્ગે પ્હોંચ્યો બાપ તો ક્યારનો ય.

જાણે લેશે કે જગો આ સ્થળે છે,

કો’ સ્નેહીને સદ્ય એ પત્ર નાખે,

ને આનંદે, ચંદ દા’ડા વિચારે,

એના કાઢે, અન્ન સારૂં રસેળે.

કો’ કન્યાના બાપને કાન શબ્દ,

નાખે ખાસ્સો લગ્નકેરો જગાના.

દેખી નાનાં બાળને કલ્પનામાં,

પૌત્રોસૂના પારણે એ હુલાવે.

માંદી થાતાં સો અને સાત કેડે,

પાણી કેરૂં બુંદ કંઠે ન જાય,

૮૨

અંત:કાળે યે જગો યાદ આવ્યો,

ને બોલી, “એ આવતાં દેહ છૂટે.”

શી લોહીની હા ! સગાઈ ઘડી છે !

આવ્યો ઓચિંતો જગો સાઠ વર્ષે,

પુત્રો, પુત્રી ને વધુ દખ્ખણી લૈ,

પેઠો જેવો ઉંબરે, દેહ છૂટ્યો.

મેના માની દેહરી આજ ઊભી,

ચીંધે માતા પુત્રને પ્રેમઅક્ય.

માનેને કો’ દીવડા, પુત્ર થાય.

એને પારે જે ગયાં બાળ, જીવે.

૭-૧-૫૮.

૮૩

લુસાકા

પ્રભા મોડી ઊગે,

લુસાકામાં રોજે,

ફરી પૂર્વે પાસું પ્રબળ બનતું આ નગર છે,

ગણે કાફૂયેનાં કળણ ન જરી તેજ રવિનાં,

હજી કાલે આ તો વડ-નગર ઈલ્કાબ વરિયું,

અને પેલે દા’ડે અભય વર પામ્યું પશુતણો.

“લુસાકા” શબ્દે છે,

“મહા કાંટા કેરા અમિત વન”નો અર્થ ભરિયો.

બધાં યુદ્ધે એણે નિજ રૂધિર રેડ્યું બળ કરી,

છતાં આઝાદી ના તનિક પણ પામ્યું અબ લગ.

દિવાલો બોધે છે સ્મરણ, ઈતિહાસો કલુષિત,

વિભેદો રંગોના પથ પથતણા પથ્થર વદે,

નથી ભૂલ્યા ગોરા પ્રથમ વસવાટી વિષમતા,

છતાં તેમાં રેડે દમન વરવાં નિત્ય નવલાં,

સદા અર્પે તાંબું, નવ નગર એણે વસવિયાં,

નહીં તો યે પામે કણ, વસન પૂરાં જન કદી.

લસે શે’રોમાંહે વિભવ મસ સામ્રાજ્યશમણાં,

તહીં ચારેકોરે અણઘડ હજી જીવ વસતા.

વસે છે તેવા એ,

“સદા રાખે ના તો અવર ગણની આણ ન ગણે,”

વિચારી અંગ્રેજે નિજ જનવડે ખંડ ભરિયો,

કહેવા : આ લોકો અનહદ ઉપકારો વનપરે,

૮૪

કરંતા આવ્યા છે.

હવે ઝંડો ગોરો લવ નવ ખસે અંગ પરથી.

પછી ક્યાંથી ઊગે,

પ્રભા પે’લી આંહીં ?

ભલે ઊગે મોડી, મસ સમય આ ભોમ ઉપરે,

રહેશે રેલંતી નિજ કિરણ. આઝાદ વન આ,

થશે મોડું તેવું અખિલ જગની મુક્તિ વરશે.

૫-૧-૫૮.

૮૫

ભોજન

જે છાળીમાં જમણ થાતું તે હતી એક વાર,

પૃથ્વીકેરા અભણ તત્વે ઐક્યની એક રેખા,

ને મિષ્ટાન્ન પ્રથમ નો’તાં આહવાં: ડોલતાં’તાં,

ક્ષેત્રે. વાડે રસ ભરેલાં નર્તતાં શાક મંદ.

ખોદી કાઢી રસ ઢળાવ્યો તે થયું પાત્ર ગોળ,

કાપી તોડી પતન કીધું શાક ને ધાન્ય કેરૂં,

ત્યારે આવો ચળકતો છે થાળ મિષ્ટાન્નવાળો,

પાણી આણે મસ મજાની વાનગી મોં મહીં છે.

હિંસા આવી ખચિત થાતી, કિંતુ સંભાળ રાખી,

ખાવું મારે કસર કેરો ખ્યાલ રાખી ઉરે કે,

એંઠું છાંડી અધિક ઊંડા ગર્તમાં ના પડું હું,

થાળી ફોડી અધિક હૈયાં તાવવાં ખાણમાં ના.

ઉત્થાને ને પવનમાંહે સર્વનો ખ્યાલ રાખી,

જીવું ત્યારે જિવિત થાશે સુન્દરાનંદકારી.

૯-૩-૫૮.

૮૬

સ્પુટનિકને

જેહાદ તું જગવતો અવકાશમાંહે,

વિજ્ઞાનમૂલ્ય બદલી સઘળાં જ નાંખી,

યુદ્ધોતણી ય પલટી પરિપૂર્ણ કાયા,

ફેરા ફરે અવનિના, શનિ સોમ ડારે.

સ્વાતંત્ર્ય-ધર્મ સબળી સરસાઈનો તું,

ઠેકો બની પરિબળો પણ ડારતો સૌ,

પૃથ્વી પટે પ્રતિપળે તવ વર્તમાન,

નોંધાય તેમ નવલા પડકાર જાગે.

આહવાન આજ મમ તું અવહેલતો ના :

છે શ્વાસ અદ્ધર થયો જગનો તું જન્મ્યે,

તેનું રહસ્ય પરખી ઈતિહાસપાને,

આંકી જજે અગમની શિવપંથરેખા.

આ ના બને તવથકી, નવ હું નમું, જા.

જોશું જ વાટ જગના નવચંદ્રકેરી.

૧૦-૨-૫૮.

૮૭

૩૦મી જાન્યુઆરી ૧૯૫૮

તારી હસ્તી,

ઈશ્વરી શક્તિકેરી,

હસ્તી માટે પૂરતું જે પ્રમાણ,

ત્યાગી અસ્થિ વ્યક્તિનાં આજ ફાલી,

વ્યાપી બેઠી,

સર્વ આત્મામહીં તે,

પામી કાયા વિશ્વથી ય વિરાટ.

સૂર્યાસ્તે ના સૂર્ય છે અસ્ત થાતો.

એ તો જાતો,

ઊગવા ક્યાંક દૂર.

માટીમાંહે બીજ જાતું ભળી તે,

મોટું થાવા વૃક્ષ બીજે રસાળી,

એવો આતો,

ઘાટ તારો અગમ્ય.

શબ્દે ઝીલી ના શક્યો ભાવ તું ય,

પૂરા, શબ્દો કર્મમાં ના સમાણા,

તેથી ” શબ્દો,

ગૌણ ને ભાવ મુખ્ય,”

એવું બોધી તું કસોટી કરાવે,

તારી, સૌની, ભાવ ને શબ્દકેરી.

પ્રાર્થું : તારી,

ભાવના કાળરેલે,

૮૮

વ્હેતી રાખી જીવવા ઝંખનારા,

ધ્યેયાત્માને દોરજે પૂર્ણ ભાવે.

૩૦-૧-૫૮.

૮૯

ખેલદિલી

થાકી ભૂમિપરે રમી તનતણી પ્રત્યક્ષ તાકાતથી,

ઑલિમ્પીક રમે નવી જગતના બે દેશ આકાશમાં.

તાકી કૈંક રહે જનો વિષમતા વાતો મહીં રેડતા,

જીતે કોણ, અશક્ય સૌ કવિજનો કહેવા. નિહાળી રહી,

માને અંતરનાદમાં મનુજ જે પ્રાર્થે પ્રભુ મૌનથી,

ટોળાં સ્વાર્થતણાં સદા નિજ રચે એલાયદા પેતરા.

એમાંથી ક્યમ સાંપડે અવનિને પ્રીતિપ્રમોદાર્થના,

તત્ત્વે પાંગરતાં અમી અકલ તે? કષ્ટાય પૃથ્વી બધી.

આવો, ઓ રશિયા, અમેરિકન, સૌ ! ત્યાગી મહા તાવણી,

હોયે માનવભાવના હ્રદયમાં. ઉન્માદનાં આંગણાં,

ખૂંદ્યાં ખૂબ. પ્રશાંત તત્વ વરિયાં તે સર્વ વિજ્ઞાનનાં,

આજે ભોગ ધરી ગરીબગુરબાં વસ્ત્રો નિવાસોવણાં,

પૂજો પ્રીત કરી, અદ્રષ્ટ વિભુયે માફી હસી આપશે.

ધર્મી ખેલતણા પછી નટ બનો, ઉત્તાપ સૌ શામશે.

૨૭-૩-૫૮.

૯૦

ત્યાં

જ્યાં ના ઉષા ફરકતી નયનો-પછી તે,

ઊભો હસે અરૂણનો રથ સપ્ત અશ્વે,

જ્યાં સૂર્યનો કર ફરે નવ હૂંફવાળી,

આત્માવડે તિમિરનો પડદો ખસે છે.

સંધ્યા ન રંગ વહવે તવ તેજ ગુપ્ત,

સંકેરતું તરૂણના તળ ભાવ ખંતે,

જ્યાં પ્હાડ ભવ્ય ન મળે, ગુરૂ જીવ પોતે.

જ્યાં ના સમુદ્ર લસતો, તન-રક્ત નાચે.

વિજ્ઞાનદીપ ગરવો નવ દોરતો ત્યાં,

હૈયાતણી ઉકલતે સઘળું પ્રબુદ્ધ.

પૃથ્વીતણી ગહનતા તનમાં સમાય,

આકાશની અકલતા વચને વસે છે.

આ વિશ્વથી ય વડિયાં તનવિશ્વ ભાસે.

બાહ્યાંતરે વિવિધતા અતિ મુક્ત નાચે.

૧૭-૨-૫૮.

૯૧

ગોકળ કાના

અમારા ગામનો ગોકળ કાનો ખેતી કરે ખૂબ ખંતે જી રે,

મહેનતનો બદલો મળતો ના તો ય થાતો નિરાશ ના અંતે જી રે.

ગાયો બેચાર ને વાછરડા વીસને હોડે વાદળના વાડે જી રે,

ભૂલ્યો ભૂલાય શેં આદમી એ ક્યાંય આવે ન કોઈની આડે જી રે.

ક્યારામાં પાણત વલોવ્યે જાતો, પોદળે ઉકરડો પાતો જી રે,

નાનેરા ડિલને વાવતો જાતો, ઊપણી આયુને ગાતો જી રે.

માર માર કરતા દહાડા જતા ને વનવન રાતડી વીતે જી રે,

મનના ખાલી ખોખાના ખૂણે પાવા વગાડતો પ્રીતે જી રે.

પોતડી એની પરસેવે ખાટી, પગે બપોર બળબળતા જી રે,

ટાઢમાં કોકવાર ફાટતાં ઓઠ સૌ આછું હસી દાંત દળતા જી રે.

હરાયા ઢોર શો હારે ન કોઈથી જીતને ય જીતે એવો જી રે,

દોઢાવે જોવનાઈ, મોતને મૂંઝવે માતાના પીંપળા જેવો જી રે.

આછેરા તારલા ઓઢીને ઊંઘતો ઋતુએ ઋતુને પાળતો જી રે,

જાગે ત્યાં તૂલ સૌ વાયરો ઢોળતાં, હોંશે ઉન્માદને ટાળતો જી રે.

૨૬-૯-૫૮.

૯૨

ચન્દ્રમાને

ઓ ચન્દ્રમા !

ખૂબ સુન્દર, તેજ કેરો શાંતિદૂત !

ખૂબ વર્ષોથી વધાવ્યો પ્રેમીએ, કવિએ બધા,

સજાવ્યો તું છે તેથી ય ઝાઝો સર્વદા,

ગામડાની કન્યાને શહેરીઓ સજવી શરમાવતા,

તેમ તને ય સઘળી દંતકથા ગણીને નાર લટકાં કરતી,

શરમાવે નરરૂપ તું તો ય.

સંતોષ ને સુખચેનના અવતારરૂપે પૂજતાં,

એક નહિ તો અન્ય તારા રૂપને માનવી,

પુનરપિ સ્થાપવા આશા અને વિશ્વાસને આસને તારા.

જુવાન તારામાં સદા પ્રેમતણી નિષ્ફળ હવા,

છૂપાવતા, મન મનાવતા.

ને બાળકો ?

નાનડી, નાજુકડી ઈચ્છાતણાં પુષ્પોવડે,

પૂજી પદારથ અર્પતાં’તાં તુજને આજવેળ.

આજ તારૂં માપ લેવા ને વજન આકારવા,

તારા ઉત્કર્ષને નાનો કરી દેખાડવા,

પૃથ્વી પર કાબુ જમાવી તાહરા વર્તુલના પરીઘના કો’બિંદુને,

ખોળે ખસીને સર્વ જગ ધમકાવવા,

થઈ ખડા વૈજ્ઞાનિકો વિચારતા, પડકારતા પ્રકૃતિ,

ત્યાં મને છે થાય :

પૃથ્વી પરનાં માનવીઓ,

૯૩

માનવીજાયાં પરે ના અંકુશ રાખી શકે,

એ તાહરા ઓઠાતળે તો શું મધુફળ ચાખશે ?

૪-૪-૫૮

૯૪

શી યાત્રા

કરોડોતણી ભૂખ ભાંગી શકાતી,

નથી, ને નવસ્ત્રાં ય છે તેટલાં જ,

વળી, રોગ ઝાઝાતણી યાતનાઓ,

વધે છે, ફરે છે બધે દાનપેટી,

તહીં કલ્પનાને ચગાવ્યા કરે તે ,

ગમે માંડવી કાં કહો, ચંદ્રયાત્રા ?

૨૬-૧૦-૫૮.

૯૫

શ્રેયશત્રુ

જે જિંદગી સામે જગાવે છે સદા જેહાદ તે,

જિંદગીના પ્રેમને પંપાળનારો જીવડો.

૬-૧૧-૫૮.

૯૬

હરિહંસ

હરિના ઓ હંસલા ! તું હરિ, હરિ ગા,

તારા ગરવા ગીતમાં ગુણ હરિકેરા ગા.—હરિના.

તારૂં સર ના એકલાનું, પારકું પરાયું ના,

કરતાં કામણકેલી સંઘે શરમા ના.—હરિના.

મોતીનો ચારો તારો ચણજે જરૂર,

અવગણતો જોજે તું અળખી ખજૂર.—હરિના.

હરિનો તું થાશે ત્યારે હરિ તારો છે,

ફેરના ફેરામાં પડે તો તો મારો છે.—હરિના.

૨૯-૧૧-૫૮.

૯૭

અમે તો

અમે તો આજના પર્વે રોજની એકતામહીં,

મેળવી શમતા સૌની વંદીએ વિશ્વદેવતા.

આપની ભાવના ઉચ્ચ સ્નેહથી અપનાવવા,

કર્મનો યોગ માંડીને લોકનું ક્ષેમ ચાહતા.

બધાંનું શ્રેયકારી હો ધ્યેય કલ્યાણરાજ્ય હો,

એટમો શાન્તિના દૂત બનીને ઘૂમતા રહો.

૨૨-૧૦-૫૭.

૯૮

પારણું

એની દોરી ખેંચે દરિયાવદિલ મા,

પારણું ઓરૂં આવે, ઓરૂં જાય.

ધીમે વીંઝણો વાયુનો વાજે, સમા !

પારણું ઓરૂં આવે, ઓરૂં જાય.

આંખે અનાવિલ નેહ નીતરતો,

ઓઠે આનંદ અરમાનિયો ઝૂલતો,

વાંકડિયા વાળમાં અમૃતની આંગળી,

ઉઘાડે માયાના માળિયાની આંગળી.

એને જાગ્યે જગતના પાવા વાય,

પારણું ઓરૂં આવે, ઓરૂં જાય.

એના જીવનની આછેરી ભરતી,

રસળે સઘળી અમારી ધરતી,

અજાણ્યા ભાવ ન અબોલી વાતો,

હૈયાનો સાંધે છે તાંતેતાંતો.

એને જોતાં ઉમંગ ઓરતા લહેરાય,

પારણું ઓરૂં આવે, ઓરૂં જાય.

૧-૧૦-૫૮

૯૯

સુખોદ્ ગમ

જન્મી ગરીબ ઘરમાં શિશુકાળથી હું,

આયુષ્યની અદયતા નિત આંબવાને.

ઘૂમું ઘણું, જગતકે સબ રંગ દેખૂં,

મિત્રો અનેક કરતો કરવા જ જેવા.

ઉદ્વેગ આગમનને હરખે વધાવું,

ભૂલો કરી ફળતણી કડવાશ ચાવું.

માણું મિજાજવરવી ગરવી ઉપેક્ષા,

સ્વાનુભવો પતનના કરતા તમાશા.

ને તો ય ના જગ કદી લવ તુચ્છકારૂં,

વા, માનવી પર નહીં મુજ દોષ ઢોળું.

આનંદથી વિહરતો લવતો જવાનો :

“સંજોગમાં નવ વસે, સુખ તો ઉરે છે.”

૬-૪-૫૮.

૧૦૦

દુઃખોદ્ ગમ

દૂભાય માનવ કરી પળ ભૂલ જાતે.

એથી ય કૈંક અદકું મન દુઃખ આણે.

જ્યારે ઠરે જગતની નજરે નકામો,

લોકો સદા અવગણે અવળે સ્વભાવે.

૬-૪-૫૮.

૧૦૧

ખેડૂત

તાપ ને ટાઢ ડારતા રેલા પસીનાના,

નિમાળા ખેરવે.

તેમ તેમ ખોપરી ખૂબ ચળક્યે જાય,

ખંખેરીને ખભેથી ધૂંસરી સાંજને પોર.

સેવવા ઓસડ સંધ્યાનું.

ગાતો આવે,

ધણનાં શ્વાસ વાદળ સાથે,

વાયુને વરસાવ્યે જાય.

શિશિર સુંદરતા,

વસંત વરણાગી,

ઉનાળાના આળસદિન,

સઘળું તેને છે સરખું.

કંટાળો ના દહાડો રાત.

ઊંડી આંખમહીં વરતાય કાળતણાં કામણની વાત,

ગાલતણી કરચલીએ ખંત, ધીરજ ને ધરણીસંતોષ,

છો ને સિક્કા ગીત ન ગાય એના ગજવે ફાટેલા.

સંસ્કૃતિ શું, ના સમજે તો ય ખરા એ ખમીરમાં,

ફરકે છે ઝંડા ઝાઝા,

ખેતર, ઘર, નિજ પશુતણો,

જીવ છતાં છે જીવનનો,

ધરતી પરનો ઘડવૈયો.

૨૬-૯-૫૮.

૧૦૨

મધ્યમવર્ગ

માધ્યમ મોટું રંક ને રાયકેરૂં,

લાડ લડાવીને બધાં ખાય ફોલી.

ના સુખ એવું કે બધી વાત નાની,

દુઃખ ન એવું કે રડે બોર આંસુ.

“શું અપનાવી જીવવું ?” પ્શ્ન એને,

“પુસ્તક લેવાં, કે નવાં વસ્ત્ર ? યાત્રા.

યા ઘર ? એવા ખ્યાલ વીંટંત ઝીણા.

બુદ્ધિ કસંતો મધ્ય માર્ગે પડે છે.

સંસ્કરણાત્મે વિશ્વને ખીલવીને,

એ જ ચડાવે છે ધજા ધર્મકેરી.

કર્મ, વિચારે જિંદગીતથ્ય નાણી,

સર્વ મહીં કૈં પ્રાણ ચૈતન્ય આણે.

કેળવણીની સર્વ શાખા, ગુરોચ્ચ,

રાજ્યતણો છે મુખ્ય આધાર એ જ.

૧૭-૬-૫૮.

૧૦૩

શહેરી

વાંકડિયા વાળ એના ગુંચળાઈ રહેતા,

તેમ તેનાં શમણાંય લૂખાંસૂકાં,

અવનિનો ભાર એ આકાશ ઊંચકી,

ચાલતો હોય એમ હાંફ્યા કરે.

મિલનાં ભૂંગળાંના ગોટામાં ગૂંગળાઈ,

અંતર આળું થતું જતું,

ઊપટી જાય તે રંગે દરવાડું,

મનના મોરલા માર્યે જતો.

જોવનાઈકેરા જુગારમાંહે,

હારી જતાં પરબારો જતો.

દેવને દરબાર.

દેવ પણ પૂછે કે જીવ્યો તે જિંદગી,

કેવી હતી,

ત્યારે ય આંખો ચોળ્યા કરે.

૨૬-૯-૫૮.

૧૦૪

ચાસ

ખેડી પાડે ખેતરે ચાસ સીધા,

તે ખેડૂતે ક્યાં, કહો, જ્ઞાન લીધું ?

શીખ્યો છું હું પેન ને ચાપડાથી,

સીધી લીટી દોરતાં, સાવ સીધી,

તો યે શાને ના પડે ચાસ એવા,

ક્યાં યે – હૈયે, જિંદગી ખેતરે ય ?

૨૬-૯-૫૮.

૧૦૫

કલા દર્શન

મિત્ર – ચિત્રો કલાકાર બધાતણાંથી,

ભીંતો સજાવી ઘરની, ન ભાળું,

તેમાં કદી કેમ કલા તમારી ?

ગમે નહીં શું નિજની જ પીછી ?

ચિત્રકાર – ચાહું સદા સર્વથકી વિશેષ,

મારી કરેલી રચના બધી ય.

ભારે પડે કિન્તુ મને જ એ જો,

રાખ્યા કરૂં ભીંત પરે મઢાવી.

૨૦-૬-૫૮.

૧૦૬

તો ઘણું

પૂર્વે કરેલ તપ જો ફળવા ચહે છે,

અન્યાય સર્વ જગના મુજપે થતા તે,

ભૂલી જવાય મુજથી. હસતે ચહેરે,

ચાહ્યા કરૂં જગતને, બસ તો ઘણું છે.

૧૮-૬-૫૮.

૧૦૭

સંગતિ

કોણે તને, ફળ ! કહે, તરૂપે ઉગાડ્યું ?

મોટું કરી, રસ ભરી જગમાં પકાવ્યું ?

છે માનવી મન કરી તવ જિંદગીને,

ચૂસી સદા સજવતો નિજની અજાણી.

” લાવણ્ય જે મધુર ગંધતણું ગુલાબે,

હોંશે ભરી કઠિન કંટકથી સુરક્ષે,

તેણે જ તો, ” અનિલની પખવાજ સાથે,

ઉચ્ચારતાં સદયતા શરમાળ નાચી.

૨૯-૯-૫૮.

૧૦૮

મજૂર

વરતાયે વર્ષો એનાં ના.

કાયમ ચહેરો એવો તંગ,

પથ્થરમાં ને એમાં ફેર લાગે ક્યારે યે ના લેશ.

ખાણ મહીં, ખેતર, ઘરમાં, યંત્ર સમીપ, ગમે ત્યાં હો.

ફીક્કી આંખમહીં પરખાય અતરની લગની આળી.

ખખડી ચૂક્યા તરૂ પરે હિમ પડે તેવી છે પીઠ.

શ્રમની કૂખે સળવળતા રોટીબાળતણો એ બાપ.

૨૬-૯-૫૮.

૧૦૯

પુનરાવર્તન

વિચાર નવ આણીએ : જગત આપણું ત્રસ્ત છે.

અનેક દમને ભર્યું, કલહટાંકણે કૂબડું.

હતું અદય આજથી અધિક કાલનું ટાંકણું,

છતાં જિસસ, ગાંધીએ સદયતા ભરી માનસે.

ભલે મનુજ આજનાં સમજતાં નહીં એહને,

ભલે અધિક જૂલ્મને અખિલ વિશ્વ વાગોળતું,

લડાયક ઝનૂનથી વિમલ સત્યને ડારતું.

થશે વિજય અંતમાં અનઘ-પ્યારનો દ્વેષપે.

જતો દિવસ ઊગતા રવિતણા રૂડા ખ્યાલને,

ઉદાર દિલથી નિશામય કરે, તદા આવતું,

મને અદલ શાંતિનું વરદ સોણલું કૃષ્ણનું,

વિમુક્ત મન માહરૂં છલકતું પ્રભાભાજને.

અખંડ ઈતિહાસ તો મનુસદાશની લેખિની,

અસત્ય પર સત્યનો વિજયલેખ આકારતી.

૧૭-૬-૫૮.

૧૧૦

અનુયાયી

કોકે પૂછ્યું :

” શું, ખરેખર જીવો છો ?”

આંખ મારા અંતરની ઊઘડી તુર્ત,

કાન વળ્યા આતમની સંજ્ઞા સૂણવા.

મનડાએ પૂછ્યું પોતાની જાતને :

” તારો આ માલિક જીવે છે ?

જીવે તો કેવું ? ક્યારે ? શા માટે ?”

ઉત્તર તો અટવાઈ ગયો આ પ્રશ્નોમાં.

રેડિયે પડોશના પડકાર્યું :

” ચોવીસમો એટમ-અખતરો,

અમેરિકાએ પૂરો કર્યો.”

“પશ્ચિમ એશિયાના પ્યાદે રમે છે,

પોતાના હિતમાં પારકાંને પજવી, ઠંડા યુદ્ધે ધકેલી.”

“કાશ્મીર કોનું તે કાશ્મીરમાં ના,

યુનોની ઑફિસે દૂર નક્કી કરવા મથે બીનકાશ્મીરીઓ”

“પાછા ફરે જો દુનિયાના દેશ પોતાના અવળા પંથેથી,

ચીનગારી ચાંપીને ક્યાંક,

પાટો બાંધીને જ્યાં દુઃખતું હોય ના.”

“રશિયા અમેરિકા મણને માથે સવાશેર,

શોધે છે બન્ને શસ્ત્રો જૂજવાં,

ફરતા કરે છે ઉપગ્રહ આગવા,

ડલેસ આંતરદેશીય અંકુશ શોધે છે એટલે.

૧૧૧

નાટો, સીટો ને બગદાદ પેક્ટ કરનાર અટવાય,

અંધારે નિજના, અંજાઈ અજવાળે પારકા.”

મળી ગયો જવાબ ઝટ :

” જીવું છું ? હા. જીવું છું.

ગૂંગળાવનારા, ઘૂરકાવનારા હરાયા યુગે.

ફજેતીના ફાળકા થાય,

ચાલાકી વાપરે ના તેના ચોમેરથી,

માટે જણાવું માથું હલાવી :

હૈયા આકરાના તેલે તળાતો,

દુનિયાના ડાકલે તો ય મજાનો નાચતો ગાતો,

જીવી રહ્યો છું, ન જાણું શા માટે.

હસવું આવેને સાંભળી વાત,

મારી આ, હસવું ખાળતા ના.

હસ્યે જજો.

ન સાંભળો જ્યાં વેળ,

સમાચાર ભયથી ભારે.

પંખીની પાંખે,

પ્રાણીના પેટે,

રણછાંયડે,

બેસીને આજ મૂંગા રહેવાય ના. સહેવાય ના.

દાવાદાર દોસ્તી દવે બળે,

દુઃખીયાંનો કોઈ ના દાતા બને,

છો ને વિસાત હોય પૈસા ચારની, વા,

રેખ રોટલી યા ચીંથરાની.

૧૧૨

ખરી કમાઈનો રોટલો ખાઉં છું,

એવું કહી ન છેતરૂં તમને, જાતને.

એ તો અકસ્માત,

ધરતીકંપ થાતાં,

ઊઘડે સોનાની ખાણ રવ રવ કરતાં પગલાં પાસ,

એવો થયો છે ઘાટ રોટલો મળે છે તે તો.

બાકી કરૂં જે કાંઈ તેથી ન ભોજનપાણીનો હક,

મળે મને.

કરૂં છું કામ તેથી સવાયું ખાઉં અનાજ.

વિધિ જો વિફરે થઈ રહ્યું !

‘ ખાઓ, પીઓ ને મઝા કરો, હવે છે આપણું રાજ,’

માનતાં લોક મથે મનાવવા.

(પણ) તમે જ કહોને,

શી રીતે ખાઉં સુખે ભોજન ?

શી રીતે શરબત પીધું પચે ?

ભૂખ્યાં પાસેથી અન્ન ઝૂંટવાય રોજ,

વિવિધ રીતે,

તેમાંનો હિસ્સો મળે મને,

તરસે તરફડી મરે ઘણાં, પીણાં ઉડાવીએ આપણે,

તેમના  લોહીનાં.

કાળ એનું કામ કર્યે જવાનો,

પાપીમાં પુણ્ય પ્રગટે ત્યાંવેળ.

ઘર્ષણ ખોટું તજીને દુનિયા,

જીવે છે કોકવાર પળ બે પળ નિર્ભય થઈ ને જીવ્યાસમું,

૧૧૩

હિંસાની મોટી હોળી કરી,

અન્યાય અળગો કરી, ધર્મથી ધરણી ભરી,

તૃષ્ણા તૃપ્ત ન થતી કદી,

જેમ જેમ ભોગવો તેમ તેમ દવની જેમ વધ્યે જતી,

એ સમજાતાં ભૂલી જશે વેર ને ઝેર દુનિયા.

ભલેને આજે હરાયા યુગે હું ય હરાયો થઈ ફરૂં,

વિશ્વાસ પૂરો છે ઉરમાં :

હું અનુયાયી—અનુગામી હનુમાનનો, લક્ષ્મણનો,

બુદ્ધ, ઈશુ ને ગાંધીનો, જરા ન હંગામી, પૂરો હામી.

અવનિ જેમ ભ્રમણ કરતી,

સુધર્યે જાય છે જરી જરી.

ધીરે ધીરે તજી બધી આસુરી વૃત્તિ,

સાત્વિક થાશું,

ભજીશું પ્રેમસુરતા સઘળી.

૮-૧૦-૫૭.

૧૧૪

મારા શહેરે

રાત્રે જાગું એક વાગ્યે કદી હું,

ભાળું શાન્તિ શે’રને શૃંગ નાચી,

લેતી થોડું વાયુની વક્ષપીઠે.

શ્વાનો જૂના માલિકો ફૂટપાથી,

ટાંકીકેરાં નીર દેનાર તાલ.

જોતાં ઊંચા માળની હાર દીર્ઘ,

તારા, ચંદા ને વળી શ્વાસ રૂગ્ણ,

ચોરોકેરી ચાતુરી, કોક યજ્ઞ.

ત્યારે પેસી મિત્રનેત્રે તૃતીય,

એ હૈયાંનો તાગ લેવા મથું છું.

ફિક્કો મારો ચંદ્ર ઉદ્વેગકેરો,

લીલા પેખી એમના વજ્રજેવા,

ભાવોવાળી સ્નેહનો સૂર્ય થાતો.

ત્યાં વાગે છે પાંચ ને મીલકેરાં,

ચીત્કારે છે ભૂંગળાં, ટ્રામ, ગાડી,

પંખી નાસે. નૃત્યનો નાશ થાય.

ઓળા ઝીણા મોતના મુક્તિ રૂંધી,

મિત્રોકેરી માહરા ભક્ષ્ય માગે.

મારૂં લોહી વ્યર્થ ઊનું થતું, ને,

ટાઢું થાતું આપમેળે નકામું.

મત્રીકાજે હું ય દા’ડે મથું છું,

આંખો પામે સ્થૈર્ય ના રાતના ય.

૪-૧-૫૮.

૧૧૫

લાલબત્તી

અણુઅખતરા આકાશે વા જલે, અનિલે કરી,

અરૂણરથને રૂંધે સત્તા મદે ચકચૂર તે.

વિષમય કરી પૃથ્વી નાંખે હરી અભયામૃત,

વિજયહસનો યોજી પાડે પ્રભાવ વિનાશથી,

પણ ભય જ વણે જીવાદોરી. જનો, જગધર્મ, ને,

પ્રજનન, સુરતા, ધાન્ય, પ્રાણી અનંગ કરી રહે.

અવનિપદમાં ધ્રૂજે, કલ્પે જનો કરૂણસ્થિતિ,

મરણચરણો ચાંપે ગેસ પ્રચંડ નિરંતર.

ચડસ-મરણિયા મોટી સત્તા ! પસંદ કરો તમે,

તવ વિભવબળે બ્હીતો ફીક્કો પ્રજાદલવારસો ?

૧૦-૧-૫૮.

૧૧૬

આગાહી

જ્યારે મને નહિ રહે રસ માનવીમાં,

કે સૃષ્ટિમાં પળપળે રસળી રહેલ,

માનીશ કે સ-રસતા મુજ જિંદગીથી,

છૂટા પડી. મરણ હું તવ નોતરીશ.

૩-૪-૫૮.

૧૧૭

હાથને શું

હૈયે વાગે હાથથી જે કરો તે,

આંસુ પાડે આંખ, મોં મ્લાન થાતું,

લેવાદેવા ના કશી છે પગોને,

તો યેવાગે નેવળો, ફેફસાંમાં,

વ્હેવા માંડે રક્ત ઝાઝું ઝપાટે,

માથું ભારે થાય, ને માનસીમાં,

સર્વે ખાતાં તંગ થાતાં જરામાં,

નિદ્રા થાતી વૈરિણી, પ્રેમ ફીક્કો,

લક્ષ્મી લાગે તુચ્છ, ઉલ્લાસ ઊણો,

વ્હાલાં થાતાં વેર, સંતોષ નાસે,

ખાવાનું ના ભાવતું, કોઈ પીણું,

મીઠું લાગે ના, બધે કૈંક થાતું.

ધ્રૂજારી આવે છતાં સાવ ઠંડા,

હાથોને શું પાપ કીધા પછીથી ?

૧૯-૨-૫૮.

૧૧૮

નારિયેળી

” લાંબી ઊંચી તાડની જાત, કિંવા,

સોપારીની છે સગી ” એમ છોને,

લોકો બોલે, ” નારિયેળી ” જુહૂની.

એને એના આગવા છે વિભાવ.

પ્હોળા હાથે એ લખે આભલે શું ?

ભાષા એની જાણનારા, કહો, છે ?

એના શબ્દે સૌ રસો એક સાથે,

નાચી ઊઠે સૌ ભરી અર્થપાક.

રાખી પૃથ્વીપે સદા પાય કૂણા,

માણે મુક્તિ પ્રાણની આભલાના.

ગન્ધર્વોની સૌ કળા નર્તકી એ,

શીખી કેવું મૌન સેવી રહી છે !

મૂંગી મૂંગા જીવની જેમ એ છે,

અર્પ્યેજાતી કૈં રહસ્યો અનામી.

શા શબ્દોમાં વર્ણવું શીલ તારૂં ?

પ્રજ્ઞામેદા વામણી તું – સમીપ.

પીતા નિત્યે શેઠિયા પુણ્ય તારૂં,

ઉદ્ધારીને આંગણે હાર મોટી.

પામ્યા છે ના ભેદ તારો હજી એ,

પામે ક્યાંથી તો પછી અન્ય મર્મી.

લાંબી દેહે ડોક ને યાદ, જીહવા,

લાંબાં તો યે ખંજરીતાલ માત્ર,

૧૧૯

તું અર્પે છે સૃષ્ટિવાદ્યે, સુપાત્ર !

તારો હિસ્સો વિશ્વસંગીતસત્રે.

સ્નાયુપ્રોયી શૃંખલાબદ્ધ તારાં,

અંગે ભંગી ભાવની બ્રહ્મકેરા.

શ્રદ્ધાકેરી સિદ્ધિ જેવાં ફળોના,

ગર્ભે કેવી તેં ભરી શ્વેત ભક્તિ !

ઝાંખી ઘીની માંડવીશી ઝગે તું,

છાયા ઢાળી માણસાઈ ભરેલી,

હાલે ધીમું જ્વારભાટા સમાન,

યોગી જાણે ડોલતો આત્મલીન.

એકાકી છો એ જ સારૂં થયું છે.

પાસે પાસે માનવીએ વસીને,

વિજ્ઞાને છે ત્યાં વધારો કરીને,

વાવ્યું એવું યુદ્ધ કે નિત્ય ચાલુ.

હું માનું છું : માનવી જે મરે છે,

મોટાં મોટાં તે તણી જિંદગીનાં,

જાદુમાંથી આપની જાત જન્મી,

તેથી અંગાંગોતણાં સ્વાર્પણોથી,

પોષ્યે જાતી જિંદગી સાધનોને,

અર્પી સાચાં, ત્યાગનો ધર્મ બોધી,

કલ્યાણી આ વિશ્વની નારિયેળી,

જોતી જીવે કાળની પૂરવૃત્તિ.

૩૧-૧૨-૫૭.

૧૨૦

જાગૃતિ

આજ લોક જાગિયાં છે જાગવા જેહવું,

ત્યાગવા ય માંડિયાં છે ત્યાગથી ત્રેવડું.

શસ્ત્ર, અસ્ત્ર, એટમોના સાધનાત્રાસથી,

થાકવા ય લાગિયાં તે ચેતના ચેતવે.

ચાહતાં ન આજ કોઈ યુદ્ધ અડ્ડા કહીં,

ભાવતાં ન ભોજનો જ્ઞાનનાં આકરાં.

એક સૂર ઊઠતો આજ ચોખંડથી :

રાજ્ય સર્વ સાથમાં સંપની વાતડી,

માંડતાંક હેતથી ભેટવા માંડશો,

તો જ ભાઈ ! જીરવી એટમો જીવશો.

ભાવનાર્ક જિંદગી ધ્યાનમાં રાખતાં,

વાસ્તવાર્થ માનવી આજનાં શોધતાં.

મૃત્યુધામ દેખતાં ગાવડાં નાસતાં,

કત્લકાજ હોડવાં શક્ય ના સર્વ એ.

૨૨-૨-૫૮.

૧૨૧

પુરદેવતા

નમન માહરાં,

નગર નમણા ! તારાં અંગને,

સકલ રસની લીલા એકત્વસુન્દરતા વરે.

બધાં અંગ એકેકના રૂપમાંહીં,

વહી રૂપ પોતાતણું ને સજાવી,

તને બ્રહ્માપુત્ર પ્રમાણી વસે છે,

ગણી સાસરૂં સૌ રસે તૃપ્ત થાતાં.

પણે એક કોરે ધને ગર્વઘેલો,

વસી માનવીને દબાવી હસે છે.

જુઓ, દક્ષિણે છે મજુરો દળંતા,

બધું દેહ અન્ન, પ્રસૂનો મરંતા.

માળા મહાકાશવડે પ્રભાવિત,

આકાશનો ગર્વ ઉતારવા ઘણા,

રચી કરી તેં ધરણી વિષાદથી,

ભરેલ તેને બહુરૂપિણી અહીં.

સંધો ભરેલો બહુ જાદુથી આ,

સંસાર કેવો ઝટ સાંગરે છે !

પાપો દેખી ના રહેવાય તેથી,

પુણ્યાત્માઓ ક્યાંક ઓઢી પછેડી,

દેવોના ઓ દેવ ! પ્રાર્થે તને છે.

આ સંસારે તું જ છે મુક્તિદાતા,

તેથી પ્હોંચી ઉમ્રના દાદરેથી,

૧૨૨

વ્હેલા માળે, દેહને ઝંપલા’વા.

ઈતિહાસે ભરે તારા માનવી અભિલાષ સૌ,

ભૂલો, શંકા, સમાધાને સ્વાર્થની સિદ્ધિ હેળવી.

રેસ્ટોરાં ઉભરાય માનવતણા નિઃશ્વાસથી પ્યારથી,

જૂઠ્ઠા, સાચવડે કદી વિલસતી. કંકાસથી છૂટવા,

ઝંખે તે જનથી. વડો જુગટિયા અડ્ડો અહીં જામતો.

યોજે રંક દળો પથે વિવિધતા ભિક્ષાતણી યુક્તિની.

શ્રેય ને પ્રેયનો હ્રાસ સમાન ભાવથી થતો,

પત્ની ને પ્રેયસી બન્ને રાતના રડતાં રહે.

તારાં યંત્રે, સાધને, હ્રેય તત્વે,

હાંકી મૂક્યાં ટાઢ ને તાપ આઘે,

તેથી બ્હીને આવતી ના વસંત,

તારે ખોઆવતી તો વહેલી,

નાસી જાતી જિંદગી ધન્યતાળી.

દા’ડો વીતે ઘર્ષણે, જૂઠ, લોભે,

ભૂખ્યો પ્યાસો વા કદી માર ખાઈ.

રાત્રી ફિલ્મી નાટકી કર્ષણોમાં,

ખૂપી લ્હાવો માણતી ચોરકાર્યે.

સ્નેહીકેરી તું સગાઈ રમાડે,

વેરીકેરા દ્વેષને યે ગમાડે,

ભક્તિપ્રોયા ભાવને કોક ખૂણે,

ગાતો રાખી ચેન ચોર્યા કરે છે.

૧૨૩

વિદ્યુત તેજલ પંથ પરે ય,

જીવનજાજમ રોજ બળે છે.

અંધાર ઢાંકે અરમાન રૂપલાં,

ત્યક્તા પ્રજાળે નવરક્ત જે સમે.

ખંડેરમાં મલકંત પથ્થરે,

છે આરસીમાં ઈતિહાસઈંગિત,

તેના પ્રયોગો વદ, આજવેળ ના,

પૂરા થયા તે કલહે કાળ જોતરે ?

મિલ વણે વસન ક્ષણબુદ્ધિનાં,

કડક, ને ખુરશી, જિવિતાર્ધને.

કરૂણતા કપરી ચરતાં દિસે,

પશુ, જનો, સઘળાં શ્રમઐક્યમાં.

તદપિ તું ગગને અજવાળિયું,

કરત તે કૃષિકો ય નિહાળતાં,

નજર ને ઉરમાં ભજતા તને,

ઋતુ, કૃષી વિસરી ઘર છાંડતા,

બળ કરી તુજને શણગારતા.

બલિ બની નિજને જ વધેરતા.

વાસી શાક અહીં મળે,

પાણી દૂધમહીં ભળે.

રોગો રોજ નવા ગ્રસે, નગરની લીલા છતાં પાંગરે.

વેપારી, વરણાગિયા વિવિધતામાંહે વધારો કરે.

કૉલેજો ધન દેશનું ખરચતી પ્રીતિ રમાડ્યા કરે,

બ્હેકાવે યુવકો અસંખ્ય યુવતી.

૧૨૪

રાષ્ટ્રોત્થાનતણું ખમીર વણસી,

કૉર્ટે જાય સદા, વકીલ વળગી ચૂસે જળો જેમ જ.

ક્લાર્કો, પેપર ને બજાર વરવાં, ટ્રામો અને ટ્રેનના,

ઘોંઘાટે ચડતાં અવાજ કરતાં ઉચ્ચાધિકારી મહી,

લેવા લાંચ ઘણા પ્રયોગ કરતા, અન્યાયનાં કાટલાં,

તોળ્યે જાય બધો જ માલ, વચમાં કો’ સત્યવાદી મરે.

ધૂમાડો ને ધૂળ હૈયે જતાંક,

ધૂણી ધખાવે ક્ષય રાજસીની.

ફીક્કાં નાનાં બાળને, ચંડ નાથ !

અંધાધૂંધી તાહરી ના ડસેને,

તો માનું કે છે બધી ક્રૂરતામાં,

તારે હૈયે સાત્વિક શ્વેત ઠંડી.

બજાવે જીવવીણા તું તારની અનુરાગના,

મંદિરે, ક્ષૂદ્ર સંગીતે ખેલતાં ધૃષ્ટ તત્વ સૌ.

બ્યુગલો તાહરાં ક્ષેમ સૂચવી સર્વ કાળનું,

છેતરી માનવીકેરી હેરતાં આત્મશક્તિને !

નેત્રના દર્શને યોગ મનઃચક્ષુતણો થતાં,

કલાવ્યાપારનો યોગ માણવા મળતો નકી.

વિલસે કાવ્યો પ્રાણ માનવી સર્વમાં ખરે,

કવિ જ છે રચી જાણે કવિતા શબ્દ કેળવી.

કહે, અવ્યક્ત તત્વો તું કેળવી રેડવા મથે,

વિશ્વના સંગીતે કેવી, સમાલોચક ! રાગિણી ?

૯-૧-૫૮.

૧૨૫

तददूरे तदन्तिके

(૧)

જ્યોત્સ્નાપોષી પૂર્ણતાને રજોટી,

વસ્ત્રો પ્હેરી કાલનાં અન્ય રીતે,

રસ્તે ઊગ્યા રંગ જોતો રૂપાળા,

પૃથ્વીતાવ્યા સત્વને શક્તિ અર્પી,

રૂપેરી તેજે ભરી અર્થમૌન,

આંબીજાવા પંથ પશ્ચિમનેસે,

ગાયો હાંકી પૂર્વની કોઢમાંથી,

જાતો જોવા સૂર્યને બ્રાહ્મકાળે,

દા’ડો આખો નાચવાથી નિશાનો,

ખોળો ખૂંદી ચેતના અર્થ સુપ્ત,

સ્ફૂરી ગૂંજે પ્રાણના ગીતમાંહે,

સૌન્દર્યોના સ્વર્ગની એષણાઓ,

ત્યારે આવે સૂર : ” જાગો તમે કે ?”

” હા, ઊભાં રો’,” બારણું જ્યાં ઉઘાડું,

ભાળું ઝાંખી તેજછાયા પ્રશિષ્ટ.

સાડી કાળી, પોલકે શ્વેતવર્ણી,

સંતાડીને બ્રહ્મ ઊભેલ લજ્જા.

તારૂણ્યેથી ઊગતી ભાવનાની,

ડોલે જાણે મૂર્તિમંતોર્મિ ઘેલી.

આંખો ચોળી આવકારાર્થ પાસે,

જાતાં ભાળું હું મને એકલો જ !

મ્હેંકી ઊઠે ફૂલડે રાતરાણી.

૧૨૬

માથે ઓઢી બંધ આંખે નિહાળું,

લાવણ્યોનું આવલીઐક્ય દિવ્ય.

ભાગ્યે જાતી રાત મારી, ન જોઉં,

આ શીલાને શામળી આત્મધૂપે,

ને ઊઠું જો હું નહીં કો’ નિશાયે,

પાછો આવે બોલ : ઊઠો જરાક.

સૂતો હોઉં ટ્રેનમાં, ઘેર, ક્યાં ય,

પત્ની સાથે કે પછી એકલો જ,

આજે તો છું આટલે દૂર દેશ,

તો યે તેનો તે જ રામાયણાન્ત,

જોતો જાણે કાવ્યકેરો ઝગારો,

ને પાછો હું થૈ જતો સાવ ઠાલો,

ઊઠી નિત્યે બારણું ખોલવાનું,

તેવું પાછું એકલે વાસવાનું.

વાસી, સૂતાં તેજની સેર ભાળું,

શય્યા માથે ઘૂમતી લુપ્ત થાતી.

ગાયત્રીનો મંત્ર ઉચ્ચારતો હું :

સૂર્યસંગી ગોપભાવો જગાડું.

(૨)

” જાગો છો કે ? ” હા, ” કહી દ્વાર ખોલી,

ખુલ્લાં રાખી ખૂબ વ્યાકૂળ થૈને,

ઘોળી ઝાઝી કલ્પના, કાવ્ય ઊર્મિ,

ઘૂંટે તેવી. સર્વ મસ્તિષ્કરેષા,

થાકી સૂતી ખંડમાં તેજ તેજ.

૧૨૭

કૂણા હાથે કોણ મારે શરીરે,

શાતા ઢોળી માતની હૂંફકેરી,

નાના હૈયે ઝંખના દીર્ઘ રોપે ?

જાગી આંખો, લોપ થૈ મૂર્તિ . તુર્ત,

જાગી મોંઘી કલ્પનાતીત વૃત્તિ,

સૈકાઓથી નિત્ય તાદાત્મ્યદોરે,

બ્રહ્મોત્પન્ના ભાવના મોક્તિકોને,

સાંધી રાખી સૃષ્ટિ વિસ્તારનારી.

તાલાવેલી જેટલી દર્શનાર્થ,

આભાસી આ સુંદરીકાજ જાગી,

કો ‘ કાજે ના કલ્પનામાં ય સેવી.

અવ્યુત્પન્ના ખંજરી આમ વાગી,

નિદ્રા છાની ચિત્ત ચોરંત ભાગી.

વિશ્વે ચીજો ચાહવા, મુશ્કરાવા,

રોવા, ધોવા એમ કલ્માષ જૂનો,

આવી સ્પર્શે મસૃણ પ્રીત માંડી,

એકાકી ના જીરવી એ શકે તે,

ઝંખે, શોધે એકતાપૂર્ણ હાર્દ,

પામ્યો છું હું સુન્દરી કલ્પનાની,

આવી તો યે ઐક્ય છે કેમ દૂર ?

શાને ના તું સત્વરે વ્યક્ત થાતી ?

આળી થાતાં ઊર્મિઓ તું જ રોશે.

ચંદાકાજે સાગરી ઓટ રોતી.

યોગી રોતો યોગને વેડફીને.

૧૨૮

( ૩)

પૃથ્વીકેરા જીવને સ્વપ્નબંકો,

રાચી પૃથ્વીપારની વાત માંડી,

આંસુકેરા તોરણે મોદકન્યા,

સાથે ઊણા ભાવને દીર્ઘ ઊંડા,

હૈયે ઠેલી લગ્નને માણવાને,

ઊભો તેવી છે દશા આવ મારી,

તેથી છે મેંઆમ કીધો વિચાર :

છોને આવે, બારણું ના ઉઘાડું,

બારીમાંથી તૃપ્ત થાતાં સુધી હું,

નેત્રો દ્વારા રૂપ પીધા કરીશ,

શીળી હૂંફે શબ્દ ઘૂંટ્યા કરીશ.

( ૪)

” જાગો. ઊઠો. બારણું તો ઉઘાડો. ”

ઊઠ્યો. બારી પાસ ઊભો લપાઈ.

દીઠી ત્યારે રમ્યતા જિંદગીની,

સ્વર્ગંગાના સ્રોતની ચેતનાશી.

કાળી સાડી વેલબુટ્ટે ભરેલી,

ઢાંક્યું હૈયું પોલકે ભાવિસંચ્યા.

હોઠે આવ્યા લાસ્યથી નેત્ર ખેલે,

ખેલે જેવી પુષ્પથી સૂર્યલાલી.

આકાશે કો ‘ પૂર્ણિમાના પ્રદેશે,

૧૨૯

અંધારામાં, બીજના ચંદ્રચાકે,

અભ્રોત્પન્ના, સ્વપ્નમાં, કલ્પનામાં,

પૃથ્વીકેરે ખોળલે, ક્યાં ય આવી,

શોભાકેરી ઝાંય ના વ્યક્ત દીઠી,

હૈયે જાગે કાવ્યના ભાવ તેવી.

ઓજે ઢાળ્યું દ્રૌપદી અંગ જાણે,

સીતાકેરી સૌમ્યતા, પ્રેમમીરાં,

સાવિત્રીની શીલનિષ્ઠા સચોટ,

આવી ઊભી બારણે ઢૂકડી જ.

ક્યાંથી થાયે તૃપ્તિ તે માત્ર જોયે,

મારે હૈયે વામણું પોમલું જે ?

ખોલી નાખ્યાં દ્વાર, આલિંગનાર્થ,

લાંબા થ્યા બે હાથ ઉન્માદદોર્યા.

ઊડ્યા ભાળ્યા કેશ ગૂંથેલ તેજે,

ખીલન્તાં બે ફૂલશા ગાલ લાલ,

અભ્રો નાચે વાયુલીલાર્દ્ર જેમ.

ગાયા પૂર્વે સૂર અદ્રશ્ય થાય,

તેવી રીતે શૂન્યતા વાપરી ત્યાં,

શોકાનંદે એક સાથે ધકેલી.

દુષ્યન્તોનાં રાગરોપ્યાં અધીરાં,

રામે રોપ્યાં સ્નેહકર્તવ્ય જન્મ્યાં,

અંબા-રાધા-દેવયાની ઉરોનાં,

યુદ્ધો જાગ્યાં વિશ્વનાં થાય તેથી,

ઝાઝાં લાંબાં. દેહનું સ્થૈર્ય ખૂટ્યું.

સ્વપ્ને દીઠું સત્ય ? કે સ્વપ્ન સત્યે ?

૧૩૦

વા એ બેનાં મિશ્રણે આંખ આંજી ?

અદ્વૈતેથી ઊતરી દ્વૈત આવ્યું ?

( ૫)

કાલે મૂક્યાં દ્વાર ખૂલ્લાં. સુવાડી,

સંતાપોમાં ઊર્મિમાળા તપેલી.

ચૂમી નિદ્રા વાગતાં ચાર સુધી,

આવી ત્યારે ઉર્વશી ? ના. ઉમા તો ?

નામો આપ્યે ન્યાય સંવેદ પામે,

એવી સંજ્ઞા એ નથી. નામપાર.

પ્રજ્ઞારૂપી સંહિતાહસ્ત ભાલે,

મૂકી ઋગ્વેદી કરે હાથ મારો,

પંપાળંતી બેસતાં ઈસકોરે,

ઓશિકાથી ઉચ્ચરી આટલું એ :

” જાણું વ્હાલા, ઝંખતો નિત્ય ભેટ,

એ યે જાણું, તાહરૂં વ્યગ્ર ચિત્ત.

તો યે આવી હું સરી સદ્ય જાતી,

ઉત્તાપોનો આંકડો જોડતાંક,

જેને લીધે તાહરે દુઃખ દુઃખી,

પત્ની તારી ખૂબ રીતે રિઝાવે,

દા’ડો આખો, રાતના ઊંઘ છાંડી,

ત્યારે ઓછો રંજ થાતો જરાક.

એ યે જાણું કે નથી ઝંખનામાં,

તારી લેશ પ્રેયનો અંશ તુચ્છ.

પ્રેય – શ્રેયે દુન્યવી યુગ્મ તારૂં

૧૩૧

ના ઊણું છે, ઊર્ધ્વતા પોષનારૂં.

તારે તો છે માત્ર સર્વાત્મભાવે,

મારી સાથે એકતા સાધવાની,

ઉત્કંઠા, જે વિશ્વનાં દ્વન્દ્વમાંહે,

રેલે જૂનું કાંક સંગીત સૂક્ષ્મ,

તો તું નાચે, ને બધાં સૃષ્ટિતત્વો,

પૃથ્વીપીઠે પ્રેમનું ધામ બાંધે.

મારી તારી કાળજૂની સગાઈ,

ખાવી મારે તે હતી છે વધાઈ.

માટે તારે ઝંખનાવ્યસ્ત રે’વું.

તારે હૈયે નિત્યરૂપે વસું છું.

મારી ઈચ્છા જે સમે પૂર્ણ થાશે,

નક્કી થાશે આપણું દ્વૈત દૂર,

માની લીધું તે હજી જ્ઞાન તારૂં,

માયામાંહે માહરી લિપ્ત તેથી.

ગાજે ભાવો જૂજવે રૂપ દા’ડો,

આવે એવો ત્યાં સુધી એકતાનો.

બેઠી થાતાં પ્રાણની પાંખડીઓ,

ચૂવા કાજે સિદ્ધિનો સ્વપ્નઅંશ,

ચૂમ્યાં હેતે હાથ, બે ગાલ, ભાલ,

તે માણ્યું મેં તે ક્ષણે લોપ મુદ્રા.

શાતા લાધી સ્વલ્પ આ બોલમાંથી,

તેને લીધે કર્મમાં વ્યસ્ત થાતો,

જીવ્યે રાખું જીવવા જેહવું, ને,

૧૩૨

માણું દોલું હેતથી વિશ્વ સર્વ.

શ્રદ્ધામાં છે સાન્ત્વના, ભવ્યતા. જે,

ઝંખ્યે રાખે માનવી, પામશે જ.

સ્વેચ્છાથી જે આદરે આત્મખોજ,

નક્કી થાતી પુષ્ટિ તેની અનલ્પ.

(૬)

એ આવે કે જાય છે શાંતિ મારી,

હાંક્યે રાખ્યું આજ શય્યામહીંથી :

” છો આવી તો. હું નહીં ખોલનારો.

( વાસી ન્હોતી દ્વારની સાંકળી મેં,

મોઢે આવી ‘ ના ‘ છતાં ‘ હા ‘ દિલે તે ! )

જાણે છે તું વ્રેહસંતાપ મારો,

તાવે તો યે માહરી પ્રીત રોજ !

કો ‘ સ્ત્રી આવી હોય, સૂણ્યું નથી મેં,

માગે પ્હેલું માન તે હું ય જાણું.

પામ્યે જોતી ના કદી પૂંઠ વાળી.

સ્ત્રીચારિત્ર્યે હોય ના સ્થૈર્ય આવું.

તું તો જાણે પૌરૂષ વૃત્તિવાળી.

મૂકી મર્યાદા બધી મેં છતાં ય,

તેં તો તારી રીત ચાલુ જ રાખી. ”

ખૂલ્યાં દ્વારો. આંખ મેં અર્ધ મીંચી,

મારી આશા આવતી જ્યાં નિહાળી.

જાગી સર્વે ઊર્મિ ઉલ્લાસબાગે,

માઝા મૂકી નાચિયાં અંગ મારાં.

૧૩૩

ગૂંજ્યો સારો ખંડ ખદ્યોતહાસ્યે,

આંજી દીધી ઈન્દ્રિયો સ્થૂળસૂક્ષ્મ.

ના રે’વાતાં સાબદાં પંચતત્વ,

થૈ ને દોડ્યાં માણવા સ્પર્શ સદ્ય.

ગન્ધર્વોની ભોમથી ઊતરેલી,

શ્યામા ઊભી સ્નેહશાતાસવાઈ.

સૂર્યોત્કંઠી ઓસના બિંદુ જેમ,

ચૂમી દેતી ક્યાં ય પાછી સરી ગૈ.

હેમન્તોની હાર કૂણી વસંતે,

જાતી વાગી બેતમા હાસ્ય અંતે.

ને હું બોલ્યો મૌન તોડી મદીલ :

” જોજે ને તું, આજ કેડે ન બોલું.

તું આવે છે. હું નથી ખોળતો ને ?

સંકોરીને ઈન્દ્રિયો, પ્રાણ, ચિત્ત,

સંવર્ધીને શક્તિ, સંકલ્પ સાધી,

જીવું એવું કે રહે મૃત્યુ દૂર.

ભેટું એવું મોત તે જન્મ પામું,

ત્યારે થાઉં પૂર્ણ હું નંદલાલો.

ઘેલી રાધાનો તને જન્મ આપું.

મારી પ્રીતિ નેન તારે જડેલી,

ચાહે હોંશે ગોપ, ગોપી, યશોદા.

હૈયે તારો જાપ ચાલ્યા કરે ને,

તો યે વાળી પૂંઠ બંસી બજાવું.

આવે પાસે તો હઠી દૂર જાઉં,

૧૩૪

આકર્ષન્તા પ્રાણ તારા ટગાવું,

કાલિન્દીને તીર નાચું, નચાવું.

હૈયું તારૂં મુગ્ધ ચોળી પલાળે,

તો યે તારી પાસ ના લેશ આવું,

ત્યારે થાશે ભાન કે થાય શું છે !

સ્ત્રીઓ ઝાઝી પ્રેમપૂર્ણા નથી જ,

એવું હું યે, બોલ, શંકા કરૂં કે ?

કે તું સાચી, હું ઠરૂં સાવ જૂઠ ?

મારે હૈયે તું વસે તેમ હું ય,

તારામાં છું. જાણતો સર્વ ભેદ,

તેં સંબોધ્યો એટલે, તો ય શું છે ?

જાશે ક્યાં તું ? જીત મારી થવાની. ”

ભીડ્યાં પાછાં દ્વાર, હૈયાતણાં ય.

સૌ નારી છે બોલકી, સર્વ જાણે.

ના હોયે જ્યાં વાત, એ વાત માંડે.

મારે માટે કેમ ના સત્ય એ છે ?

બોલ્યે રાખું એકલો હું મતીલો.

મિથ્યા માનું ના કદી શબ્દ એક, ”

(૭)

” માન્યું તું મેં, આવશે તું જ પાછી.

લોકો બોલે : સ્ત્રી કદી એમ ના’વે,

ને કો’ વીરો આમ ઘેલો બને ના.

મેણાં મારે લોક છો ને સદાય.

૧૩૫

જોવા જેવો યોગ છે આપણો તો.

હું ત્યાગું તો તું નથી છોડવાની,

કેડો મારો, તાહરા દૂર થાતાં,

પૂંઠે દોહી હું નકી આવવાનો.

દેહે છૂટાં તો ય શું ? પ્રાણ એક.

જન્મીને તેં પ્રીત મારી ઉપાસી,

ત્યાગ્યા કીધી સૌ યુગે મેં ઉદાસી,

તેથી આજે આપણે બેઉ ઘેલાં.

દેહી કેરે અંતરે પ્રીત જન્મી,

પ્હેલી, ત્યાંથી કલેશમાં પક્વ થાતી,

ઊંચે, નીચે ને વળી છેક નીચે,

પ્હોંચી, ઝાઝી ઊર્ધ્વગામી બનીને,

વિશ્વે વ્યાપી, બ્રહ્મ છે પ્રીતકૂખે,

જન્મ્યે જાતું પૂર્ણમાંથી ય પૂર્ણ.

હું ને તું તો એહના અલ્પ અંશ.

હું હારૂં ત્યાં જીત તારી થવાની,

તારે હાર્યે હું નકી જીતવાનો.

આરંભે તું પ્રીત ત્યાં અંત મારો,

થાતો, તારા અંતમાં બીજ મારૂં.

આરંભાન્તે ના દશા અન્ય પામ્યાં.

નારી તો ના એકની એક વાતે,

કંટાળે. કો’ આદમીને ગમે ના,

વારે વારે વાત વાગોળવાનું,

મંડાયે તો. ના દિવાસ્વપ્ન ચાહે.

૧૩૬

હું યે હ્યાં તો તાહરી કો ‘ સખી તે,

રાચું નિત્યે આપણાં દર્શનાન્તે.

ધીરે ધીરે પ્રેમ થાતો પ્રશાંત,

ઊંડો, ઘેરો, તો પછી આપણે કાં,

એ સિદ્ધાન્તે શાંત થાતાં નથી જ ?

પ્રાપ્તિપ્રોયી શાંતિની રાહ જોતાં ? ”

આવે છે એ રોજ. ઊઠું ય હું છું.

સ્પર્શી એની તીવ્રતા ના વલોતો,

સ્પર્શે એ તો ના નથી પાડતો ય.

ના સ્પર્શે તો રંજ થાતો ન એનો.

( ૮ )

” આવી પાછી કાવ્યઋચા બનીને ?

સંઘર્ષાતી જિંદગીની મિઠાશ,

દેવે દીધી તો ન કાં આવકારૂં ?

ખૂલ્યે જાતાં ભાગ્યનાં દ્વાર મારાં.

છો ને પૈસે ના સુખી, નંદમસ્ત,

છો ને મિત્રો પ્યાદુ માની રમંતા.

તારો થાતાં વ્રેહ અંગાંગ ચૂતાં.

પંપાળી ચૂમી જતી એ ન ઓછું.

રીઝેલી ઉલ્લાસિકા ! દાન આપે,

તેને માથાવાઢ છે ભીખવું તો.

છૂપો જેવો અગ્નિ છે કાષ્ટ હૈયે,

પૂષ્પે છૂપી ગંધ, સંગીત તારે,

દેહે દેહે પ્રાણના દીપ છૂપા,

૧૩૭

તેવી રીતે તું ય અદ્વૈતભાવે,

સંતાપેલી માહરે બ્રહ્મરન્ધ્રે.

અવ્યક્તા ! તું એકની બે બને છે,

પત્નીમાં યે નીરખું કૈંક વાર.

આવે રાતે પ્રેયસીરૂપ ધારી.

બન્ને પાઠો પૂર્ણ ભાવે કરે છે,

પુણ્યાપૃથ્વીમંચપે નાટ્ય મારે.

ને ત્રીજો છે પાઠ તારો અનંત :

વ્યાપી બેઠી શક્તિ થૈ વિશ્વતત્વે.

તું છે પાસે એહવું ભાન થાતાં,

આવે ગુસ્સો, કાં કસી તું રહી છે ?

ને થાતાં તું લુપ્ત હું નિઃસહાય.

બેચેની તો બેઉ રીતે કસે છે.

જ્ઞાનીઓનાં જ્ઞાન ખોટાં પડે ને,

તેવી આ તો સ્નેહસૌન્દર્યજુક્તિ.

ઝાંખી ઝાઝી ને ઝગંતી વિશેષ.

ભાલે તારે રંગ સંધ્યાઉષાના.

છે તેજસ્વી મધ્યકાલીનસૂર્યા,

હોઠે નિત્યે હાસ્ય ચંપાકળીનું.

પાસે તો યે દૂર. સાન્નિધ્યશંકા.

આવ્યે જાતું ધૈર્ય. છું ભક્તિભૂખ્યો.

જાતાં જામે સ્થૈર્ય, શ્રદ્ધાન્વિતાત્મ.

મારે માટે મૃત્યુ ના વ્રહજાયું,

મોટું, હું તો જિંદગીમાં જ માનું.

૧૩૮

કીર્તિચ્છાયું મોત ના જિંદગીની,

તોલે આવે કષ્ટથી શુદ્ધ થાતી,

માટે સાથે જિંદગી ધોધમાર,

લાવી, જાતાં મૂકતી સર્વ જાજે.

વ્હેલી આવે ચારથી તો ય વાંધો,

મારે છે ના. ઊંઘવા કાળ દીર્ઘ.

જાગી મારે માણવો વર્તમાન.

તું તો મારી પુણ્યખીલી વનશ્રી,

હું છું તારો પૂર્ણિમાચંદ્ર મુગ્ધ.

દ્રષ્ટા હું, તો દ્રશ્ય તું : બે વસંત :

તોફાની તો યે અવસ્થા તુરીય.

સાહી, મૂડી, આદિ વાદે વિતપ્ત,

આ લોકે તો માંડવો પ્રેમવાદ,

સંબંધોને પોષનારો સહિષ્ણુ,

જૂના લાંબા ને નવા યુદ્ધ માથે.

આઝાદી ને બંધન ભ્રાન્તિ, તેમ,

ભેટો હો વા એકલા ઝરવાનું.

બન્નેમાં છે રૂપ તો જિંદગીનું :

એકે છૂપું ઐક્યમાં વ્યક્ત, એ જ.

બેઠી જાણે કાવ્યશબ્દાર્થ હોઠે,

આવી બેઠા ધ્રુવતારા સ્વરૂપ.

આત્માકેરાં ગીતડાં ગૂંજવાં છે,

સંઘર્ષે ભાલાતણી નોક થૈને.

બોલ્યે જાતો હું ઘણું, તું ન બોલે,

૧૩૯

તો યે તારાં નેણમાંથી જવાબ,

આવ્યે જાતા ઊંઘમાં ખ્વાબ જેમ.

ઊગ્યો દા’ડો. જા. બધું એક મારે.

સન્નારી તો મંદ સંધી જ વાતે,

આ તો હું યે એટલો મંદ ધીર.

તારે કાજે ના કરૂં યત્ન મોટા,

જોતો તારી વાટ, હા, એટલું છે.

ભોળી તું ના, એટલે છે પતીજ,

કે મારી તું, છો ન પાસે વસંતી.”

( ૯ )

” સંધ્યા જાતાં તુર્ત આવી પ્રિયા ! તું ?

બંદી પ્રેમી કાળનાં હોય શાનાં ?

સાથે લાવી વીજળી મેઘવાળી ?

હાં, તું આવી તેતણે સ્કંધ બેસી.

પંકે ઊગે પોયણું, તેમ તું ય,

ઊગી હૈયે મેલખાયા મવાલ.

ઊગી પાછું પોયણું પંક થાતું,

વૈદોની વાણી સમી તું અનંત.

એ વાણીના અર્થને પામવાને,

યોગી પ્રસ્વેદે ઝરે, અલ્પ પામે.

પામ્યો ખાસ્સો યોગ-સંસાર-મર્મ,

હૂંફાળા હૈયાતળે, પારનો ય.

રાત્રીદા’ડો સૂર્યના અસ્ત ઊગ્યે,

થાતાં, મારાં રાતદા’ડો બધું તું.

૧૪૦

નંદા ! હેતે હેળવી સર્વ ઋતુ,

ઊગે સાથે ઓરડે માહરે તું.

વિશ્વાત્માનું તેજ લાવી બની છે,

આંગી મારી જિંદગીની જઘન્ય.

ભોગી હીંચે ભોજ્યના દેહકેરે,

હિંડોળે ભૂલી બધું ભાન, તેવું,

મારે થ્યું છે સ્પર્શથી દૂર તો ય.

તારાં નેત્રે જ્યારથી ઓળખીને,

પોતાનો કીધો, ગયો ગર્વ મારો.

રંગો કેરા સ્વંગ જામે ભરીને,

પાયે જાતી ઘૂંટડા જિંદગીના,

પીતાં પામું પ્રેરણા સર્જનોની,

તે માંડીને કાવ્યમાં હું વિભિન્ન,

ઉદબોધું છું સ્નેહભીની ખુશાલ,

સ્વપ્ને ફાલ્યા બાગમાં ઊભરાતી,

તારી લીલા ખૂબ વૈવિધ્યવાળી.

ઈચ્છીને કૈં પૂર્ણતા તાહરી ના,

પીંખી નાખી માહરે માણવી છે,

તારા સાન્નિધ્યે જડી મૂર્તિ તારી.

ચાહું આવે જાય તું તે જ રૂપે.

પૂજારી ના પાર્થિવ સ્થાપનાનો,

શ્વાસોચ્છવાસે તું હસે એ જ ઈચ્છા.

વ્યાખ્યા શાને જિંદગી મધ્યાબીંદુ,

ને ઓછાયાશા ધરા મોત કેરી,

૧૪૧

માંડું ? આશાકૂપના દેડકાઓ,

ઊંચાનીચા થાય થાવું હશે તો.

મારૂં ભૂલ્યો જે હતો મૂળરૂપ,

તારામાં દીઠું, થયો ભૂપભાવ.

ઉત્થાને યા ગર્તમાં જાય જીવ,

ત્યારે દેતાં ચાર આ નિત્ય યારી,

તત્વો : ઊંડી પ્રેરણા, લાગણી, ને,

આચારે જે મૂર્ત થાતા વિચાર,

નારદજીનો ગાભ સર્વે દશામાં,

તે સૌ ભાળું તાહરાં દાસ, ને તું,

મારી, શાને ના વહું મુક્ત ભાવ ?

આમંત્રું ના દર્શને તાહરાં કાં,

સર્વે પ્રાણી પંચતત્વે પ્રફુલ્લ,

સંઘર્ષે છે તો ય પૂરાં જ વ્યસ્ત ? ”

( ૧૦ )

” ભાગીદારી સર્વતઃ લાભદાયી,

દેહે, પૃથ્વી પે અને પ્રાણમાંહે,

તેમાં હોયે ઐક્ય હયાતણું તો,

‘ સોહમ્, ‘ ‘ સોહમ્, ‘ શબ્દ ગૂંજી રહેતો.

વાતો માંડી કાપતાં વાટ, થાકી,

પ્રસ્થાને જ્યાં રાતવાસો રહીએ,

વારા કાઢી ઊંઘવા જાગવાથી,

યાત્રા લાંબી સંઘમાં થાય ટૂંકી,

એથી તારી હૂંફ મારે જરૂરી.

૧૪૨

પત્ની મારી ચાહતી આ જ માટે.

તારી વાતો, કાવ્યનું કોડિયું આ,

મંડાયું તેમાં ય છે લાબ સૌને.

શ્રદ્ધામાં, વ્યાસમાં, શારદામાં,

ચારેકોરે જે વસે તેહમાં છે.

વાટે, ઘાટે, ચોક ને ચોતરે તું,

દ્રષ્ટિક્ષેપે, ચાંદની, પંચતત્વે,

પંખી, પ્રાણી, વૃક્ષ, પુષ્પે, લતામાં,

નાનાં મોટાં સર્વમાં, માંદગીમાં,

આનંદે, ઉદ્વેગ, ને ગર્ત, ટૂકે,

વારૂણ્યેથી મસ્ત ઉલ્લાસ પાતી.

ધોળા વાને ખીલતી સર્વ શાને,

શાને માંડું માંડવી સ્થૂળ તારી.

અભ્રે છાયી ધૂળના, અગ્નિમાંહે,

તત્વોકેરી તાવણીના તવાતી,

જેને માથે હાક છે વારિકેરી,

વીંટાયેલી પ્રકૃતિ પ્રાણ સાથે.

પ્હાડો ઊભા થય છે, નાશ થાતા,

ત્યાં, તેમાંના કેટલા કંપતા, કો ‘

લાવાકેરા કષ્ટથી ધૂંધવાતા,

ચ્હેરો તેથી જેહનો નિત્ય ભિન્ન.

વર્ષા આણે, પ્રાણવાયુ પ્રસારે,

અદ્રષ્ટા તે છાજલી સર્વ માથે.

ઉત્ક્રાન્ત્યોત્થ જીવ પામી વિકાસ,

૧૪૩

લીલા માંડી રૂપ કોરે કસીને,

તેમાંથી સૌ હિંસ્ર ને બુદ્ધિશાળી,

પ્રાણી જન્મી સૃષ્ટિને છે નચાવે,

તે પૃથ્વી છે સર્વને રક્ષનારી,

વિશ્વે જૂના ઘર્ષણે જિંદગીને,

તેમાં જ્યારે આપણો યોગ જામ્યો,

છે આવો તો એ જ છે ઈષ્ટ મારે.

મારાં નેત્રે પેખવાને તને હું,

મારાં કૂડાં આભલાં કાં કહેવું ?

મેં ના લીધો ભાગ જે જિંદગીમાં,

તારી, ઈચ્છું રાચવા મુક્ત ભાવે,

તારા સંગે, તે ય ના ચાહતી તો,

આઝાદીને ગૂંગળાવું કદી ના.

બાંદી મારા દેહથી, પ્રામથી વ,

શ્રેયે મારે તાહરા હેતમાંહે,

મારા ફિક્કા ને પુરાણા પ્રદોષ,

જોઈ, ગાંડી ઊર્મિપાયા અવાજ,

સૂણી, ત્યાગી જિંદગીને રસાતી,

નિઃસારે તો ના પડું. વાત નક્કી. ૪૫૮.

૧૪૪

આવનજાવન

ઓ મુસાફિર ! આમ ન ચાલ્યો જા.

એક અનોખા તુજ પાવાએ મોર નચાવી જા. – ઓ મુસાફિર !

આવન તોરી અકળાયે ના,

જાવન તોરી જકડાયે ના,

દેહકી લકડી હળવે ટેકી,

એક નજર તું એવી ફેંકી,

ભરતી આવે ભારી એવું ગાતો ગીતડું જા. – ઓ મુસાફિર !

છો ને સફર નાનેરી તારી,

ચાહે ગાવા નર ને નારી,

એમ સજાવી આરત જગની,

તું ય કમાતો જાને લગની,

પ્રેમપુષ્પથી પગથી છાયી નેમ સજાવી જા. – ઓ મુસાફિર !

૬-૧૦-૫૮. સોમ.

Anitaben Chauhan

Balwantrai Chauhan

Bhavna Umeria

Bhupendra Parmar

Bina Parmar

Chandrakant Patel

Chetan Chauhan

Chetan Desai

Devendra Ram

Devvrat Desai – અદભૂત ગુજરાતી ભાષાનો શણગાર

Dhiraj M Vala

Dhiraj M Vala

Diwan Thakore – vah aa pan sundar.

Dr-Praful Purohit

Harendra Parmar

Haresh Balsara

Harnish Jani

Harshida Chauhan

Hasman Thokia

Hasmukh Champaneri

Hitesh Kumar Yashvantbhai Joshi

Hitesh Parmar

Jivan Kanzariya

Kailash R Waghel

Kanchen Satyakant Chauhan

Kantilal Parmar

Kaushal Parmar

Krunal Champaneri

Kshatriya Samaj

Lila Gohil

Madhu Champaneri

Mayuri Patel

Prakash Solanki

Pravin Umrawala

Prince Dipak

Purnima Devidas Kshatriya

Ramanbhai Surti

Ramesh  Champaneri   Rashik Bhundia

Rekha Parmar

Rohn Parmar

Sagar Desai

Urvi Parmar

Varsha Chauhan

Vasanti Khsatriya

Vasanti Parmar Solanki

Vibha Chauhan

Vikram Thokia

Vinay Champaneri

Vinod Chauhan-London

Vishwa Mochi Samaj

Yashashvi Kuntawala

ગટુ પરમાર

વલ્લભભાઈ પટેલ

 

 

લહરી

Contents

લહરી… 1

અનુક્રમ.. 4

મનચકોર.. 6

આશ્ચર્ય.. 7

શરદની એક રાત્રી… 8

સંયોગભાવ.. 9

ત્રિરંગ.. 10

અજંપો… 12

મન – મગતરું.. 13

વિમુક્ત માનવી… 14

ઘેરી રહે તો… 14

જીવનમૃત્યુ… 15

કોણ ?. 16

હા, નિશા… 17

કૃષ્ણત્રયી… 18

 

લહરી

ચીમનલાલ લ. વ્યાસ

ˈનિશાકરˈ

મુખ્ય વિક્રેતા.

ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય – પ્રકાશક તથા વિક્રેતા – ગાંધી રસ્તો – અમદાવાદ.

પ્રકાશક – ચીમનલાલ લ. વ્યાસ – પો. બૉક્ષ – ૧૫૪૭ – લુસાકા – (ઉત્તર રહોડેશિયા)

પ્રથમ આવૃત્તિ ː ૧૯૬૩

કિંમત . રૂ।. ૨-૫૦ ન. પૈ.

મુદ્રક

ગોવિંદલાલ જગશીભાઈ શાહ – શારદા મુદ્રણાલય – પાનકોર નાકા – અમદાવાદ.

અર્પણ…

આચાર્યશ્રી રામપ્રસાદ પ્રેમશંકર બક્ષીને…

અપંખાળું પંખી તવ નયનનો નેહ મળતાં,

નિકુંજે કિલ્લોલ કવિતવનની મસ્ત મનડે…

નિવેદન…

જીવનના પરમ રહસ્યના નિતાન્ત રમણીય અણસારાનું કોક વાર અલ્પ વિચાર-પુદગલ ઊગે ને અદ્રશ્ય થઈ જાય છે તેમાંનું ઝીલી શકાયું તેટલાનો કલાવ્યાપાર માંડી આ ˈલહરીˈનું સર્જન કર્યું છે. ભાવબ્રહ્મના ઝગારાને સાકાર કરવાની ઘેલછા ક્યાંથી જાગી તે જાણતો નથી. સૌન્દર્યની ભાવનાને કેટલે અંશે મૂર્ત કરી શક્યો છું તેનીય ખબર નથી; કદાચ ઘેરનો ઘેર પણ હોઉં. શાંતિ અને માંગલ્યની વિશ્વઝંખનામાં ˈલહરીˈ અત્યાલ્પ પણ સાદ પૂરાવી શકશે? આ જ પ્રશ્ન આજે તો હું મને પૂછી રહ્યો છું. લેખન પાછળની મારી આંતરિક વૃત્તિ પર વિવિધ વ્યક્તિઓ, વાચન, સ્વ-પરાનુભવ, આદિની અનેકમુખી અસર થઈ જ હશે.

આમાંનાં કેટલાંક કાવ્યોને પ્રગટ કરનાર સામયિકો તેમજ કવિતા પ્રવૃત્તિને પોષવામાં સહાયભૂત થતા મુરબ્બીઓ ને સ્નેહીઓ પ્રત્યે આભારની લાગણી અનુભવું છું.

ચીમન લ. વ્યાસ – પો. બૉક્ષ – ૧૫૪૭ – લુસાકા – (ઉત્તર રહોડેશિયા).

આવકાર

પૂરાં એકવીસ વર્ષ પહેલાં કવિમિત્ર ચીમન વ્યાસનો મને પરિચય થયો. અલ્પ દિવસોનો એ સંબંધ સમયના માપથી કાર્લાર્ણવ ઉપર સરેલ કોઈ લહરી જેવો જ હતો.

દશેક વર્ષ પછી ફરીને અમે મળ્યા. ત્યારે શ્રી વ્યાસ મુંબઈની એક કોલેજમાં ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનું અધ્યાપન કરતા હતા.

વળી દશેક વર્ષે અમદાવાદ આવીને મને તેઓ મળ્યા, ત્યારે જાણ્યું કે દૂર રહોડેશિયામાં તેમણે વસવાટ સ્વીકાર્યો છે, લુસાકા નગરમાં. આ વખતે અંતરિયાળ સમયની ભેટ જેવો એક સંગ્રહ તેઓ આપી ગયા. અધ્યયન અને અધ્યાપનના એમના જીવનકાળમાં યૌવનસુલભ પ્રવૃત્તિ તરીકે એમણે જે દુઃસાહસ કર્યું, તે હતું ચિદાર્ણવમાં પ્રતિ પળ ઉઠતી લહરીઓને શબ્દોની ચાળણીમાં ઉલેચવાનું દુષ્કર કાર્ય.

સહેલું ગણાય ત્યારે પણ લેખન ઝાઝેરા મંથન પછીનું નવનીત હોય છે. ભાષામાં કાવ્યનું અવતરણ સર્વ અર્થમાં ધન્ય પ્રસંગ બને છે, જો કવિને કાવ્ય સિદ્ધ થાય તો. એટલે જ કાવ્યની ખોજમાં વર્ષો અર્પનાર કવિજન સમાજને ઉપકારક લેખાય છે. કાવ્યવ્યાપાર માનવે વેઠેલ યાતનાઓમાં સહુથી નિર્દોષ વ્યાપાર ઠર્યો છે. એ એવો સોદો છે જેમાં બધી ચિંતા અને બધી ખોટ કવિને માથે, અને નફામાં રહ્યું તે સમાજને સમર્પિત.

ˈલહરીˈ આવા પ્રકારની ભેટ હોવાથી હું આદરપૂર્વક તેને સત્કારૂં છું. દૂર આફ્રિકામાં વસીને યોગક્ષેમની પ્રવૃત્તિમાં રચ્યા રહેવું પડે ત્યારે પણ સ્વભાવમાં હૈયાસંપત સાચવીને લેખન કરી રહેલા આ કવિમિત્રના સૌજન્યે મને ઋણી બનાવ્યો છે.

અમદાવાદ                                                        સં. ર. ભટ્ટ

૩-૭-૧૯૬૨

 

 

અનુક્રમ

અનુક્રમ નામ પાનું અનુક્રમ નામ પાનું
મનચકોર 3 ૧૮ બાળક 27
આશ્ચર્ય ૧૯ કવિ ૨૮
શરદની એક રાત્રી ૨૦ વિધિકાંકરા ૨૯
સંયોગભાવ ૨૧ હસ્તાક્ષર ૩૦
ત્રિરંગ ૨૨ ભૂલી પડેલી હંસીને ૩૧
અજંપો ૨૩ પહાડીના ફૂલને ૩૨
મન-મગતરૂં ૧૦ ૨૪ મારી કેડીમાં ૩૩
વિમુક્ત માનવી ૧૧ ૨૫ આરજૂ ૩૪
ઘેરી રહે તો ૧૨ ૨૬ મૃત્યુની ગાંઠ ૩૫
૧૦ જીવનમૃત્યુ ૧૩ ૨૭ ઝાકળ ૩૬
૧૧ કોણ? ૧૪ ૨૮ ઈશુનું સ્મિત ૩૭
૧૨ હા, નિશા ૧૫ ૨૯ શબ્દ હેં? ૩૯
૧૩ કૃષ્ણત્રયી ૧૬ ૩૦ પરિસંખ્યા ૪૦
૧૪ દારોગા ૨૨ ૩૧ કાલ ને આજ ૪૧
૧૫ એક નજરે ૨૪ ૩૨ પલ્લું ૪૨
૧૬ સ્પૃહા ૨૫ ૩૩ એક દર્શન ૪૩
૧૭ માનવતા ૨૬ ૩૪ દેહને ૪૪
૩૫ રોમેન્ટિસિઝમ ૪૫ ૬૪ ત્યાં ૯૦
૩૬ ખરી ગોળી છૂટે ૪૬ ૬૫ ગોકળ કાના ૯૧
૩૭ કષ્ટાતું સૌન્દર્ય ૪૮ ૬૬ ચન્દ્રમાન ૯૨
૩૮ લઈ લે આંખો ૪૯ ૬૭ શી યાત્રા ૯૪
૩૯ દીઠાં ૫૦ ૬૮ શ્રેયશત્રુ ૯૫
૪૦ ઘોડાલિયું ૫૧ ૬૯ હરિહંસ ૯૬
૪૧ સૌન્દર્ય ૫૨ ૭૦ અમે તો ૯૭
૪૨ પૂજારી ને પ્રભુ ૫૪ ૭૧ પારણું ૯૮
૪૩ તર્પણ ૫૫ ૭૨ સુખોદગમ ૯૯
૪૪ બંધન ૫૬ ૭૩ દુઃખોદગમ ૧૦૦
૪૫ મગફળી ૫૯ ૭૪ ખેડુત ૧૦૧
૪૬ હું + એ ૬૧ ૭૫ મધ્યમવર્ગ ૧૦૨
૪૭ કાશ્મીર ૬૨ ૭૬ શહેરી ૧૦૩
૪૮ આકર્ષણ ૬૬ ૭૭ ચાસ ૧૦૪
૪૯ પતનપ્રેમ ૬૭ ૭૮ કલાદર્શન ૧૦૫
૫૦ કાળ ૬૮ ૭૯ તો ઘણું ૧૦૬
૫૧ જૂનું નવું ૬૯ ૮૦ સંગતિ ૧૦૭
૫૨ આજ, સખી ૭૨ ૮૧ મજૂર ૧૦૮
૫૩ સ્મરણાંજલિ ૭૩ ૮૨ પુનરાવર્તન ૧૦૯
૫૪ અમદાવાદને ૭૫ ૮૩ અનુયાયી ૧૧૦
૫૫ કાળકોતરમાં ૭૭ ૮૪ મારા શહેરે ૧૧૪
૫૬ નોરતાં ૭૮ ૮૫ લાલ બત્તી ૧૧૫
૫૭ ગુરૂ શિષ્ય ૮૦ ૮૬ અગાહી ૧૧૬
૫૮ આકર્ષણ ૮૧ ૮૭ હાથને શું ૧૧૭
૫૯ લુસાકા ૮૩ ૮૮ નારિયેળી ૧૧૮
૬૦ ભોજન ૮૫ ૮૯ જાગૃતિ ૧૨૦
૬૧ સ્પુટનિકને ૮૬ ૯૦ પુરદેવતા ૧૨૧
૬૨ ૩૦ મી જાન્યુઆરી ૧૯૫૮ ૮૭ ૯૧ तद्तूरे तद्न्तिके ૧૨૫
૬૩ ખેલદિલી ૮૯ ૯૨ આવનજાવન ૧૪૪

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

મનચકોર

મનચકોર ! ક્યાં તું ફરે ?

તૃપ્તિ કાજે સ્થૂળ દેહની આતમ શીદને હરે ?

પ્રેમજ્યોતને પડખે મૂકી પંકમહીં ડગ ભરે ?

મનચકોર ! આ શું કરે ?

ભોજનથાળ ભર્યો હડસેલી સમણાંમાં કાં સરે ?

ગંગાજમના નીર તજી રેતીમાં કૂવા કરે ?

મનચકોર ! અવળું ફરે ?

વિશ્વાસફૂલેલી વિશ્વવાડીમાં શંકાસર્પથી ડરે ?

તુષાર ટીપે તરસ છીપશે ? શાને વલખાં કરે ?

મનચકોર ! શાંતા હરે ?

સ્નેહ છલોછલ સરોવર ભરિયું, મૃગજળ પૂંઠે મરે ?

તર્કતંતુની જાળ રચીને જાતે સપડાઈ મરે ?

મનચકોર ! પાછું ફરે ?

૧૮-૭-૫૨.

 

 

 

 

આશ્ચર્ય

આકાશ કેરી ધરતી તપાવી,

શુક્રર્ષિ નંદી હળિયે નિયોજી,

તેજોન્ન વાવે વર રોજ ખેડી…

નીંદી કરે તે ય મઘામજૂર,

આછોરતું ને મસ તૂલ ફુલ્લ…

પેખી પ્રમોદે મુનિ નેત્ર ઢાળી,

હસંત ગાંડું ચિર કાળ, કન્યા,

ચારી જતી ત્યાં મૃગલું નિરાંતે…

૬-૭-૫૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

શરદની એક રાત્રી

સજી શ્વેત સાડી સરી શ્યામરંગી,

નભે વાદળી તે રસી વાડકાંટા,

ભળી ચંદ્રમાં, જ્યાં અબોલા રસંતું,

હતું મોલ ઓઠે કૃષિપ્રીતયુગ્મ…

રમે બાળ શેˈરી, શરીરે સફેદ,

ખરી તેમ તારા ય છૂટા પડેલ.

નવોઢા સુચંપી કરી સાસુકેરી,

જતાં નાથ પાસે થઈ દેર તેથી,

ગયો નિંદરુંમાં લપેટાઈ તેને,

જગાડંત પ્રેમે ભરી ચીમટીને…

મને જાગતાને જગાડી ય તેમ,

નિશા એક આવી જતી શારદી રૈ…

૬-૨-૫૫.

 

 

 

 

 

સંયોગભાવ

આછું કેવું હસે છે, શશિયર રવિનું તેજ પામી હસે ને !

અંગાંગે યજ્ઞ યોજી, ધવલ કિરણનો પ્રાણ હોંશે પખાળી…

શાતા સંભાવ્ય ઢોળી, અકલિત ઉરની માંડવીમાં સુવાડી,

મારૂં હૈયું રસે છે, સતત અનિલ જે ગોષ્ઠિદા પુષ્પ ચાહે…

શુકલા રાત્રી ઉતારી સ્વજનસુખ વડાં વસ્ત્ર તારાજડેલાં,

ગાળી વર્ષા વહાવી અનિમિષ નયને રૂપ ચૂમંત તારૂં…

ઘેલી સંયોગદાત્રી રજનિરતિભલી આપણી લગ્નકુંજે,

કેવું ચાહે પ્રભાત શતદલ સબળું રોપવા, શારદા ! તું ?

૩૦-૧૨-૫૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ત્રિરંગ

સહું સતત બાળતા પ્રખર વાયરા ગ્રીષ્મના,

વિદગ્ધ ઉરપદ્મના રસપરાગને શોષતા…

તણાય અતિ વૃષ્ટિમાં નવલ અંકુરાદર્શ સૌ,

નવાણસહ હું ધરું ગગનકાલિમા અંતરે…

તળાવ મુજ બુદ્ધિનું મલિનતા ઉઘાડી કરી,

ગ્રહે શરદ સાથમાં અવનિકીટના બિંબને…

સદોષ હિમકાળમાં પ્રણયનીર થીજી જતાં,

બચેલ હરિયાળી તે ધવલતા અકારી ધરે…

અને શિશિર ડારતી અડગ ઊર્મિઓ તે છતાં,

વહું જિવિતભાર કાં વજનમાં વધે જાય જે ?

કહું, શરમ આવતી તદપિ ? આટલી ખેવના ː

વસંતરસ માહરે વહવવા થવું કોકિલા…

(૨) વસંતરસ માહરે વહવવા થવું કોકિલા…

ન શક્ય યદિ એ બને, તદપિ ના બનું ગ્રીષ્મ હું…

પિડાય ધરણી બધી પ્રબળ ઝાળમાં વેરની,

ઉમેરણ ન હું કરું શરણકુંજને બાળવા…

વિષૈલ જગજીભને ઉરસુધારસે સીંચવા,

બનું સફળ તો ભલે, વિષમ વાત ના ઉચ્ચરું…

ધરી જગત સામને ગણિત આત્મસૌન્દર્યનું,

ન વા શિવ સુભાવના જનનનો બનું જ્યોતિષી…

નહીં નયન આકળાં અધિક ઓશિયાળાં કરું,

ન તો વ્યથિત વિશ્વને વ્યથિત ભાર મારે કરું…

થવું પ્રણયપંથનું કુસુમ, કંટકો તીક્ષ્ણ ના,

ઉરે, જગત સુન્દરોત્તર બને, ભરી ઝંખના…

(૩) ઉરે, જગત સુન્દરોત્તર બને, ભરી ઝંખના,

કશુંક વિપરીત હાં, હ્રદયખેતરે જો રહે…

ઉબાણ મસ ખેડવું, અધિક ક્ષારને એહના,

ઉભાણ સડવા દઈ ઉર મહીં જ સૌ દાટવું…

થશે મધુર મોલ શો શિવતણા રસે ઓપતો,

સદા મનુજ માત્રને ધવલ પંથ નિર્દેશતો !

હતાં સકલ લોક જે પ્રથમ પેખતાં વ્યંગમાં,

હવે નિજ કરાંગુલી મુખમહીં ગ્રહી ન્યાળશે…

વળી, સભર આગ્રહે ધન બધું મને વ્હેંચતો,

લહી કવણ ભાવથી મન મહીં ભલા બોધશે !

પરંતુ વિધિ ! ના ગમે અગર આ ય તો એહવું,

દઈ મરણ રાચજે જિવિતથી ચડે સોગણું…   ૮-૧૦-૫૩.

અજંપો

આશા શોધે સુખ હૈયાસાગરમાં,

મનની મીઠાશ હાથ નાˈવી જી રે…

સ્વાતિના મોતીને શોધે સાગરમાં,

મોટાં મોજાં ઉથલાવી જી રે…

ઢાળેલી છીપલીમાં સૂતેલી વેદના,

ઉડીને ચિત્તડે ચોંટી જી રે…

ફેડી ફીટે ન એવી વિરહની વેદના,

રૂંધીને કંઠ નેન ચૂતી જી રે…

તનના તરંગને મનના ઉમંગને,

વીંખીપીંખીને વિષ વામે જી રે…

ઘેલી આ જોવનાઈ કરી અપંગ ને,

વામણી વિરાટ બની ઘૂમે જી રે…

આતમના અજવાળે આંજીને વેદના,

હૈયામાં ઠાલવું ચેતના જી રે…

વાधे ઝાઝી તેમ અંતરની ખેવના,

જાગે મિલન કેરી ઝંખના જી રે…

૧૯-૫-૫૪.

 

૧૦

મન – મગતરું

છંછેડેલા મણિધર સમું ઓકતું ઝેર શાને,

નાનું શું આ મન-મગતરું માનવીનું સદાય ?

ના કોˈ છેડે તદપિ ? ઉરથી વ્યાપતી પ્રીત રૂંધી,

દેવા ગુસ્સો અતિ વિવશ થૈ આમ ખાલી કરે છે ?

તો નક્કી છે વિજય ઉરનો તેટલો ભવ્ય સદ્ય…

૩૦-૮-૫૩.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૧

વિમુક્ત માનવી

ઉષોદય સુકાળની ગણતરીતણો જ્યારથી

થયો, મનુજ ઝૂઝતો રિપુવિમુક્ત થૈ મહાલવા…

હણી હ્રદયસત્ત્વને, રૂધિરઆજ્ય હોમ્યે જતાં,

અનંત વરસો પછી ˮ રિપુ અઠંગ છે માનવી…

સ્વયં નિજ જમાતનો,ˮ સમજ આટલી ઊતરી !

હજી સમય કેટલો વિફલ ઝૂરવું મુક્તિને ?

ચઢી, નિસરણીવડે વિમલ આત્મની, જાતથી,

ઘણા ઉપર ને પછી મલિન લોભઈર્ષ્યા-જડી…

કમાન કડવીતણો કડડ તોડતો સેતુ તે,

વિમુક્ત બસ માનવી, અવર સર્વ બંદી-જનો…

૩૦-૬-૫૪.

૧૨

ઘેરી રહે તો

શકે ન જીવી જન વર્તમાને,

ધારેલ રીતે, ન ભવિષ્ય ખેડે.

વિચાર ભૂતોસમ ભૂતકેરા,

ઘેરી રહે જો મનને સદાય…

૨-૭-૫૪.

૧૩

જીવનમૃત્યુ

મસ્તિષ્કે જે યુદ્ધ જામે ક્ષણાર્ધ,

ઊર્મિપ્રોર્યું શ્રેયનું કલ્પનોત્થ.

લાધે ત્યારે જે અજંપો અદીર્ઘ,

ને આનંદે પ્રાણપાંખો જરાક.

ત્યારે જીવ્યા તેટલી જિંદગાની,

બાકી તો સૌ મોત જીવ્યા કરે છે…

૨૦-૧૦-૫૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૪

કોણ ?

સૂતાં સંધ્યા, ચોથનો ચન્દ્રમા ને,

પારેવાં સૌ, કોણ જાગે હજી છે ?

સ્વપ્નાં કેરી સૃષ્ટિમાં સ્વાતિ સાથે,

હાથાબેલી માણવી રાત આખી.

તેવો લ્હાવો છોડનારો અભાગી,

આકાશે તે કોણ તાકી રહે છે ?

પૃથ્વી કેરી રસસરિતને તીર ઊભો છતાં ય,

હૈયાઘાવો ગગનસરમાં કોણ ધોવા ચહે છે ?

શ્રદ્ધા છાંડી વનિ પરના ન્યાયના આસનેથી,

તારા ભોમે નિજ વિતકની કોણ ગાથા રડે છે ?

રાત્રી અંતે છે કશું ના બનેલું,

એવી રીતે કોણ ઉલ્લાસઘેલો.

દાબીને સૌ દર્દ ચીત્કાર, ડૂબે,

સૂર્યોત્સાહે કાર્ય અર્ધાં રહેલે ?

કોણે એનું ચિત્ત આવું ઘડીને,

શાને, કેવો વિશ્વવિશ્રમ્ભ યોજ્યો ?

૨૮-૧૧-૫૪.

 

૧૫

હા, નિશા

કરૂં સ્મરણ તાહરૂં સતત, શર્વરી શામળી !

ન તે તિમિરમાં બધાં દિવસપાપને ભારવા.

ન વા શ્રમ શરીરનો શયનમાં વહી શામવા,

નહીં વિષયની મઝા તવ કને સરી માણવી…

ન રૂદ્ર તવ રૂપથી, ભયકરા ! ડરૂં હું જરી,

કદી અરવ નાદથી ભડકતો નથી તાહરા.

ચહું ન લવ સાધના તવ કુતત્ત્વની હ્રેયના,

ગ્રહી શરણ તાહરૂં મલિનતા ન સંતાડવી.

સદા સ્મિત મુખે ધરી ફલદશા વહું કર્મની,

રહું સબળ ઉદ્યમી વિષયવાસના ત્યાગવા.

ન બીક પરવા કશી તિમિરતેજની કારમા,

ન દીન પણ હું, રખે સદય નેત્રથી દર્શતી.

અદીઠ રવિપુંજની કિરણરેખ કોˈ લાધશે,

લહી, સ્તવન આદરૂં સુભગ શાન્તિદા, ઓ નિશા !

૧૯-૬-૫૪.

 

 

 

૧૬

કૃષ્ણત્રયી

શ્રીકૃષ્ણ રાણીસહ એક રાત્રે,

સૂતેલાˈતા દ્વારિકામાં પ્રમોદે,

ત્યાં શબ્દ આવ્યો ˮ પ્રિય રાધિકા, ઓ !

ઓ રાધિકા રે ! વ્રજની નિવાસી ! ˮ

નિદ્રા નાઠી. સર્વ ઊઠ્યાં. જગાડ્યા,

પાસે આવી પ્રેમથી નાથને ય,

રાણીઓએ.

છતાં ˮ ના થયું છે કશું,ˮ એમ બોલી,

ખરો ભાવ ઢાંક્યો. ગયા તુર્ત ઊંઘી,

જગાડી મહેચ્છા ઘટસ્ફોટકેરી,

બધાં ય રાણી ઉરમાં સમાન.

કરી આમ ચર્ચા સવારે બધી એ ː

૧ લી રાણી — ˮ ક્યમ સહન થવું આ ? ક્યાં લગી આમ રˈશે ?ˮ

૨ જી રાણી — ˮ સકલ કુલવડેરી, રૂપ ને શીલપૂર્ણા,

વહુઅર સજવે છે મ્હેલ, તો યે ન જાણે,

નટવર નવ છોડે નામ રાધાતણું કાં ?ˮ

૩ જી રાણી — ˮ નિદ્રામહીં સ્મરણ જે રમણીતણું છે,

ચાલ્યા કરે, અવલ કાં નવ હોય રૂપે !ˮ

૪ થી રાણી — ˮ શ્રી પ્રાણનાથ સમરે પણ જે પુકારે,

તે શીલરૂપમય રે ! નહિ આપણે કે ?

બધી– ˮ સવારે પૂછશું આ સૌ રોહિણીમાતને નકી.ˮ

સવારે ના,

બપોરે ના ફાવ્યું પ્રિયતમતણાં કાર્ય કરવે.

જરી સંધ્યા પ્હેલાં સકલ મહિષી આતુર મુખે,

ગઈ માતા પાસે,

ધીરેથી ઘનરાધિકા મિલનનો વૃત્તાન્ત છે છેડિયો.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

પ્રાર્થનાની કળા – ૧

કોઈને પ્રશ્ન થશે કે પ્રાર્થનાની તે વળી કલા હોઈ શકે ?

હા, પ્રાર્થનાની કલા પણ છે ને એનું આગવું વિજ્ઞાન પણ છે.

જેઓ જીવનમાં પ્રાર્થનાના મહત્ત્વને સમજીને તેનો ઉપયોગ કરે છે તેમના માટે જીવન સરળ, સુંદર ને આનંદમય બની જાય છે.

શ્રી અરવિંદ કહેતાː’તમારા દૈનિક જીવનમાં પ્રાર્થનાનો આશ્રય ના લીધો હોય તો એક મહાન લાભથી વંચિત રહી ગયા છો એમ માનજો. આ દિવ્ય માધ્યમ દ્વારા એક પળમાં જ પરિવર્તનના પ્રકાશિત પથ ઉપર તમે આવી જાઓ છો.’

જીવનમાં સુભગ પરિવર્તન કોને ના ગમે? વત્તેઓછે અંશે અંધકારમાં અટવાતા માણસને પ્રકાશની જરૂર હોય છે જ. પ્રાર્થના એ પ્રકાશ પૂરો પાડે છે.

શ્રદ્ધાની શક્તિઃ વિશ્વનાં રહસ્યો વિશે અજબ પુસ્તક લખનારા સર જેમ્સ જીન્સે બ્રહ્માંડના સંચાલન પાછળ રહેલી દિવ્ય શક્તિ, શ્રદ્ધા ને પ્રાર્થનાની તાકાત વિશે મહત્વના વિધાન કરેલાં.

એક વૈજ્ઞાનિક કહેઃ ‘તમારા જેવા ટોચની પ્રતિષ્ઠાવાળા વૈજ્ઞાનિક આવાં હિંમતભર્યાં વિધાન કરે એ જરા આશ્ચર્ય જેવું લાગે છે.’

‘શ્રદ્ધાની આ મહાન શક્તિ વિશે શબ્દો જડતા નથી. વધુ શું કહું ? ‘

‘ખરેખર ? ‘

‘હા. શ્રદ્ધાવાનના હાથમાં અસીમ શક્તિઓ આવી જાય છે. શ્રદ્ધાનું, અંતરનું, આત્માનું, ભાવનું, પ્રાર્થનાનું, એક અજબ બળ હોય છે.’

‘આ તો નવી વાત છે.’

પ્રાર્થનાની કળા – ૨

‘ના. ચિરપુરાતન છે. તમને કોઈ અનુભવ નથી. માટે નવી લાગે છે.’

સર જીન્સના જેવો જ અનુભવ ડૉ. ભાભાનો હતો.

વિખ્યાત ફિલસૂફ કેન્ટ પણ એમ જ માનતા.

વિશ્વના મહાનતમ વૈજ્ઞાનિકોમાંના એક આઈન્સ્ટાઈન પરમ શક્તિમાં શ્રદ્ધા રાખતા હતા. એ નિયમિત પ્રાર્થના કરવાના આગ્રહી હતા.

મહાત્મા ગાંધીનો પ્રાર્થનાપ્રેમ તો જગતભરમાં જાણીતો છે, વિશ્વભરમાં વિખ્યાત છે.

અબ્રાહામ લિંકન પ્રાર્થનામાર્ગના પ્રવાસી હતા.

સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ પ્રાર્થનામાં અપાર રૂચી લેતા.

આવાં તો અનેક ઉદાહરણ મળી આવે. પ્રાર્થના એટલે કોઈ ઘેલા અને ભાવુક માણસોની ભ્રમાત્મક પ્રવૃત્તિ છે એમ નથી માનવાનું.

વિશ્વના અનેક મહાન પુરૂષો પ્રાર્થનામાં રસ લેતા આવ્યા છે.

ચૈતન્ય ચમત્કારઃ આ પ્રવૃત્તિ મહાન માણસો માટે જ છે એવું નથી. સામાન્યમાં સામાન્ય માણસથી શરૂ કરીને શ્રેષ્ઠ કક્ષાની વ્યક્તિઓના પ્રાર્થનાપ્રેમનાં અસંખ્ય ઉદાહરણ નોંધાયેલાં છે. પ્રાચીન સમયમાં ધ્રુવ, પ્રહ્લાદ, માર્કંડેય, વિભીષણ, કુન્તા, દ્રૌપદી, જિસસ, મોહમ્મદ, અષો જરથુસ્ત્રો, એલીજાહ ને એવાં તો અસંખ્ય વિભૂતિઉદાહરણ જોવા મળે છે.

આધુનિક સમયમાં પણ એવાં ઉદાહરણ આપણી આસપાસમાંથી મળી આવી શકે.

એવાં અસંખ્ય ઉદાહરણમાંથી માત્ર એક જ ઉદાહરણ જોઈએ.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩

આનંદાશ્રમવાળા સ્વામી રામદાસ ભારતની તીર્થયાત્રા દરમ્યાન ભગવાનને શરણે સંપૂર્ણતયા સમર્પિત થવાના સંકલ્પ સાથે વિચરતા હતા. એકવાર એમની પાસે પૈસોય નહીં કે ખાવાની સુવિધા પણ નહીં. શેતાન મન દલીલ કરવા માંડ્યું કે બરાબર બાર વાગે જો કોઈ ખાવાનું લઈને આવે તો ભગવાન અને શક્તિ બેય સાચાં.

રામદાસજીએ મનને પટાવીને બેસાડ્યું ને પોતે પણ એક અંધારી ગુફામાં જઈને બેસી ગયા. બરાબર બારને ટકોરે કોઈ ભોજનની થાળી મૂકીને ચાલ્યું ગયું.

આવં તો અનેક ઉદાહરણ એમના ને અન્યના જીવનમાંથી મળી શકે છે.

પ્રાર્થના એક દિવ્ય સીડી છે, જેના દ્વારા આત્મા પરમાત્મા સાથે જોડાય છે અને જીવને પરમની શક્તિનો લાભ મળવા માંડે છે.

વિશ્વવ્યાપી બળઃ તિબેટી લામા તીંગ-ચી એક વાર ગુફામાંથી બહાર આવતા હતા. દ્વાર પર ઊભેલા શિષ્યે પૂછ્યુઃ ˈઆ વખતે તો ચાલીસ દિવસે બહાર પધાર્યા!ˈ

ˈહા, હું આકાશને અડતો હતો ને પાતાળને હલાવતો હતો.ˈ

ˈના સમજાયું, ગુરૂદેવ!ˈ

ˈહું પ્રાર્થના કરતો હતો. મને અજબ મજા આવી ગઈ.ˈ

પ્રાર્થના આકાશને સ્પર્શી શકે ને પાતાળને હલાવી શકે છે એવો અનુભવીઓનો મત છે.

આ મત ગમેતેમ વાતોમાંથી નહીં, પણ પ્રાર્થનાના પ્રત્યક્ષ પરિચયમાંથી પ્રગટેલી છે.

પણ એવા અનુભવ માટે કોઈ તૈયાર હોય છે? આકાશપાતાળને હલાવવાની વાત જવા દો, માણસને પોતાનું હ્રદય હલાવતાં જ નથી આવડતું

પ્રાર્થનાની કળા – ૪

તેનું શું! ત્રીસ-ચાલીસ દિવસની વાત દૂર રહી, એટલી સેકન્ડ માટે પણ મનોવૃત્તિ પ્રાર્થનાલીન બને તોય ઘણું છે.

ˈતમે પ્રાર્થના વિષે શું માનો છો?ˈ નેપાળી મહાત્મા ભોલેરામને યાત્રિકોએ પૂછ્યું.

ˈએનો કોઈ નિયમ નથી એ જ નિયમ.ˈ

ˈતોપણ?ˈ

ˈપ્રાર્થના બાળકના રૂદન જેવી તાત્કાલિક અને સરળ, આંસુના જેવી સ્પષ્ટ અભિવ્યક્તિવાળી, હ્રદયવેદના જેવી ગુપ્ત, વિજઝબકારા જેવી ત્વરિત, વંટોળ જેવી સબળ પ્રેમ જેવી અસરકારક અને સંતોના હ્રદય જેવી દિવ્ય હોય છે. પછી હું શા નિયમ બતાવું?ˈ

તોપણ પ્રાર્થનાપંથે પહેલાં પહેલાં ભરનારને થોડા નિયમો તો જોઈશે જ.

સમજણના એવા દીવા માર્ગદર્શક સ્થંભો ઉપર ગોઠવ્યા હશે તો રસ્તો સરળ થશે.

પ્રભુનું વરદાનઃ ˈમને પ્રાર્થનાની કળા સમજાવો.ˈ

રામકૃષ્ણ પરમહંસને એક વાર રાખાલે વિનંતિ કરી.

ˈએમાં શું સમજાવવાનું હતું? ખૂબ જ ભાવથી પ્રભુના વરદાનનો ઉપયોગ કરવાનું રાખવું.ˈ

ˈકયું વરદાન?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૫

ˈપ્રાર્થનાનું. એનાથી આગળનો રાહ પ્રકાશિત થઈ જશે.ˈ

પ્રાર્થના પ્રભુનું વરદાન છે એટલું પણ સમજી લેવામાં આવે તો આગળનો રસ્તો ખરેખર પ્રકાશિત થઈ જાય. અહીં આપણને બાઈબલની પેલી પ્રાર્થના યાદ આવે છેઃ

ˈહે પ્રભુ!­ અમને પ્રાર્થના કરતાં શીખવો.ˈ જો એક આ પ્રાર્થના કરતાં પણ આવડી જાય તોય ધન્ય બની જઈએ. આપનામાં આ ભાવ જાગે તોય ક્યાંથી?

દરેક શક્તિને માધ્યમ જોઈએ છે. જેમ તાંબાના તારમાંથી વિદ્યુત્શક્તિ ઝડપથી વહે છે તેમ, ભાવભર્યાં હ્રદયોમાં પ્રાર્થનાબળ ઝડપથી પ્રવાહમાન થાય છે એ સમજી શકાય છે.

શ્રદ્ધાભર્યું હ્રદય પ્રાર્થનાનું ઉત્તમ વાહક બની રહે છે. આ વિશ્વમાં કોઈ મહાન શક્તિ છે. એને આપણામાં રસ છે, પ્રાર્થના દ્વારા એનો એ રસ વધારી શકાય છે, આપણી પ્રાર્થના સફળ થઈ શકે છે-વગેરે સમજણ આવી ગઈ હોય તો આ માર્ગે યાત્રા કરવાનું વધુ સરળ બને છે.

ભાવ મહત્ત્વનોઃ એક ગામમાં નવા પૂજારી આવ્યા. એમણે મંદિરમાં પ્રાર્થના દાખલ કરી. એ દર પૂનમે ને અગીયારશે બીજા માણસો પાસે પ્રાર્થના કરાવતા.

એમાં એક અભણ ખેડૂતનો વારો આવ્યો.

એ કહેઃ ˈહું તમારા જેવા વેદવાન નથી. મારી પરાથનામાં શાં ઠેકાણાં હોય?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૬

એને પૂજારીજીએ આપેલો જવાબ જોવા જેવો છેઃ ˈવિદ્વાનની પ્રાર્થના લોકો ઉપર પ્રભાવ પાડે, પણ સરળ હ્રદયની સાદી પ્રાર્થના પ્રભુને સ્પર્શી જાય છે. આપણે શબ્દો સાથે નહીં, ભાવોની સાથે કામ છે.ˈ

સાચી પ્રાર્થનાને શબ્દો સાથે કંઈ જ લેવાદેવા નથી હોતી. અંતરના ભાવ જ એમાં મહત્વના હોય છે. પરમ શક્તિને એમનો જ સ્પર્શ થાય. પોકળ શબ્દો હવામાં ઊડી જાય.

એક સંત કહેઃ ˈઆપણે પ્રાર્થના કરીએ છીએ એ વાત સાચી. પણ સાચી પ્રાર્થના કરીએ છીએ ખરા કે?ˈ

બહુ સમજવા જેવી વાત છે. પેલા પોપટની જેમ પ્રાર્થનાના શબ્દો રટી જવા, ટેપ ચલાવી જવી એ એક વાત છે અને અંતરના ભાવ જગાવવા એ બીજી જ વાત છે.

પરમાત્માને પ્રાર્થનાની લંબાઈમાં નહીં, સચ્ચાઈમાં રસ છે, ઊંડાણમાં રસ છે. એને શબ્દશુદ્ધિમાં નહીં, હ્રદયશુદ્ધિમાં, દિવ્ય બુદ્ધિમાં રસ છે. આપણે ભલે જગતને પ્રભાવિત કરી શકીએ, પ્રભુને પ્રભાવિત કરવાના કીમિયા જુદા છે.

સનાતન શક્તિઃ ગુરૂદેવ ટાગોરે શાન્તિનિકેતનના પ્રારંભમાં પ્રાર્થનાનો અટલ આગ્રહ રાખ્યો હતો. નીના નામની એક અંગ્રેજ વિદ્યાર્થિની કહેઃ ˈઆ તો એક નવી જ વાત કહેવાય.ˈ

ˈતું પ્રાર્થનાને નવી વાત કહે છે?ˈ

ˈહા. આ વળી શું?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૭

ˈજો, એ માનવઆત્માના આદિજન્મ સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિ છે. આપણા માટે એ નવી વાત હોય એમ બને. પ્રાર્થનાની શક્તિ સનાતન છે. એની વાત નવી નથી. આપણો પરિચય નવો ગણાય એટલું જ.ˈ

ગુરૂદેવની આ વાત તદ્દન સાચી છે. વિશ્વના સહુથી પુરાતન સાહિત્ય ગણાતા વેદમાં ગાયત્રીમંત્ર આવે છે. એમાં જે દિવ્ય તેજની પ્રાપ્તિની ઊંડી અભિપ્સા છે એ પ્રાર્થના જ છે. પોતાની પ્રજ્ઞાને દિવ્ય તેજથી રસી દેવાની ઝંખનાની અભિવ્યક્તિમાં આત્માની તેજભાવના જ પ્રતિબિંબિત થાય છે.

વેદોમાં આવી તો અસંખ્ય ઋચાઓ મળે છે, જે મૂળગત રીતે પ્રાર્થનાઓ જ છે. ઉત્તર કાશીવાળા દિવ્યેન્દ્ર સ્વામીએ આવી વેદોક્ત પ્રાર્થનાઓનું સુંદર સંકલન બહાર પાડેલું.

એમના કહેવા મુજબ ˈવેદોમાં આપેલી પ્રાર્થનાઓમાં માનવજાતનો એવો એક પણ પ્રશ્ન નથી જેનો જવાબ ના મળી શકે.ˈ

ઉપનિષદની ˈतमसो मा ज्योतिगमयˈ વિશ્વની ઉત્તમ પ્રાર્થનાઓમાંની એક છે. આખા જગતનો કોઈ ધર્મ એનો અનાદર ના કરી શકે. સાવ નાસ્તિક માણસને પણ આ પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કરવો પડે એવી ઉત્કૃષ્ટ કોટિની એ પ્રાર્થના છે. અજ્ઞાન, અંધકાર અને મૃત્યુમાંથી જ્ઞાન, પ્રકાશ અને જીવન તરફ જવાની ઊંડી અભીપ્સા કોને ના હોય?

થોડાં વર્ષ અગાઉ મુંબઈમાં બાંદ્રા પાસેના દરિયાકિનારે આવેલા અદ્ભૂત પ્રાર્થનાલયમાં જ્યુલિયાના નામના એક સાધિકાબહેનને મળવાની તક મળી હતી.

એમણે બાઈબલમાં આવતી પ્રાર્થનાઓ વિશે થોડા જ સમયમાં એટલી માહિતી આપી કે અમે લોકો ચકિત થઈ ગયેલાં.

પ્રાર્થનાની કળા – ૮

કુરાનમાં પણ સુંદર પ્રાર્થનાઓ મળી આવે છે. અવેસ્તામાં પણ વેદોનીજેમ સુંદર પ્રાર્થનાના ભંડાર છે. બહાઈ ધર્મની પ્રાર્થનાઓ જોવા જેવી છે. અમેરિકાના મૂળ રહેવાસી રેડ ઈન્ડિયનોની પ્રાર્થનાઓ પણ અનોખી હોય છે. વિશ્વનું એ કે ધર્મશાસ્ત્ર એવું નથી, જેમાં પ્રાર્થના જોવા ના મળે. આ ઉપરથી ખ્યાલ આવે છે કે પ્રાર્થના એક સનાતન તત્ત્વ છે. આનું એક કારણ છે. ધર્મનું અસ્તિત્વ છે માનવીના ઉત્થાન માટે. પ્રાર્થના એમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે. પછી એનો ઉલ્લેખ ના હોય એમ બને જ શી રીતે?

આત્માનો અવાજઃ પરમહંસ યોગાનંદ કહેતાઃ ˈપ્રાર્થના વિશ્વનું મહત્તમ બળ છે. જગતના તમામ ધર્મોએ આ બળને પુરસ્કાર્યું છે. આજના માનવ માટે પણ એ મોટામાં મોટું બળ બની શકે છે.ˈ

વિખ્યાત કવિ ટેનીસન કહેતાઃ ˈઆ જગત કલ્પી શકે છે એના કરતાં ઘણીઘણી વધારે વસ્તુઓ પ્રાર્થના દ્વારા શક્ય બને છે.ˈ

આનંદમયી માના મતે ˈપ્રાર્થના જીવનનું પરમોદ્ધારક બળ છે. એનો ઉપયોગ કરવામાં માણસનું કલ્યાણ છે.ˈ

આટલા બધા માણસો ખોટા ન હોઈ શકે. અહીં તો આપણે ગણતરીનાં જ નામનો ઉલ્લેખ કરીએ છીએ. પણ આ સૂચિમાં હજારોં નહીં, લાખો નામ ઉમેરી શકાય તેમ છે.

જીવનલક્ષી સર્જનો દ્વારા અસંખ્ય લોકોનું જીવનપરિવર્તન કરનાર ડૉ. ડેલ કાર્નેગી પ્રાર્થનાના જબરા આગ્રહી હતા.

એક સહાયક એમને પૂછેઃ ˈઅમારા માટે પ્રાર્થના કરવાનું શા માટે ફરજિઆત છે?ˈ

ˈ એટલા માટે કે તમને પ્રાર્થનાની શક્તિનો ખ્યાલ આવે.ˈˈપ્રાર્થના સફળ થાય ખરી?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૯

ˈકેમ ના થાય? સાચા હ્રદયની પ્રાર્થના સફળ થાય જ થાય. અનેક જણનો ને મારો એવો અનુભવ છે કે પ્રભુ આત્માનો અવાજ સાંભળે છે જ. તમારે એ અનુભવ મેળવવો હોય તો એ પ્રાર્થનાથી જ થઈ શકશે.ˈ

આ તો સીધી વાત છે. પ્રાર્થનાનું બળ સાચું છે કે નહીં એ માપવા માટે પણ એનો પ્રયોગ કરવો પડશે. ખાલી વાંચીને બેસી રહ્યે નહીં પાલવે.

પ્રભુ પધાર્યા!: કુરૂક્ષેત્રનું મેદાન. અનેક પ્રશ્નોથી પીડાતો અર્જુન સંઘર્ષના સાગરમાં ગોથાં ખાઈ રહ્યો છે. ભગવાનની સામે એ પાર વગરના પ્રશ્નો મૂકે છે, આશંકાઓ ઠાલવે છે.

ˈપ્રભુ ! મને ટૂંકમાં બતાવો કે મારે શું કરવું?ˈ

પ્રભુનો આદેશ છે કે ˈમારામાં મનવાળો થા.ˈ આ આદેશ બહુ સૂચક છે.

મન સંસારવ્યવહારની ચિંતાઓમાં જ ભટક્યા કરતું હોય ત્યારે પરમ શક્તિ સાથે સંપર્ક સાધવાનું બહુ મુશ્કેલ બની જાય છે.

એક સુંદર જાપાની કાવ્યનો અનુવાદ વાંચવાની તક મળી હતી.

એક મલમલનો પરદો છે. એની એક બાજુ માનવી છે, સામી બાજુ ભગવાન છે.

એણે હમણાં જ પ્રાર્થના પૂરી કરીને આંખો ઉઘાડી છે.

હોઠ ઉપર છેલ્લા શબ્દો છેઃ ˈઆવો પ્રભુ… પધારો પ્રભુ… મને સાંભળો પ્રભુ…ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૦

ˈજો હું આવી ગયો. ˈસામેથી જવાબ આવે છે.

ˈઅરે, આપ પધાર્યા છો?ˈ

ˈતારા બોલાવ્યા પહેલાં હું આવીશ, તારી પ્રાર્થના પહેલાં હું જવાબ આપીશ, એમ મેં તને નહોતું કહ્યું? હવે તો તને બરાબર પ્રતીતિ થઈ ને?ˈ

સંસારના વ્યવહારમાં ડૂબેલાઓને આટલે ગજે જવાની વેળા ભાગ્યે જ આવે. આપણને રસ છે આપણા પ્રશ્નોના ઉકેલમાં, આપણી માગણીઓમાં. આપણને જોઈએ છે સુખ, શાંતિ, આનંદ અને સમૃદ્ધિ; તો કોઈ માગે છે પ્રારણા અને પ્રકાશ.

ˈમારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ.ˈ-એ મોટા ભાગની પ્રાર્થનાઓનો સાર હોય છે. પણ કોઈ પ્રભુને એમ નથી કહેતું કે ˈતારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ!ˈ જોકે એમ કહેવામાં ગેરલાભ નથી જ હોતો. પણ નાનકડું મન એટલો ઉદાર દ્રષ્ટિકોણ અપનાવી શકે જ શી રીતે?

એને એ રીતે કેળવવા માટે પણ પ્રાર્થના કરવી પડે!

શ્રદ્ધા અને સમર્પણ­ː ખલીલ જિબ્રાને અલ્ મુસ્તફા નામના એક મહાન પાત્રનું સર્જન કર્યું છે. વિશ્વસાહિત્યમાં અને ફિલસૂફીમાં આ અલ્ મુસ્તફા અમર બની ગયા છે.

એમને એક શિષ્યા પૂછે છેઃ ˈ… અને ગુરૂદેવ, અમને પ્રાર્થના વિશે કહો.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૧

ˈજો હું આવી ગયો. ˈસામેથી જવાબ આવે છે.

ˈઅરે, આપ પધાર્યા છો?ˈ

ˈતારા બોલાવ્યા પહેલાં હું આવીશ, તારી પ્રાર્થના પહેલાં હું જવાબ આપીશ, એમ મેં તને નહોતું કહ્યું? હવે તો તને બરાબર પ્રતીતિ થઈ ને?ˈ

સંસારના વ્યવહારમાં ડૂબેલાઓને આટલે ગજે જવાની વેળા ભાગ્યે જ આવે. આપણને રસ છે આપણા પ્રશ્નોના ઉકેલમાં, આપણી માગણીઓમાં. આપણને જોઈએ છે સુખઘ, શાંતિ, આનંદ અને સમૃદ્ધિ; તો કોઈ માગે છે પ્રેરણા અને પ્રકાશ.

ˈમારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ.ˈ – એ મોટા ભાગની પ્રાર્થનાઓનો સાર હોય છે. પણ કોઈ પ્રભુને એમ નથી કહેતું કે ˈતારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ!ˈ જોકે એમ કહેવામાં ગેરલાભ નથી જ હોતો. પણ નાનકડું મન એટલો ઉદાર દ્રષ્ટિકોણ અપનાવી શકે જ શી રીતે?

એને એ રીતે કેળવવા માટે પણ પ્રાર્થના કરવી પડે!

શ્રદ્ધા અને સમર્પણઃ ખલીલ જિબ્રાને અલ્ મુસ્તફા નામના એક મહાન પાત્રનું સર્જન કર્યું છે. વિશ્વસાહિત્યમાં અને ફિલસૂફીમાં આ અલ્ મુસ્તફા અમર બની ગયા છે.

એમને એક શિષ્ય પૂછે છેઃ ˈ… અને ગુરૂદેવ, અમને પ્રાર્થના વિશે કહો.ˈ

ˈતમે શ્રદ્ધા વિશે જાણી લેશો તો પ્રાર્થના વિશે જાણવાની કોઈ જરૂર નહીં રહે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૨

પછી એ પ્રાર્થના અને શ્રદ્ધા બન્ને વિશે સુંદર વાર્તાલાપ કરે છે. પણ એમનો મૂળ મુદ્દો એ કે જેના અંતરમાં શ્રદ્ધા અને સમર્પણની એક બેલડી છે.

હિન્દીનાં જાણીતાં કવયિત્રી મહાદેવી વર્મા પાસે એક સાધિકાએ માર્ગદર્શન માટે વિનંતિ કરેલી.

ˈશું માર્ગદર્શન જોઈએ છે?ˈ મહાદેવીએ પૂછ્યું.

ˈમને જીવનઉદ્ધારનો રાહ બતાવો.ˈ ˈસમર્પણ એ જ રાહ.ˈ ˈઆટલું જ?ˈ

ˈહા. પરમાત્માને શરણે તારૂં સર્વસ્વ સમર્પિત કરી દે. તને સર્વ કંઈ મળી જશે.ˈ

આ જ મહાદેવીજીએ અન્યત્ર લખ્યું છેઃ સમર્પણ એ પૂર્ણ શ્રદ્ધાયુક્ત પ્રાર્થનાની પહેલી શરત.

અનન્ય નિષ્ઠાઃ યુરોપમાં નોક્ષ નામના એક મહાન સંત થઈ ગયા. પ્રભુના નામનો ઘોષ ગજાવતા ગજાવતા એ સ્કોટલેન્ડ જઈ પહોંચ્યા. ત્યાંના માણસો પશુઓ કરતાં પણ બદતર જીવન જીવતા હતા. એમનું હ્રદયપરિવર્તન કરવા એમણે ખૂબ જ પ્રયત્નો કર્યા, અનેક પ્રવચનો કર્યાં, પણ કંઈ ના વળ્યું. એમણે પોતાના મનને તપાસવા માંડ્યું. અંદરથી આદેશ આવ્યો કે હવે માત્ર પ્રાર્થનાનો જ રસ્તો બાકી રહ્યો છે. તરત જ પ્રાર્થના શરૂ કરી.

એ પરમાત્માને રાત-દિવસ પ્રાર્થવા લાગ્યા કે, ˈપ્રભુ, આ લોકોનું હ્રદયપરિવર્તન કરાવ અથવા મને ઉપાડી લે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૩

એમની પ્રાર્થના પરમાત્માએ સાંભળી જ. આ હતું અનન્ય નિષ્ઠાનું પરિણામ.

અરવિંદાશ્રમવાળાં શ્રી માતાજી પ્રાર્થનાનાં પરમ આગ્રહી હતાં.

ˈપ્રાર્થના ને ધ્યાનˈ વિશેનું તેમનું ફ્રેન્ચ પુસ્તક આ ક્ષેત્રમાં અનન્ય પ્રદાન ગણાય છે.

સરલ નામનો એક સાધક કહેઃ ˈમારે આત્મસાક્ષાત્કાર કરવો છે ને સખત શરદી થઈ છે. મારે શું કરવું?ˈ

તારા આ બેય પ્રશ્નોનો જવાબ તને પ્રાર્થનામાંથી જ મળી જશે. અનન્યભાવથી પ્રાર્થનામાં લાગી જા. શરદી ને અજ્ઞાન બેય ટળી જશે. ˈમાતાજીએ હસીને કહ્યું.

એમની વાત સો ટકા સાચી. દિવ્યતમ બળ ધરાવનારી ને ઉપયોગમાં સરળ પ્રાર્થના પ્રત્યેક સમસ્યા ઉકેલી શકે છે. આપણે તેની કળા જ જાણવાની જરૂર છે.

સુંદર સમન્વયઃ એવરેસ્ટવિજેતા સર લેઈ હન્ટને તેમની આ મહાન સિદ્ધિ બદલ સન્માનવાનો એક સમારંભ યોજવામાં આવેલો.

ˈતમે તો મહાન સિદ્ધિ મેળવી આવ્યા. ˈવિદેશી મહેમાને કહ્યું.

ˈપ્રભુની કૃપા.ˈ હન્ટે વિનમ્રતાથી જવાબ આપ્યો.           ˈપ્રભુની કૃપા?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૪

ˈહું સમજી શકું છું કે મારા મોંએ આ શબ્દો સાંભળતાં તમને આશ્ચર્ય થાય છે. પણ આ એક હકીકત છે કે પ્રભુની કૃપા વગર અમે સફળ થઈ જ ના શક્યા હોત.ˈ

ˈઆપની આસ્થા જોઈને મને આશ્ચર્ય થાય છે.ˈ

ˈહું કોઈ જબરા આધ્યાત્મિક જ્ઞાનવાળો કે પરમ આસ્તિક હોવાનો દાવો કરવા માગતો નથી. પણ અમારા આ મહાન ગણાયેલા કાર્યમાં પ્રાર્થના ખૂબ જ ઉપયોગી થઈ હતી એ સ્પષ્ટ કહેવું જોઈએ.ˈ

ˈઆ તો સાચે જએક સમાચાર કહેવાય.ˈ

ˈએ જે ગણો તે. અમે જબરૂં આયોજન કરેલું એ કબૂલ. તો અમે સફળ થઈશું જ એવો આશાવાદ પણ સતત રાખેલો. વળી અમારા આખા જૂથનો સહકાર અનોખો હતો. પણ મારા મતે અમારી સિદ્ધિમાં પ્રાર્થનાનો ફાળો ખૂબ જ મહત્ત્વનો ગણાય.ˈ

નોંધ લેવી પડે એવો આ અનુભવ ને અભિપ્રાય ગણાય. આપણે હન્ટની જેમ ભલે એવરેસ્ટનાં આરોહણ ના કરવાનાં હોય, જીવનમાં ડગલે-પગલે નાના-મોટા અવરોધના ડુંગરાઓ ચઢવાના તો આવે જ છે. એમાં પ્રાર્થનાનો ઉપયોગ કેમ ના કરી શકાય?

વ્યવહારની વાડીમાઃ ડૉ. રામચરણ ˈમહેન્દ્રˈ નામનાં જાણીતા લેખકે મનોવિજ્ઞાનનાં નાનાં-મોટાં થઈને ચારસો જેટલાં પુસ્તકો લખ્યાં હશે! એમનાં स्वर्णपथ અને आनंदमय जीवन નામનાં પુસ્તકો તો અદ્ભૂત છે. ઉચ્ચ જીવનની પ્રેરણાઓ આપતાં આ પુસ્તકોમાં એમણે એક બાબત ઉપર ખાસ ભાર મૂકતાં કહ્યું છે

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૫

કે, ˈપ્રાર્થના કરતી વખતે એ બરાબર યાદ રાખવાનું છે કે આપણે બ્રહ્માંડની મહત્તમ શક્તિ સાथे કામ કરી રહેલા છીએ. આ સ્મૃતિ ઉપકારક નીવડશે.ˈ આ શક્તિની સાથે જ્યારે દુન્યવી સફળતાની યોગ્ય રીતિ-નીતિઓ અજમાવવામાં આવે ત્યારે એક અકાટ્ય બળ આપણી અંદર ઊભું થાય છે.

ડૉ. નોર્મન પિલને એક શ્રીમંતને મળવાનું થયેલું.

ˈગજબનો છે તમારો ધંધો. આવી વિશાળ જગા ભાગ્યે જ જોઈ હશે,ˈ ડૉ. પીલે કહ્યુઃ

ˈતમને આશ્ચર્ય થશે કે આટલા વિશાળ ધંધાની શરૂઆત મેં શૂન્યથી જ કરેલી. સજ્જડ પુરૂષાર્થ, આશાવાદી વિચારો, પ્રમાણિક વ્યવહાર, માણસો સાથે માયાળુ રીતભાત અને યોગ્ય પ્રાર્થના મનધાર્યા પરિણામ લાવે છે એટલી સમજ સાથે આ ધંધો જમાવ્યો છે.ˈ

મને લાગે છે કે વ્યવહારજગતના માણસો માટે આમાં એક સુંદર માર્ગદર્શન છે.

વ્યવહારમાં અધ્યાત્મનું આવું સુંદર સંમિશ્રણ કરનાર ધન્ય જ ગણાય ને ?

અંદરનાં ઉચ્ચાલનઃ વૃંદા નામની એક વિદ્યાર્થિનીને જ્યારે પ્રાર્થનાપ્રવૃત્તિમાં રસ પડ્યો ત્યારે એણે નિયમિત પ્રાર્થના કરવાનું વ્રત લીધું. પરદેશ ગયેલા એના મોટાભાઈ પાછા આવ્યા ત્યારે વૃંદામાં થઈ ગયેલાં આમૂલ પરિવર્તનને જોઈને એ ચકિત જ થઈ ગયા.

ˈબહેના, તું તો સાવ બદલાઈ ગઈ. તારી ધમાલ ક્યાં ગઈ?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૬

ભાઈએ પૂછ્યું.

ˈભગવાન પાસે.ˈ ˈભગવાન જેવો શબ્દ તારા મોંમાં? આ શું વાત કરે છે તું?ˈ ˈમેં પ્રાર્થના કરવા માંડી ને મારૂં જીવન બદલાઈ ગયું.ˈ ˈબહુ રસ ભરી વાત કરી તેં.ˈ

આ શી રીતે બન્યું? આની પાછળ એક મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક નિયમ કામ કરે છે. તમે બે ઘડી ભગવાનની વાત છેટી રાખો તોપણ પેલા અચેતન મન ઉપર પ્રાર્થના અને શુભ વિચારની અસર પડે છે જ. બાહ્ય મનની ધમાલ અને ગૂંચો પણ ઉકેલાવા લાગે છે. અંતરતમ નિર્મળ બને છે, ભીતરની સ્વસ્થતા વધે છે. આમ પ્રાર્થના પ્રભુને નહીં, આપણને બદલે છે.

ને… પરિવર્તન તો સુભગ જ હોય ને?

પ્રભુને ગમતું.ː એક સુંદર જર્મન રૂપક કથા છે. એમાં શિયાળાની રાતનું વર્ણન છે. કાળી ડિબાંગ રાત છે. ચારે તરફ સખત બરફ પડ્યો છે. શ્રીમંતો પોતાનાં હૂંફાળાં મહાલયોમાં ઢબૂરાઈ ગયા છે. ગરીબોએ પણ પોતપોતાની ઝૂંપડીઓમાં તાપણાં કર્યાં છે. પ્રાણી ને પંખીઓ પણ એકબીજાની હૂંફે ગરમી મેળવીને ટકી જવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છે.

ધરતી તો ધરતી, સ્વર્ગમાં પણ ઠંડીનો જબરજસ્ત કડાકો બોલી ગયો છે.

આવા વાતાવરણમાં ખુદ પરમાત્મા પણ ઠરી ગયેલા! આ તો રૂપકકથા છે ને! ઠરી ગયેલા ભગવાન જેમતેમ કરીને બહાર નીકળ્યા.

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૭

એમને હૂંફ જોઈતી હતી. એ હૂંફ એમને મળી ગઈ, પ્રાર્થના કરતા માનવના ઉષ્માભર્યા હૈયામાંથી!

પ્રભુ જાણે સાચા પ્રાર્થનાપ્રેમીને શોધી રહેલા છે. એમને જ્યારે પણ હૂંફ જોઈએ ત્યારે એ પ્રાર્થનામય હ્રદયની ઉષ્મામાંથી મેળવી લે છે. કેટલી સુંદર કલ્પના છે! પ્રાર્થના માનવીના અંતરને આટલું દિવ્ય બનાવે છે એમ પેલા અનામી રૂપકકારનું કહેવાયું હશે ને?

અંજલિમાં અમૃતઃ ભગવાન બુદ્ધ સાક્ષાત્કાર પામ્યા પછી ધર્મચક્રપ્રવર્તન માટે નીકળ્યા હતા. એમના પિતાજીનો મિત્રરાજા એમને ઓળખી ગયો.

એ કહેઃ ˈકુમાર ગૌતમ! તમે તમારી કેવી અવદશા કરી છે! ચાલો, હું તમને મેળ કરી આપું અથવા તો હું તમને મારે ત્યાં જ રાખું.ˈ

એ ભલા માણસને તથાગત શો જવાબ આપે? પરમાત્મા સૂર્યમાળાઓ આપવા માગે છે ને આપણે ધૂળ ને ઢેફાં માગ્યા કરીએ છીએ! તથાગત મહાન રાજ્ય ને તેના વૈભવો છોડીને આવ્યા હતા. ત્યારે પેલો રાજા એમને ફરી પાછો ઝંઝટમાં નાખવા માગતો હતો.

આપણે ત્યાગી બની જવું એવી વાત નથી. આપણને પ્રાર્થનાની અપાર તાકાતનો ખ્યાલ નથી એ સમજવું છે. પ્રાર્થનામાં નાનીનાની વસ્તુઓના જ માગી શકાય એવું નથી. પણ એના દ્વારા જીવનના ને જગતના મહત્તમ પ્રશ્નો પણ હલ થઈ શકે છે એ યાદ રાખવાનું છે. જીવનના સર્વાંગી વિકાસમાં એ ખૂબ જ કામ આવી શકે.

પ્રાર્થના જેવી માનવીની બીજી કોઈ શક્તિ નથી.

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૮

એને બરાબર ઓળખીને યોગ્ય રીતે ઉપયોગમાં લઈએ તો આપણા માટે કંઈ જ અશક્ય ના રહે. સ્થળસંકોચને કારણે ઉદાહરણો ટાંકી શકાય તેમ નથી, પણ વિશ્વનો કોઈ પ્રશ્ન એવો નથી, માનવજીવનની કોઈ સમસ્યા એવી નથી, જેમના ઉકેલ માટે પ્રાર્થનાનો ઉપયોગ સફળતાપૂર્વક ના કરવામાં આવ્યો હોય.

ખજાનો ખૂલશેઃ દિવ્ય જીવન સંઘવાળા સ્વામી શિવાનંદ તેમના સાધનાકાળના આરંભમાં કલાકો સુધી ગંગાના શીતળ જળમાં ઊભા રહીને સાધના કરતા.

ˈઆજે શું કર્યું?ˈ એક સંન્યાસીએ એક દિવાળીએ પૂછ્યું. ˈચાવીનો ઉપયોગ કર્યો.ˈ ˈકયી ચાવી? તમારી પાસે તો એક પણ ચાવી નહોતી.ˈ

ˈએ મારા હ્રદયમાં હતી ને! મારા એક અસીમ ખજાનાની ચાવી છે પ્રાર્થના. આજે પ્રાર્થનામાં ખૂબ જ લીન થઈ શકાયું. ખૂબ મજા આવી.ˈ

સામાન્ય માનવીનું એ સદભાગ્ય ક્યાં કે એ વારંવાર પ્રાર્થનામાં લીન થઈ શકે? એ અનેક વાર પ્રયત્ન કરે ત્યારે એકાદ વાર સફળ થાય. પણ એ તો અભ્યાસનું કામ છે.

કરિયાણાની દુકાન ચલાવતા રમણભાઈને વર્ષો પછી મળવાનું બન્યું ત્યારે એમની સૌમ્યતા જોઈ હું ચકિત થઈ ગયેલો.

ˈકાકા, તમે તો અજબ રીતે શાન્ત લાગો છો.ˈ મેં એમને કહ્યું.

ˈકેમ ના લાગું? મને પ્રાર્થનાનું મહાન રહસ્ય મળી ગયું છે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૯

પ્રભુએ પ્રાર્થનારૂપે આપણા સહુના હાથમાં એક એવું મહાન રહસ્ય મૂક્યું છે કે એનો ઉપયોગ કરીએ તો આપણને  શાંતિ અને સમૃદ્ધિ, આનંદ ને મધુરતા બધું જ મળે.

કલ્યાણ-કેડીઃ પણ એ માટે પેલા અર્જુન જેવો સમર્પણભાવ જોઈએ. એણે ભગવાનને કહેલુઃ હું તારા વચનનું પાલન કરીશ, ˈઆવી નિષ્ઠાભરી આજ્ઞાંકિતતા હોય તો સાધકનો, સામાન્ય માનવીનો અને ખૂદ પરમાત્માનો રસ્તો પણ સરળ થઈ જાય!ˈ

બાઈબલમાં પણ આ શબ્દો ગમે એવા છેઃ I will. હું (તેમ) કરીશ. ˈજુઓ, કોઈ લાંબી વાત નથી, દલીલ નથી, ˈપણˈ, ˈછતાંˈ, ˈજોકેˈ એવી ઘાંચ નથી. ˈપ્રભુ, તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે કરીશˈ – એવો સીધોસાદો સમર્પણભાવ છે.

ગીતાએ પ્રબોધ્યું છે તેમ, આવા કલ્યાણપથના પ્રવાસીનું કદી અમંગલ થાય ખરૂં કે?

પ્રાર્થના એ ભીખ નથી. એ તો છે આપણો અનન્ય અધિકાર. એના દ્વારા આપણે સર્વેશ્વરનો સહારો મેળવી શકીએ, ઠીંગણો માણસ પર્વતના શિખર ઉપર ચડી જાય ત્યારે, એની ઊંચાઈ વધી ગઈ છે એમ ના સ્વીકારીએ તોપણ, એની દ્રષ્ટિનો વ્યાપ અનેકગણો વધી ગયો છે એમ તો સ્વીકારવું જ પડે.

કાકાસાહેબ કાલેલકર એક યુવકને કહેઃ ˈતારી મર્યાદા ઓગાળવાનું તું મને પૂછતો હતો ને?ˈ ˈહા, એ મારો ગંભીર પ્રશ્ન છે.ˈ

ˈતો એ પ્રશ્નના ઉકેલ માટે તું પ્રાર્થનાનો ઉપયોગ કર. તારી તમામ સીમાઓ ઓગળી જશે ને તું સાચા જીવનનો ભોગવનાર બનીશ.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૦

પ્રાર્થનામાં આ અને બીજી અનેક શક્તિઓ ભરેલી છે. યોગ્ય ઉપયોગ કરતાં એનાથી મુસીબતો જાય ને રાહત મળે એવો અનુભવ થાય ને થાય જ. આજ સુધીમાં અનેક લોકોએ આ અનુભવ કર્યો છે; તો આપણે પણ એ પ્રાર્થનાનું બળ કેમ ના અજમાવીએ?

દર્શનીય દીપઃ સતત ઝઘડતાં જ રહેતાં સુશીલાબેનને પ્રાર્થનાનો રસ્તો મળ્યો ત્યારે એ તો ધન્યતાનો જ અનુભવ કરી રહ્યાં. એમની એકની-એક પુત્રી વંદના કહેઃ ˈમમ્મી, તેં પ્રાર્થના શરૂ કરી ને લાભ મને મળ્યો.ˈ

ˈકેમ ના મળે? પ્રાર્થનાનો દીવો તો આપણા ઘરમાં થયો ગણાય ને?ˈ

બસ પ્રાર્થનાનો દીવો કરવાની જ વાત છે ને! એ જ્યારે પણ થાય ત્યારે અજવાળાં આપે જ આપે. પ્રાર્થના આત્માની બારી છે. એ એક એવું માધ્યમ છે જે અંધકારને હઠાવે છે. પ્રકાશને પ્રગટાવે છે, આત્માને ઉજ્જવળ કરે છે અને જીવનને જ્યોતિર્મય બનાવે છે.

અંતરની આરતઃ ˈમારે પ્રાર્થના કેવી રીતે કરવી જોઈએ?ˈ સ્વામી ચિન્મયાનંદને એક જર્મન શિષ્યે પૂછ્યું. ˈપૂરા હ્રદયથી સાચા ભાવથી.ˈ

ˈએ સાચું, પણ પ્રાર્થના કેમ બેસીને કરવી જોઈએ એ પૂછું છું.ˈ

ˈફાવે તે રીતે બેસવું. વ્યવસ્થિત આસન અને એકાન્ત હોય તો સારી વાત છે. પણ એ અનિવાર્ય નથી જ. તમારા અંતરમાં પ્રાર્થના માટેનો ઊંડો ઉન્મેષ જાગે એ જ મહત્ત્ત્વનું છે.ˈ

આ ઉન્મેષ એટલે અંતરની આરત. મીરાં કહેતી તેમ,

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૧

ˈઐસી લગન લગાઓ; કહાં તુ જાસી, ઐસી લગન લગાઓ.ˈ

રોમરોમમાં આ રણકાર જાગે ત્યારે પ્રાર્થનાની ઉચ્ચતમ અવધિ આવી ગઈ ગણાય.

ઈચ્છાની અભિવ્યક્તિઃ કેટલાક લોકોને આવી આરત ઊગતાં વાર લાગે છે.

એ પ્રાર્થનામાં સરળભાવે પોતાની ઈચ્છાઓ જ રજુ કરે તોપણ ચાલે.

ઈમર્સન કહેતોઃ ˮપોતાની નવીનવી ઈચ્છાઓની જાહેરાત કરતાં પહેલાં પરમાત્માએ અગાઉ કઈ કઈ ઈચ્છાઓ પૂરી કરેલી તે માટે માણસે ખૂબ આભાર માનવાનું રાખવું જોઈએ.ˮ

આવો કૃતજ્ઞતાનો ભાવ હ્રદયમાં જાગે છે એટલે હ્રદયમાં સાચી પ્રાર્થના માટે આપોઆપ મોકળાશ પેદા થાય છે. યાદ રાખો કે આપણી કોઈપણ ઈચ્છા પૂરી કરવાનું કામ પરમાત્મા માટે સરળ છે. માટે એની શક્તિ વિશે શંકા લાવ્યા વગર પ્રાર્થના કર્યે જ જવી.

મનની મધુરતાઃ એલિસ પ્રાર્થનામાંથી ઊભી થઈ ત્યારે મોં ઉપર ખૂબ થાક હતો. એના ગુરૂ પરમહંસ યોગાનંદે પૂછ્યુઃ ˮ પથરા ભાંગવા ગઈ હતી કે પ્રાર્થના કરવા?ˮ      ˮપ્રાર્થના કરવા.ˮ   ˮતો તારા ચહેરા ઉપર આટલો થાક ક્યાંથી? પ્રાર્થનાને અંતે તનમન પ્રફુલ્લ બની રહેવાં જોઈએ. રોમરોમમાં તાઝગીનો અનુભવ થવો જોઈએ.ˮ

પ્રાર્થના બનાવટી હશે ને એમાં માત્ર ફરિયાદો જ હશે તો આપણને આવી તાઝગીનો અનુભવ નહીં થાય. એને અંતે મનમાં મધુરતા હોય,

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૨

અંતર આનંદે છલકાય; તો જ સાચી પ્રાર્થના કરી કહેવાય. આ અનુભવ એટલા માટે થાય કે ભલે તત્કાળ પૂરતા પણ આવી પ્રાર્થના દરમ્યાન આપણી ક્ષુદ્રતામાંથી મુક્ત થઈ જઈએ છીએ. આપણને વિરાટનો સંપર્ક થઈ જાય છે. પછી આપણને ભાન થવા લાગે છે કે અગાઉ તો આપણે પોતાની જાતને એકલી જ માનતા હતા. પણ વાસ્તવમાં આપણે એકલા નથી જ નથી.

એક બહેન પોતાની પ્રાર્થનાને અંતે કંઈક આવા શબ્દો બોલતાઃ ˮહે પરમ! આજ થોડી વાર માટે પણ મારી ક્ષુદ્રતા વિસરાઈ ગઈ ને મને તારી વિરાટતાનો સંસ્પર્શ થયો. આ અનુભૂતિનો રણકાર આખા દિવસ દરમ્યાન મારામાં ચાલ્યા કરે એવી વિનંતિ છે.ˮ

અંધકારમાં સહારોઃ કાર્ડિનલ ન્યુમેન નામના એક ચિંતક હતા.

એમના ઉપર દુઃખો આવવામાં કંઈ બાકી નહીં રહેલું.

એમના એક મિત્ર વર્ષો પછી એમને મળ્યા તો એમણે જોયું કે, ન્યુમેનની આંખોમાં આનંદનાં અજવાળાં રેલાતાં હતાં.

મિત્રે કહ્યુઃ ˮતમે તો કોઈ ચમત્કાર કરી દીધો લાગે છે.ˮ ˮશાનો ચમત્કાર?ˮ

ˮતમારી આંખોમાં તેજના અજબ ઝગમગાટ રેલાય છે.ˮ

ˮએ અજવાળાં આત્માનાં છે.ˮ    ˮએ શી રીતે મળ્યાં?ˮ

ˮપ્રાર્થના દ્વારા. મારા જીવનમાં મેં એ દીપ પ્રગટાવ્યો ને મારા તમામ અંધકાર ઓગળી ગયા. મને પરમ પ્રકાશની પ્રાપ્તિ થઈ ગઈ.ˮ

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૩

પ્રભુનો આ પાવન પ્રકાશ સહુ કોઈને મળી શકે છે. એ પ્રકાશ પ્રાપ્ત કરવા માટે ન્યુમેને ગાયેલું તેમ આપણે પણ ગાવું રહ્યું, સાચા હ્રદયથી પ્રાર્થવું રહ્યુઃ

ˈપ્રેમળ જ્યોતિ તારી દાખવી, મુજ જીવનપંથ ઉજાળ.

ડગમગતો પગ રાખ તું સ્થિર મુજ, દૂર નજર છો ન જાય.

દૂર મારગ જોવા લોભ લગીર નથી, એક ડગલું બસ થાય.

મારે એક ડગલું બસ થાય.

આજ લગી રહ્યો ગર્વમાં હું, ને માગી મદદ ના લગાર.

આપમેળે માર્ગ જોઈને ચાલવા, હામ ધરી મૂઢ બાળ.

હવે નિજ શિશુને સંભાળ,ˈ

ન્યુમેનની લખેલી સુંદર પ્રાર્થનાના ગુજરાતી અનુવાદ ˈપ્રેમળ જ્યોતિˈના નામે પ્રખ્યાત થયેલા આ સુંદર ભજન જેવાં બીજાં ભજનો પણ પ્રાર્થનામાં અવશ્ય સામેલ કરી શકીએ.

તારાં ચરણમાં˸ સમર્પણનું આવું જ એક સુંદર સ્તોત્ર ભાવ સાથે વારંવાર રટવું જોઈએઃ ˈત્વમેવ માતા ચ પિતા ત્વમેવ…ˈ આ કોને યાદ નહીં હોય? એની છેલ્લી પંક્તિનો ભાવ ˈતમે જ મારા સર્વસ્વ છો. ˈજો એ પ્રાર્થના વખતે મનમાં બરાબર ગુંજી ઠે તો આપણે ધન્ય બની જઈએ. એવી જ પેલી પ્રાર્થના ˈમારાથી જે કંઈ થાય એ બધું જ હું નારાયણને સમર્પિત કરૂં છું.ˈ એ પણ મજાની છે. શોધવા બેસો તો આવી તો અનેક પ્રાર્થનાઓ મળી આવે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૪

પણ એ બધી પંક્તિઓ આંખ મીંચીને ગગડાવી જઈએ તો એ ઝાઝી અસરકારક નહીં નીવડે. ભાવ-ઊંડા હ્રદયનો ભાવ- જ પ્રાર્થનામાં મહત્વનો છે. એક સુંદર પ્રાર્થના છેઃ

ˈઅબ સૌંપ દિયા સ જીવનકા, સબ ભાર તુમ્હારે હાથોંમેં,

હૈ જીત તુમ્હારે હાથોંમેં, ઔર હાર તુમ્હારે હાથોંમેં.ˈ

હું તમને ખાતરી આપું છું કે પૂરા હ્રદયથી આ પ્રાર્થના કરવામાં આવે તો હારનું નામોનિશાન મટી જાય. અને જીંદગીની બાજી જીતમાં પલટાઈ જાય.

આ પ્રાર્થનાના છેલ્લા શબ્દો જુઓઃ

ˈમુઝમેં-તુઝમેં બસ ભેદ યહી, મૈં નર હૂં, તુમ નારાયણ હો,

મૈં હૂં સંસારકે હાથોંમેં, સંસાર તુમ્હારે હાથોં મેં, સબ ભાર તુમ્હારે હાથોં મેં!ˈ

પ્રકાશ પારાવારઃ ગાયત્રીના મહામંત્ર દ્વારા તમે દિવ્ય તેજની આરાધના કરી શકો. ઉપનિષદના तमसो मा ज्योतिर्गमय ઊંડા પ્રાર્થના ભાવ દ્વારા પરમ પ્રકાશની માગણી કરી શકો. વળી બાઈબલમાં આવતી વિખ્યાત પ્રભુપ્રાર્થના Lord’s Prayer દ્વારા તમે પરમ સાથે એકતાર બની શકો. તમે કયા શબ્દો વાપરો છો એનું મહત્વ નથી.તમારી ઉત્કટતા જ અગત્યની છે. એ ઉત્કટતા, સરળતા, શ્રદ્ધા ને ઊંડાણ પ્રાર્થનાને સફળ બનાવે છે જ.

પ્રાર્થના પ્રાણનો પરિમલ છે, અંતરની આરત છે. એમાં ભીતરની ભવ્યતા પ્રગટ થાય છે. એ મનને મધુર બનાવે છે ને જીવનચેતનાને જાગૃત કરે છે. વિરાટનો સંપર્ક કરાવીને એ આપણા ઉપર પરમ આશિષના ઓઘ વહાવે છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૫

પ્રાર્થના એ અંધકારમાં સાથી છે. એ પ્રભાતનું પ્રાગટ્ય કરીને આપણને પારાવાર પ્રકાશ આપે છે. લઘુતામાંથી મુક્ત થઈ પ્રભુતામાં પ્રવેશવાનો એ ઉત્તમ રસ્તો છે. તમારી કોઈ પણ સમસ્યાને એ ઉકેલી શકે છે.

દિવ્યતાનો ધોધ વહાવવાનો, ચેતનાસભર બનવાનો આ ઉત્તમ રસ્તો છે.

પ્રાર્થના ધરતી ઉપરનું એવું બળ છે, જે સ્વર્ગ ઉપર પણ નિયંત્રણ ધરાવે છે. જીવનને નંદનવન જેવું બનાવવા માટે તેનો આશરો લઈએ.

જીવનના સર્વાંગી વિકાસ માટે ને તમામ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે આ પ્રાર્થનાકલાનો ઉપયોગ કરો ને ધન્ય જીવનના સ્વામી બનો.

ન જાણે કેમ, મન વળીવળીને પ્રાર્થનાનો જ વિચાર કરવા લાગી જાય છે. ધ્યાન અને પ્રાર્થનામાંથી મને વધારે શું ગમે એ પ્રશ્નનો જવાબ તરત જ આપતાં થોડી મુશ્કેલી પડે.

પ્રાર્થના વિષે ઘણું વાંચ્યું. એનાં સુંદર અનુભવ પણ કર્યા. છતાં પ્રાર્થના વિશે જ્યારે પણ નવું વાંચવાનું આવ્યું છે ત્યારે કોઈક નવું પ્રકાશકિરણ અવશ્ય મળ્યું છે.

પણ આ તો માનવમન! સપાટ ધરતી પર સીધા ચાલવાનું એને ફાવે જ નહીં ને! પ્રાર્થના જેવી દિવ્ય છતાં પાર્થિવ બાબતોમાં ખૂબ જ ઉપયોગી પ્રક્રિયાને પણ સાવ યંત્રવત્ બનાવી દેવાનું આપણા કોઠે પડી ગયેલું છે. પછી એ એક સામાન્ય, રસહીન, રોજિંદી ઘટમાળ બની જાય છે. ના કોઈ ઉલ્લાસ, ના કોઈ ચેતન. પ્રાર્થના કરવાની છે માટે કરી નાખવાની.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૬

આનો ઝાઝો લાભ શી રીતે મળી શકે?

એક મનોવૈજ્ઞાનિકને પ્રાર્થનામાં એટલો બધો રસ પડ્યો કે બધાં કામ છોડી દઈને આખું જીવન પ્રાર્થનાકલાના સંશોધન અને ઉપાસના તરફ વાળી દીધું.

ઘણા લોકો એમની પાસે માર્ગદર્શન માટે આવતા.

લગભગ બધા જ માણસોને એ પૂછતાઃ

ˈપ્રાર્થના વિશે તમે છેલ્લેછેલ્લે ખાસ નવું કંઈ વાંચ્યું છે કે?ˈ

ˈપ્રાર્થના માટે વાંચવાની શી જરૂર? પ્રાર્થના એટલે પ્રાર્થના વળી.ˈ

ˈબસ, આટલા માટે વાંચવાની જરૂર, ˈપ્રાર્થના એટલે પ્રાર્થનાˈ એવા એકઢાળા રાગમાં આપણે બેસી ગયા છીએ. એના વિશે ઘણાં નવાં સંશોધનો થાય છે. જૂનાં વિધાનોના અવનવા અર્થો નીકળે છે. નવાનવા માણસોની અનુભૂતિઓમાંથી સાવ નવા ઉન્મેષો જાગે છે. આ બધાનો લાભ લઈએ તો ખોટું શું?ˈ  ˈવાત તો સાચી લાગે છે. પણ અમારા જેવા પૃથક્ જનોએ શરૂઆત ક્યાંથી કરવી?ˈ  ˈપહેલી વાત તો એ કે વારંવાર ખાસ સમય કાઢીને પ્રાર્થના વિશેની આપણી વિચારણાને કંઈક કડક બનીને તપાસવા માંડવું જોઈએ.ˈ

ˈતપાસ કરવી કેવી રીતે?ˈ  ˈપહેલાં તો એ જોવું કે આપણી પ્રાર્થનાની અસરકારકતા વધી છે કે ઘટી છે.ˈ

આપણને બધાને કામ આવે એવી આ સલાહ છે. હવે તો મોટા ભાગના લોકોએ કબૂલ્યું છે કે પ્રાર્થના એ માનવીની મોટામાં મોટી શક્તિ છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૭

માનવીની અંદર રહેલી થાઈરોડ વગેરે ગ્રંથિઓની જેમ જ પ્રાર્થના પણ માણસનાં તન અને મન ઉપર અસર કરે છે એ સિદ્ધાંત હવે વૈજ્ઞાનિક સ્વીકૃતિ પામ્યો છે.    આ અસરોને માપી શકે તેવાં સૂક્ષ્મ-સ્થૂલ સાધનો પણ વિજ્ઞાને શોધી કાઢ્યાં છે.

વિજળીશક્તિ, ચુંબકશક્તિ અને ગુરૂત્વાકર્ષણ જેવું જ અમોઘ અને અકાટ્ય બળ પ્રાર્થનાનું પણ છે એ વાત હવે જગજાહેર બની છે. થોડા પ્રયોગહીનો વગર બીજું કોઈ આ બાબતનો પ્રતિકાર નથી કરતું. દૈનિક જીવન જીવવામાં ને આપણા નાનામોટા પ્રશ્નો ઉકેલવામાં આ દિવ્ય બળ અનહદ ઉપયોગી થઈ શકે. પ્રાર્થના એક ફરજ છે એમ માનવાને બદલે, એ આપણો અનન્ય અધિકાર છે એમ બરાબર સમજીને ચાલીએ તો, સાચી અને અસરકારક પ્રાર્થના સિદ્ધ થાય.

થોડા પ્રાર્થનાપ્રેમી મિત્રોનું વર્તુળ તેમની સાપ્તાહિક મિટિંગમાં બેઠું હતું.

પ્રાર્થના પતાવ્યા પછી હંમેશના ક્રમમુજબ પ્રાર્થના વિશે અનુભવો અને વિચારોનું આદાનપ્રદાન એમણે શરૂ કર્યું. આજનો વિષય હતો ˈપ્રાર્થનાની વ્યાખ્યા.ˈ  ˈપ્રાર્થના એટલે શું?ˈ સંચાલકે પ્રશ્ન મૂક્યો.

એની ઘણીબધી વ્યાખ્યાઓ મળે છે. એ બોલી જવાનો અર્થ શો? ˈઆજે જ પ્રાર્થના વર્તુળમાં દાકલ થયેલા નવા સભ્યે દલીલ કરી.

ˈતમે જે વ્યાખ્યા બોલશો તે શા માટે બોલશો?ˈ

ˈમને ગમી હશે એટલા માટે.ˈ

એનો અર્થ એવો થાય કે તમે એ વ્યાખ્યા સાથે સહમત થાઓ છો.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૮

પછી એ વ્યાખ્યા તમારી બની જાય છે.ˈ            ˈએ બરાબર છે.ˈ

ˈકોઈ એક જ વ્યાખ્યા તમારી હોય એવું ના પણ બને. તમે વધારે વાંચો, કોઈને સાંભળો કે સ્વયં તમારા અનુભવમાંથી પણ નવી વ્યાખ્યા મળી જાય. અહીં આપણે આવા અનુભવોની આપલે કરીને સમૃદ્ધ થવા ભેગા થયા છીએ એ ના ભૂલાય.ˈ

પછી સહુએ પોતપોતને ગમતી વ્યાખ્યાઓ આપી.

એક જણે કહ્યુઃ ˈમને એક નવી વ્યાખ્યા મળી છે.ˈ

ˈતો ઈંતેજારી વધાર્યા વગર બોલી જાઓ. અમે વિચાર કરવા લાગીએ.ˈ

ˈસાવ સાદી વ્યાખ્યા છે. પ્રાર્થના એટલે પ્રભુનો સંપર્ક સાધવાની પ્રક્રિયા.ˈ

સુંદર વ્યાખ્યા કહેવાય. આ ખાવા જેવી પ્રક્રિયા છે. જેમ તમારે જાતે જ ખાવું પડે તેમ. તમારે જાતે જ પ્રાર્થના કરવી પડે. (કોઈ તમારા માટે પ્રાર્થના કરીને તમને જરૂર ઉપયોગી થઈ શકે. પણ અહીં તો આપણે વ્યક્તિગત પ્રાર્થનાના લાભ ઉપર જ ભાર મૂકવો છે એટલે વિષયાંતર ના કરીએ.)

બીજા માણસો તમારા વતી ખાઈ ના શકે પણ ખોરાકનું વર્ણન કરીને, તમને સારૂં ભોજન પીરસીને, ભોજન તરફ આકર્ષી શકે જરૂર. આ જ રીતે બીજા માણસો તમને પ્રાર્થનાના પ્રવેશદ્વારે જરૂર લઈ જઈ શકે, એ પ્રેરણા આપી શકે; પણ એ અનુભવના પ્રદેશમાં પ્રવેશ તો તમારે જાતે જ કરવો પડે.

પ્રાર્થનાના અઠંગ ઉપાસક એવા એક ભાઈને પૂછવામાં આવ્યુઃ

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૯

ˈએક પ્રાર્થના અને દસ પ્રાર્થનાના પ્રભાવમાં શો ફેર પડે?ˈ

ˈએવું સાદું ગણિત આમાં નહીં ચાલે. પ્રાર્થનામાં સંખ્યા અને ગુણવત્તા બેય જોવામાં આવે. યાદ રાખો કે ગુણવત્તા ઉપરથી પણ સંખ્યા નક્કી થઈ શકે. એક જ ઉત્તમ પ્રાર્થના દસ જેટલી થઈ જાય; ને સો નિર્મળ પ્રાર્થનાઓનું પરિણામ પણ એવું જ નિરાશાજનક આવે.ˈ

જો આમ જ હોય તો પ્રાર્થનાની ગુણવત્તા વધારવા માટે આપણે પૂરતા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ, એની કલાને બરાબર શીખવી જોઈએ.

આ માટે થોડી પ્રાથમિક બાબતો સમજી લેવી જોઈએ.

સ્વામી રામતીર્થ પાસે એક યુવક આવ્યો. કહેઃ ˈભગવાન નથી.ˈ

ˈઆ નવા સમાચાર તું ક્યાંથી લઈ આવ્યો? આ તો ભયંકર કહેવાય!ˈ રામબાદશાહે બનાવટી ગંભીરતાથી કહ્યું.

ˈભગવાન હોય તો મારી પ્રાર્થના ના સાંભળે?ˈ

ˈએ વાત ખરી. પ્રાર્થના ના સાંભળે એટલે એ બિચારાનો કાંકરો જ કાઢી નાખ્યો. સારૂં, તું મને એ બતાવ કે તેં ખરેખર પ્રાર્થના કરી હતી કે બીજું કંઈક?ˈ

ˈપ્રાર્થના જ કરેલી.ˈ      ˈએ વખતે તું ક્યાં હતો?ˈ

ˈનાટકની ટિકિટ ખરીદનારાઓની લાઈનમાં ઊભો હતો.ˈ

ˈહા. પ્રાર્થના માટે જગા તો સરસ પસંદ કરી. મારી ધારણા પ્રમાણે તારે ટિકિટ જોઈતી હતી એટલે જ ને?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૦

ˈહા. પણ મારો નંબર આવ્યો ને બારી બંધ થઈ ગઈ. ભગવાન છે જ નહીં.

આવી ક્ષૂદ્ર બાબતો ઉપરથી ભગવાનને એના સિંહાસનેથી રૂખસદ આપી દેનારાઓની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. એમને એ પણ ખબર નથી હોતી કે પ્રાર્થના શાને માટે કરવી, ક્યાં કરવી. પ્રાર્થનાનું પણ કોઈઠ સ્તર છે, પ્રભુનો પણ કોઈ મહિમા છે. પ્રાર્થના માટે કોઈક સ્થળ તો હોવું જોઈએ.

આનો અર્થ એવો નથી થતો કે માત્ર મંદિરમાં, મૂર્તિ સામે, પ્રતીકો સામે, ભવ્ય સ્થળમાં કે ખાસ તૈયાર કરેલી જગાએ જ પ્રાર્થના કરી શકાય. જાહેરમાં, બસમાં, ગાડીમાં, ટોળાની વચ્ચે, ગંભીર જરૂર પડે તો ગમે ત્યાં, ગમે ત્યારે પ્રાર્થના થઈ શકે. પણ એ વખતે પ્રાર્થના માટેની આંતરિક ભૂમિકા આપણે તૈયાર કરી શકીશું ખરા? જે શાંતિ અને સમતા જોઈએ એ મનમાં પ્રગટાવી શકાશે ખરી?

એટલા માટે જ પ્રાર્થનામાં એકાંત સ્થળનું મહત્વ બતાવવામાં આવ્યું છે. બીજું કંઈ નહીં તો એક એવો ખૂણો પણ હોય જ્યાં અવરજવર નહીંવત્ હોય. ત્યાં બેસીને પણ પ્રાર્થના કરવાથી ચિત્તવૃત્તિને એકાગ્ર કરવાનું વધારે સરળ બને છે. પરમાત્મા અંદર બેઠેલો છે અને આપણે બહાર રઝળતા મનથી પ્રાર્થના કરવા લાગીએ તેનો શો અર્થ?

પ્રાર્થના માટે બહાર એકાંત જગા કે એકલખૂણો મળે એના કરતાં પણ પોતાના અંતરના એકાંતે પ્રવેશી શકાય એ વધારે જરૂરી છે. દરેક માનવીના હ્રદયમાં આવી સુંદર જગા હોય છેજ. માણસ જ્યારે આ જગા પ્રતિની અંતર્યાત્રા કરવાનું શરૂ કરે અને ક્રમશઃ એમાં નિષ્ણાત થાય ત્યારે એને આ એકાન્તનિવાસનો આનંદ માણવાનું વધુ ફાવે છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૧

પ્રાર્થનાનો શ્રેષ્ઠતમ લાભ તો જ એ લઈ શકે. આ ના ફાવતું હોય તો શીખી લેવું રહ્યું.

પ્રાર્થનાનો વિચાર કરીએ ત્યારે અનેક સવાલો ઊભા થાય છે. અનેક સ્પષ્ટતાઓ જરૂરી બની જાય છે. એમાં સહુથી મોટો પ્રશ્ન આવે છે પ્રાર્થનાની નિષ્ફળતાનો.       હું એ પ્રશ્નને જુદી રીતે જોઉં છું. એક જાણીતી વાત કહું.

એક ભાઈને ત્યાં આગ લાગી. એટલે એ કૂવો ખોદાવવા નીકળી પડ્યા. લોકોએ એમને ˈમૂર્ખશિરોમણિˈનો ઈલ્કાબ આપ્યો. કંઈક આવી ભૂલ આપણે કરીએ છીએ. પાણીનું મૂલ્ય અને અગ્નિનું જોખમ જાણનારાએ પાણીની વ્યવસ્થા પહેલી કરવી જોઈએ. પ્રાર્થના દ્વારા પ્રશ્નો ઉકેલવા હોય તો પ્રશ્નોનો ઢગલો થાય અને સમસ્યા એકદમ જલદ બને પછી જ પ્રાર્થના શરૂ કરવાની કેટલાકની રસમ હોય છે. એ વખતે મન કેટલું વ્યગ્ર હોય!

જો કે એક અનુભવીના જણાવ્યા મુજબ ˈઆ સમય પ્રાર્થના શીખવા માટેનો ઉત્તમ સમય હોય છે.ˈ ˈકેવી રીતે?ˈ

માણસને ભગવાનની સહાયની તાતી જરૂર હોય છે. એટલે આસમાની-સુલતાની વખતે એ વધારે ઊંડાણથી પ્રાર્થના કરશે.ˈ

ˈપરીક્ષાને સમયે વિદ્યાર્થીઓ વધારે એકાગ્રતાપૂર્વક વાંચે છે એમ?ˈ

ˈહા કંઈક એવું જ.ˈ

આનાં ભયસ્થાન શાં છે એનો ખ્યાલ આપવાની જરૂર છે ખરી? લોકોને મન ભગવાન એટલે સનાતન જમીનદાર.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૨

જ્યારે પણ ક્યાંક ગળું પકડાય એટલે એ જમીનદારને સાદ પાડવાનો, પણ જો આવી ˈનાસ બિલાડી, ઘોઘર આવ્યો.ˈ જેવી જ પ્રાર્થનાનો અભ્યાસ હોય તો આ વલણ અને સ્થિતિ તંદુરસ્ત નહીં ગણી શકાય.

આ એક મોટી કમનસીબી જ કહેવાય.

પ્રાર્થના એટલે માગણી જ નહીં. એ તો એનો એક ભાગ થયો, પ્રકાર થયો. પ્રાર્થના દ્વારા સર્વશક્તિના સ્વામી સાથે સંપર્ક સાધવાનો છે એ ભૂલાય કેમ? પ્રભુનો એવો સંપર્ક અને સાન્નિધ્ય માણસના જીવનમાં જલદતા ઊભી ના થવા દે ને કદાચ થઈ જાય તોપણ એનું નિવારણ થઈ જાય ને અંતે બધું મંગળમંગળ થઈ જાય.

આપણી પ્રાર્થના પ્રાર્થના ના પણ હોય. ˈહે ભગવાનˈ એવું સંબોધન પ્રાર્થનાનો ભાગ છે જ. પણ એના પછી જે કંઈ આવે તે સલાહસૂચના કે માત્ર ચિંતા જ હોય તો એને પ્રાર્થના કેમ કહેવાય?

ફીશર નામના એક પ્રાર્થનાપ્રેમી આ કળાના મોટા નિષ્ણાત.

એમની હદે ઊંડા ગયેલા બહુ ઓછા માણસો વિશે હું જાણું છું.

એમનું કામ એક જઃ પ્રાર્થના કરવી અને કરાવવી.

એમણે ઘણા લોકોને પ્રાર્થના વિશે પ્રકાશ આપ્યો છે.

ˈમારી પ્રાર્થના નિષ્ફળ ગઈ.ˈ ઘણા લોકો એમની પાસે ફરિયાદ કરે.

ˈકેવી રીતે?ˈ       ˈફલાણી પરિસ્થિતિમાં સુધારો થાય એટલા માટે મેં

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૩

વારંવાર પ્રાર્થના કરી. પણ સાવ નિષ્ફળતા મળી.ˈ         ˈકેવી પ્રાર્થના કરેલી?ˈ

ˈભગવાન પાસે મારાં દુઃખ ગાયેલાં.ˈ

ˈએટલે કે તમારી જે ચિંતાઓ હતી એમને વધારે એકાગ્ર નજરે જોઈને એમને તમે વધારે જલદ બનાવી.ˈ   ˈબનવાજોગ છે.ˈ

ˈના, એમ જ બને છે. મુસીબતોની હારમાળા રજુ કરવી એનું નામ પ્રાર્થના નથી.           પ્રાર્થનાનો સમય પૂરો થઈ ગયા પછી લાભને બદલે નુકસાન વધારે થતું હોય છે.ˈ

ˈકારણ? માણસ રચનાત્મક પ્રાર્થના કરવાને બદલે વધારે કાળજીપૂર્વક પોતાની મુસીબતો ઉપર ચોક્કસ સમયે એકાગ્ર થતો હોય છે. આથી તો મન વધારે નિર્બળ બનવાનું.

એના વરવા પ્રત્યાઘાત પડઘાયે જ જવાના.

પોતે અપુત્ર હોવાથી એક રાજાએ તેના ગરીબ પિતરાઈના પુત્રને ખોળે લીધો. લગભગ દસ પેઢી દૂરનો સંબંધ. નસીબદાર છોકરો રાતની રાતમાં રાજગાદીનો હકદાર થઈ ગયો. રાજમહેલના નિવાસની પહેલી જ રાતે એ રડતો હતો!     ˈકેમ બેટા રડે છે?ˈ        ˈમારે ખાવું છે.ˈ

ˈતે એ માટે રડવાનું? નોકરને હુકમ કર. ખાવાનું તૈયાર જ છે. હવે તું સામાન્ય છોકરો નથી; તું રાજકુમાર છે. તારા અધિકોરાને ઓળખ. આદેશ આપીને કામ કરાવતાં શીખ. આવતી કાલે તારે મોટું રાજ્ય ચલાવવાનું છે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૪

આપણેય રાજાઓના રાજો એવા મહાસમ્રાટના રાજકુમારો છીએ. પરમાત્માની પાસે જઈએ ત્યારે ઢીલા થઈને જવાની શી જરૂર? એની તમામ સમૃદ્ધિ પર આપણો અધિકાર છે.

પ્રેમાળ પરમાત્મા તમામ યોગ્ય ઈચ્છાઓ પૂરી કરવા તૈયાર છે.

પ્રાર્થના એ માટેનો પત્ર છે. બસ, ઉપયોગ કરો ને આનંદ પામો.

એક સુંદર પ્રયોગ વાંચવા મળેલો. એક વિદ્વાને એક કઠિયારાને બોલાવીને પૂછ્યુઃ     ˈઆખો દિવસ લાકડાં ચીરવાના કેટલા પૈસા લઈશ?ˈ

ˈપાંચ રૂપિયા.ˈ     હું તને દસ રૂપિયા આપીશ. પણ એક શરત. તારે સીધી કુહાડીએ લાકડાં નહીં કાપવાનાં. કામ ઓછું થાય તેનો વાંધો નહીં.ˈ

પેલો તરત કબૂલ થયો. અરધા કલાકમાં એ પાછો આવ્યો.

કહેઃ ˈમારે કામ નથી કરવું.ˈ     ˈપંદર રૂપિયા આપીશ.ˈ

ˈપંદરસો આપો તો પણ નહીં.ˈ

ˈમારે કામ નથી જોઈતું, નવી પદ્ધતિ જોવા પ્રયોગ કરી રહ્યો છું.ˈ

ˈસાˈબ, હું એવી ભારેભારે વાતોમાં કંઈ ના સમજું. હું તો આટલું જાણું કે લાકડાં ફાડતા હોઈએ તો છોડિયાં ઊડવાં જોઈએ. એ નથી ઊડતાં. મારે કામ નથી કરવું.ˈ

તમે પ્રાર્થના કરો કે પરિણામનાં છોડિયાં ના દેખાય તો સમજવું કે કુહાડી અવળી પડે છે, પ્રાર્થનાપદ્ધતિમાં ભૂલ છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૫

આ બાબત સમજી લઈને તરત જ રસ્તો બદલવો જોઈએ, નવો પ્રાર્થનાપથ શોધવો જોઈએ.

ˈબીજાની લખેલી પ્રાર્થનાઓનો ઉપયોગ કરાય કે?ˈ આ પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે.

અવશ્ય કરાય, પણ અમુક હદ સુધી જ. ગોખેલી પ્રાર્થનાઓનો અર્થ શું? હા, એમાં ભાવતન્મયતાઆવે તો સરસ.

સારો રસ્તો એ છે કે સરળ હ્રદયમાંથી જે પણ શબ્દો નીકળે એ તમારી પ્રાર્થના.      હવે પ્રાર્થનાની નિષ્ફળતાના મૂળ સવાલને હાથ ઉપર લઈએ.

આપણે સાવ અસ્પષ્ટ હોઈએ છીએ એ પ્રાર્થનાની નિષ્ફળતાનું એક અગત્યનું કારણ.

એક બહેનને ભારે શરદી થયેલી. કોઈએ એમને પ્રાર્થનાનો રસ્તો બતાવ્યો. બધાં સહકુટુંબ પ્રાર્થના કરવા બેઠાં. ભગવાનને વિનંતિ કરવામાં આવી. બધાં ઊભાં થાય એ પહેલાં આઠેક વરસના બાબાએ હાથ જોડીને કહ્યુઃ ˈઅને ભગવાન, ભૂલતો નહીં  કે મમ્મીને શરદી થયેલી છે. પણ તું એને એટલી બધી ગરમી ના આપતો કે એને તાવ આવી જાય.ˈ

કોઈને આ સંભળીને હસવું આવશે. પણ આમાં કંઈ હસવા જેવું નથી. બધી જ સ્પષ્ટતાઓ કરવાની તે ભગવાનને માટે નહીં, આપણે માટે. ભગવાન તો બધું જાણે છે. પણ તમારી પ્રાર્થના તમારી સામે તો સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ ને? એટલી કાળજી ઉપરથી તમારી નિષ્ઠાનું માપ નીકળશે. તમને પેલા વચનની ખબર હોવી જ જોઈએઃ ˈતારી શ્રદ્ધા પ્રમાણે થશે.ˈ એમ જ થાય છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૬

ˈભગવાન આપણી પ્રાર્થનાઓને નકારે છે ખરો?ˈ આ બીજો પ્રશ્ન.

નકારે પણ ખરો. તેથી શું? એક જણે સરસ કહેલુઃ ˈમારી બધી પ્રાર્થનાઓનો જવાબ ભગવાને ના આપ્યો તે બહુ સારૂં થયું એમ સમજનારો હું જીવતો છું.ˈ

કદાચ થોડું ગૂઢ લાગશે આ વાક્ય, પણ તદ્દન સાચું છે. ઘણીવાર લાગણીના ઉદ્રેકમાં કે અન્ય દબાણને કારણે આપણે પ્રાર્થના કરી નાંખીએ છીએ. કદીક આપણી માગણી અનુચિત હોય. ભગવાન બીજું જ કંઈ કરવા માગતો હોય. તો તે આપણી પ્રાર્થના નામંજૂર પણ કરે. આપણે માગેલી વસ્તુ કરતાં એ વધુ કિંમતી વસ્તુ આપવા માગતો હોય એમ પણ બને ને? બરાબર સમજી રાખો કે ભગવાન ના પાડે ત્યારે છીએ ત્યાંથી વધારે ઊંચી ભૂમિકા પર આપણને લઈ જવા માગતો હોય છે. માટે જ તો પ્રાર્થનાને અંતે ઉમેરવું જોઈએઃ

ˈહે ભગવાન! મારી બુદ્ધિ અને જરૂરિયાત મુજબ મેં તારી પાસે આ માગ્યું છે. તું એ આપ. અથવા કંઈક વધારે સારૂં આપ. તારી જ ઈચ્છાનો વિજય હો, પ્રભુ!ˈ

પ્રાર્થના વિશે મેં ઘણું વાંચ્યું છે. દરેક જગ્યાએથી કોઈક નવો વિચાર તો મળ્યો જ હશે. પણ ઉપર ઉલ્લેખેલા ફીશરનો એક વધારાનો વિચાર મને ખૂબ જ ગમી ગયેલો. એમના મતે પ્રાર્થનાની મૂળભૂત ત્રણ રીતોઃ કાં તો આપણે વિચારથી કાં વાણીથી, કાં વ્યવહારથી પ્રાર્થના કરીએ છીએ. (જો કે આપણી પ્રાર્થના વાણીની હોય છે. વાણીશૂરા ખરા ને?

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૭

આખો વ્યવહાર પ્રાર્થનામય બનાવી દેવો એ એક મહાન સિદ્ધિ છે. પણ એ ઘણો ઊંડો વિષય છે. એની ચર્ચા સ્વતંત્ર કરીશું.) તો બાકી રહી વૈચારિક પ્રાર્થના. એની ભૂમિકા ઘણી ઊંચી હોય છે. આપણાં વિચાર જો સતત પ્રભુ પ્રતિ પ્રેમપૂર્વક દોરાયેલા રહે તો એ ˈસતત પ્રાર્થનાˈ કહેવાય, જે ખૂબ જ અસરકારક નીવડે છે. ભગવાન સાથે વાતચીત કરવી, આપણો ભાવ એને સમજાવવો, એની પ્રેરણા આપણે ઝીલવી ને એ રીતે એક દિવ્ય વિદ્યુત્ વર્તુળ સંપૂર્ણ બનાવવું. આથી વધારે ને વધારે ઉચ્ચતર અનુભૂતિઓ થશે અને પ્રાર્થના વધારે સબળ અને સફળ બનતી જશે. આ સાથે શાબ્દિક પ્રાર્થના વિશે થોડું વિચારી લઈએ. ઉદાહરણ ઠીક પડશે.

એક ભાઈ છે. એ માંગલ્ય અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ માટે એમણે સવાર-સાંજ વીસવીસ મિનિટ જુદી ફાળવી છે. આ સમય દરમ્યાન એ સુંદર પ્રાર્થનાઓ કરે છે. બાકીના સમયની એમની વાતચીતનો થોડો અંશ જોઈએઃ ˈબહુ ખરાબ સમય છે… શું થશે એ નથી સમજાતું… કેમ ગોઠવવું એનો ખ્યાલ નથી આવતો. (વચ્ચે એક ભારે નિસાસો) પરિસ્થિતિ ક્યાં જઈને અટકશે… હવે હદ થઈ ગઈ… ભગવાન પણ શું કરવા બેઠો છે…ˈ

તમે વિચાર કરો કે આ ભી પેલી ચાલીસ મિનિટો બરબાદ ના કરતા હોત તો એ વધારે સારૂં હતું ને? આખો દિવસ નકારાત્મક ને નિરાશાવાદી વાણી બોલીને પેલી પ્રાર્થનાઓ ઉપર પાણી ફેરવવાનો અર્થ શો? શબ્દો એ જીવન છે. જેવા શબ્દો બોલાય એવું જીવન ઘડાય. આપણા જ શબ્દો આપણી પ્રાર્થનાનો વિરોધ કરે એ કેવું? તો આપણે જાણી લઈએ કે સામાન્ય વિચારો અને શબ્દો પણ પ્રાર્થનાઓ જ છે. એમની અસર પણ પડે છે જ.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૮

તો હવે કાળજી રાખીએ કે એ વિચારો ને રોજિંદી વાતચીત પ્રાર્થનાની ભાવનાઓ ને સંકેતોની વિરોધી ન જ હોય.

હવે કર્મમય પ્રાર્થનાનો વિચાર પણ કરી લઈએ.

એક સુંદર ઉદાહરણ છે, જે હું જીવનભર ભૂલી નહીં શકું.

એક ગામમાં દુકાળ પડ્યો. રામજીમંદિરના મુખ્ય પૂજારીએ જાહેરાત કરી કે સાંજે બધા લોકોએ દુષ્કાળપીડિતો માટે પ્રાર્થના માટે એકઠા થવું. સાંજ પડ્યે ઘણા લોકો એકઠા થયા.

પ્રાર્થના શરૂ થવાની હતી ત્યાં જ એક છોકરો ત્યાં આવ્યો.

ˈથોડા લોકો બહાર આવો ને?ˈ એ બોલ્યો.

ˈશું કામ છે? અમે બધા પ્રાર્થના કરવા માટે બેઠા છીએ. તું આવ્યો ને પાછો કામ બતાવવા લાગ્યો. તારા બાપા કેમ નથી આવ્યા?ˈ

ˈએ વાડીએ નવા કૂવાનું કામ કરાવી રહ્યા છે. પણ એમણે ગાડું ભરીને પોતાની પ્રાર્થનાઓ મોકલી છે તે તમે બધા એમને મંદિરમાં લાવવામાં મને મદદ કરોˈ

ˈગાડું ભરીને પ્રાર્થનાઓ!?ˈ ચકિત થયેલા પૂજારીએ પૂછ્યું.

ˈહા. મારા પિતાજીએ ગરીબો માટે ઘઉં, બાજરી, ચોખા અને કઠોળના કોથળા તેમજ બટાટાવગેરે મોકલી આપીને કહ્યું છે કે

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૯

મારે કામ છે એટલે હું પ્રાર્થનામાં નથી આવી શક્તો, પણ મારી પ્રાર્થનાઓ મોકલી આપું છું.ˈ

ઘણું કહેવું છે ને કંઈ કહેવું નથી. ના કહું તો અસંતોષ રહેશે. કહીશ તો મજા મારી જશે. ના ભઈ ના, મૌન રહી જાઉં આ વાત ઉપર. ગાડું ભરેલી પ્રાર્થનાઓની વાતના સ્મરણે જબરો કેફ ચડાવી દીધો છે. ભગવાન, તારી બલિહારી!

જીભની પ્રાર્થના સારી છે. પણ હૈયું ને હાથ એ પ્રાર્થનામાં જોડાય તો… ભયોભયો!

ભગવાન તમારી પ્રાર્થનાનો જવાબ આપવા માટે એના વિશ્રામ ભવનમાંથી સીધો જ ઊતરી આવશે એમ માનતા નહીં. એ ખુદ તમારો ઉપયોગ પણ કરે. એ તમને તૈયાર કરવા માગે. આ માટે તમારે તૈયાર રહેવું જોઈએ. ભગવાન જો તમારી ભૂમિકાને ઊંચી લેવા માગતો હોય ને તમારા દ્વારા તમારી પ્રાર્થનાનો જવાબ આપવા ઈચ્છતો હોય તો તમારે એને પૂરો સહકાર આપવો જોઈએ. જોજો પાછા આનો ભાર રાખતા! એનો પણ આનંદ માનજો ને પ્રેમાળ જવાબદારી માટે તૈયાર રહેજો.

ધ્યાન, દૂરિતનો નકાર, યોગ્ય આત્મસંકેત અને પ્રશાન્ત શ્રવણ એ પ્રાર્થનાનાં ચાર પગથિયાં છે. પણ લંબાણભયે એ સુંદર પાસાનું પૃથક્કરણ અહીં નહીં કરીએ. આપણે તો આટલું જ યાદ રાખવાનું કે પ્રાર્થનામાં આપણું અંતર રેડી નાખવાનું છે. પ્રભુ જવાબ આપે છે જ એ શ્રદ્ધા છોડવાની નથી. એના માર્ગદર્શનને ઝીલવાનું છે. જવાબમાં વાર થાય તો અકળાવાનું નથી. પ્રાર્થનામાં જીભની સાથે હાથ અને હૈયાનો સહકાર પણ આપવાનો છે. આપણામાં જે કોઈ અવરોધ લાગતા હોય એમને હાંકી કાઢવાના છે. ને એક મહાન રહસ્ય ક્યારેય ભૂલવાનું નથી કે જગતમાં ત્રણ જ શક્તિઓ શ્રેષ્ઠ છેઃ ભગવાનની, પ્રાર્થનાની ને શ્રદ્ધાની. એમનો ઉપયોગ કરો અને જે જોઈએ તે પામો.

પરમાત્માને તમારા પરમ કલ્યાણની બધી ખબર છે. એ તમારૂં મંગલ જ કરશે. પ્રાર્થના કરો ને સુખી થાઓ તે મારી પ્રાર્થના!

પ્રેરણાનો પ્રકાશ ભાગ ૧૦. પેજ ૧૬૩-૧૭૯. લેખકઃ મગનલાલ પંડ્યા. પ્રકાશન – માર્ચ ૧૯૯૮. જનકલ્યાણના લાઈફ મેમ્બરોને વિના મૂલ્યે સપ્રેમ ભેટ. વર્ષો પહેલાં મળેલ આ પુસ્તક વાંચવાનો અત્યારે સમય મળ્યો અને તેમાં પ્રાર્થનાની કળા મનને અસર કરી ગઈ તો કમ્પયુટર પર લખીને આપ સૌને એનો લાભ આપવા કોશિશ કરી છે.

 

`Geeta Dhwani

Price: INR 20.00

Authors: Kishorlal Mashruwala

Publisher: Navajivan Trust

Categories: Reflections

Book Size: 283.49 KB

Book Type: epub

ISBN(13): 9788172296094

Added Successfully

Could not add item to cart. Please try again later.

About The Book

સ્વ. શ્રી કિશોરલાલ મશરૂવાળાનો ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ ‘ગીતાધ્વનિ’ની આજ સુધીમાં સવા બે લાખ કરતાં વધુ નકલો લોકોના હાથમાં પહોંચી ચૂકી છે. ‘ગીતાધ્વનિ’ પહેલી વાર 1934માં પ્રસિદ્ધ થયું. 1946માં અનુવાદકે એટલે કે કિશોરલાલ મશરૂવાળાએ જ તેમાં કેટલાક સુધારા કર્યા. તેની વાત તેમણે ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં લખી છે તે વાચક જોઈ શકશે. ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ, તેના અમુક શબ્દો અને શ્લોકો પરની ટિપ્પણીઓ, વિવિધ નામોને સંલગ્ન પાત્રો ની સ્પષ્ટતા અને કઠણ શબ્દોના અર્થોથી સજ્જ આ પુસ્તક ગીતા વિષે એક અદભૂત સંદર્ભ ગ્રંથ છે.

ગીતા ધ્વનિ

(ભગવદ્ ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ)

કિશોરલાલ ઘનશ્યામલાલ મશરૂવાળા

નવજીવન

નવજીવન પ્રકાશન મંદિર

અમદાવાદ-૧૪

G.D.1.

મુદ્રક અને પ્રકાશક

શાંતિલાલ હરજીવન શાહ

નવજીવન મુદ્રણાલય, અમદાવાદ—૧૪

નવજીવન ટ્રસ્ટ, ૧૯૩૪

નવી સંશોધિત આવૃત્તિ, ૧૯૪૬

પુનર્મુદ્રણ પ્રત ૫,૦૦૦

કુલ પ્રત ૫૨,૦૦૦

૭૫ પૈસા                                                                       એપ્રિલ, ૧૯૬૯

G.D.2.

ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના

गीता ध्वनि ની નવી આવૃત્તિની ઘણા વખતથી માગણી હતી. પણ અનુવાદને ફરીથી તપાસી જવાની મારી ઈચ્છા હોવાથી, તેનું પુનર્મુદ્રણ મેં રોકી રાખ્યું હતું. બીજી આવૃત્તિમાં તથા આમાં ઘણા ફેરફારો જોવામાં આવશે. એટલે આને પણ તેટલે અંશે નવો અનુવાદ જ કહી શકાય.

આ અનુવાદ વખતે શ્રી ડાહ્યાલાલ હરગોવિંદ જાનીનો गीता माधुरी નામનો અનુવાદ પણ મારી આગળ હતો. તેમાંથી મને કેટલાક સારા શબ્દો અને ચરણો મળ્યાં છે. બન્નેનો મળી એક જ અનુવાદ થઈ શકે એ વિચારથી એમની જોડે થોડો પત્રવ્યવહાર પણ થયો હતો. અને તેમણે સંમતિ પણ આપેલી. પણ પાછળથી જણાયું કે બન્નેની અનુવાદની દ્રષ્ટિમાં કાંઈક ફેર છે, તેથી દરેક પોતપોતાની રીતે જ પ્રજા આગળ મૂકે, અને પ્રજા પોતાની મેળે ચૂંટી લે એ જ વ્યવહાર્ય લાગ્યું. શ્રી જાનીના સદ્ભાવ માટે આભારી છું. તે ઉપરાંત શ્રી વિનોબાજીના गीताई નો તો છું જ અને છેલ્લાં છેલ્લાં શ્રી હરિભાઉ ઉપાધ્યાયના हिंदी गीता નો પણ ક્યાંક લાભ મળ્યો છે, તેનોયે આભારી છું. કવિશ્રી ન્હાનાલાલભાઈના ભાષાંતરનો તો સૌથી પ્રથમ ઋણી છું જ. વર્ષો સુધી એમના ભાષાંતરનો ઉપયોગ કર્યા પછી જ મને આ અનુવાદની બુદ્ધિ પેદા થઈ.

G.D.3.

અનુવાદમાં મેં જે નિયમો જાળવવા પ્રયત્ન કર્યો છે, તે ટૂંકામાં કહી જાઉં છું.

૧. અનુવાદ મૂળની જગ્યાએ ચાલે એવો થાય. ઈરાદાપૂર્વક વપરાયેલો કોઈ શબ્દ છૂટી ન જાય, અથવા તેના ભાવસૂચનમાં ઓછુંવત્તું ન થાય. (સંબોધનોને મેં ઈરાદાપૂર્વક વાપરેલાં માન્યાં નથી, અને તેથી મોટે ભાગે છોડી દીધાં છે.)

૨. અર્થભેદને અવકાશ હોય અને જુદા જુદા ભાષ્યકારોએ જુદા અર્થ ઘટાવ્યા હોય, ત્યાં બંને અર્થો નીકળી શકે એવી રચના કરવી. (એમાં મારી પસંદગી મેં પાછળ ટિપ્પણીઓમાં બતાવી છે.)

૩. કવિતામાં જોડણીની તથા હ્રસ્વ-દીર્ઘની છૂટ લેવાની તેમ જ માત્ર કવિતા માટે જ મરડેલા શબ્દો વાપરવાની રૂઢીનો ઉપયોગ મેં બનતા સુધી ટાળ્યો છે. એમાં નીચેના અપવાદો છેઃ

(૧) તદ્ભવ શબ્દોમાં આવતા ઈ, ઉ, કે ઈં, ઉં નો જરૂર પ્રમાણે હ્રસ્વ-દીર્ઘ ઉચ્ચાર કર્યો છે. તેને માટે લઘુ-ગુરૂદર્શક ચિહ્નો પણ હંમેશાં વાપર્યાં નથી. (૨) હકાર શ્રુતિવાળા શબ્દોમાં ક્યારેક હ ને જોડ્યો છેઃ જેમ કે, રહે-ર્.હે; કહે-ક્.હે; પહોંચ્યો-પોંʼચ્યો; પહેલાં-પ્હેલાં ઈ. (૩) એક બે તત્સમ શબ્દોમાં હ્રસ્વનો દીર્ઘ કરવો પડ્યો છે. કોઈક ઠેકાણે લૈ, થૈ, ક્.હે, ર્.હે, એવી જોડણી રાખવી પડી છે, તથા મને (=મનમાં) અને મને (= મુજને)નો ગોટાળો ન થાય તે માટે બીજા અર્થમાં હોય ત્યાં ʼમʼનેʼ જોડણી કરી છે. (ʼ) આ ચિહ્ન હકાર-શ્રુતિ અથવા હકાર-લોપ દર્શાવવા બીજે પણ એક બે જગ્યાએ વાપર્યું છે.

G.D.4.

૪. માત્ર પાદપૂર્તિ માટે – જ, ય, તો, જેવા શબ્દો ન વાપરવા. આમાં હું તદ્દન સફળ થયો નથી.

૫. અન્વય બરાબર સધાવો જોઈએ.

૬. સહેલા શબ્દથી રચના કરી શકાય, તો પાંડિત્યના તેમ જ સ્થાનિક (અમુક જિલ્લામાં જ વપરાતા) શબ્દો ટાળવા.

મેં પોતા પર નાખેલી આ મર્યાદાઓને લીધે કેટલાકને આ અનુવાદ કર્ણમધુર નથી લાગતો, તે હું જાણું છું.

પણ, ʺસર્વ કર્મે રહે દોષ ધુમાડો જેમ અગ્નિએʺ તેથી મેં મારી મર્યાદા ʺનિમેલુંʺ કર્મ કરવામાં માની છે.

પાછલી આવૃત્તિમાં નીચે જ કેટલીક ટીપો મૂકી હતી, તેને બદલે તેને હવે ત્રણ ભાગમાં પાછળ મૂકી છે, તેનો જરૂર મુજબ ઉપયોગ કરવા વાચકને વિનંતી છે.

જે શ્લોકો પર ખાસ ટીપણી આપેલી છે, તે શ્લોકના આંકડા આગળ આવું (0) ચિહ્ન મૂક્યું છે.

કેટલાક મિત્રોની એવી સૂચના છે કે અનુવાદ સાથે સંસ્કૃત પાઠ પણ છાપવો. આ બાબતમાં મારી દ્રષ્ટિ એવી છે કે જેમને સંસ્કૃત સમજાય છે, તેમને સંસ્કૃતમાં ઘણા પ્રકારની આવૃત્તિઓ સસ્તામાં મળી શકે એમ છે, તેને આ સાથે રાખી શકે. જેમને સમજાતું નથી, તેમને માટે સંસ્કૃત પાઠ નકામો છે અથવા એવો વહેમ પોષનારો થાય છે કે અશુદ્ધ રીતે પણ સંસ્કૃત પાઠ કરવાનો કાંઈક વિશેષ મહિમા છે. સંસ્કૃત પાઠ આપી પુસ્તક બેવડું મોટું અને મોંઘું કરવું અને સાથે અયોગ્ય વહેમ પોષવો એ મને ઈષ્ટ લાગતું નથી. તેથી લોકોપયોગી સસ્તી આવૃત્તિ તો કેવળ ગુજરાતીમાં જ હોય એમ મેં નવજીવન કાર્યાલયને આગ્રહ કર્યો. પણ અભ્યાસાર્થે સંસ્કૃત શ્લોક સાથે કોઈને વધારે કિંમતની અને સજાવટની આવૃત્તિ છાપવા ઈચ્છા જ હોય, તો તે નવજીવન કાર્યાલય સાથે વિચાર કરી લે.

G.D.5.

આમાં શરૂઆતના ધ્યાનના શ્લોકો બાબત અપવાદ થયેલો વાચકના જોવામાં આવશે. ઘણાં વર્ષો પર મારા પોતાના ઉપયોગાર્થે ગીતાના કેટલાક સંસ્કૃત શ્લોકોમાં ʼહુંʼ નો ʼતુંʼ કરી મેં એક સ્તોત્ર બનાવેલું, તે જ આ વખતે ʼધ્યાનʼ રૂપે આપી દેવા ઠરાવ્યું. એ શ્લોકો, અર્થાત્ બીજે ક્યાંય ન મળી શકે એમ હોવાથી, તે સંસ્કૃતમાં પણ આપ્યા છે, અને તેનો અનુવાદ પણ આપ્યો છે.

આ અનુવાદમાં હવે હું મોટા ફેરફાર કરૂં એવો સંભવ જોતો નથી. એટલે મારા તરફથી આ છેલ્લો પ્રયત્ન સમજવાને હરકત નથી, અને તેથી શુદ્ધિપત્રક મુજબ પાઠો બરાબર સુધારી લેવા વાચકને વિનંતી છે.

કિશોરલાલ ઘ. મશરૂવાળા

સેવાગ્રામ   – ૩૦મી સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૬

G.D.6.

અનુક્રમણિકા

પ્રસ્તાવના      3

ધ્યાન           ૮

ગીતાધ્વનિ      ૧૮ અધ્યાય    ૧

પુરવણી

૧. ટિપ્પણીઓ  ૮૯

૨. કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ   ૧૦૦

૩. કઠણ શબ્દોના અર્થો         ૧૦૨

G.D.7.

ध्यानम्

सर्वधर्मान् परित्यज्य त्वामेकं शरणं गतः।

तेवमेव सर्वपापेभ्यो मोक्षयस्व हि मां प्रभो ।। १ ।।

ईश्वरः सर्वभूतानां त्वमेव ह्रदये स्थितः।

भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ।। २ ।।

त्वामेव शरणं यामि सर्वभावेन केशव ।

त्वत्प्रसादादवाप्स्येहं शाश्वतं पद मव्ययम् ।। ३ ।।

अनन्याश्चिन्तयन्तस्त्वां ये जनाः पर्युपासते ।

तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमवहोसि वै ।। ४ ।।

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यस्ते भक्त्या प्रयच्छति ।

तस्य त्वं भक्त्युपह्रतमश्नासि प्रयतात्मनः ।। ५ ।।

यत्करोमि यदश्नामि यज्जुहोमि ददामि यत् ।

यत्तपस्यामि हे देव तत्करोमि त्वदर्पणम् ।। ६ ।।

समस्त्वं सर्वभूतेषु न ते द्वेष्योस्ति न प्रियः ।

ये भजन्ति तु त्वां भक्त्या त्वयि ते त्वं च तेष्वसि ।। ७ ।।

अपी चेत्सुदुराचारो भजते त्वामनन्यभाक् ।

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छत ।। ८ ।।

G.D.8.

ધ્યાન

છોડીને સઘળા ધર્મો, તારૂં જ શરણું ધર્યું,

તું જ સકળ પાપોથી, છોડાવ મુજને પ્રભુ… ૧.

વસીને સર્વ ભૂતોનાં, હ્રદયે પરમેશ્વર!

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યાં… ૨.

તારે જ શરણે આવું, સર્વભાવથી કેશવ!

તારા અનુગ્રહે લૈશ, શાંતિ ને શાશ્વત પદ… ૩.

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ, કરે તારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો, યોગક્ષેમ ચલાવતો… ૪.

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં, જે આપે ભક્તિથી તને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું, આરોગે યત્નવાનનું… ૫.

જે કરૂં, ભોગવું વા જે, જે હોમું, દાન જે કરૂં,

આચરૂં તપને વા જે, કરૂં અર્પણ તે તને… ૬.

સમ તું સર્વભૂતોમાં, વાʼલા-વેરી તને નથી,

પણ જે ભક્તિથી સેવે, તેમાં તું, તુજમાંહી તે… ૭.

મોટોયે કો દુરાચારી, એકચિત્તે ભજે તને,

શીઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને… ૮.

G.D.9.

त्वां हि देव व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रस्तेपि यान्ति परां गतिम् ।।९।।

वीतरागभयक्रोधास्त्वन्मयास्त्वामुपाश्रिताः ।

बहवो ज्ञान तपसा पूतास्त्वद् भावमागताः ।।१०।।

अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।

प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवस्यात्ममायया ।।११।।

त्वयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।

हेतुनानेन देवेश जगद्विपरिवर्तते ।।१२।।

त्वया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

त्वत्स्यानि सर्वभूतानी न च त्वं तेष्ववस्थितः ।।१३।।

न च त्वत्श्थानि भूतानी हन्त ते योगमैश्वरम् ।

भूतभृन्न च भूतस्थस्त्वदात्मा भूतभावनः ।।१४।।

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।

तथा सर्वाणि भूतानि त्वत्स्थानीत्युपधारये ।।१५।।

त्वमेवात्मा ह्रषीकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

त्वमेवादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ।।१६।।

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तत्त्वमसि प्रभो ।

न तदस्ति विना यत्स्यात्त्वया भूतं चराचरम् ।।१७।।

G.D.10.

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો તારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, તને આશ્રિત, તું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા ત્વદ્ ભાવને ઘણા… ૧૦.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોનો ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજે આત્મમાયાથી, તારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૧૧.

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ, તારી અધ્યક્ષતા વડે,

તેના કારણથી થાય, જગનાં પરિવર્તનો… ૧૨.

અવ્યક્તરૂપ તું-થી જ, ફેલાયું સર્વ આ જગત્,

તું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, તું તેમાંહી રહ્યો નથી… ૧૩.

નથીયે કો તું-માં ભૂતો, શો તારો યોગ ઈશ્વરી,!

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ તું!… ૧૪.

સર્વગામી મહાવાયુ, નિત્ય આકાશમાં રહે,

તેમ સૌ ભૂત તારામાં, રહ્યાં છે એમ જાણું હું… ૧૫.

તું જ આત્મા, હ્રષીકેશ, ભૂતોનાં હ્રદયો વિષે,

આદિ, મધ્ય તથા અંત, તું જ છું ભૂતમાત્રનાં… ૧૬.

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું, જાણું હું તેય તું જ છું,

તું વિનાનું નથી લોકે, કોઈ ભૂત ચરાચર…૧૭.

G.D.11.

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।

तत्तदेवावगच्छामि तव तेजोंशम्भवम् ।।१८।।

भगवन् बहुतैतेन किं ज्ञातेन मया प्रभो ।

विष्टभ्य त्वमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ।। १९।।

त्वत्तः परतरं नान्यत् किंचिदस्ति जनार्दन ।

त्वयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा ईव ।।२०।।

भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ।

योगेश्वर नतोस्मि त्वां त्वच्चित्तं सततं कुरू ।।२१।।

पिता त्वमस्य जगतो माता धाता पितामहः।

वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक् साम यजुरेव च ।।२२।।

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुह्रत् ।

प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ।।२३।।

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।

परमात्मेति चाप्युक्तो त्वं पुरूषःपरः ।।२४।।

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मा त्वमव्ययः।

शरीरस्थोपि देवेश न करोषि न लिप्यसे ।।२५।।

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथा त्वं नोपलिप्यसे ।।२६।।

G.D.12.

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણું તે સઘળું તારા, તેજના અંશથી થયું…૧૮.

ભગવન્ લાભ શો મારે, જાણીને વિસ્તારથી ઘણા,

એક જ અંશથી તારા, આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો…૧૯.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, તારાથી પર જે ગણું,

તું-માં આ સૌ પરોવાયું, દોરામાં મણકા સમું…૨૦.

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે!

યોગેશ્વર, નમી માગું, અખંડ તુજ યોગને…૨૧.

તું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા, પિતામહ,

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, ઋગ્, યજુર, સામવેદ તું…૨૨.

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ્, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ,

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય…૨૩.

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

ક્હેવાય પરમાત્માયે, દેહે પુરૂષ તું પરં…૨૪.

અવ્યયી પરમાત્મા તું, વિના-આદિ, વિના-ગુણો,

તેથી દેહે રહે તોયે, તું અકર્તા, અલિપ્ત રહે…૨૫.

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ, સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે,

આત્મા તું તેમ સર્વત્ર, વસી દેહે અલિપ્ત રહે…૨૬.

G.D.13.

यस्मात्क्षरमतीतस्त्वमक्षरादपि चोत्तमः।

अतोसि लोके वेदे च प्रथितः पुरूषोत्तमः ।।२७।।

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं

त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता

सनातनस्त्वं पुरूषो मतो मे ।।२८।।

त्वमादिदेवः पुरूषः पुराण-

स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

वेत्तासि वेद्यम् च परं च धाम

त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ।।२९।।

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

तत्तमेवासि देवेश परं ब्रह्म सनातनम् ।।३०।।

सर्वस्व च त्वं ह्रदि सन्निविष्ट-

स्त्वत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।

वेदैश्च सर्वेरसि वेद्यमेकं

वेदान्तकृद्वेदविदेव च त्वम् ।।३१।।

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति

विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।

यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति

ओंकारवाच्यं पदमव्ययं यत् ।।३२।।

G.D.14.

કાં જે તું ક્ષરથી પાર, અક્ષરથીય ઉત્તમ,

તેથી તું લોક ને વેદે, વર્ણાય પુરૂષોત્તમ…૨૭.

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેય તત્ત્વ,

તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ,

અનાશ છો, શાશ્વતધર્મપાળ,

જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ…૨૮.

પુરાણ છો, પુરૂષ, આદિદેવ,

તમે જ આ વિશ્વનું અંત્યધામ,

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરં પદે છો,

તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંતરૂપ!…૨૯.

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું,

તું જ તે સર્વ, દેવેશ, પરંબ્રહ્મ સનાતન…૩૦.

નિવાસ સૌના હ્રદયે કરે તું,

તું-થી સ્મૃતિ, જ્ઞાન તથા વિવેક,

વેદો બધાનું તું જ એક વેદ્ય,

વેદાન્ત કર્તા તું જ વેદવેત્તા…૩૧.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે,

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

ઓંકાર શબ્દે પદ વર્ણવે જે…૩૨.

G.D.15.

न यद् भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः ।

यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं तव ।।३३।।

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

पुरूषः शाश्वतो दिव्य आदिदेवो ह्यजो विभुः ।।३४।।

न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ।

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरूषोत्तम ।।३५।।

अवजानन्ति त्वां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

परं भावम जानन्तस्तव भूतमहेश्वरम् ।।३६।।

जन्म कर्म च ते दिव्यं जनो यो वेत्ति तत्त्वतः ।

त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति त्वामेत्यसंशयम् ।।३७।।

महात्मानो हि त्वां नाथ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।

भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।।३८।।

सततं कीर्तयन्तस्त्वां यतन्तश्च दृढव्रताः ।

नमस्यन्तश्च त्वां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ।।३९।।

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तस्त्वामुपासते ।

एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ।।४०।।

अनन्यचेत्ताः सततं यस्त्वां स्मरति नित्यशः ।

तस्य त्वं सुलभो देव नित्ययुक्तस्य योगिनः ।।४१।।

G.D.16.

સૂર્ય જેને પ્રકાશે ના, ના ચંદ્ર, અગ્નિયે નહીં,

જ્યાં પોંʼચી ન ફરે પાછા, તારૂં તે ધામ ઉત્તમ… ૩૩.

પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા, શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ… ૩૪.

તમારૂં રૂપ જાણે ના, દેવો કે દાનવો, પ્રભુ!

તમે જ આપને આપે જાણતા, પુરૂષોત્તમ!… ૩૫.

અવજાણે તને મૂઢો, માનવી દેહને વિષે,

ન જાણતા પરંભાવ, તારો ભૂત મહેશ્વરી… ૩૬.

તારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જેઆમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે તને જ તે… ૩૭.

મહાત્માઓ તને જાણી, ભૂતોનો આદિ અવ્યય,

અનન્ય મનથી સેવે, દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા… ૩૮.

કીર્તિ તારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દ્રઢ,

ભક્તિથી તુજને વંદી, ઉપાસે નિત્યયોગથી… ૩૯.

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો, સર્વવ્યાપી તને ભજે,

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા… ૪૦.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો તને,

તે નિત્યયુક્ત યોગીને, સેʼજે તું પ્રાપ્ત થાય છે… ૪૧.

G.D.17.

 

 

 

 

 

 

त्वामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।

नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ।।४२।।

मम ह्येवानुकम्पार्थं बुद्धेरज्ञानजं तमः ।

नाशयस्वात्मभावस्यो ज्ञानदीपेन भास्वता ।।४३।।

मह्यं सततयुक्ताय भजते प्रीतिपूर्वकम् ।

प्रयच्छ बुद्धियोगं तं येन त्वामुपयाम्यहम् ।।४४।।

त्वन्मना अस्ति ते भक्तस्त्वां यजे त्वां नमाम्हम् ।

त्वामेवैष्यामि विश्वात्मन्सर्वथा त्वत्परायणः ।।४५ ।।

G.D.18.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

તને પોʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૪૨.

રહેલો આત્મભાવે તું, તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી,

કરૂણા ભાવથી મારા, અજ્ઞાનતમને હણ… ૪૩.

મને અખંડ યોગીને, ભજતા પ્રીતિથી તને,

આપ તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળું તને… ૪૪.

મન-ભક્તિ તને અર્પું, તને પૂજું, તને નમું,

નિશ્ચે તને જ પામીશ, તું-પરાયણ, ઈશ્વર!… ૪૫.

G.D.19.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગીતાધ્વનિ

ગી.ધ્વ.૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગી.ધ્વ.૨.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા –

ધર્મભૂમિ કુરૂક્ષેત્રે, યુદ્ધાર્થે એકઠા થઈ,

મારા ને પાંડુના પુત્રો, વર્ત્યા શી રીત, સંજય?… ૧.

સંજય બોલ્યા –

દેખી પાંડવની સેના, ઉભેલી વ્યુહને રચી,

દ્રોણાચાર્ય કને પોંʼચી, રાજા દુર્યોધને કહ્યુંː… ૨.

દુર્યોધન બોલ્યા –

જુઓ, આચાર્ય, આ મોટી સેનાઓ પાંડવો તણી,

જે તમ બુદ્ધિમાન્ શિષ્ય, દ્રૌપદે વ્યુહમાં રચી… ૩.

અહીં શૂરા ધનુર્ધારી, ભીમ-અર્જુન શા રણે,

યુયુધાન, વિરાટેય, દ્રુપદેય મહારથી… ૪.

કાશી ને શિબિના શૂરા, નરેંદ્રો, ધૃષ્ટકેતુયે,

ચેકિતાન, તથા રાજા, પુરુજિત્ કુંતિભોજનો[1]… ૫.

પરાક્રમી યુધામન્યુ, ઉત્તમૌજા પ્રતાપવાન્,

સૌભદ્ર, દ્રૌપદીપુત્રો, બધાયે જે મહારથી… ૬.

આપણા પક્ષના મુખ્ય, તેય, આચાર્ય, ઓળખો,

જાણવા યોગ્ય જે મારા, સેનાના નાયકો કહું…૭.

ગી.ધ્વ.૩.

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

આપ, ભીષ્મ તથા કર્ણ, સંગ્રામવિજયી કૃપ,

અશ્વત્થામા, વિકર્ણેય, સોમદત્તતણો સુત… ૮.

બીજાયે બહુ છે શૂરા, હું-કાજે જીવ જે ત્યજે,

સર્વે યુદ્ધકળાપૂર્ણ, અસ્ત્રશસ્ત્રો વડે સજ્યા… ૯.

અગણ્ય આપણી સેના, જેના રક્ષક ભીષ્મ છે,

ગણ્ય છે એમની સેના, જેનો રક્ષક ભીમ છે… ૧૦.

જેને જે ભાગમાં રાખ્યા, તે તે સૌ મોરચે રહી,

ભીષ્મની સર્વ બાજુથી, રક્ષા સૌ કરજો ભલી… ૧૧.

સંજય બોલ્યા –

તેનો વધારવા હર્ષ, કરીને સિંહનાદ ત્યાં,

પ્રતાપી વૃદ્ધ દાદાએ, બજાવ્યો શંખ જોરથી… ૧૨.

પછી તો શંખ, ભેરી ને નગારાં, રણશિંગડાં,

વાગ્યાં સૌ સામટાં, તેનો પ્રચંડ ધ્વનિ ઊપજ્યો… ૧૩.

તે પછી શ્વેત અશ્વોથી, જોડાયેલા મહારથે,

બેઠેલા માધવે-પાર્થે, વગાડ્યા દિવ્ય શંખ બે… ૧૪.

પાંચજન્ય હ્રષીકેશે, દેવદત્ત ધનંજયે,

વાયો પૌંડ્ર મહાશંખ, ભીમકર્મા વૃકોદરે… ૧૫.

અનંતજયને રાજા, કુંતિપુત્ર યુધિષ્ઠિરે,

નકુલે-સહદેવેયે, સુઘોષ-મણિપુષ્પક… ૧૬.

કાશીરાજા મહાધન્વા, ને શિખંડી મહારથી,

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટેય, અપરાજિત સાત્યકિ… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૪.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

દ્રુપદ, દ્રૌપદીપુત્રો, અભિમન્યુ મહાભુજા,

સહુએ સર્વ બાજુથી, શંખો ફૂંક્યા જુદા જુદા… ૧૮.

તે ઘોષે કૌરવો કેરી, છાતીના કટકા કર્યા,

અને આકાશ ને પૃથ્વી, ભર્યાં ગર્જી ભયંકર… ૧૯.

ત્યાં શસ્ત્ર ચાલવા ટાણે, કૌરવોને કપિધ્વજે,

વ્યવસ્થાથી ખડા ભાળી, ઉઠાવ્યું સ્વધનુષ્યને… ૨૦.

ને હ્રષીકેશને આવું, કહ્યું વેણ, મહીપતે,

અર્જુન બોલ્યા –

બન્ને આ સૈન્યની મધ્યે, લો મારો રથ, અચ્યુત… ૨૧.

જ્યાં સુધી નીરખું કોણ, ઊભા આ યુદ્ધ ઈચ્છતા,

ને કોણ મુજ સાથે આ, રણસંગ્રામ ખેલશે… ૨૨.

અહીં ટોળે વળેલા આ, યોદ્ધાઓ જોઉં તો જરા,

પ્રિય જે ઈચ્છતા યુદ્ધે, દુર્યોધન કુબુદ્ધિનું… ૨૩.

સંજય બોલ્યા –

ગુડાકેશ તણા આવા, વેણને માધવે સુણી,

બે સૈન્ય વચમાં ઊભો, કીધો તે ઉત્તમ રથ… ૨૪.

ભીષ્મ ને દ્રોણની સામે, ને સૌ રાજા ભણી ફરી,

બોલ્યા માધવ ʺજો પાર્થ, કૌરવોના સમૂહ આ.ʺ… ૨૫.

ત્યાં દીઠા અર્જુને ઊભા, બન્નેયે સૈન્યને વિષે-

ગુરૂઓ, બાપ, ને દાદા, મામાઓ, ભાઈઓ, સખા… ૨૬.

સસરા, દીકરા, પોતા, સુહ્રદો, સ્વજનો ઘણા,

આવા સર્વે સગાવ્હાલા, ઊભેલા જોઈ, અર્જુન… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૫.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

અત્યંત રાંક ભાવે શું, બોલ્યો ગળગળો થઈઃ

અર્જુન બોલ્યા –

દેખી આ સ્વજનો સામે, ઊભેલા યુદ્ધ ઈચ્છતા… ૨૮.

ગાત્રો ઢીલાં પડે મારાં, મોઢામાં શોષ ઊપજે,

કંપારી દેહમાં ઊઠે, રૂંવાડાં થાય છે ખડાં… ૨૯.

ગાંડીવ હાથથી છૂટે, વ્યાપે દાહ ત્વચા વિષે,

રહેવાય નહીં ઊભા, જાણે મારૂં ભમે મન… ૩૦.

ચિહ્નોયે અવળાં સર્વે, મʼને દેખાય કેશવ,

જોઉં નહીં કંઈ શ્રેય, હણીને સ્વજનો રણે… ૩૧.

નથી હું ઈચ્છતો જીત, નહીં રાજ્ય, નહીં સુખો,

રાજ કે ભોગ કે જીવ્યું, અમારે કામનું કશું?… ૩૨.

ઈચ્છીએ જેમને કાજે, રાજ્ય કે ભોગ કે સુખો,

તે આ ઊભા રણે આવી, ત્યજીને પ્રાણ-વૈભવો… ૩૩.

ગુરૂઓ, બાપ, ને બેટા, દાદા-પોતા વળી ઘણા,

મામાઓ, સસરા, સાળા, સંબંધી સ્વજનો બધા… ૩૪.

ન ઈચ્છું હણવા આ સૌ, ભલે જાતે હણાઉં હું,

ત્રિલોક-રાજ્ય કાજેયે, પૃથ્વી કારણ કેમ તો?… ૩૫.

હણીને કૌરવો સર્વે, અમારૂં પ્રિય શું થશે?

અમને આતતાયીને, હણ્યાનું પાપ કેવળ!… ૩૬.

માટે ન હણવા યોગ્ય, કૌરવો, અમ બંધુઓ,

સ્વજનોને હણી કેમ, પામીએ, સુખને અમે?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૬.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

લોભથી વણસી બુદ્ધિ, તેથી તે પેખતા નથી,

કુળક્ષયે થતો દોષ, મિત્રદ્રોહે પાપ જે… ૩૮.

વળવા પાપથી આવા, અમે કાં ન વિચારવું.-

કુળક્ષયે થતો દોષ, દેખતા સ્પષ્ટ જો અમે?… ૩૯.

કુળક્ષયે થતા નાશ, કુળધર્મો સનાતન,

ધર્મનાશે કુળે આખે, વર્તે આણ અધર્મની… ૪૦.

અધર્મ વ્યાપતાં લાજ, લૂંટાય કુળનારની,

કુળસ્ત્રીઓ થયે ભ્રષ્ટ, વર્ણસંકર નીપજે… ૪૧.

નરકે જ પડે તેથી, કુળ ને કુળઘાતકો,

પિતરોયે પડે હેઠા, ન મળ્યે પિંડતર્પણ… ૪૨.

કુળઘાતકના આવા, દોષેસંકરકારક,

ઊખડે જાતિધર્મો ને, કુળધર્મો સનાતન… ૪૩.

ઊખડે જે મનુષ્યોના, કુળના ધર્મ, તેમનો,

સદાયે નરકે વાસ-એવું, છે સાંભળ્યું અમે… ૪૪.

અહો કેવું મહાપાપ, માંડ્યું આદરવા અમે!

કે રાજ્યસુખના લોભે, નીકળ્યા હણવા સગા!… ૪૫.

ન કરતાં પ્રતીકાર, મʼને નિઃશસત્રને હણે,

રણમાં કૌરવો શસ્ત્રે, તેમાં ક્ષેમ મને વધુ… ૪૬.

સંજય બોલ્યા –

આમ બોલી રણે પાર્થ, ગયો બેસી રથાસને.

ધનુષ્યબાણને છોડી, શોકઉદ્વેગથી ભર્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૭.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સંજય બોલ્યા –

આમ તે રાંકભાવે ને, આંસુએ વ્યગ્ર દ્રષ્ટિથી.

શોચતા પાર્થને આવાં, વચનો માધવે કહ્યાં-… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ક્યાંથી મોહ તને આવો, ઊપજ્યો વસમી પળે,

નહીં જે આર્યને શોભે, સ્વર્ગ ને યશ જે હરે?… ૨.

મા તું કાયર થા, પાર્થ, તને આ ઘટતું નથી,

હૈયાના દૂબળા ભાવ, છોડી ઊઠ પરંતપ… 3.

અર્જુન બોલ્યા –

મારે જે પૂજવા યોગ્ય, ભીષ્મ ને દ્રોણ, તે પ્રતિ,

કેમ હું રણસંગ્રામે, બાણોથી યુદ્ધ આદરૂં?… ૪.

વિના હણીને ગુરૂઓ મહાત્મા,

ભિક્ષા વડે જીવવું તેય સારૂં.

હણી અમે તો ગુરૂ અર્થવાંછુ,

લોહીભર્યા માણશું ભોગ લોકે!… ૫.

ગી.ધ્વ.૮.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

થાયે અમારો જય તેમનો વા-

શામાં અમારૂં હિત તે ન સૂઝે.

જેને હણી જીવવુંયે ગમે ના,

સામા ખડા તે ધૃતરાષ્ટ્ર પુત્રો… ૬.

સ્વભાવ મેટ્યો મુજ રાંકભાવે,

ન ધર્મ સૂઝે, તમને હું પૂછું.

બોધો મʼને નિશ્ચિત શ્રેય જેમાં,

છું શિષ્ય, આવ્યો શરણે તમારે… ૭.

સમૃદ્ધ ને શત્રુ વિનાનું રાજ્ય,

મળે જગે કે સુરલોકમાંયે.

તોયે ન દેખું કંઈ શોક ટાળે,

મારી બધી ઈંદ્રિય તાવનારો… ૮.

સંજય બોલ્યા –

પરંતપ, ગુડાકેશે આમ ગોવિંદને કહી,

ʺહું તો નહીં લડુંʺ એવું બોલી, મૌન ધર્યું પછી… ૯.

આમ બે સૈન્યની વચ્ચે, ખેદે વ્યાપેલ પાર્થને,

હસતાં-શું હ્રષીકેશે, આવાં ત્યાં વચનો કહ્યાં-… ૧૦.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા-

ન ઘટે ત્યાં કરે શોક, ને વાતો જ્ઞાનની વદે!

પ્રાણો ગયા-રહ્યા તેનો, જ્ઞાનીઓ શોક ના કરે… ૧૧.

ગી.ધ્વ.૯.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

હું તું કે આ મહીપાળો, પૂર્વે ક્યારે હતા નહીં,

ન હઈશું ભવિષ્યેયે, એમ તું જાણતો રખે… ૧૨.

દેહીને દેહમાં આવે, બાળ, જોબન ને જરા,

તેમ આવે નવો દેહ, તેમાં મુંઝાય ધીર ના… ૧૩.

સ્પર્શાદિ વિષયો જાણ, શીતોષ્ણ-સુખદુઃખદા,

અનિત્ય જાય ને આવે, તેને, અર્જુન, લે સહી… ૧૪.

તે પીડી ન શકે જેને, સમ જે સુખદુઃખમાં,

તે ધીર માનવી થાય, પામવા યોગ્ય મોક્ષને… ૧૫.

અસત્યને ન અસ્તિત્વ, નથી નાશેય સત્યનો,

નિહાળ્યો તત્ત્વદર્શીએ, આવો સિદ્ધાંત બેઉનો… ૧૬.

જાણજે અવિનાશી તે, જેથી વિસ્તર્યું આ બધું,

તે અવ્યય તણો નાશ, કોઈએ ના કરી શકે… ૧૭.

અવિનાશી, પ્રમાતીત, નિત્ય દેહીતણાં કહ્યાં,

શરીરો અંતવાળાં આ, તેથી તું ઝૂઝ, અર્જુન… ૧૮.

જે માને કે હણે છે તે, જે માને તે હણાય છે,

બંનેયે તત્ત્વ જાણે ના, હણે ના તે હણાય ના… ૧૯.

ન જન્મ પામે, ન કદાપિ મૃત્યુ,

ન્હોતો ન તે કે ન હશે ન પાછો.

અજન્મ, તે નિત્ય, સદા, પુરાણ,

હણ્યે શરીરે ન હણાય તે તો… ૨૦.

જે એને જાણતો નિત્ય, અનાશી, અજ, અવ્યય,

તે નર કેમ ને કોને, હણાવે અથવા હણે?… ૨૧.

ગી.ધ્વ.૧૦.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

ત્યજી દઈ જીર્ણ થયેલ વસ્ત્રો,

લે છે નવાં જેમ મનુષ્ય બીજાં.

ત્યજી દઈ જીર્ણ શરીર તેમ,

પામે નવાં અન્ય શરીર દેહી… ૨૨.

ન તેને છેદતાં શસ્ત્રો, ન તેને અગ્નિ બાળતો,

ન તેને ભીંજવે પાણી, ન તેને વાયુ સૂકવે… ૨૩.

છેદાય ના, બળે ના તે, ન ભીંજાય, સુકાય ના,

સર્વવ્યાપક તે નિત્ય, સ્થિર, નિશ્ચળ, શાશ્વત… ૨૪.

તેને અચિંત્ય, અવ્યક્ત, નિર્વિકાર કહે વળી,

તેથી એવો પિછાણી તે, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૫.

ને જો માને તું આત્માનાં, જન્મ-મૃત્યુ ક્ષણે ક્ષણે,

તોયે તારે, મહાબાહુ, આવો શોક ઘટે નહીં… ૨૬.

જન્મ્યાનું નિશ્ચયે મૃત્યુ, મૂઆનો જન્મ નિશ્ચયે,

માટે જે ન ટળે તેમાં, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૭.

અવ્યક્ત આદિ ભૂતોનું, મધ્યમાં વ્યક્ત ભાસતું,

વળી, અવ્યક્ત છે અંત, તેમાં ઉદ્વેગ જોગ શું?… ૨૮.

આશ્ચર્ય-શું કોઈ નિહાળતું એ,

આશ્ચર્ય-શું તેમ વદે, વળી, કો.

આશ્ચર્ય-શું અન્ય સુણેય કોઈ,

સુણ્યા છતાં કો સમજે ન તેને… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૧૧.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સદા અવધ્ય તે દેહી, સઘળાના શરીરમાં,

કોઈયે ભૂતનો તેથી, તને શોક ઘટે નહીં… ૩૦.

વળી, સ્વધર્મે જોતાંયે, ન તારે ડરવું ઘટે,

ધર્મયુદ્ધ થકી બીજું, શ્રેય ક્ષત્રિયને નથી… ૩૧.

અનાયાસે ઉઘાડું જ, સ્વર્ગનું દ્વાર સાંપડ્યું,

ક્ષત્રિયો ભાગ્યશાળી જે, તે પામે યુદ્ધ આ સમું… ૩૨.

માટે આ ધર્મસંગ્રામ, આવો જો ન કરીશ તું,

તો તું સ્વધર્મ ને કીર્તિ, છાંડી પામીશ પાપને… ૩૩.

અખંડ કરશે વાતો, લોકો તારી અકીર્તિની,

માની પુરૂષને કાજે, અકીર્તિ મૃત્યુથી વધુ… ૩૪.

ડરીને રણ તેં ટાળ્યું, માનશે સૌ મહારથી,

રહ્યો સન્માન્ય જેઓમાં, તુચ્છ તેને જ તું થશે… ૩૫.

ન બોલ્યાના ઘણા બોલ, બોલશે તુજ શત્રુઓ,

નિંદશે તુજ સામર્થ્ય, તેથી દુઃખ કયું વધુ?… ૩૬.

હણાયે પામશે સ્વર્ગ, જીત્યે ભોગવશે મહી,

માટે, પાર્થ, ખડો થા તું, યુદ્ધાર્થે દ્રઢનિશ્ચયે… ૩૭.

લાભ-હાનિ સુખો-દુઃખો, હાર-જીત કરી સમ,

પછી યુદ્ધાર્થ થા સજ્જ, તો ના પાપ થશે તને… ૩૮.

કહી આ સાંખ્યની બુદ્ધિ, હવે સાંભળ યોગની,

જે બુદ્ધિથી થયે યુક્ત, તોડીશ કર્મબંધન… ૩૯.

ગી.ધ્વ.૧૨.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

આદર્યું વણસે ના ને, વિઘ્ન ના ઊપજે અહીં,

સ્વલ્પે આ ધર્મનો અંશ, ઉગારે ભયથી વડા… ૪૦.

એમાં મનુષ્યની બુદ્ધિ, એક નિશ્ચયમાં રહે,

અનંત, બહુ શાખાળી, બુદ્ધિ નિશ્ચયહીનની… ૪૧.

અલ્પબુદ્ધિજનો, પાર્થ, કામ-સ્વર્ગ-પરાયણ,

વેદવાદ વિષે મગ્ન, આવી જે કર્મકાંડની… ૪૨.

જન્મ-કર્મ-ફળો દેતી, ભોગ-ઐશ્વર્ય સાધતી,

વાણીને ખીલવી બોલે, ʺઆથી અન્ય કશું નથી.ʺ.. ૪૩.

ભોગ-ઐશ્વર્યમાં ચોંટ્યા, હરાઈ બુદ્ધિ તે વડે,-

તેમની બુદ્ધિની નિષ્ઠા, ઠરે નહીં સમાધિમાં… ૪૪.

ત્રિગુણાત્મક વેદાર્થો, થા ગુણાતીત, આત્મવાન્,

નિશ્ચિંત યોગ ને ક્ષેમે, નિર્દ્વંદ્વ, નિત્ય-સત્ત્વવાન્… ૪૫.

નીર-ભરેલ સર્વત્ર, તળાવે કામ જેટલું,

તેટલું સર્વ વેદોમાં, વિજ્ઞાની બ્રહ્મનિષ્ઠને… ૪૬.

કર્મે જ અધિકારી તું, ક્યારેય ફળનો નહીં,

મા હો કર્મફળે દ્રષ્ટિ, મા હો રાગ અકર્મમાં… ૪૭.

કર યોગે રહી કર્મ, તેમાં આસક્તિને ત્યજી,

યશાયશ સમા માની, -સમતા તે જ યોગ છે… ૪૮.

અત્યંત હીન તો કર્મ, બુદ્ધિયોગ થકી ખરે,

શરણું બુદ્ધિમાં શોધ, રાંક જે ફળ વાંછતા… ૪૯.

ગી.ધ્વ.૧૩.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

બુદ્ધિયોગી અહીં છોડે, પાપ ને પુણ્ય બેઉયે,

માટે થા યોગમાં યુક્ત, કર્મે કૌશલ્ય યોગ છે… ૫૦.

બુદ્ધિયોગી વિવેકી તે, ત્યાગીને કર્મનાં ફળો,

જન્મબંધનથી છૂટી, પોંʼચે નિર્દોષ ધામને… ૫૧.

મોહનાં કળણો જ્યારે, તારી બુદ્ધિ તરી જશે,

સુણ્યું ને સુણવું બાકી, બેએ નિર્વેદ આવશે… ૫૨.

બહુ સુણી ગૂંચાયેલી, તારી બુદ્ધિ થશે સ્થિર,

અચંચળ, સમાધિસ્થ, ત્યારે તું યોગ પામશે… ૫૩.

અર્જુન બોલ્યા –

સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ, જાણવો કેમ, કેશવ?

બોલે, રહે ફરે કેમ, મુનિ જે સ્થિરબુદ્ધિનો?… ૫૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મનની કામના સર્વે, છોડીને, આત્મમાં જ જે,

રહે સંતુષ્ટ આત્માથી, તે સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો… ૫૫.

દુઃખે ઉદ્વેગ ના ચિત્તે, સુખોની ઝંખના ગઈ,

ગયા રાગ-ભય-ક્રોધ, મુનિ તે સ્થિરબુદ્ધિનો… ૫૬.

આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, મળ્યે કાંઈ શુભાશુભ,

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૭.

કાચબો જેમ અંગોને, તેમ જે વિષયોથકી,

સંકેલે ઈંદ્રિયો પૂર્ણ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૮.

ગી.ધ્વ.૧૪.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિરાહારી શરીરીના, ટળે છે વિષયો છતાં,

રસ રહી જતો તેમાં, તે ટળે પેખતાં પરં… ૫૯.

પ્રયત્નમાં રહે તોયે, શાણાયે નરના હરે,

મનને ઈન્દ્રિયો મસ્ત, વેગથી વિષયો ભણી… ૬૦.

યોગથી તે વશે રાખી, રહેવું મત્પરાયણ,

ઈંદ્રિયો સંયમે જેની, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૧.

વિષયોનું રહે ધ્યાન, તેમાં આસક્તિ ઊપજે,

જન્મે આસક્તિથી કામ, કામથી ક્રોધ નીપજે… ૬૨.

ક્રોધથી મૂઢતા આવે, મૂઢતા સ્મૃતિને હરે,

સ્મૃતિલોપે બુદ્ધિનાશ, બુદ્ધિનાશે વિનાશ છે… ૬૩.

રાગ ને દ્વેષ છૂટેલી, ઈંદ્રિયે વિષયો ગ્રહે,

વશેન્દ્રિય સ્થિરાત્મા જે, તે પામે છે પ્રસન્નતા… ૬૪.

પામ્યે પ્રસન્નતા તેનાં, દુઃખો સૌ નાશ પામતાં,

પામ્યો પ્રસન્નતા તેની, બુદ્ધિ શીઘ્ર બને સ્થિર… ૬૫.

અયોગીને નથી બુદ્ધિ, અયોગીને ન ભાવના,

ન ભાવહીનને શાંતિ, સુખ ક્યાંથી અશાંતને?… ૬૬.

ઈંદ્રીયો વિષયે દોડે, તે પૂંઠે જે વહે મન,

દેહીની તે હરે બુદ્ધિ, જેમ વા નાવને જળે… ૬૭.

તેથી જેણે બધી રીતે, રક્ષેલી વિષયોથકી,

ઈંદ્રિયો નિગ્રહે રાખી, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૮.

ગી.ધ્વ.૧૫.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિશા જે સર્વ ભૂતોની, તેમાં જાગ્રત સંયમી,

જેમાં જાગે બધાં ભૂતો, તે જ્ઞાની મુનિની નિશા… ૬૯.

સદા ભરાતા અચલપ્રતિષ્ઠ,

સમુદ્રમાં નીર બધાં પ્રવેશે.

જેમાં પ્રવેશે સહુ કામ તેમ,

તે શાંતિ પામે નહી કામકામી… ૭૦.

છોડીને કામના સર્વે, ફરે જે નર નિઃસ્પૃહ,

અહંતા-મમતા મૂકી, તે પામે શાંતિ, ભારત… ૭૧.

છે બ્રહ્મદશા, એને પામ્યે ના મોહમાં પડે,

અંતકાળેય તે રાખી, બ્રહ્મનિર્વાણ મેળવે… ૭૨.

ગી.ધ્વ.૧૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

અર્જુન બોલ્યા –

જો તમે માનતા એમ, કર્મથી બુદ્ધિ તો વડી,

તો પછી ઘોર કર્મોમાં, જોડો કેમ તમે મને?… ૧.

મિશ્રશાં વાક્યથી, જાણે, મૂંઝવો મુજ બુદ્ધિને,

તે જે એક કહો નિશ્ચે, જે વડે શ્રેય પામું હું… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

બે જાતની કહી નિષ્ઠા, આ લોકે પૂર્વથી જ મેં,

સાંખ્યની જ્ઞનયોગે ને, યોગીની કર્મયોગથી… ૩.

કર્મ ન આદરે તેથી, નિષ્કર્મી થાય ના જન,

ન તો કેવળ સંન્યાસે, મેળવે પૂર્ણ સિદ્ધિને… ૪.

રહે ક્ષણેય ના કોઈ, ક્યારે કર્મ કર્યા વિના,

પ્રકૃતિના ગુણે સર્વે, અવશે કર્મ આચરે… ૫.

રોકી કર્મેન્દ્રિયો રાખે, ચિત્તમાં સ્મરતો રહે,

વિષયોને મહામૂઢ – મિથ્યાચાર ગણાય તે… ૬.

મનથી ઈંદ્રિયો નીમી, આસક્તિવિણ આચરે,

કર્મેન્દ્રિયે કર્મયોગ, તે મનુષ્ય છે… ૭.

ગી.ધ્વ.૧૭.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

નીમેલાં કર કર્મો તું, ચડે કર્મ અકર્મથી,

ન તારી દેહયાત્રાયે, સિદ્ધ થાય અકર્મથી… ૮.

વિના યથાર્થ કર્મોથી, આ લોકે કર્મબંધન,

માટે આસક્તિને છોડી, યજ્ઞાર્થે કર્મ આચર… ૯.

યજ્ઞ સાથ પ્રજા સર્જી, બ્રહ્મા પૂર્વે વદ્યા હતાઃ-

ʺવધજો આ થકી, થાજો તમારી કામધેનુ આ… ૧૦.

દેવોને રીઝવો આથી, રીઝવો તમનેય તે,

અન્યોન્ય રીઝવી એમ, પરમ શ્રેય મેળવો… ૧૧.

રીઝેલા યજ્ઞથી દેવો, આપશે ઈષ્ટ ભોગને,

તેઓ દે, તેમને ના દે, તેવો ખાનાર ચોર છે.ʺ… ૧૨.

યજ્ઞશેષ જમી સંતો, છૂટે છે સર્વ પાપથી,

પોતા માટે જ જે રાંધે, તે પાપી પાપ ખાય છે… ૧૩.

અન્નથી ઊપજે જીવો, વૃષ્ટિથી અન્ન નીપજે,

યજ્ઞથી થાય છે વૃષ્ટિ, કર્મથી યજ્ઞ ઉદ્ભવે… ૧૪.

બ્રહ્મથી ઊપજ્યું કર્મ, બ્રહ્મ અક્ષરથી થયું,

સર્વ વ્યાપક તે બ્રહ્મ, આમ યજ્ઞે સદા રહ્યું… ૧૫.

લોકે આવું પ્રવર્તેલું, ચક્ર જે ચલવે નહીં,

ઈંદ્રિયારામ તે પાપી, વ્યર્થ જીવન ગાળતો… ૧૬.

આત્મામાં જ રમે જેઓ, આત્માથી તૃપ્ત જે રહે,

આત્મામાંહે જ સંતુષ્ટ, તેને કોʼ કાર્ય ના રહ્યું… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૧૮.

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

કરે કે ન કરે તેથી, તેને કોʼ હેતુ ના જગે,

કોઈયે ભૂતમાં તેને કશો, સ્વાર્થ રહ્યો નહીં… ૧૮.

તેથી થઈ અનાસક્ત, આચર કાર્ય કર્મને,

અસંગે આચરી કર્મ, શ્રેયને પામતો નર… ૧૯.

કર્મ વડે જ સંસિદ્ધિ, મેળવી જનકાદીએ,

લોકસંગ્રહ પેખીયે તને, તે કરવાં ઘટે… ૨૦.

શ્રેષ્ઠ લોકો કરે જે જે, તે જ અન્ય જનો કરે,

તે જેને માન્યતા આપે, તે રીતે લોક વર્તતા… ૨૧.

ત્રણે લોકે મʼને કાંઈ, બાકી કાર્ય રહ્યું નથી,

અપામ્યું પામવા જેવું, તોય હું વર્તું કર્મમાં… ૨૨.

કદાચે જો પ્રવર્તું ના, કર્મે આળસને ત્યજી,

અનુસરે મનુષ્યોયે, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૨૩.

પામે વિનાશ આ સૃષ્ટિ, જો હું કર્મ ન આચરૂં,

થાઉં સંકરનો કર્તા, મેટનારો પ્રજાતણો… ૨૪.

જેમ આસક્તિથી કર્મ, અજ્ઞાની પુરૂષો કરે,

તેમ જ્ઞાની અનાસક્ત, લોકસંગ્રહ ઈચ્છતો… ૨૫.

કર્મે આસક્ત અજ્ઞાનો, કરવો બુદ્ધિભેદ ના,

જ્ઞાનીએ આચરી યોગે, શોધવાં સર્વ કર્મને… ૨૬.

પ્રકૃતિના ગુણોથી જ, સર્વે કર્મો સદા થતાં,

અહંકારે બની મૂઢ, માને છે નર, ʼહું કરૂં.ʼ… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૧૯.

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

ગુણકર્મ વિભાગોના, તત્ત્વને જાણનાર તો,

ʼગુણો વર્તે ગુણોમાંહીʼ – જાણી આસક્ત થાય ના… ૨૮.

પ્રકૃતિના ગુણે મૂઢ, ચોંટે છે ગુણ કર્મમાં,

તેવા અલ્પજ્ઞ મંદોને, જ્ઞાનીએ ન ચળાવવા… ૨૯.

મારામાં સર્વ કર્મોને, અર્પી અધ્યાત્મબુદ્ધિથી,

આશા ને મમતા છોડી, નિર્વિકાર થઈ લડ… ૩૦.

મારા આ મતને માની, વર્તે જે માનવો સદા,

શ્રદ્ધાળુ, મન નિષ્પાપ, છૂટે તેઓય કર્મથી… ૩૧.

મનમાં પાપ રાખી જે, મારા મતે ન વર્તતા,

સકલજ્ઞાનહીણા તે, અબુદ્ધિ નાશ પામતા… ૩૨.

જેવી પ્રકૃતિ પોતાની, જ્ઞાનીયે તેમ વર્તતો,

સ્વભાવે જાય તે પ્રાણી, નિગ્રહે કેટલું વળે?… ૩૩.

ઈંદ્રિયોને સ્વઅર્થોમાં, રાગ ને દ્વેષ જે રહે,

તેમને વશ થાવું ના, દેહીના વાટશત્રુ તે… ૩૪.

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે, સુસેવ્યા પરધર્મથી,

સ્વધર્મે મૃત્યુયે શ્રેય, પરધર્મ ભયે ભર્યો… ૩૫.

અર્જુન બોલ્યા –

તો પછી નર કોનાથી, પ્રેરાઈ પાપ આચરે,

ન ઈચ્છતાંય, જાણે કે, હોય જોડાયેલો બળે?… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૦.

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

એ તો કામ તથા ક્રોધ, જન્મ જેનો રજોગુણે,

મહાભક્ષી મહાપાપી, વેરી તે જાણજે જગે… ૩૭.

ધૂમાડે અગ્નિ ઢંકાય, રજે ઢંકાય દર્પણ,

ઓરથી ગર્ભ ઢંકાય, તેમ જ જ્ઞાન કામથી… ૩૮.

કામ રૂપી મહાઅગ્નિ, તૃપ્ત થાય નહીં કદી,

તેનાથી જ્ઞાન ઢંકાયું, જ્ઞાનીનો નિત્યશત્રુ તે… ૩૯.

ઈંદ્રિયો, મન ને બુદ્ધિ, કામનાં સ્થાન સૌ કહ્યાં,

તે વડે જ્ઞાન ઢાંકી તે, પમાડે મોહ જીવને… ૪૦.

તે માટે નિયમે પ્હેલાં, લાવીને ઈંદ્રિયો બધી,

જ્ઞાનવિજ્ઞાનઘાતી તે, પાપીને કર દૂર તું… ૪૧.

ઈંદ્રિયોને કહી સૂક્ષ્મ, સુક્ષ્મ ઈંદ્રિયથી મન,

મનથી સૂક્ષ્મ છે બુદ્ધિ, બુદ્ધિથી સૂક્ષ્મ તે રહ્યો… ૪૨.

એમ બુદ્ધિપરો જાણી, આપથી આપ નિગ્રહી,

દુર્જય કામરૂપી આ, વેરીનો કર નાશ તું… ૪૩.

ગી.ધ્વ.૨૧.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

પૂર્વે આ અવ્યયી યોગ, મેં વિવસ્વાનને કહ્યો,

તેણે તે મનુને ભાખ્યો, તેણે ઈશ્વાકુને કહ્યો… ૧.

એમ પરંપરાથી તે, જાણ્યો રાજર્ષિએ ઘણા,

લાંબે ગાળે પછી લોકે, લોપ તે યોગનો થયો… ૨.

તે જ મેં આ તને આજે, કહ્યો યોગ પુરાતન,

ભક્ત મારો, સખાયે તું, ને આ રહસ્ય ઉત્તમ… ૩.

અર્જુન બોલ્યા –

પૂર્વે જન્મ્યા વિવસ્વાન, તમારો જન્મ હાલનો,

તો કેમ માનું કે તેને, તમે જ આદિમાં કહ્યો?… ૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

વીત્યા જન્મો ઘણા મારા, તારાયે તેમ, અર્જુન,

હું જાણું છું બધા તેને, તું તેને જાણતો નથી… ૫.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોને ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજું આત્મમાયાથી, મારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૬.

ગી.ધ્વ.૨૨.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જ્યારે જ્યારે જગે થાય, ધર્મની ગ્લાની, ભારત,

અધર્મ ઊભરે ત્યારે, પોતાને સરજાવું હું… ૭.

સંતોના રક્ષણાર્થે ને, પાપીના નાશ કારણે,

ધર્મની સ્થાપના કાજે, ઊપજું છું યુગે યુગે… ૮.

મારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જે આમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે મʼને જ તે… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, મʼને આશ્રિત, હું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા મદ્ભાવને ઘણા… ૧૦.

જે મʼને આશરે જેમ, તેને તેમ જ હું ભજું,

અનિસરે મનુષ્યો સૌ, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૧૧.

ઈચ્છતા કર્મની સિદ્ધિ, દેવોને પૂજતા જનો,

શીઘ્ર જ કર્મની સિદ્ધિ, થાય માનવલોકમાં… ૧૨.

ગુણ ને કર્મના ભેદે, સર્જ્યા મેં ચાર વર્ણને,

હું અવ્યય અકર્તા તે, જાણ કર્તાય તેમનો… ૧૩.

ન મʼને લેપતાં કર્મો, ન મʼને ફળમાં સ્પૃહા,

જે મને ઓળખે એમ, તે ન બંધાય કર્મથી… ૧૪.

આવા જ્ઞાને કર્યું કર્મ, પૂર્વનાયે મુમુક્ષુએ

કર કર્મ જ, તેથી, પુર્વજો જે કરી ગયા… ૧૫.

પંડિતોયે મૂંઝાતા કે, કર્મ શું ને અકર્મ શું,

તેથી કર્મ કહું જેને, જાણ્યે છૂટીશ પાપથી… ૧૬.

ગી.ધ્વ.૨૩.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કર્મનું જાણવું મર્મ, જાણવુંયે વિકર્મનું,

જાણવું જે અકર્મેયે, ગૂઢ છે કર્મની ગતિ… ૧૭.

અકર્મ કર્મમાં દેખે, કર્મ દેખે અકર્મમાં,

બુદ્ધિમાન્ તે મનુષ્યોમાં, યોગી તે પૂર્ણ કર્મવાન્… ૧૮.

જેના સર્વે સમારંભો, કામ-સંકલ્પ-હીન છે,

તે જ્ઞાનીનાં બળ્યાં કર્મો, જ્ઞાનાગ્નિથી બુધો કહે… ૧૯.

છોડી કર્મ ફલાસક્તિ, સદા તૃપ્ત, નિરાશ્રયી,

પ્રવર્તે કર્મમાં તોયે, કશું તે કરતો નથી… ૨૦.

મનબુદ્ધિ વશે રાખી, તૃષ્ણાહીન, અસંગ્રહી,

કેવળ દેહથી કર્મ, કર્યે પાપ ન પામતો… ૨૧.

સંતુષ્ટ જે મળે તેથી, ના દ્વંદ્વ નહીં મત્સર,

સિદ્ધિ અસિદ્ધિમાં તુલ્ય, તે ન બંધાય કર્મથી… ૨૨.

છૂટ્યો સંગ, થયો મુક્ત, જ્ઞાનમાં સ્થિર ચિત્તનો,

યથાર્થે જે કરે કર્મ, તે સર્વ લય પામતું… ૨૩.

બ્રહ્માર્પ્યું બ્રહ્મનિષ્ઠે જે, બ્રહ્માજ્ય બ્રહ્મ-અગ્નિમાં,

બ્રહ્મકર્મની નિષ્ઠાથી, બ્રહ્મરૂપ જ થાય તે… ૨૪.

કોઈ યોગી કરે માત્ર, દેવ-યજ્ઞ ઉપાસના,

કોઈ બ્રહ્માગ્નિમાં યજ્ઞ, યજ્ઞ વડે જ હોમતા… ૨૫.

શ્રોત્રાદિ ઇન્દ્રિયો કોઈ, હોમતા સંયમાગ્નિમાં,

શબ્દાદિ વિષયો કોઈ, હોમતાં ઈન્દ્રિયાગ્નિમાં… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૨૪.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કોઈ સૌ ઈંદ્રિયોનાં ને, પ્રાણોનાં કર્મ હોમતા,

જ્ઞાનથી અગ્નિ ચેતાવી, આત્મસંયમયોગનો… ૨૭.

દ્રવ્ય, તપ તથા યોગ, સ્વાધ્યાય જ્ઞાન સાધને,

જુદા જુદા કરે યજ્ઞો, વ્રત સજ્જ, પ્રયત્નવાન્… ૨૮.

અપાને પ્રાણને હોમે, તથા પ્રાણે અપાનને,

અપાન-પ્રાણને રોકી, પ્રાણાયામ-ઉપાસકો… ૨૯.

આહાર નિયમે આણી, કો હોમે પ્રાણ પ્રાણમાં,

યજ્ઞથી પાપ ટાળેલા, યજ્ઞવેત્તા બધાય આ… ૩૦.

યજ્ઞશેષસુધાભોગી પામે, બ્રહ્મ સનાતન,

આ લોકે ના વિનાયજ્ઞ, તો પછી પરલોક ક્યાં?… ૩૧.

બહુ પ્રકારના આવા, વેદમાં યજ્ઞ વર્ણવ્યા,

સૌ તે કર્મે થતા જાણ, એ જાણ્યે મોક્ષ પામશે… ૩૨.

દ્રવ્યોના યજ્ઞથી રૂડો, જાણવો જ્ઞાનયજ્ઞને,

જ્ઞાનમાં સઘળાં કર્મ, પૂરેપૂરાં સમાય છે… ૩૩.

નમીને, પ્રશ્ન પૂછીને, સેવીને જ્ઞાન પામ તું,

જ્ઞાનીઓ તત્ત્વના દ્રષ્ટા, તને તે ઉપદેશશે… ૩૪.

જે જાણ્યેથી ફરી આવો, તને મોહ થશે નહીં,

જેથી પેખીશ આત્મામાં,-મુજમાં ભૂતમાત્ર તું… ૩૫.

હશે તું સર્વ પાપીમાં, મહાપાપીય જો કદી,

તોયે તરીશ સૌ પાપ, જ્ઞાનનૌકા વડે જ તું… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૫.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જેમ ભભૂકતો અગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કાષ્ટ સૌ,

તેમ ચેતેલ જ્ઞાનાગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કર્મ સૌ… ૩૭.

નથી જ જ્ઞાનના જેવું, પવિત્ર જગમાં કંઈ,

સિદ્ધયોગી, યથાકાળે, જાણે તે આત્મમાં સ્વયં… ૩૮.

મેળવે જ્ઞાન શ્રદ્ધાળુ, જે જિતેન્દ્રિય, તત્પર,

મેળવી જ્ઞાનને પામે, શીઘ્ર પરમ શાંતિને… ૩૯.

અજ્ઞાની ને અશ્રદ્ધાળુ, સંશયીનો વિનાશ છે,

આ લોક, પરલોકે ના, સુખે ના સંશયી લહે… ૪૦.

યોગથી કર્મને છોડ્યાં, જ્ઞાનથી સંશયો હણ્યા,

એવા આત્મવશીને તો, કર્મો બાંધી શકે નહીં… ૪૧.

માટે અજ્ઞાનથી ઊઠ્યો, આ જે હ્રદય-સંશય,

જ્ઞાનખડ્ગે હણી તેને, યોગે થા સ્થિર, ઊઠ તું… ૪૨.

ગી.ધ્વ.૨૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

અર્જુન બોલ્યા –

કહો સંન્યાસ કર્મોનો, યોગનોયે કહો તમે,

બેમાંથી એક જે રૂડો, તે જ નિશ્ચયથી કહો… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

કર્મસંન્યાસ ને યોગ, બંનેય શ્રેયકારક,

બેમાંહી કર્મનો યોગ, કર્મસંન્યાસથી ચડે… ૨.

જાણો તે નિત્ય-સંન્યાસી, રાગ-દ્વેષ ન જે વિષે,

દ્વંદ્વ મુક્ત થયેલો તે, છૂટે બંધનથી સુખે… ૩.

સાંખ્ય ને યોગ છે ભિન્ન, બાળ ક્હે, પંડિતો નહીં,

બેમાંથી એકેયને, પૂરો પામતાં ફળ મેળવે… ૪.

જે સ્થાન મેળવે સાંખ્યો, યોગીયે તે જ પામતા,

એક જ સાંખ્ય ને યોગ, દેખે જે, તે જ દેખતા… ૫.

પણ દુઃખે જ સંન્યાસ, પામવો યોગના વિના,

મુનિ જે યોગમાં યુક્ત, શીઘ્ર તે બ્રહ્મ મેળવે… ૬.

યોગયુક્ત, વિશુદ્ધાત્મા, જીતેલો મન-ઈંદ્રિયો,

સર્વ ભૂતતણો આત્મા, તે ન લેપાય કર્મથી… ૭.

જુએ, સુણે, અડે, સૂંઘે, જમે ઊંઘે, વદે, ફરે,

શ્વાસ લે, પકડે, છોડે, ખોલે-મીંચેય આંખને… ૮.

ગી.ધ્વ.૨૭.

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ઈંદ્રિયો નિજ કર્મોમાં, વર્તે છે એમ જાણતો,

માને તત્વજ્ઞ યોગી કે, ʺહું કશું કરતો નથી.ʺ… ૯.

બ્રહ્માર્પણ કરી કર્મ, છોડી આસક્તિને કરે,

પાપથી તે ન લેપાય, પાણીથી પદ્મપાન-શો… ૧૦.

શરીરે, મન-બુદ્ધિએ, માત્ર વા ઈંદ્રિયે કરે,

આત્માની શુદ્ધિને કાજે, યોગી નિઃસંગ કર્મને… ૧૧.

યોગી કર્મફળો છોડી, નિષ્ઠાની શાંતિ મેળવે,

અયોગી ફળનો લોભી, બંધાતો વાસના વડે… ૧૨.

સૌ કર્મો મનથી છોડી, સુખે આત્મવશી રહે,

નવદ્વારપુરે દેહી, ના કરે કારવે કંઈ… ૧૩.

ન કર્તાપણું, ના કર્મો સર્જતો લોકનાં પ્રભુ,

ન કર્મફળયોગેય, સ્વભાવ જ પ્રવર્તતો… ૧૪.

લે નહીં કોઈનું પાપ, ન તો પુણ્યેય તે વિભુ,

અજ્ઞાને જ્ઞાન ઢંકાયું, તેણે સૌ મોહમાં પડે… ૧૫.

જેમનું આત્મ-અજ્ઞાન, જ્ઞાનથી નાશ પામીયું,

તેમનું સૂર્ય-શું જ્ઞાન, પ્રકાશે પરમાત્મને… ૧૬.

જેની આત્મા વિષે બુદ્ધિ, નિષ્ઠા, તત્પરતા, મન,

ધોવાયાં જ્ઞાનથી પાપો, તેને જન્મ નહીં ફરી… ૧૭.

વિદ્વાન વિનયી વિપ્રે, તેમ ચાંડાળને વિષે,

ગાયે, ગજેય, શ્વાનેયે, જ્ઞાનીને સમદ્રષ્ટિ છે… ૧૮.

અહીં જ ભવ તે જીત્યા, સ્થિર જે સમબુદ્ધિમાં,

નિર્દોષ સમ છે બ્રહ્મ, તેથી તે બ્રહ્મમાં ઠર્યા… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૨૮.

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ન રાચે તે મળ્યે પ્રિય, નહીં મૂંઝાય અપ્રિયે,

અમૂઢ, સ્થિર બુદ્ધિ તે બ્રહ્મજ્ઞ, બ્રહ્મમાં ઠર્યો… ૨૦.

વિષયોમાં અનાસક્ત, જાણે જે આત્મમાં સુખ,

તે બ્રહ્મયોગમાં યુક્ત, અક્ષય સુખ ભોગવે… ૨૧.

કાં જે ઈંદ્રિયના ભોગો, દુઃખકારણ માત્ર તે,

ઊપજે ને વળી નાશે, જ્ઞાની રાચે ન તે વિષે… ૨૨.

કામ ને ક્રોધના વેગો, છૂટ્યા પહેલાં જ દેહથી,

અહીં જ જે સહી જાણે, તે યોગી, તે સુખી નર… ૨૩.

પ્રકાશ, સુખ ને શાંતિ, જેને અંતરમાં મળ્યાં,

થયેલો બ્રહ્મ તે યોગી, બ્રહ્મનિર્વાણ પામતો… ૨૪.

પામતો બ્રહ્મનિર્વાણ, ઋષિઓ ક્ષીણપાપ જે,

અસંશયી, જિતાત્મા ને, સર્વભૂતહિતે મચ્યા… ૨૫.

કામ ને ક્રોધથી મુક્ત, યતિ જે, આત્મનિગ્રહી,

રહે તે આત્મજ્ઞાનીને, બ્રહ્મનિર્વાણ પાસમાં… ૨૬.

વિષયોને કર્યા દૂર, દ્રષ્ટિ ભ્રૂ-મધ્યમાં ધરી,

નાકથી આવતાજાતા, પ્રાણાપાન કર્યા સમ… ૨૭.

વશેંદ્રિય મનોબુદ્ધિ, મુનિ મોક્ષપરાયણ,

ટાળ્યાં ઈચ્છા-ભય-ક્રોધ, તે મુનિ મુક્ત તો સદા… ૨૮.

મʼને સૌ ભૂતનો મિત્ર, સર્વ-લોક-મહેશ્વર,

યજ્ઞ ને તપનો ભોક્તા, જાણી તે શાંતિ પામતો… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૨૯.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ફળનો આશરો છોડી, કરે કર્તવ્ય કર્મ જે,

તે સંન્યાસી તથા યોગી, ન જે નિર્ણય, નિષ્ક્રિય… ૧.

સંન્યાસ જે કહે લોકે, તેને તું યોગ જાણજે,

વિના સંકલ્પને છોડ્યે, યોગી થાય ન કોઈયે… ૨.

યોગમાં ચઢવા કાજે, કારણ કર્મ તો કહ્યું,

યોગે સિદ્ધ થયેલાને, કારણ શાંતિ તો કહ્યું… ૩.

જ્યારે વિષયભોગે કે, કર્મે આસક્ત થાય ના,

સર્વ સંકલ્પસંન્યાસી, યોગસિદ્ધ થયો ગણો… ૪.

આપને તારવો આપે, આપને ન ડુબાડવો,

આપ જ આપનો બંધુ, આપ જ શત્રુ આપનો… ૫.

જીતે જે આપને આપ, તે આત્મા આત્મનો સખા,

જો અજિતેલ આત્મા તો, વર્તે આત્મા જ શત્રુ-શો… ૬.

શાંતચિત્ત જિતાત્માનો, પરમાત્મા સમાધિમાં,

ટાઢે-તાપે સુખે-દુઃખે, માનાપમાનમાં રહે… ૭.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનથી તૃપ્ત, બ્રહ્મનિષ્ઠ, જિતેન્દ્રિય,

યુક્ત તેથી કહ્યો યોગી, समलोष्टाश्मकाञ्चन… ૮.

ગી.ધ્વ.૩૦.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાલા, વેરી, સખા, મધ્ય, ઉદાસી, દ્વેષ્ય ને સગા,

સાધુ-અસાધુમાં જેને, સમબુદ્ધિ, વિશેષ તે… ૯.

આશા-પરિગ્રહો છોડી, મનબુદ્ધિ કરી વશ,

યોગીએ યોજવો આત્મા, એકાંતે, નિત્ય, એકલા… ૧૦.

શુદ્ધ સ્થળે ક્રમે નાંખી દર્ભ, ચર્મ અને પટ,

ન બહુ ઊંચું કે નીચું, સ્થિર આસન વાળવું… ૧૧.

કરીને મન એકાગ્ર, રોકી ચિત્તેંદ્રિયક્રિયા,

બેસીને આસને યોગ, યોજવો આત્મશુદ્ધિનો… ૧૨.

કાયા, મસ્તક ને ડોક, સીધાં, નિશ્ચળ ને સ્થિર,

રાખવી દ્રષ્ટિ નાસાગ્રે, આસપાસ ન ભાળવું… ૧૩.

શાંતવૃત્તિ, ભયે મુક્ત, વ્રતસ્થ, મત્પરાયણ,

મનને સંયમે રાખી, મુજમાં ચિત્ત જોડવું… ૧૪.

આપને યોજતો યોગી, નિત્ય આમ, મનોજયી,

પામે છે મોક્ષ દેનારી, શાંતિ જે મુજમાં રહી… ૧૫.

નહીં અત્યંત આહારે, ન તો કેવળ લાંઘણે,

ઊંઘ્યે, જાગ્યેય ના ઝાઝે, યોગની સાધના થતી… ૧૬.

યોગ વિહાર-આહાર, યોગ્ય પ્રવૃત્તિ કર્મમાં,

યોગ્ય જાગૃતિ ને નિદ્રા, તો સીધે યોગ દુઃખહા… ૧૭.

નિયમે પૂર્ણ રાખેલું, ચિત્ત આત્મા વિષે ઠરે,

નિઃસ્પૃહ કામનાથી સૌ, ત્યારે તે યુક્ત જાણવો… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૩૧.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાયુહીન સ્થળે જેમ, હાલે ના જ્યોત દીપની,

સંયમી આત્મયોગીના, ચિત્તની ઉપમા કહી… ૧૯.

યોગાભ્યાસે નિરોધેલું, જ્યાં લે ચિત્ત વિરામને,

જ્યાં પેખી આત્મથી આત્મા, પામે સંતોષ આત્મમાં… ૨૦.

જ્યાં રહ્યું સુખ અત્યંત, બુદ્ધિગ્રાહ્ય, અતીંદ્રિય,

તે જાણે, ને રહી તેમાં, તત્ત્વથી તે ચળે નહીં… ૨૧.

જે મળ્યે અન્ય કો લાભ, ન માને તે થકી વધુ,

જેમાં રહી ચળે ના તે, મોટાંયે દુઃખથી કદી… ૨૨.

દુઃખના યોગથી મુક્ત, એવો તે યોગ જાણવો,

પ્રસન્ન ચિત્તથી એવો, યોગ નિશ્ચય યોજવો… ૨૩.

સંકલ્પે ઊઠતા કામો, સંપૂર્ણ સઘળા ત્યજી,

મનથી ઈંદ્રિયોને સૌ, બધેથી નિયમે કરી… ૨૪.

ધીરે ધીરે થવું શાંત, ધૃતિને વશ બુદ્ધિથી,

આત્મામાં મનને રાખી, ચિંતવવું ન કાંઈયે… ૨૫.

જ્યાંથી જ્યાંથી ચળી જાય, મન ચંચળ, અસ્થિર,

ત્યાં ત્યાંથી નિયમે લાવી, આત્મામાં કરવું વશ… ૨૬.

પ્રશાંત-મન નિષ્પાપ, બ્રહ્મરૂપ થયેલ આ,

શાંતિ-વિકાર યોગીને, મળે છે સુખ ઉત્તમ… ૨૭.

આમ નિષ્પાપ તે યોગી, આત્માને યોજતો સદા,

સુખેથી બ્રહ્મ સંબંધી, અત્યંત સુખ ભોગવે… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૩૨.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

યોગે થયેલ યુક્તાત્મા, સર્વત્ર સમદૃષ્ટિનો,

દેખે સૌ ભૂતમાં આત્મા, ને સૌ ભૂતોય આત્મમાં… ૨૯.

જે સર્વત્ર મʼને દેખે, સર્વને મુજમાં વળી,

તેને વિયોગ ના મારો, મʼને તેનોય ના થતો… ૩૦.

જે ભજે એકનિષ્ઠાથી, સર્વ ભૂતે રહ્યા મʼને,

વર્તતાં સર્વ રીતેયે તે, યોગી મુજમાં રહ્યો… ૩૧.

આત્મસમાન સર્વત્ર, જે દેખે સમબુદ્ધિથી,

જે આવે સુખ કે દુઃખ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ માનવો… ૩૨.

અર્જુન બોલ્યા –

સમત્વબુદ્ધિનો યોગ, તમે જે આ કહ્યો મʼને,

તેનીન સ્થિરતા દેખું, કાં જે ચંચળ તો મન… ૩૩.

મન ચંચળ, મસ્તાની, અતિશે બળવાન તે,

તેનો નિગ્રહ તે માનું, વાયુ શો કપરો ઘણો… ૩૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મન ચંચળ તો સાચે, રોકવું કપરૂં અતિ,

તોયે અભ્યાસ-વૈરાગ્યે, તેને ઝાલવું શક્ય છે… ૩૫.

આત્મસંયમ ના હોય, તો માનું યોગ દુર્લભ,

પ્રયત્નથી જિતાત્માને, ઉપાયે શક્ય પામવો… ૩૬.

અર્જુન બોલ્યા –

અયતિ પણ શ્રદ્ધાળુ, યોગથી ભ્રષ્ટ ચિત્તનો,

યોગ સિદ્ધિ ન પામેલો, તેવાની ગતિ શી થતી?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૩૩.

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

પામે નાશ નિરાધાર, છૂટી કો વાદળી સમો,

બંનેથી તે થઈ ભ્રષ્ટ, ભૂલેલો બ્રહ્મ માર્ગને?… ૩૮.

મારો સંશય આ, કૃષ્ણ, સંપૂર્ણ ભાંગવો ઘટે,

નથી આપ વિના કોઈ, જે આ સંશયને હણે… ૩૯.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અહીં કે પરલોકેયે, તેનો નાશ નથી કદી,

બાપુ, કલ્યાણ માર્ગે કો, દુર્ગતિ પામતો નથી… ૪૦.

પાપી તે પુણ્ય લોકોને, વસીને દીર્ઘકાળ ત્યાં,

શુચિ શ્રીમાનને ઘેર, જન્મ લે યોગભ્રષ્ટ તે… ૪૧.

વા બુદ્ધિમાન યોગીને, કુળે જ જન્મ તે ધરે,

ઘણો દુર્લભ તો આવો, પામવો જન્મ આ જગે… ૪૨.

ત્યાં તે જ બુદ્ધિનો યોગ, મેળવે પૂર્વ જન્મનો,

ને ફરી સિદ્ધિને માટે, કરે આગળ યત્ન તે… ૪૩.

પૂર્વના તે જ અભ્યાસે, ખેંચાય અવશેય તે,

યોગ જીજ્ઞાસુયે તેથી, શબ્દની પાર જાય તે… ૪૪.

ખંતથી કરતો યત્ન, દોષોથી મુક્ત તે થઈ,

ઘણા જન્મે થઈ સિદ્ધ, યોગી પામે પરં ગતિ… ૪૫.

તપસ્વીથી ચડે યોગી, જ્ઞાનીઓથીય તે ચડે,

કર્મીઓથી ચડે યોગી, તેથી યોગી તું, પાર્થ, થા… ૪૬.

યોગીઓમાંય સર્વેમાં, જે શ્રદ્ધાળુ મʼને ભજે,

મારામાં ચિત્તને પ્રોઈ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ મેં ગણ્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૩૪.

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

આસક્ત મુજમાં, મારા આશ્રયે યોગ યોજતો,

જેમ સમગ્ર નિઃશંક, મને જાણીશ, તે સુણ… ૧.

વિજ્ઞાન સાથ આ જ્ઞાન, સંપૂર્ણ કહું છું તને,

જે જાણ્યાથી પછી બીજું, જગે ના જાણવું પડે… ૨.

હજારો માનવે કોક, સિદ્ધિનો યત્ન આદરે,

ને સિદ્ધિ યતિઓમાંયે, કોʼ જ તત્ત્વે લહે મʼને… ૩.

ભૂ, જળ, અગ્નિ, વા, વ્યોમ, મન, બુદ્ધિ, અહંકૃતિ-

આ આઠ રૂપના ભેદે, મારી પ્રકૃતિ છે રહી… ૪.

આ તો અપર, છે અન્ય , પર પ્રકૃતિ તે થકી,

જીવરૂપ થઈ જેણે, જાણ, આ જગને ધર્યું… ૫.

આ બેથી સઘળાં ભૂતો, ઊપજે એમ જાણજે,

આખા જગતનો, પાર્થ, હું જ ઉત્પત્તિ ને લય… ૬.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, મારાથી પર જે ગણો,

હું-માં આ સૌ પરોવાયું—દોરામાં મણકા સમું… ૭.

રસ હું જળમાંહી છું, પ્રભા છું સૂર્યચંદ્રમાં,

ओं(રૂ)[2] વેદે, નભે શબ્દ, નરોમાં પુરૂષાતન… ૮.

પવિત્ર ગંધ પૃથ્વીમાં, અગ્નિમાં હું પ્રકાશ છું,

જીવન સર્વ ભૂતોમાં, તપસ્વીઓ વિષે તપ… ૯.

ગી.ધ્વ.૩૫.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

તું જાણ સર્વ ભૂતોનું, મʼને બીજ સનાતન,

છું બુદ્ધિમાનની બુદ્ધિ, તેજસ્વીઓનું તેજ છું… ૧૦.

કામ ને રાગથી મુક્ત, બળ હું બળવાનનું,

ધર્મથી ન વિરોધી જે, એવો છું કામ ભૂતમાં… ૧૧.

વળી સાત્ત્વિક જે ભાવો, રજ ને તમનાય જે,

મારા થકી જ તે જાણ, તેમાં હું, નહિ તે હું-માં… ૧૨.

આવા ત્રિગણના ભાવે, મોહેલું સર્વ આ જગત્,

ઓળખે ના મʼને, જે છું, તે સૌથી પર અવ્યય…13.

દૈવી ગુણમયી મારી, માયા આ અતિ દુસ્તર,

મારે જ શરણે આવે, તે આ માયા તરી જતા… ૧૪.

મારે ન શરણે આવે, પાપી, મૂઢ, નરાધમો,

માયાએ જ્ઞાન લૂંટેલા, આસુરી ભાવ સેવતા… ૧૫.

ચાર પ્રકારના ભક્તો, પુણ્યશાળી ભજે મને,

આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી, ચોથો જ્ઞાની, પરંતપ… ૧૬.

તેમાં જ્ઞાની, સદાયોગી, અનન્ય ભક્ત, શ્રેષ્ઠ છે,

જ્ઞાનીને હું ઘણો વાʼલો, તેયે છે મુજને પ્રિય… ૧૭.

તે સૌ સંતજનો તોયે, જ્ઞાની આત્મા જ છે મુજ,

મારામાં તે રહ્યો યુક્ત, જેનાથી શ્રેષ્ઠ ના ગતિ… ૧૮.

ઘણાયે જન્મને અંતે, જ્ઞાની લે શરણું મુજ,

ʼસર્વ આ બ્રહ્મʼ જાણે તે, મહાત્મા અતિ દુર્લભ… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૩૬.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

કામોએ જ્ઞાન લૂંટેલા, ભજે તે અન્ય દેવતા,

તે તે નિયમો રાખી—બાંધ્યા પ્રકૃતિએ નિજ… ૨૦.

ઈચ્છે જે રૂપમાં જે જે, શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજવા,

તેની તેની હું તેવી જ, દ્રઢ શ્રદ્ધા કરાવું છું… ૨૧.

તેવી શ્રદ્ધા ભર્યો તેની, વાંછતો તે પ્રસન્નતા,

તેનાથી મેળવે કામો, મેં જ નિર્માણ જે કર્યાં… ૨૨.

નાશવંત ફળો પામે, જનો તે અલ્પબુદ્ધિના,

દેવોના ભક્ત દેવોને, મારા ભક્ત મʼને મળે… ૨૩.

અવ્યક્ત તે થયો વ્યક્ત, માને મૂઢ જનો મʼને,

ન જાણતા પરંભાવ, મારો અવ્યય ઉત્તમ… ૨૪.

ઢંકાયો યોગ માયાએ, ના હું પ્રગટ સર્વને,

આ મૂઢ લોકો જાણે ના, અજન્મા, અવ્યયી મʼને… ૨૫.

ભૂતો જે થયા પૂર્વે, આજે છે ને હવે થશે,

હું તો તે સર્વને જાણું, મʼને કો જાણતું નથી… ૨૬.

રાગ ને દ્વેષથી ઊઠે, દ્વંદ્વોનો મોહ ચિત્તમાં,

તેથી સંસારમાં સર્વે, ભૂતોને મોહ થાય છે… ૨૭.

પણ જે પુણ્યશાળીનાં, પાપકર્મ ગળી ગયાં,

તે દ્વંદ્વ મોહ છૂટેલા, મને દ્રઢ વ્રતે ભજે… ૨૮.

જે મારે આશ્રયે મંડે, છૂટવા જન્મમૃત્યુથી,

બ્રહ્મ, સંપૂર્ણ અધ્યાત્મ, સર્વ કર્મેય તે લહે… ૨૯.

સાધિભૂતાધિદૈવે જે, સાધિયજ્ઞે મʼને લહે,

જાણે પ્રયાણ કાળેયે, મને તે યુક્તચિત્તના… ૩૦.

ગી.ધ્વ.૩૭.

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અર્જુન બોલ્યા –

શું તે બ્રહ્મ? શું તે અધ્યાત્મ? શું કર્મ, પુરૂષોત્તમ?

અધિભૂત કહે શાને? શું, વળી, અધિદૈવ છે?… ૧.

અધિયજ્ઞ અહીં દેહે, કોણ ને કેમ છે રહ્યો?

તમને અંતવેળાએ, યતિએ કેમ જાણવો?… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અક્ષર તે પરંબ્રહ્મ, અધ્યાત્મ તો સ્વભાવ જે,

ભૂતો સૌ ઉપજાવે, તે વિસર્ગ કર્મ જાણવું… ૩.

ક્ષર ને જીવના ભાવો, અધિભૂતાધિદૈવ તે,

અધિયજ્ઞ હું પોતે જ, દેહીના દેહમાં અહીં… ૪.

મʼને જ સ્મરતો અંતે, છોડી જાય શરીર જે,

મારો જ ભાવ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો… ૫.

જે જે યે સ્મરતો ભાવ, છોડી જાય શરીરને,

તેને તેને જ તે પામે, સદા તે ભાવથી ભર્યો… ૬.

માટે અખંડ તું મારી, સ્મૃતિને રાખતો લડ,

મનબુદ્ધિ મʼને અર્પ્યે, મʼને નિઃશંક પામશે… ૭.

ગી.ધ્વ.૩૮.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અભ્યાસ યોગમાં યુક્ત, મન બીજે ભમે નહીં,

અખંડચિંતને પામે, પરંપુરૂષ દિવ્ય તે… ૮.

પુરાણ, સર્વજ્ઞ, જગન્નિયંતા,

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ, સહુના વિધાતા.

આદિત્યવર્ણ, તમથીય પાર,

અચિંત્યરૂપ સ્મરતો સદા જે… ૯.

પ્રયાણકાળે સ્થિર ચિત્ત રાખી,

લૈ ભક્તિ સાથે બળ યોગનુંયે.

ભવાં વચે પ્રાણ સુરીત આણી,

યોગી પરંપુરૂષ દિવ્ય પામે… ૧૦.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે.

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

કહું તને તે પદ સારરૂપે… ૧૧.

રોકીને ઈંદ્રિય દ્વારો, રૂંધીને હ્રદયે મન,

સ્થાપીને તાળવે પ્રાણ, રાખીને યોગ ધારણા… ૧૨.

ओं(३)[3] એકાક્ષરી બ્રહ્મ, ઉચ્ચારી સ્મરતો મʼને,

જે જાય દેહને છોડી, તે પામે છે પરંગતિ… ૧૩.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો મʼને,

તે નિત્ય યુક્ત યોગીને, સેʼજે હું પ્રાપ્ત થાઉં છું… ૧૪.

ગી.ધ્વ.૩૯.

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

મʼને પોંʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૧૫.

બ્રહ્માના લોક પર્યંત, આવાગમન સર્વને,

પરંતુ મુજને પાપી, પુનર્જન્મ રહે નહીં…૧૬.

હજાર યુગનો દાʼડો, હજાર યુગની નિશા,

બ્રહ્માના દિનરાત્રીના, વિદ્વાનો એમ જાણતા… ૧૭.

અવ્યક્તથી બધી વ્યક્તિ, નીકળે દિન ઊગતાં,

રાત્રી થતાં ફરી પામે, તે જ અવ્યક્તમાં લય… ૧૮.

તે જ આ ભૂતનો સંઘ, ઊઠી ઊઠી મટી જતો,

પરાધીનપણે રાત્રે, નીકળે દિન ઊગતાં… ૧૯.

તે અવ્યક્ત થકી ઊંચો, બીજો અવ્યક્ત ભાવ છે,

તે શાશ્વત નહીં નાશે, ભૂતો સૌ નાશ પામતાં… ૨૦.

કહ્યો અક્ષર, અવ્યક્ત, કહી તેને પરંગતિ,

જે પામ્યે ન ફરે ફેરા,-તે મારૂં ધામ છે પરં… ૨૧.

પરં પુરૂષ તે પ્રાપ્ત થાય, અનન્ય ભક્તિથી-

જેના વિષે રહે ભૂતો, જેનો વિસ્તાર આ બધો… ૨૨.

જે કાળે છોડતાં દેહ, યોગી પાછા ફરે નહીં,

જે કાળે ફરે પાછા, તે કાળ કહું છું હવે… ૨૩.

અગ્નિજ્યોતે, દિને, શુક્લે, છ માસે ઉત્તરાયણે,

તેમાં જે બ્રહ્મવેત્તાઓ, જાય તે બ્રહ્મ પામતા… ૨૪.

ગી.ધ્વ.૪૦.

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

ધુમાડે રાત્રીએ, કૃષ્ણે, છ માસે દક્ષિણાયને,

તેમાં યોગી ફરે પાછો, પામીને ચંદ્રજ્યોતિને… ૨૫.

શુક્લ-કૃષ્ણ ગણી આ બે, ગતિ વિશ્વે સનાતન,

એકથી થાય ના ફેરા, બીજીથી ફરતો વળી… ૨૬.

આવા બે માર્ગ જાણે તે, યોગી મોહે પડે નહીં,

તે માટે તું સદાકાળ, યો