Latest Entries »

`Geeta Dhwani

Price: INR 20.00

Authors: Kishorlal Mashruwala

Publisher: Navajivan Trust

Categories: Reflections

Book Size: 283.49 KB

Book Type: epub

ISBN(13): 9788172296094

Added Successfully

Could not add item to cart. Please try again later.

About The Book

સ્વ. શ્રી કિશોરલાલ મશરૂવાળાનો ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ ‘ગીતાધ્વનિ’ની આજ સુધીમાં સવા બે લાખ કરતાં વધુ નકલો લોકોના હાથમાં પહોંચી ચૂકી છે. ‘ગીતાધ્વનિ’ પહેલી વાર 1934માં પ્રસિદ્ધ થયું. 1946માં અનુવાદકે એટલે કે કિશોરલાલ મશરૂવાળાએ જ તેમાં કેટલાક સુધારા કર્યા. તેની વાત તેમણે ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં લખી છે તે વાચક જોઈ શકશે. ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ, તેના અમુક શબ્દો અને શ્લોકો પરની ટિપ્પણીઓ, વિવિધ નામોને સંલગ્ન પાત્રો ની સ્પષ્ટતા અને કઠણ શબ્દોના અર્થોથી સજ્જ આ પુસ્તક ગીતા વિષે એક અદભૂત સંદર્ભ ગ્રંથ છે.

ગીતા ધ્વનિ

(ભગવદ્ ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ)

કિશોરલાલ ઘનશ્યામલાલ મશરૂવાળા

નવજીવન

નવજીવન પ્રકાશન મંદિર

અમદાવાદ-૧૪

G.D.1.

મુદ્રક અને પ્રકાશક

શાંતિલાલ હરજીવન શાહ

નવજીવન મુદ્રણાલય, અમદાવાદ—૧૪

નવજીવન ટ્રસ્ટ, ૧૯૩૪

નવી સંશોધિત આવૃત્તિ, ૧૯૪૬

પુનર્મુદ્રણ પ્રત ૫,૦૦૦

કુલ પ્રત ૫૨,૦૦૦

૭૫ પૈસા                                                                       એપ્રિલ, ૧૯૬૯

G.D.2.

ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના

गीता ध्वनि ની નવી આવૃત્તિની ઘણા વખતથી માગણી હતી. પણ અનુવાદને ફરીથી તપાસી જવાની મારી ઈચ્છા હોવાથી, તેનું પુનર્મુદ્રણ મેં રોકી રાખ્યું હતું. બીજી આવૃત્તિમાં તથા આમાં ઘણા ફેરફારો જોવામાં આવશે. એટલે આને પણ તેટલે અંશે નવો અનુવાદ જ કહી શકાય.

આ અનુવાદ વખતે શ્રી ડાહ્યાલાલ હરગોવિંદ જાનીનો गीता माधुरी નામનો અનુવાદ પણ મારી આગળ હતો. તેમાંથી મને કેટલાક સારા શબ્દો અને ચરણો મળ્યાં છે. બન્નેનો મળી એક જ અનુવાદ થઈ શકે એ વિચારથી એમની જોડે થોડો પત્રવ્યવહાર પણ થયો હતો. અને તેમણે સંમતિ પણ આપેલી. પણ પાછળથી જણાયું કે બન્નેની અનુવાદની દ્રષ્ટિમાં કાંઈક ફેર છે, તેથી દરેક પોતપોતાની રીતે જ પ્રજા આગળ મૂકે, અને પ્રજા પોતાની મેળે ચૂંટી લે એ જ વ્યવહાર્ય લાગ્યું. શ્રી જાનીના સદ્ભાવ માટે આભારી છું. તે ઉપરાંત શ્રી વિનોબાજીના गीताई નો તો છું જ અને છેલ્લાં છેલ્લાં શ્રી હરિભાઉ ઉપાધ્યાયના हिंदी गीता નો પણ ક્યાંક લાભ મળ્યો છે, તેનોયે આભારી છું. કવિશ્રી ન્હાનાલાલભાઈના ભાષાંતરનો તો સૌથી પ્રથમ ઋણી છું જ. વર્ષો સુધી એમના ભાષાંતરનો ઉપયોગ કર્યા પછી જ મને આ અનુવાદની બુદ્ધિ પેદા થઈ.

G.D.3.

અનુવાદમાં મેં જે નિયમો જાળવવા પ્રયત્ન કર્યો છે, તે ટૂંકામાં કહી જાઉં છું.

૧. અનુવાદ મૂળની જગ્યાએ ચાલે એવો થાય. ઈરાદાપૂર્વક વપરાયેલો કોઈ શબ્દ છૂટી ન જાય, અથવા તેના ભાવસૂચનમાં ઓછુંવત્તું ન થાય. (સંબોધનોને મેં ઈરાદાપૂર્વક વાપરેલાં માન્યાં નથી, અને તેથી મોટે ભાગે છોડી દીધાં છે.)

૨. અર્થભેદને અવકાશ હોય અને જુદા જુદા ભાષ્યકારોએ જુદા અર્થ ઘટાવ્યા હોય, ત્યાં બંને અર્થો નીકળી શકે એવી રચના કરવી. (એમાં મારી પસંદગી મેં પાછળ ટિપ્પણીઓમાં બતાવી છે.)

૩. કવિતામાં જોડણીની તથા હ્રસ્વ-દીર્ઘની છૂટ લેવાની તેમ જ માત્ર કવિતા માટે જ મરડેલા શબ્દો વાપરવાની રૂઢીનો ઉપયોગ મેં બનતા સુધી ટાળ્યો છે. એમાં નીચેના અપવાદો છેઃ

(૧) તદ્ભવ શબ્દોમાં આવતા ઈ, ઉ, કે ઈં, ઉં નો જરૂર પ્રમાણે હ્રસ્વ-દીર્ઘ ઉચ્ચાર કર્યો છે. તેને માટે લઘુ-ગુરૂદર્શક ચિહ્નો પણ હંમેશાં વાપર્યાં નથી. (૨) હકાર શ્રુતિવાળા શબ્દોમાં ક્યારેક હ ને જોડ્યો છેઃ જેમ કે, રહે-ર્.હે; કહે-ક્.હે; પહોંચ્યો-પોંʼચ્યો; પહેલાં-પ્હેલાં ઈ. (૩) એક બે તત્સમ શબ્દોમાં હ્રસ્વનો દીર્ઘ કરવો પડ્યો છે. કોઈક ઠેકાણે લૈ, થૈ, ક્.હે, ર્.હે, એવી જોડણી રાખવી પડી છે, તથા મને (=મનમાં) અને મને (= મુજને)નો ગોટાળો ન થાય તે માટે બીજા અર્થમાં હોય ત્યાં ʼમʼનેʼ જોડણી કરી છે. (ʼ) આ ચિહ્ન હકાર-શ્રુતિ અથવા હકાર-લોપ દર્શાવવા બીજે પણ એક બે જગ્યાએ વાપર્યું છે.

G.D.4.

૪. માત્ર પાદપૂર્તિ માટે – જ, ય, તો, જેવા શબ્દો ન વાપરવા. આમાં હું તદ્દન સફળ થયો નથી.

૫. અન્વય બરાબર સધાવો જોઈએ.

૬. સહેલા શબ્દથી રચના કરી શકાય, તો પાંડિત્યના તેમ જ સ્થાનિક (અમુક જિલ્લામાં જ વપરાતા) શબ્દો ટાળવા.

મેં પોતા પર નાખેલી આ મર્યાદાઓને લીધે કેટલાકને આ અનુવાદ કર્ણમધુર નથી લાગતો, તે હું જાણું છું.

પણ, ʺસર્વ કર્મે રહે દોષ ધુમાડો જેમ અગ્નિએʺ તેથી મેં મારી મર્યાદા ʺનિમેલુંʺ કર્મ કરવામાં માની છે.

પાછલી આવૃત્તિમાં નીચે જ કેટલીક ટીપો મૂકી હતી, તેને બદલે તેને હવે ત્રણ ભાગમાં પાછળ મૂકી છે, તેનો જરૂર મુજબ ઉપયોગ કરવા વાચકને વિનંતી છે.

જે શ્લોકો પર ખાસ ટીપણી આપેલી છે, તે શ્લોકના આંકડા આગળ આવું (0) ચિહ્ન મૂક્યું છે.

કેટલાક મિત્રોની એવી સૂચના છે કે અનુવાદ સાથે સંસ્કૃત પાઠ પણ છાપવો. આ બાબતમાં મારી દ્રષ્ટિ એવી છે કે જેમને સંસ્કૃત સમજાય છે, તેમને સંસ્કૃતમાં ઘણા પ્રકારની આવૃત્તિઓ સસ્તામાં મળી શકે એમ છે, તેને આ સાથે રાખી શકે. જેમને સમજાતું નથી, તેમને માટે સંસ્કૃત પાઠ નકામો છે અથવા એવો વહેમ પોષનારો થાય છે કે અશુદ્ધ રીતે પણ સંસ્કૃત પાઠ કરવાનો કાંઈક વિશેષ મહિમા છે. સંસ્કૃત પાઠ આપી પુસ્તક બેવડું મોટું અને મોંઘું કરવું અને સાથે અયોગ્ય વહેમ પોષવો એ મને ઈષ્ટ લાગતું નથી. તેથી લોકોપયોગી સસ્તી આવૃત્તિ તો કેવળ ગુજરાતીમાં જ હોય એમ મેં નવજીવન કાર્યાલયને આગ્રહ કર્યો. પણ અભ્યાસાર્થે સંસ્કૃત શ્લોક સાથે કોઈને વધારે કિંમતની અને સજાવટની આવૃત્તિ છાપવા ઈચ્છા જ હોય, તો તે નવજીવન કાર્યાલય સાથે વિચાર કરી લે.

G.D.5.

આમાં શરૂઆતના ધ્યાનના શ્લોકો બાબત અપવાદ થયેલો વાચકના જોવામાં આવશે. ઘણાં વર્ષો પર મારા પોતાના ઉપયોગાર્થે ગીતાના કેટલાક સંસ્કૃત શ્લોકોમાં ʼહુંʼ નો ʼતુંʼ કરી મેં એક સ્તોત્ર બનાવેલું, તે જ આ વખતે ʼધ્યાનʼ રૂપે આપી દેવા ઠરાવ્યું. એ શ્લોકો, અર્થાત્ બીજે ક્યાંય ન મળી શકે એમ હોવાથી, તે સંસ્કૃતમાં પણ આપ્યા છે, અને તેનો અનુવાદ પણ આપ્યો છે.

આ અનુવાદમાં હવે હું મોટા ફેરફાર કરૂં એવો સંભવ જોતો નથી. એટલે મારા તરફથી આ છેલ્લો પ્રયત્ન સમજવાને હરકત નથી, અને તેથી શુદ્ધિપત્રક મુજબ પાઠો બરાબર સુધારી લેવા વાચકને વિનંતી છે.

કિશોરલાલ ઘ. મશરૂવાળા

સેવાગ્રામ   – ૩૦મી સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૬

G.D.6.

અનુક્રમણિકા

પ્રસ્તાવના      3

ધ્યાન           ૮

ગીતાધ્વનિ      ૧૮ અધ્યાય    ૧

પુરવણી

૧. ટિપ્પણીઓ  ૮૯

૨. કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ   ૧૦૦

૩. કઠણ શબ્દોના અર્થો         ૧૦૨

G.D.7.

ध्यानम्

सर्वधर्मान् परित्यज्य त्वामेकं शरणं गतः।

तेवमेव सर्वपापेभ्यो मोक्षयस्व हि मां प्रभो ।। १ ।।

ईश्वरः सर्वभूतानां त्वमेव ह्रदये स्थितः।

भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ।। २ ।।

त्वामेव शरणं यामि सर्वभावेन केशव ।

त्वत्प्रसादादवाप्स्येहं शाश्वतं पद मव्ययम् ।। ३ ।।

अनन्याश्चिन्तयन्तस्त्वां ये जनाः पर्युपासते ।

तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमवहोसि वै ।। ४ ।।

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यस्ते भक्त्या प्रयच्छति ।

तस्य त्वं भक्त्युपह्रतमश्नासि प्रयतात्मनः ।। ५ ।।

यत्करोमि यदश्नामि यज्जुहोमि ददामि यत् ।

यत्तपस्यामि हे देव तत्करोमि त्वदर्पणम् ।। ६ ।।

समस्त्वं सर्वभूतेषु न ते द्वेष्योस्ति न प्रियः ।

ये भजन्ति तु त्वां भक्त्या त्वयि ते त्वं च तेष्वसि ।। ७ ।।

अपी चेत्सुदुराचारो भजते त्वामनन्यभाक् ।

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छत ।। ८ ।।

G.D.8.

ધ્યાન

છોડીને સઘળા ધર્મો, તારૂં જ શરણું ધર્યું,

તું જ સકળ પાપોથી, છોડાવ મુજને પ્રભુ… ૧.

વસીને સર્વ ભૂતોનાં, હ્રદયે પરમેશ્વર!

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યાં… ૨.

તારે જ શરણે આવું, સર્વભાવથી કેશવ!

તારા અનુગ્રહે લૈશ, શાંતિ ને શાશ્વત પદ… ૩.

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ, કરે તારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો, યોગક્ષેમ ચલાવતો… ૪.

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં, જે આપે ભક્તિથી તને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું, આરોગે યત્નવાનનું… ૫.

જે કરૂં, ભોગવું વા જે, જે હોમું, દાન જે કરૂં,

આચરૂં તપને વા જે, કરૂં અર્પણ તે તને… ૬.

સમ તું સર્વભૂતોમાં, વાʼલા-વેરી તને નથી,

પણ જે ભક્તિથી સેવે, તેમાં તું, તુજમાંહી તે… ૭.

મોટોયે કો દુરાચારી, એકચિત્તે ભજે તને,

શીઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને… ૮.

G.D.9.

त्वां हि देव व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रस्तेपि यान्ति परां गतिम् ।।९।।

वीतरागभयक्रोधास्त्वन्मयास्त्वामुपाश्रिताः ।

बहवो ज्ञान तपसा पूतास्त्वद् भावमागताः ।।१०।।

अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।

प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवस्यात्ममायया ।।११।।

त्वयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।

हेतुनानेन देवेश जगद्विपरिवर्तते ।।१२।।

त्वया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

त्वत्स्यानि सर्वभूतानी न च त्वं तेष्ववस्थितः ।।१३।।

न च त्वत्श्थानि भूतानी हन्त ते योगमैश्वरम् ।

भूतभृन्न च भूतस्थस्त्वदात्मा भूतभावनः ।।१४।।

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।

तथा सर्वाणि भूतानि त्वत्स्थानीत्युपधारये ।।१५।।

त्वमेवात्मा ह्रषीकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

त्वमेवादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ।।१६।।

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तत्त्वमसि प्रभो ।

न तदस्ति विना यत्स्यात्त्वया भूतं चराचरम् ।।१७।।

G.D.10.

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો તારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, તને આશ્રિત, તું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા ત્વદ્ ભાવને ઘણા… ૧૦.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોનો ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજે આત્મમાયાથી, તારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૧૧.

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ, તારી અધ્યક્ષતા વડે,

તેના કારણથી થાય, જગનાં પરિવર્તનો… ૧૨.

અવ્યક્તરૂપ તું-થી જ, ફેલાયું સર્વ આ જગત્,

તું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, તું તેમાંહી રહ્યો નથી… ૧૩.

નથીયે કો તું-માં ભૂતો, શો તારો યોગ ઈશ્વરી,!

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ તું!… ૧૪.

સર્વગામી મહાવાયુ, નિત્ય આકાશમાં રહે,

તેમ સૌ ભૂત તારામાં, રહ્યાં છે એમ જાણું હું… ૧૫.

તું જ આત્મા, હ્રષીકેશ, ભૂતોનાં હ્રદયો વિષે,

આદિ, મધ્ય તથા અંત, તું જ છું ભૂતમાત્રનાં… ૧૬.

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું, જાણું હું તેય તું જ છું,

તું વિનાનું નથી લોકે, કોઈ ભૂત ચરાચર…૧૭.

G.D.11.

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।

तत्तदेवावगच्छामि तव तेजोंशम्भवम् ।।१८।।

भगवन् बहुतैतेन किं ज्ञातेन मया प्रभो ।

विष्टभ्य त्वमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ।। १९।।

त्वत्तः परतरं नान्यत् किंचिदस्ति जनार्दन ।

त्वयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा ईव ।।२०।।

भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ।

योगेश्वर नतोस्मि त्वां त्वच्चित्तं सततं कुरू ।।२१।।

पिता त्वमस्य जगतो माता धाता पितामहः।

वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक् साम यजुरेव च ।।२२।।

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुह्रत् ।

प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ।।२३।।

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।

परमात्मेति चाप्युक्तो त्वं पुरूषःपरः ।।२४।।

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मा त्वमव्ययः।

शरीरस्थोपि देवेश न करोषि न लिप्यसे ।।२५।।

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथा त्वं नोपलिप्यसे ।।२६।।

G.D.12.

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણું તે સઘળું તારા, તેજના અંશથી થયું…૧૮.

ભગવન્ લાભ શો મારે, જાણીને વિસ્તારથી ઘણા,

એક જ અંશથી તારા, આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો…૧૯.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, તારાથી પર જે ગણું,

તું-માં આ સૌ પરોવાયું, દોરામાં મણકા સમું…૨૦.

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે!

યોગેશ્વર, નમી માગું, અખંડ તુજ યોગને…૨૧.

તું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા, પિતામહ,

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, ઋગ્, યજુર, સામવેદ તું…૨૨.

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ્, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ,

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય…૨૩.

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

ક્હેવાય પરમાત્માયે, દેહે પુરૂષ તું પરં…૨૪.

અવ્યયી પરમાત્મા તું, વિના-આદિ, વિના-ગુણો,

તેથી દેહે રહે તોયે, તું અકર્તા, અલિપ્ત રહે…૨૫.

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ, સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે,

આત્મા તું તેમ સર્વત્ર, વસી દેહે અલિપ્ત રહે…૨૬.

G.D.13.

यस्मात्क्षरमतीतस्त्वमक्षरादपि चोत्तमः।

अतोसि लोके वेदे च प्रथितः पुरूषोत्तमः ।।२७।।

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं

त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता

सनातनस्त्वं पुरूषो मतो मे ।।२८।।

त्वमादिदेवः पुरूषः पुराण-

स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

वेत्तासि वेद्यम् च परं च धाम

त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ।।२९।।

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

तत्तमेवासि देवेश परं ब्रह्म सनातनम् ।।३०।।

सर्वस्व च त्वं ह्रदि सन्निविष्ट-

स्त्वत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।

वेदैश्च सर्वेरसि वेद्यमेकं

वेदान्तकृद्वेदविदेव च त्वम् ।।३१।।

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति

विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।

यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति

ओंकारवाच्यं पदमव्ययं यत् ।।३२।।

G.D.14.

કાં જે તું ક્ષરથી પાર, અક્ષરથીય ઉત્તમ,

તેથી તું લોક ને વેદે, વર્ણાય પુરૂષોત્તમ…૨૭.

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેય તત્ત્વ,

તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ,

અનાશ છો, શાશ્વતધર્મપાળ,

જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ…૨૮.

પુરાણ છો, પુરૂષ, આદિદેવ,

તમે જ આ વિશ્વનું અંત્યધામ,

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરં પદે છો,

તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંતરૂપ!…૨૯.

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું,

તું જ તે સર્વ, દેવેશ, પરંબ્રહ્મ સનાતન…૩૦.

નિવાસ સૌના હ્રદયે કરે તું,

તું-થી સ્મૃતિ, જ્ઞાન તથા વિવેક,

વેદો બધાનું તું જ એક વેદ્ય,

વેદાન્ત કર્તા તું જ વેદવેત્તા…૩૧.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે,

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

ઓંકાર શબ્દે પદ વર્ણવે જે…૩૨.

G.D.15.

न यद् भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः ।

यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं तव ।।३३।।

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

पुरूषः शाश्वतो दिव्य आदिदेवो ह्यजो विभुः ।।३४।।

न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ।

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरूषोत्तम ।।३५।।

अवजानन्ति त्वां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

परं भावम जानन्तस्तव भूतमहेश्वरम् ।।३६।।

जन्म कर्म च ते दिव्यं जनो यो वेत्ति तत्त्वतः ।

त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति त्वामेत्यसंशयम् ।।३७।।

महात्मानो हि त्वां नाथ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।

भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।।३८।।

सततं कीर्तयन्तस्त्वां यतन्तश्च दृढव्रताः ।

नमस्यन्तश्च त्वां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ।।३९।।

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तस्त्वामुपासते ।

एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ।।४०।।

अनन्यचेत्ताः सततं यस्त्वां स्मरति नित्यशः ।

तस्य त्वं सुलभो देव नित्ययुक्तस्य योगिनः ।।४१।।

G.D.16.

સૂર્ય જેને પ્રકાશે ના, ના ચંદ્ર, અગ્નિયે નહીં,

જ્યાં પોંʼચી ન ફરે પાછા, તારૂં તે ધામ ઉત્તમ… ૩૩.

પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા, શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ… ૩૪.

તમારૂં રૂપ જાણે ના, દેવો કે દાનવો, પ્રભુ!

તમે જ આપને આપે જાણતા, પુરૂષોત્તમ!… ૩૫.

અવજાણે તને મૂઢો, માનવી દેહને વિષે,

ન જાણતા પરંભાવ, તારો ભૂત મહેશ્વરી… ૩૬.

તારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જેઆમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે તને જ તે… ૩૭.

મહાત્માઓ તને જાણી, ભૂતોનો આદિ અવ્યય,

અનન્ય મનથી સેવે, દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા… ૩૮.

કીર્તિ તારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દ્રઢ,

ભક્તિથી તુજને વંદી, ઉપાસે નિત્યયોગથી… ૩૯.

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો, સર્વવ્યાપી તને ભજે,

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા… ૪૦.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો તને,

તે નિત્યયુક્ત યોગીને, સેʼજે તું પ્રાપ્ત થાય છે… ૪૧.

G.D.17.

 

 

 

 

 

 

त्वामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।

नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ।।४२।।

मम ह्येवानुकम्पार्थं बुद्धेरज्ञानजं तमः ।

नाशयस्वात्मभावस्यो ज्ञानदीपेन भास्वता ।।४३।।

मह्यं सततयुक्ताय भजते प्रीतिपूर्वकम् ।

प्रयच्छ बुद्धियोगं तं येन त्वामुपयाम्यहम् ।।४४।।

त्वन्मना अस्ति ते भक्तस्त्वां यजे त्वां नमाम्हम् ।

त्वामेवैष्यामि विश्वात्मन्सर्वथा त्वत्परायणः ।।४५ ।।

G.D.18.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

તને પોʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૪૨.

રહેલો આત્મભાવે તું, તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી,

કરૂણા ભાવથી મારા, અજ્ઞાનતમને હણ… ૪૩.

મને અખંડ યોગીને, ભજતા પ્રીતિથી તને,

આપ તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળું તને… ૪૪.

મન-ભક્તિ તને અર્પું, તને પૂજું, તને નમું,

નિશ્ચે તને જ પામીશ, તું-પરાયણ, ઈશ્વર!… ૪૫.

G.D.19.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગીતાધ્વનિ

ગી.ધ્વ.૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગી.ધ્વ.૨.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા –

ધર્મભૂમિ કુરૂક્ષેત્રે, યુદ્ધાર્થે એકઠા થઈ,

મારા ને પાંડુના પુત્રો, વર્ત્યા શી રીત, સંજય?… ૧.

સંજય બોલ્યા –

દેખી પાંડવની સેના, ઉભેલી વ્યુહને રચી,

દ્રોણાચાર્ય કને પોંʼચી, રાજા દુર્યોધને કહ્યુંː… ૨.

દુર્યોધન બોલ્યા –

જુઓ, આચાર્ય, આ મોટી સેનાઓ પાંડવો તણી,

જે તમ બુદ્ધિમાન્ શિષ્ય, દ્રૌપદે વ્યુહમાં રચી… ૩.

અહીં શૂરા ધનુર્ધારી, ભીમ-અર્જુન શા રણે,

યુયુધાન, વિરાટેય, દ્રુપદેય મહારથી… ૪.

કાશી ને શિબિના શૂરા, નરેંદ્રો, ધૃષ્ટકેતુયે,

ચેકિતાન, તથા રાજા, પુરુજિત્ કુંતિભોજનો[1]… ૫.

પરાક્રમી યુધામન્યુ, ઉત્તમૌજા પ્રતાપવાન્,

સૌભદ્ર, દ્રૌપદીપુત્રો, બધાયે જે મહારથી… ૬.

આપણા પક્ષના મુખ્ય, તેય, આચાર્ય, ઓળખો,

જાણવા યોગ્ય જે મારા, સેનાના નાયકો કહું…૭.

ગી.ધ્વ.૩.

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

આપ, ભીષ્મ તથા કર્ણ, સંગ્રામવિજયી કૃપ,

અશ્વત્થામા, વિકર્ણેય, સોમદત્તતણો સુત… ૮.

બીજાયે બહુ છે શૂરા, હું-કાજે જીવ જે ત્યજે,

સર્વે યુદ્ધકળાપૂર્ણ, અસ્ત્રશસ્ત્રો વડે સજ્યા… ૯.

અગણ્ય આપણી સેના, જેના રક્ષક ભીષ્મ છે,

ગણ્ય છે એમની સેના, જેનો રક્ષક ભીમ છે… ૧૦.

જેને જે ભાગમાં રાખ્યા, તે તે સૌ મોરચે રહી,

ભીષ્મની સર્વ બાજુથી, રક્ષા સૌ કરજો ભલી… ૧૧.

સંજય બોલ્યા –

તેનો વધારવા હર્ષ, કરીને સિંહનાદ ત્યાં,

પ્રતાપી વૃદ્ધ દાદાએ, બજાવ્યો શંખ જોરથી… ૧૨.

પછી તો શંખ, ભેરી ને નગારાં, રણશિંગડાં,

વાગ્યાં સૌ સામટાં, તેનો પ્રચંડ ધ્વનિ ઊપજ્યો… ૧૩.

તે પછી શ્વેત અશ્વોથી, જોડાયેલા મહારથે,

બેઠેલા માધવે-પાર્થે, વગાડ્યા દિવ્ય શંખ બે… ૧૪.

પાંચજન્ય હ્રષીકેશે, દેવદત્ત ધનંજયે,

વાયો પૌંડ્ર મહાશંખ, ભીમકર્મા વૃકોદરે… ૧૫.

અનંતજયને રાજા, કુંતિપુત્ર યુધિષ્ઠિરે,

નકુલે-સહદેવેયે, સુઘોષ-મણિપુષ્પક… ૧૬.

કાશીરાજા મહાધન્વા, ને શિખંડી મહારથી,

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટેય, અપરાજિત સાત્યકિ… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૪.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

દ્રુપદ, દ્રૌપદીપુત્રો, અભિમન્યુ મહાભુજા,

સહુએ સર્વ બાજુથી, શંખો ફૂંક્યા જુદા જુદા… ૧૮.

તે ઘોષે કૌરવો કેરી, છાતીના કટકા કર્યા,

અને આકાશ ને પૃથ્વી, ભર્યાં ગર્જી ભયંકર… ૧૯.

ત્યાં શસ્ત્ર ચાલવા ટાણે, કૌરવોને કપિધ્વજે,

વ્યવસ્થાથી ખડા ભાળી, ઉઠાવ્યું સ્વધનુષ્યને… ૨૦.

ને હ્રષીકેશને આવું, કહ્યું વેણ, મહીપતે,

અર્જુન બોલ્યા –

બન્ને આ સૈન્યની મધ્યે, લો મારો રથ, અચ્યુત… ૨૧.

જ્યાં સુધી નીરખું કોણ, ઊભા આ યુદ્ધ ઈચ્છતા,

ને કોણ મુજ સાથે આ, રણસંગ્રામ ખેલશે… ૨૨.

અહીં ટોળે વળેલા આ, યોદ્ધાઓ જોઉં તો જરા,

પ્રિય જે ઈચ્છતા યુદ્ધે, દુર્યોધન કુબુદ્ધિનું… ૨૩.

સંજય બોલ્યા –

ગુડાકેશ તણા આવા, વેણને માધવે સુણી,

બે સૈન્ય વચમાં ઊભો, કીધો તે ઉત્તમ રથ… ૨૪.

ભીષ્મ ને દ્રોણની સામે, ને સૌ રાજા ભણી ફરી,

બોલ્યા માધવ ʺજો પાર્થ, કૌરવોના સમૂહ આ.ʺ… ૨૫.

ત્યાં દીઠા અર્જુને ઊભા, બન્નેયે સૈન્યને વિષે-

ગુરૂઓ, બાપ, ને દાદા, મામાઓ, ભાઈઓ, સખા… ૨૬.

સસરા, દીકરા, પોતા, સુહ્રદો, સ્વજનો ઘણા,

આવા સર્વે સગાવ્હાલા, ઊભેલા જોઈ, અર્જુન… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૫.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

અત્યંત રાંક ભાવે શું, બોલ્યો ગળગળો થઈઃ

અર્જુન બોલ્યા –

દેખી આ સ્વજનો સામે, ઊભેલા યુદ્ધ ઈચ્છતા… ૨૮.

ગાત્રો ઢીલાં પડે મારાં, મોઢામાં શોષ ઊપજે,

કંપારી દેહમાં ઊઠે, રૂંવાડાં થાય છે ખડાં… ૨૯.

ગાંડીવ હાથથી છૂટે, વ્યાપે દાહ ત્વચા વિષે,

રહેવાય નહીં ઊભા, જાણે મારૂં ભમે મન… ૩૦.

ચિહ્નોયે અવળાં સર્વે, મʼને દેખાય કેશવ,

જોઉં નહીં કંઈ શ્રેય, હણીને સ્વજનો રણે… ૩૧.

નથી હું ઈચ્છતો જીત, નહીં રાજ્ય, નહીં સુખો,

રાજ કે ભોગ કે જીવ્યું, અમારે કામનું કશું?… ૩૨.

ઈચ્છીએ જેમને કાજે, રાજ્ય કે ભોગ કે સુખો,

તે આ ઊભા રણે આવી, ત્યજીને પ્રાણ-વૈભવો… ૩૩.

ગુરૂઓ, બાપ, ને બેટા, દાદા-પોતા વળી ઘણા,

મામાઓ, સસરા, સાળા, સંબંધી સ્વજનો બધા… ૩૪.

ન ઈચ્છું હણવા આ સૌ, ભલે જાતે હણાઉં હું,

ત્રિલોક-રાજ્ય કાજેયે, પૃથ્વી કારણ કેમ તો?… ૩૫.

હણીને કૌરવો સર્વે, અમારૂં પ્રિય શું થશે?

અમને આતતાયીને, હણ્યાનું પાપ કેવળ!… ૩૬.

માટે ન હણવા યોગ્ય, કૌરવો, અમ બંધુઓ,

સ્વજનોને હણી કેમ, પામીએ, સુખને અમે?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૬.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

લોભથી વણસી બુદ્ધિ, તેથી તે પેખતા નથી,

કુળક્ષયે થતો દોષ, મિત્રદ્રોહે પાપ જે… ૩૮.

વળવા પાપથી આવા, અમે કાં ન વિચારવું.-

કુળક્ષયે થતો દોષ, દેખતા સ્પષ્ટ જો અમે?… ૩૯.

કુળક્ષયે થતા નાશ, કુળધર્મો સનાતન,

ધર્મનાશે કુળે આખે, વર્તે આણ અધર્મની… ૪૦.

અધર્મ વ્યાપતાં લાજ, લૂંટાય કુળનારની,

કુળસ્ત્રીઓ થયે ભ્રષ્ટ, વર્ણસંકર નીપજે… ૪૧.

નરકે જ પડે તેથી, કુળ ને કુળઘાતકો,

પિતરોયે પડે હેઠા, ન મળ્યે પિંડતર્પણ… ૪૨.

કુળઘાતકના આવા, દોષેસંકરકારક,

ઊખડે જાતિધર્મો ને, કુળધર્મો સનાતન… ૪૩.

ઊખડે જે મનુષ્યોના, કુળના ધર્મ, તેમનો,

સદાયે નરકે વાસ-એવું, છે સાંભળ્યું અમે… ૪૪.

અહો કેવું મહાપાપ, માંડ્યું આદરવા અમે!

કે રાજ્યસુખના લોભે, નીકળ્યા હણવા સગા!… ૪૫.

ન કરતાં પ્રતીકાર, મʼને નિઃશસત્રને હણે,

રણમાં કૌરવો શસ્ત્રે, તેમાં ક્ષેમ મને વધુ… ૪૬.

સંજય બોલ્યા –

આમ બોલી રણે પાર્થ, ગયો બેસી રથાસને.

ધનુષ્યબાણને છોડી, શોકઉદ્વેગથી ભર્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૭.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સંજય બોલ્યા –

આમ તે રાંકભાવે ને, આંસુએ વ્યગ્ર દ્રષ્ટિથી.

શોચતા પાર્થને આવાં, વચનો માધવે કહ્યાં-… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ક્યાંથી મોહ તને આવો, ઊપજ્યો વસમી પળે,

નહીં જે આર્યને શોભે, સ્વર્ગ ને યશ જે હરે?… ૨.

મા તું કાયર થા, પાર્થ, તને આ ઘટતું નથી,

હૈયાના દૂબળા ભાવ, છોડી ઊઠ પરંતપ… 3.

અર્જુન બોલ્યા –

મારે જે પૂજવા યોગ્ય, ભીષ્મ ને દ્રોણ, તે પ્રતિ,

કેમ હું રણસંગ્રામે, બાણોથી યુદ્ધ આદરૂં?… ૪.

વિના હણીને ગુરૂઓ મહાત્મા,

ભિક્ષા વડે જીવવું તેય સારૂં.

હણી અમે તો ગુરૂ અર્થવાંછુ,

લોહીભર્યા માણશું ભોગ લોકે!… ૫.

ગી.ધ્વ.૮.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

થાયે અમારો જય તેમનો વા-

શામાં અમારૂં હિત તે ન સૂઝે.

જેને હણી જીવવુંયે ગમે ના,

સામા ખડા તે ધૃતરાષ્ટ્ર પુત્રો… ૬.

સ્વભાવ મેટ્યો મુજ રાંકભાવે,

ન ધર્મ સૂઝે, તમને હું પૂછું.

બોધો મʼને નિશ્ચિત શ્રેય જેમાં,

છું શિષ્ય, આવ્યો શરણે તમારે… ૭.

સમૃદ્ધ ને શત્રુ વિનાનું રાજ્ય,

મળે જગે કે સુરલોકમાંયે.

તોયે ન દેખું કંઈ શોક ટાળે,

મારી બધી ઈંદ્રિય તાવનારો… ૮.

સંજય બોલ્યા –

પરંતપ, ગુડાકેશે આમ ગોવિંદને કહી,

ʺહું તો નહીં લડુંʺ એવું બોલી, મૌન ધર્યું પછી… ૯.

આમ બે સૈન્યની વચ્ચે, ખેદે વ્યાપેલ પાર્થને,

હસતાં-શું હ્રષીકેશે, આવાં ત્યાં વચનો કહ્યાં-… ૧૦.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા-

ન ઘટે ત્યાં કરે શોક, ને વાતો જ્ઞાનની વદે!

પ્રાણો ગયા-રહ્યા તેનો, જ્ઞાનીઓ શોક ના કરે… ૧૧.

ગી.ધ્વ.૯.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

હું તું કે આ મહીપાળો, પૂર્વે ક્યારે હતા નહીં,

ન હઈશું ભવિષ્યેયે, એમ તું જાણતો રખે… ૧૨.

દેહીને દેહમાં આવે, બાળ, જોબન ને જરા,

તેમ આવે નવો દેહ, તેમાં મુંઝાય ધીર ના… ૧૩.

સ્પર્શાદિ વિષયો જાણ, શીતોષ્ણ-સુખદુઃખદા,

અનિત્ય જાય ને આવે, તેને, અર્જુન, લે સહી… ૧૪.

તે પીડી ન શકે જેને, સમ જે સુખદુઃખમાં,

તે ધીર માનવી થાય, પામવા યોગ્ય મોક્ષને… ૧૫.

અસત્યને ન અસ્તિત્વ, નથી નાશેય સત્યનો,

નિહાળ્યો તત્ત્વદર્શીએ, આવો સિદ્ધાંત બેઉનો… ૧૬.

જાણજે અવિનાશી તે, જેથી વિસ્તર્યું આ બધું,

તે અવ્યય તણો નાશ, કોઈએ ના કરી શકે… ૧૭.

અવિનાશી, પ્રમાતીત, નિત્ય દેહીતણાં કહ્યાં,

શરીરો અંતવાળાં આ, તેથી તું ઝૂઝ, અર્જુન… ૧૮.

જે માને કે હણે છે તે, જે માને તે હણાય છે,

બંનેયે તત્ત્વ જાણે ના, હણે ના તે હણાય ના… ૧૯.

ન જન્મ પામે, ન કદાપિ મૃત્યુ,

ન્હોતો ન તે કે ન હશે ન પાછો.

અજન્મ, તે નિત્ય, સદા, પુરાણ,

હણ્યે શરીરે ન હણાય તે તો… ૨૦.

જે એને જાણતો નિત્ય, અનાશી, અજ, અવ્યય,

તે નર કેમ ને કોને, હણાવે અથવા હણે?… ૨૧.

ગી.ધ્વ.૧૦.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

ત્યજી દઈ જીર્ણ થયેલ વસ્ત્રો,

લે છે નવાં જેમ મનુષ્ય બીજાં.

ત્યજી દઈ જીર્ણ શરીર તેમ,

પામે નવાં અન્ય શરીર દેહી… ૨૨.

ન તેને છેદતાં શસ્ત્રો, ન તેને અગ્નિ બાળતો,

ન તેને ભીંજવે પાણી, ન તેને વાયુ સૂકવે… ૨૩.

છેદાય ના, બળે ના તે, ન ભીંજાય, સુકાય ના,

સર્વવ્યાપક તે નિત્ય, સ્થિર, નિશ્ચળ, શાશ્વત… ૨૪.

તેને અચિંત્ય, અવ્યક્ત, નિર્વિકાર કહે વળી,

તેથી એવો પિછાણી તે, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૫.

ને જો માને તું આત્માનાં, જન્મ-મૃત્યુ ક્ષણે ક્ષણે,

તોયે તારે, મહાબાહુ, આવો શોક ઘટે નહીં… ૨૬.

જન્મ્યાનું નિશ્ચયે મૃત્યુ, મૂઆનો જન્મ નિશ્ચયે,

માટે જે ન ટળે તેમાં, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૭.

અવ્યક્ત આદિ ભૂતોનું, મધ્યમાં વ્યક્ત ભાસતું,

વળી, અવ્યક્ત છે અંત, તેમાં ઉદ્વેગ જોગ શું?… ૨૮.

આશ્ચર્ય-શું કોઈ નિહાળતું એ,

આશ્ચર્ય-શું તેમ વદે, વળી, કો.

આશ્ચર્ય-શું અન્ય સુણેય કોઈ,

સુણ્યા છતાં કો સમજે ન તેને… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૧૧.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સદા અવધ્ય તે દેહી, સઘળાના શરીરમાં,

કોઈયે ભૂતનો તેથી, તને શોક ઘટે નહીં… ૩૦.

વળી, સ્વધર્મે જોતાંયે, ન તારે ડરવું ઘટે,

ધર્મયુદ્ધ થકી બીજું, શ્રેય ક્ષત્રિયને નથી… ૩૧.

અનાયાસે ઉઘાડું જ, સ્વર્ગનું દ્વાર સાંપડ્યું,

ક્ષત્રિયો ભાગ્યશાળી જે, તે પામે યુદ્ધ આ સમું… ૩૨.

માટે આ ધર્મસંગ્રામ, આવો જો ન કરીશ તું,

તો તું સ્વધર્મ ને કીર્તિ, છાંડી પામીશ પાપને… ૩૩.

અખંડ કરશે વાતો, લોકો તારી અકીર્તિની,

માની પુરૂષને કાજે, અકીર્તિ મૃત્યુથી વધુ… ૩૪.

ડરીને રણ તેં ટાળ્યું, માનશે સૌ મહારથી,

રહ્યો સન્માન્ય જેઓમાં, તુચ્છ તેને જ તું થશે… ૩૫.

ન બોલ્યાના ઘણા બોલ, બોલશે તુજ શત્રુઓ,

નિંદશે તુજ સામર્થ્ય, તેથી દુઃખ કયું વધુ?… ૩૬.

હણાયે પામશે સ્વર્ગ, જીત્યે ભોગવશે મહી,

માટે, પાર્થ, ખડો થા તું, યુદ્ધાર્થે દ્રઢનિશ્ચયે… ૩૭.

લાભ-હાનિ સુખો-દુઃખો, હાર-જીત કરી સમ,

પછી યુદ્ધાર્થ થા સજ્જ, તો ના પાપ થશે તને… ૩૮.

કહી આ સાંખ્યની બુદ્ધિ, હવે સાંભળ યોગની,

જે બુદ્ધિથી થયે યુક્ત, તોડીશ કર્મબંધન… ૩૯.

ગી.ધ્વ.૧૨.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

આદર્યું વણસે ના ને, વિઘ્ન ના ઊપજે અહીં,

સ્વલ્પે આ ધર્મનો અંશ, ઉગારે ભયથી વડા… ૪૦.

એમાં મનુષ્યની બુદ્ધિ, એક નિશ્ચયમાં રહે,

અનંત, બહુ શાખાળી, બુદ્ધિ નિશ્ચયહીનની… ૪૧.

અલ્પબુદ્ધિજનો, પાર્થ, કામ-સ્વર્ગ-પરાયણ,

વેદવાદ વિષે મગ્ન, આવી જે કર્મકાંડની… ૪૨.

જન્મ-કર્મ-ફળો દેતી, ભોગ-ઐશ્વર્ય સાધતી,

વાણીને ખીલવી બોલે, ʺઆથી અન્ય કશું નથી.ʺ.. ૪૩.

ભોગ-ઐશ્વર્યમાં ચોંટ્યા, હરાઈ બુદ્ધિ તે વડે,-

તેમની બુદ્ધિની નિષ્ઠા, ઠરે નહીં સમાધિમાં… ૪૪.

ત્રિગુણાત્મક વેદાર્થો, થા ગુણાતીત, આત્મવાન્,

નિશ્ચિંત યોગ ને ક્ષેમે, નિર્દ્વંદ્વ, નિત્ય-સત્ત્વવાન્… ૪૫.

નીર-ભરેલ સર્વત્ર, તળાવે કામ જેટલું,

તેટલું સર્વ વેદોમાં, વિજ્ઞાની બ્રહ્મનિષ્ઠને… ૪૬.

કર્મે જ અધિકારી તું, ક્યારેય ફળનો નહીં,

મા હો કર્મફળે દ્રષ્ટિ, મા હો રાગ અકર્મમાં… ૪૭.

કર યોગે રહી કર્મ, તેમાં આસક્તિને ત્યજી,

યશાયશ સમા માની, -સમતા તે જ યોગ છે… ૪૮.

અત્યંત હીન તો કર્મ, બુદ્ધિયોગ થકી ખરે,

શરણું બુદ્ધિમાં શોધ, રાંક જે ફળ વાંછતા… ૪૯.

ગી.ધ્વ.૧૩.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

બુદ્ધિયોગી અહીં છોડે, પાપ ને પુણ્ય બેઉયે,

માટે થા યોગમાં યુક્ત, કર્મે કૌશલ્ય યોગ છે… ૫૦.

બુદ્ધિયોગી વિવેકી તે, ત્યાગીને કર્મનાં ફળો,

જન્મબંધનથી છૂટી, પોંʼચે નિર્દોષ ધામને… ૫૧.

મોહનાં કળણો જ્યારે, તારી બુદ્ધિ તરી જશે,

સુણ્યું ને સુણવું બાકી, બેએ નિર્વેદ આવશે… ૫૨.

બહુ સુણી ગૂંચાયેલી, તારી બુદ્ધિ થશે સ્થિર,

અચંચળ, સમાધિસ્થ, ત્યારે તું યોગ પામશે… ૫૩.

અર્જુન બોલ્યા –

સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ, જાણવો કેમ, કેશવ?

બોલે, રહે ફરે કેમ, મુનિ જે સ્થિરબુદ્ધિનો?… ૫૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મનની કામના સર્વે, છોડીને, આત્મમાં જ જે,

રહે સંતુષ્ટ આત્માથી, તે સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો… ૫૫.

દુઃખે ઉદ્વેગ ના ચિત્તે, સુખોની ઝંખના ગઈ,

ગયા રાગ-ભય-ક્રોધ, મુનિ તે સ્થિરબુદ્ધિનો… ૫૬.

આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, મળ્યે કાંઈ શુભાશુભ,

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૭.

કાચબો જેમ અંગોને, તેમ જે વિષયોથકી,

સંકેલે ઈંદ્રિયો પૂર્ણ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૮.

ગી.ધ્વ.૧૪.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિરાહારી શરીરીના, ટળે છે વિષયો છતાં,

રસ રહી જતો તેમાં, તે ટળે પેખતાં પરં… ૫૯.

પ્રયત્નમાં રહે તોયે, શાણાયે નરના હરે,

મનને ઈન્દ્રિયો મસ્ત, વેગથી વિષયો ભણી… ૬૦.

યોગથી તે વશે રાખી, રહેવું મત્પરાયણ,

ઈંદ્રિયો સંયમે જેની, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૧.

વિષયોનું રહે ધ્યાન, તેમાં આસક્તિ ઊપજે,

જન્મે આસક્તિથી કામ, કામથી ક્રોધ નીપજે… ૬૨.

ક્રોધથી મૂઢતા આવે, મૂઢતા સ્મૃતિને હરે,

સ્મૃતિલોપે બુદ્ધિનાશ, બુદ્ધિનાશે વિનાશ છે… ૬૩.

રાગ ને દ્વેષ છૂટેલી, ઈંદ્રિયે વિષયો ગ્રહે,

વશેન્દ્રિય સ્થિરાત્મા જે, તે પામે છે પ્રસન્નતા… ૬૪.

પામ્યે પ્રસન્નતા તેનાં, દુઃખો સૌ નાશ પામતાં,

પામ્યો પ્રસન્નતા તેની, બુદ્ધિ શીઘ્ર બને સ્થિર… ૬૫.

અયોગીને નથી બુદ્ધિ, અયોગીને ન ભાવના,

ન ભાવહીનને શાંતિ, સુખ ક્યાંથી અશાંતને?… ૬૬.

ઈંદ્રીયો વિષયે દોડે, તે પૂંઠે જે વહે મન,

દેહીની તે હરે બુદ્ધિ, જેમ વા નાવને જળે… ૬૭.

તેથી જેણે બધી રીતે, રક્ષેલી વિષયોથકી,

ઈંદ્રિયો નિગ્રહે રાખી, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૮.

ગી.ધ્વ.૧૫.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિશા જે સર્વ ભૂતોની, તેમાં જાગ્રત સંયમી,

જેમાં જાગે બધાં ભૂતો, તે જ્ઞાની મુનિની નિશા… ૬૯.

સદા ભરાતા અચલપ્રતિષ્ઠ,

સમુદ્રમાં નીર બધાં પ્રવેશે.

જેમાં પ્રવેશે સહુ કામ તેમ,

તે શાંતિ પામે નહી કામકામી… ૭૦.

છોડીને કામના સર્વે, ફરે જે નર નિઃસ્પૃહ,

અહંતા-મમતા મૂકી, તે પામે શાંતિ, ભારત… ૭૧.

છે બ્રહ્મદશા, એને પામ્યે ના મોહમાં પડે,

અંતકાળેય તે રાખી, બ્રહ્મનિર્વાણ મેળવે… ૭૨.

ગી.ધ્વ.૧૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

અર્જુન બોલ્યા –

જો તમે માનતા એમ, કર્મથી બુદ્ધિ તો વડી,

તો પછી ઘોર કર્મોમાં, જોડો કેમ તમે મને?… ૧.

મિશ્રશાં વાક્યથી, જાણે, મૂંઝવો મુજ બુદ્ધિને,

તે જે એક કહો નિશ્ચે, જે વડે શ્રેય પામું હું… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

બે જાતની કહી નિષ્ઠા, આ લોકે પૂર્વથી જ મેં,

સાંખ્યની જ્ઞનયોગે ને, યોગીની કર્મયોગથી… ૩.

કર્મ ન આદરે તેથી, નિષ્કર્મી થાય ના જન,

ન તો કેવળ સંન્યાસે, મેળવે પૂર્ણ સિદ્ધિને… ૪.

રહે ક્ષણેય ના કોઈ, ક્યારે કર્મ કર્યા વિના,

પ્રકૃતિના ગુણે સર્વે, અવશે કર્મ આચરે… ૫.

રોકી કર્મેન્દ્રિયો રાખે, ચિત્તમાં સ્મરતો રહે,

વિષયોને મહામૂઢ – મિથ્યાચાર ગણાય તે… ૬.

મનથી ઈંદ્રિયો નીમી, આસક્તિવિણ આચરે,

કર્મેન્દ્રિયે કર્મયોગ, તે મનુષ્ય છે… ૭.

ગી.ધ્વ.૧૭.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

નીમેલાં કર કર્મો તું, ચડે કર્મ અકર્મથી,

ન તારી દેહયાત્રાયે, સિદ્ધ થાય અકર્મથી… ૮.

વિના યથાર્થ કર્મોથી, આ લોકે કર્મબંધન,

માટે આસક્તિને છોડી, યજ્ઞાર્થે કર્મ આચર… ૯.

યજ્ઞ સાથ પ્રજા સર્જી, બ્રહ્મા પૂર્વે વદ્યા હતાઃ-

ʺવધજો આ થકી, થાજો તમારી કામધેનુ આ… ૧૦.

દેવોને રીઝવો આથી, રીઝવો તમનેય તે,

અન્યોન્ય રીઝવી એમ, પરમ શ્રેય મેળવો… ૧૧.

રીઝેલા યજ્ઞથી દેવો, આપશે ઈષ્ટ ભોગને,

તેઓ દે, તેમને ના દે, તેવો ખાનાર ચોર છે.ʺ… ૧૨.

યજ્ઞશેષ જમી સંતો, છૂટે છે સર્વ પાપથી,

પોતા માટે જ જે રાંધે, તે પાપી પાપ ખાય છે… ૧૩.

અન્નથી ઊપજે જીવો, વૃષ્ટિથી અન્ન નીપજે,

યજ્ઞથી થાય છે વૃષ્ટિ, કર્મથી યજ્ઞ ઉદ્ભવે… ૧૪.

બ્રહ્મથી ઊપજ્યું કર્મ, બ્રહ્મ અક્ષરથી થયું,

સર્વ વ્યાપક તે બ્રહ્મ, આમ યજ્ઞે સદા રહ્યું… ૧૫.

લોકે આવું પ્રવર્તેલું, ચક્ર જે ચલવે નહીં,

ઈંદ્રિયારામ તે પાપી, વ્યર્થ જીવન ગાળતો… ૧૬.

આત્મામાં જ રમે જેઓ, આત્માથી તૃપ્ત જે રહે,

આત્મામાંહે જ સંતુષ્ટ, તેને કોʼ કાર્ય ના રહ્યું… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૧૮.

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

કરે કે ન કરે તેથી, તેને કોʼ હેતુ ના જગે,

કોઈયે ભૂતમાં તેને કશો, સ્વાર્થ રહ્યો નહીં… ૧૮.

તેથી થઈ અનાસક્ત, આચર કાર્ય કર્મને,

અસંગે આચરી કર્મ, શ્રેયને પામતો નર… ૧૯.

કર્મ વડે જ સંસિદ્ધિ, મેળવી જનકાદીએ,

લોકસંગ્રહ પેખીયે તને, તે કરવાં ઘટે… ૨૦.

શ્રેષ્ઠ લોકો કરે જે જે, તે જ અન્ય જનો કરે,

તે જેને માન્યતા આપે, તે રીતે લોક વર્તતા… ૨૧.

ત્રણે લોકે મʼને કાંઈ, બાકી કાર્ય રહ્યું નથી,

અપામ્યું પામવા જેવું, તોય હું વર્તું કર્મમાં… ૨૨.

કદાચે જો પ્રવર્તું ના, કર્મે આળસને ત્યજી,

અનુસરે મનુષ્યોયે, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૨૩.

પામે વિનાશ આ સૃષ્ટિ, જો હું કર્મ ન આચરૂં,

થાઉં સંકરનો કર્તા, મેટનારો પ્રજાતણો… ૨૪.

જેમ આસક્તિથી કર્મ, અજ્ઞાની પુરૂષો કરે,

તેમ જ્ઞાની અનાસક્ત, લોકસંગ્રહ ઈચ્છતો… ૨૫.

કર્મે આસક્ત અજ્ઞાનો, કરવો બુદ્ધિભેદ ના,

જ્ઞાનીએ આચરી યોગે, શોધવાં સર્વ કર્મને… ૨૬.

પ્રકૃતિના ગુણોથી જ, સર્વે કર્મો સદા થતાં,

અહંકારે બની મૂઢ, માને છે નર, ʼહું કરૂં.ʼ… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૧૯.

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

ગુણકર્મ વિભાગોના, તત્ત્વને જાણનાર તો,

ʼગુણો વર્તે ગુણોમાંહીʼ – જાણી આસક્ત થાય ના… ૨૮.

પ્રકૃતિના ગુણે મૂઢ, ચોંટે છે ગુણ કર્મમાં,

તેવા અલ્પજ્ઞ મંદોને, જ્ઞાનીએ ન ચળાવવા… ૨૯.

મારામાં સર્વ કર્મોને, અર્પી અધ્યાત્મબુદ્ધિથી,

આશા ને મમતા છોડી, નિર્વિકાર થઈ લડ… ૩૦.

મારા આ મતને માની, વર્તે જે માનવો સદા,

શ્રદ્ધાળુ, મન નિષ્પાપ, છૂટે તેઓય કર્મથી… ૩૧.

મનમાં પાપ રાખી જે, મારા મતે ન વર્તતા,

સકલજ્ઞાનહીણા તે, અબુદ્ધિ નાશ પામતા… ૩૨.

જેવી પ્રકૃતિ પોતાની, જ્ઞાનીયે તેમ વર્તતો,

સ્વભાવે જાય તે પ્રાણી, નિગ્રહે કેટલું વળે?… ૩૩.

ઈંદ્રિયોને સ્વઅર્થોમાં, રાગ ને દ્વેષ જે રહે,

તેમને વશ થાવું ના, દેહીના વાટશત્રુ તે… ૩૪.

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે, સુસેવ્યા પરધર્મથી,

સ્વધર્મે મૃત્યુયે શ્રેય, પરધર્મ ભયે ભર્યો… ૩૫.

અર્જુન બોલ્યા –

તો પછી નર કોનાથી, પ્રેરાઈ પાપ આચરે,

ન ઈચ્છતાંય, જાણે કે, હોય જોડાયેલો બળે?… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૦.

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

એ તો કામ તથા ક્રોધ, જન્મ જેનો રજોગુણે,

મહાભક્ષી મહાપાપી, વેરી તે જાણજે જગે… ૩૭.

ધૂમાડે અગ્નિ ઢંકાય, રજે ઢંકાય દર્પણ,

ઓરથી ગર્ભ ઢંકાય, તેમ જ જ્ઞાન કામથી… ૩૮.

કામ રૂપી મહાઅગ્નિ, તૃપ્ત થાય નહીં કદી,

તેનાથી જ્ઞાન ઢંકાયું, જ્ઞાનીનો નિત્યશત્રુ તે… ૩૯.

ઈંદ્રિયો, મન ને બુદ્ધિ, કામનાં સ્થાન સૌ કહ્યાં,

તે વડે જ્ઞાન ઢાંકી તે, પમાડે મોહ જીવને… ૪૦.

તે માટે નિયમે પ્હેલાં, લાવીને ઈંદ્રિયો બધી,

જ્ઞાનવિજ્ઞાનઘાતી તે, પાપીને કર દૂર તું… ૪૧.

ઈંદ્રિયોને કહી સૂક્ષ્મ, સુક્ષ્મ ઈંદ્રિયથી મન,

મનથી સૂક્ષ્મ છે બુદ્ધિ, બુદ્ધિથી સૂક્ષ્મ તે રહ્યો… ૪૨.

એમ બુદ્ધિપરો જાણી, આપથી આપ નિગ્રહી,

દુર્જય કામરૂપી આ, વેરીનો કર નાશ તું… ૪૩.

ગી.ધ્વ.૨૧.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

પૂર્વે આ અવ્યયી યોગ, મેં વિવસ્વાનને કહ્યો,

તેણે તે મનુને ભાખ્યો, તેણે ઈશ્વાકુને કહ્યો… ૧.

એમ પરંપરાથી તે, જાણ્યો રાજર્ષિએ ઘણા,

લાંબે ગાળે પછી લોકે, લોપ તે યોગનો થયો… ૨.

તે જ મેં આ તને આજે, કહ્યો યોગ પુરાતન,

ભક્ત મારો, સખાયે તું, ને આ રહસ્ય ઉત્તમ… ૩.

અર્જુન બોલ્યા –

પૂર્વે જન્મ્યા વિવસ્વાન, તમારો જન્મ હાલનો,

તો કેમ માનું કે તેને, તમે જ આદિમાં કહ્યો?… ૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

વીત્યા જન્મો ઘણા મારા, તારાયે તેમ, અર્જુન,

હું જાણું છું બધા તેને, તું તેને જાણતો નથી… ૫.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોને ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજું આત્મમાયાથી, મારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૬.

ગી.ધ્વ.૨૨.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જ્યારે જ્યારે જગે થાય, ધર્મની ગ્લાની, ભારત,

અધર્મ ઊભરે ત્યારે, પોતાને સરજાવું હું… ૭.

સંતોના રક્ષણાર્થે ને, પાપીના નાશ કારણે,

ધર્મની સ્થાપના કાજે, ઊપજું છું યુગે યુગે… ૮.

મારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જે આમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે મʼને જ તે… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, મʼને આશ્રિત, હું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા મદ્ભાવને ઘણા… ૧૦.

જે મʼને આશરે જેમ, તેને તેમ જ હું ભજું,

અનિસરે મનુષ્યો સૌ, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૧૧.

ઈચ્છતા કર્મની સિદ્ધિ, દેવોને પૂજતા જનો,

શીઘ્ર જ કર્મની સિદ્ધિ, થાય માનવલોકમાં… ૧૨.

ગુણ ને કર્મના ભેદે, સર્જ્યા મેં ચાર વર્ણને,

હું અવ્યય અકર્તા તે, જાણ કર્તાય તેમનો… ૧૩.

ન મʼને લેપતાં કર્મો, ન મʼને ફળમાં સ્પૃહા,

જે મને ઓળખે એમ, તે ન બંધાય કર્મથી… ૧૪.

આવા જ્ઞાને કર્યું કર્મ, પૂર્વનાયે મુમુક્ષુએ

કર કર્મ જ, તેથી, પુર્વજો જે કરી ગયા… ૧૫.

પંડિતોયે મૂંઝાતા કે, કર્મ શું ને અકર્મ શું,

તેથી કર્મ કહું જેને, જાણ્યે છૂટીશ પાપથી… ૧૬.

ગી.ધ્વ.૨૩.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કર્મનું જાણવું મર્મ, જાણવુંયે વિકર્મનું,

જાણવું જે અકર્મેયે, ગૂઢ છે કર્મની ગતિ… ૧૭.

અકર્મ કર્મમાં દેખે, કર્મ દેખે અકર્મમાં,

બુદ્ધિમાન્ તે મનુષ્યોમાં, યોગી તે પૂર્ણ કર્મવાન્… ૧૮.

જેના સર્વે સમારંભો, કામ-સંકલ્પ-હીન છે,

તે જ્ઞાનીનાં બળ્યાં કર્મો, જ્ઞાનાગ્નિથી બુધો કહે… ૧૯.

છોડી કર્મ ફલાસક્તિ, સદા તૃપ્ત, નિરાશ્રયી,

પ્રવર્તે કર્મમાં તોયે, કશું તે કરતો નથી… ૨૦.

મનબુદ્ધિ વશે રાખી, તૃષ્ણાહીન, અસંગ્રહી,

કેવળ દેહથી કર્મ, કર્યે પાપ ન પામતો… ૨૧.

સંતુષ્ટ જે મળે તેથી, ના દ્વંદ્વ નહીં મત્સર,

સિદ્ધિ અસિદ્ધિમાં તુલ્ય, તે ન બંધાય કર્મથી… ૨૨.

છૂટ્યો સંગ, થયો મુક્ત, જ્ઞાનમાં સ્થિર ચિત્તનો,

યથાર્થે જે કરે કર્મ, તે સર્વ લય પામતું… ૨૩.

બ્રહ્માર્પ્યું બ્રહ્મનિષ્ઠે જે, બ્રહ્માજ્ય બ્રહ્મ-અગ્નિમાં,

બ્રહ્મકર્મની નિષ્ઠાથી, બ્રહ્મરૂપ જ થાય તે… ૨૪.

કોઈ યોગી કરે માત્ર, દેવ-યજ્ઞ ઉપાસના,

કોઈ બ્રહ્માગ્નિમાં યજ્ઞ, યજ્ઞ વડે જ હોમતા… ૨૫.

શ્રોત્રાદિ ઇન્દ્રિયો કોઈ, હોમતા સંયમાગ્નિમાં,

શબ્દાદિ વિષયો કોઈ, હોમતાં ઈન્દ્રિયાગ્નિમાં… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૨૪.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કોઈ સૌ ઈંદ્રિયોનાં ને, પ્રાણોનાં કર્મ હોમતા,

જ્ઞાનથી અગ્નિ ચેતાવી, આત્મસંયમયોગનો… ૨૭.

દ્રવ્ય, તપ તથા યોગ, સ્વાધ્યાય જ્ઞાન સાધને,

જુદા જુદા કરે યજ્ઞો, વ્રત સજ્જ, પ્રયત્નવાન્… ૨૮.

અપાને પ્રાણને હોમે, તથા પ્રાણે અપાનને,

અપાન-પ્રાણને રોકી, પ્રાણાયામ-ઉપાસકો… ૨૯.

આહાર નિયમે આણી, કો હોમે પ્રાણ પ્રાણમાં,

યજ્ઞથી પાપ ટાળેલા, યજ્ઞવેત્તા બધાય આ… ૩૦.

યજ્ઞશેષસુધાભોગી પામે, બ્રહ્મ સનાતન,

આ લોકે ના વિનાયજ્ઞ, તો પછી પરલોક ક્યાં?… ૩૧.

બહુ પ્રકારના આવા, વેદમાં યજ્ઞ વર્ણવ્યા,

સૌ તે કર્મે થતા જાણ, એ જાણ્યે મોક્ષ પામશે… ૩૨.

દ્રવ્યોના યજ્ઞથી રૂડો, જાણવો જ્ઞાનયજ્ઞને,

જ્ઞાનમાં સઘળાં કર્મ, પૂરેપૂરાં સમાય છે… ૩૩.

નમીને, પ્રશ્ન પૂછીને, સેવીને જ્ઞાન પામ તું,

જ્ઞાનીઓ તત્ત્વના દ્રષ્ટા, તને તે ઉપદેશશે… ૩૪.

જે જાણ્યેથી ફરી આવો, તને મોહ થશે નહીં,

જેથી પેખીશ આત્મામાં,-મુજમાં ભૂતમાત્ર તું… ૩૫.

હશે તું સર્વ પાપીમાં, મહાપાપીય જો કદી,

તોયે તરીશ સૌ પાપ, જ્ઞાનનૌકા વડે જ તું… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૫.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જેમ ભભૂકતો અગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કાષ્ટ સૌ,

તેમ ચેતેલ જ્ઞાનાગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કર્મ સૌ… ૩૭.

નથી જ જ્ઞાનના જેવું, પવિત્ર જગમાં કંઈ,

સિદ્ધયોગી, યથાકાળે, જાણે તે આત્મમાં સ્વયં… ૩૮.

મેળવે જ્ઞાન શ્રદ્ધાળુ, જે જિતેન્દ્રિય, તત્પર,

મેળવી જ્ઞાનને પામે, શીઘ્ર પરમ શાંતિને… ૩૯.

અજ્ઞાની ને અશ્રદ્ધાળુ, સંશયીનો વિનાશ છે,

આ લોક, પરલોકે ના, સુખે ના સંશયી લહે… ૪૦.

યોગથી કર્મને છોડ્યાં, જ્ઞાનથી સંશયો હણ્યા,

એવા આત્મવશીને તો, કર્મો બાંધી શકે નહીં… ૪૧.

માટે અજ્ઞાનથી ઊઠ્યો, આ જે હ્રદય-સંશય,

જ્ઞાનખડ્ગે હણી તેને, યોગે થા સ્થિર, ઊઠ તું… ૪૨.

ગી.ધ્વ.૨૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

અર્જુન બોલ્યા –

કહો સંન્યાસ કર્મોનો, યોગનોયે કહો તમે,

બેમાંથી એક જે રૂડો, તે જ નિશ્ચયથી કહો… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

કર્મસંન્યાસ ને યોગ, બંનેય શ્રેયકારક,

બેમાંહી કર્મનો યોગ, કર્મસંન્યાસથી ચડે… ૨.

જાણો તે નિત્ય-સંન્યાસી, રાગ-દ્વેષ ન જે વિષે,

દ્વંદ્વ મુક્ત થયેલો તે, છૂટે બંધનથી સુખે… ૩.

સાંખ્ય ને યોગ છે ભિન્ન, બાળ ક્હે, પંડિતો નહીં,

બેમાંથી એકેયને, પૂરો પામતાં ફળ મેળવે… ૪.

જે સ્થાન મેળવે સાંખ્યો, યોગીયે તે જ પામતા,

એક જ સાંખ્ય ને યોગ, દેખે જે, તે જ દેખતા… ૫.

પણ દુઃખે જ સંન્યાસ, પામવો યોગના વિના,

મુનિ જે યોગમાં યુક્ત, શીઘ્ર તે બ્રહ્મ મેળવે… ૬.

યોગયુક્ત, વિશુદ્ધાત્મા, જીતેલો મન-ઈંદ્રિયો,

સર્વ ભૂતતણો આત્મા, તે ન લેપાય કર્મથી… ૭.

જુએ, સુણે, અડે, સૂંઘે, જમે ઊંઘે, વદે, ફરે,

શ્વાસ લે, પકડે, છોડે, ખોલે-મીંચેય આંખને… ૮.

ગી.ધ્વ.૨૭.

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ઈંદ્રિયો નિજ કર્મોમાં, વર્તે છે એમ જાણતો,

માને તત્વજ્ઞ યોગી કે, ʺહું કશું કરતો નથી.ʺ… ૯.

બ્રહ્માર્પણ કરી કર્મ, છોડી આસક્તિને કરે,

પાપથી તે ન લેપાય, પાણીથી પદ્મપાન-શો… ૧૦.

શરીરે, મન-બુદ્ધિએ, માત્ર વા ઈંદ્રિયે કરે,

આત્માની શુદ્ધિને કાજે, યોગી નિઃસંગ કર્મને… ૧૧.

યોગી કર્મફળો છોડી, નિષ્ઠાની શાંતિ મેળવે,

અયોગી ફળનો લોભી, બંધાતો વાસના વડે… ૧૨.

સૌ કર્મો મનથી છોડી, સુખે આત્મવશી રહે,

નવદ્વારપુરે દેહી, ના કરે કારવે કંઈ… ૧૩.

ન કર્તાપણું, ના કર્મો સર્જતો લોકનાં પ્રભુ,

ન કર્મફળયોગેય, સ્વભાવ જ પ્રવર્તતો… ૧૪.

લે નહીં કોઈનું પાપ, ન તો પુણ્યેય તે વિભુ,

અજ્ઞાને જ્ઞાન ઢંકાયું, તેણે સૌ મોહમાં પડે… ૧૫.

જેમનું આત્મ-અજ્ઞાન, જ્ઞાનથી નાશ પામીયું,

તેમનું સૂર્ય-શું જ્ઞાન, પ્રકાશે પરમાત્મને… ૧૬.

જેની આત્મા વિષે બુદ્ધિ, નિષ્ઠા, તત્પરતા, મન,

ધોવાયાં જ્ઞાનથી પાપો, તેને જન્મ નહીં ફરી… ૧૭.

વિદ્વાન વિનયી વિપ્રે, તેમ ચાંડાળને વિષે,

ગાયે, ગજેય, શ્વાનેયે, જ્ઞાનીને સમદ્રષ્ટિ છે… ૧૮.

અહીં જ ભવ તે જીત્યા, સ્થિર જે સમબુદ્ધિમાં,

નિર્દોષ સમ છે બ્રહ્મ, તેથી તે બ્રહ્મમાં ઠર્યા… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૨૮.

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ન રાચે તે મળ્યે પ્રિય, નહીં મૂંઝાય અપ્રિયે,

અમૂઢ, સ્થિર બુદ્ધિ તે બ્રહ્મજ્ઞ, બ્રહ્મમાં ઠર્યો… ૨૦.

વિષયોમાં અનાસક્ત, જાણે જે આત્મમાં સુખ,

તે બ્રહ્મયોગમાં યુક્ત, અક્ષય સુખ ભોગવે… ૨૧.

કાં જે ઈંદ્રિયના ભોગો, દુઃખકારણ માત્ર તે,

ઊપજે ને વળી નાશે, જ્ઞાની રાચે ન તે વિષે… ૨૨.

કામ ને ક્રોધના વેગો, છૂટ્યા પહેલાં જ દેહથી,

અહીં જ જે સહી જાણે, તે યોગી, તે સુખી નર… ૨૩.

પ્રકાશ, સુખ ને શાંતિ, જેને અંતરમાં મળ્યાં,

થયેલો બ્રહ્મ તે યોગી, બ્રહ્મનિર્વાણ પામતો… ૨૪.

પામતો બ્રહ્મનિર્વાણ, ઋષિઓ ક્ષીણપાપ જે,

અસંશયી, જિતાત્મા ને, સર્વભૂતહિતે મચ્યા… ૨૫.

કામ ને ક્રોધથી મુક્ત, યતિ જે, આત્મનિગ્રહી,

રહે તે આત્મજ્ઞાનીને, બ્રહ્મનિર્વાણ પાસમાં… ૨૬.

વિષયોને કર્યા દૂર, દ્રષ્ટિ ભ્રૂ-મધ્યમાં ધરી,

નાકથી આવતાજાતા, પ્રાણાપાન કર્યા સમ… ૨૭.

વશેંદ્રિય મનોબુદ્ધિ, મુનિ મોક્ષપરાયણ,

ટાળ્યાં ઈચ્છા-ભય-ક્રોધ, તે મુનિ મુક્ત તો સદા… ૨૮.

મʼને સૌ ભૂતનો મિત્ર, સર્વ-લોક-મહેશ્વર,

યજ્ઞ ને તપનો ભોક્તા, જાણી તે શાંતિ પામતો… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૨૯.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ફળનો આશરો છોડી, કરે કર્તવ્ય કર્મ જે,

તે સંન્યાસી તથા યોગી, ન જે નિર્ણય, નિષ્ક્રિય… ૧.

સંન્યાસ જે કહે લોકે, તેને તું યોગ જાણજે,

વિના સંકલ્પને છોડ્યે, યોગી થાય ન કોઈયે… ૨.

યોગમાં ચઢવા કાજે, કારણ કર્મ તો કહ્યું,

યોગે સિદ્ધ થયેલાને, કારણ શાંતિ તો કહ્યું… ૩.

જ્યારે વિષયભોગે કે, કર્મે આસક્ત થાય ના,

સર્વ સંકલ્પસંન્યાસી, યોગસિદ્ધ થયો ગણો… ૪.

આપને તારવો આપે, આપને ન ડુબાડવો,

આપ જ આપનો બંધુ, આપ જ શત્રુ આપનો… ૫.

જીતે જે આપને આપ, તે આત્મા આત્મનો સખા,

જો અજિતેલ આત્મા તો, વર્તે આત્મા જ શત્રુ-શો… ૬.

શાંતચિત્ત જિતાત્માનો, પરમાત્મા સમાધિમાં,

ટાઢે-તાપે સુખે-દુઃખે, માનાપમાનમાં રહે… ૭.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનથી તૃપ્ત, બ્રહ્મનિષ્ઠ, જિતેન્દ્રિય,

યુક્ત તેથી કહ્યો યોગી, समलोष्टाश्मकाञ्चन… ૮.

ગી.ધ્વ.૩૦.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાલા, વેરી, સખા, મધ્ય, ઉદાસી, દ્વેષ્ય ને સગા,

સાધુ-અસાધુમાં જેને, સમબુદ્ધિ, વિશેષ તે… ૯.

આશા-પરિગ્રહો છોડી, મનબુદ્ધિ કરી વશ,

યોગીએ યોજવો આત્મા, એકાંતે, નિત્ય, એકલા… ૧૦.

શુદ્ધ સ્થળે ક્રમે નાંખી દર્ભ, ચર્મ અને પટ,

ન બહુ ઊંચું કે નીચું, સ્થિર આસન વાળવું… ૧૧.

કરીને મન એકાગ્ર, રોકી ચિત્તેંદ્રિયક્રિયા,

બેસીને આસને યોગ, યોજવો આત્મશુદ્ધિનો… ૧૨.

કાયા, મસ્તક ને ડોક, સીધાં, નિશ્ચળ ને સ્થિર,

રાખવી દ્રષ્ટિ નાસાગ્રે, આસપાસ ન ભાળવું… ૧૩.

શાંતવૃત્તિ, ભયે મુક્ત, વ્રતસ્થ, મત્પરાયણ,

મનને સંયમે રાખી, મુજમાં ચિત્ત જોડવું… ૧૪.

આપને યોજતો યોગી, નિત્ય આમ, મનોજયી,

પામે છે મોક્ષ દેનારી, શાંતિ જે મુજમાં રહી… ૧૫.

નહીં અત્યંત આહારે, ન તો કેવળ લાંઘણે,

ઊંઘ્યે, જાગ્યેય ના ઝાઝે, યોગની સાધના થતી… ૧૬.

યોગ વિહાર-આહાર, યોગ્ય પ્રવૃત્તિ કર્મમાં,

યોગ્ય જાગૃતિ ને નિદ્રા, તો સીધે યોગ દુઃખહા… ૧૭.

નિયમે પૂર્ણ રાખેલું, ચિત્ત આત્મા વિષે ઠરે,

નિઃસ્પૃહ કામનાથી સૌ, ત્યારે તે યુક્ત જાણવો… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૩૧.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાયુહીન સ્થળે જેમ, હાલે ના જ્યોત દીપની,

સંયમી આત્મયોગીના, ચિત્તની ઉપમા કહી… ૧૯.

યોગાભ્યાસે નિરોધેલું, જ્યાં લે ચિત્ત વિરામને,

જ્યાં પેખી આત્મથી આત્મા, પામે સંતોષ આત્મમાં… ૨૦.

જ્યાં રહ્યું સુખ અત્યંત, બુદ્ધિગ્રાહ્ય, અતીંદ્રિય,

તે જાણે, ને રહી તેમાં, તત્ત્વથી તે ચળે નહીં… ૨૧.

જે મળ્યે અન્ય કો લાભ, ન માને તે થકી વધુ,

જેમાં રહી ચળે ના તે, મોટાંયે દુઃખથી કદી… ૨૨.

દુઃખના યોગથી મુક્ત, એવો તે યોગ જાણવો,

પ્રસન્ન ચિત્તથી એવો, યોગ નિશ્ચય યોજવો… ૨૩.

સંકલ્પે ઊઠતા કામો, સંપૂર્ણ સઘળા ત્યજી,

મનથી ઈંદ્રિયોને સૌ, બધેથી નિયમે કરી… ૨૪.

ધીરે ધીરે થવું શાંત, ધૃતિને વશ બુદ્ધિથી,

આત્મામાં મનને રાખી, ચિંતવવું ન કાંઈયે… ૨૫.

જ્યાંથી જ્યાંથી ચળી જાય, મન ચંચળ, અસ્થિર,

ત્યાં ત્યાંથી નિયમે લાવી, આત્મામાં કરવું વશ… ૨૬.

પ્રશાંત-મન નિષ્પાપ, બ્રહ્મરૂપ થયેલ આ,

શાંતિ-વિકાર યોગીને, મળે છે સુખ ઉત્તમ… ૨૭.

આમ નિષ્પાપ તે યોગી, આત્માને યોજતો સદા,

સુખેથી બ્રહ્મ સંબંધી, અત્યંત સુખ ભોગવે… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૩૨.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

યોગે થયેલ યુક્તાત્મા, સર્વત્ર સમદૃષ્ટિનો,

દેખે સૌ ભૂતમાં આત્મા, ને સૌ ભૂતોય આત્મમાં… ૨૯.

જે સર્વત્ર મʼને દેખે, સર્વને મુજમાં વળી,

તેને વિયોગ ના મારો, મʼને તેનોય ના થતો… ૩૦.

જે ભજે એકનિષ્ઠાથી, સર્વ ભૂતે રહ્યા મʼને,

વર્તતાં સર્વ રીતેયે તે, યોગી મુજમાં રહ્યો… ૩૧.

આત્મસમાન સર્વત્ર, જે દેખે સમબુદ્ધિથી,

જે આવે સુખ કે દુઃખ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ માનવો… ૩૨.

અર્જુન બોલ્યા –

સમત્વબુદ્ધિનો યોગ, તમે જે આ કહ્યો મʼને,

તેનીન સ્થિરતા દેખું, કાં જે ચંચળ તો મન… ૩૩.

મન ચંચળ, મસ્તાની, અતિશે બળવાન તે,

તેનો નિગ્રહ તે માનું, વાયુ શો કપરો ઘણો… ૩૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મન ચંચળ તો સાચે, રોકવું કપરૂં અતિ,

તોયે અભ્યાસ-વૈરાગ્યે, તેને ઝાલવું શક્ય છે… ૩૫.

આત્મસંયમ ના હોય, તો માનું યોગ દુર્લભ,

પ્રયત્નથી જિતાત્માને, ઉપાયે શક્ય પામવો… ૩૬.

અર્જુન બોલ્યા –

અયતિ પણ શ્રદ્ધાળુ, યોગથી ભ્રષ્ટ ચિત્તનો,

યોગ સિદ્ધિ ન પામેલો, તેવાની ગતિ શી થતી?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૩૩.

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

પામે નાશ નિરાધાર, છૂટી કો વાદળી સમો,

બંનેથી તે થઈ ભ્રષ્ટ, ભૂલેલો બ્રહ્મ માર્ગને?… ૩૮.

મારો સંશય આ, કૃષ્ણ, સંપૂર્ણ ભાંગવો ઘટે,

નથી આપ વિના કોઈ, જે આ સંશયને હણે… ૩૯.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અહીં કે પરલોકેયે, તેનો નાશ નથી કદી,

બાપુ, કલ્યાણ માર્ગે કો, દુર્ગતિ પામતો નથી… ૪૦.

પાપી તે પુણ્ય લોકોને, વસીને દીર્ઘકાળ ત્યાં,

શુચિ શ્રીમાનને ઘેર, જન્મ લે યોગભ્રષ્ટ તે… ૪૧.

વા બુદ્ધિમાન યોગીને, કુળે જ જન્મ તે ધરે,

ઘણો દુર્લભ તો આવો, પામવો જન્મ આ જગે… ૪૨.

ત્યાં તે જ બુદ્ધિનો યોગ, મેળવે પૂર્વ જન્મનો,

ને ફરી સિદ્ધિને માટે, કરે આગળ યત્ન તે… ૪૩.

પૂર્વના તે જ અભ્યાસે, ખેંચાય અવશેય તે,

યોગ જીજ્ઞાસુયે તેથી, શબ્દની પાર જાય તે… ૪૪.

ખંતથી કરતો યત્ન, દોષોથી મુક્ત તે થઈ,

ઘણા જન્મે થઈ સિદ્ધ, યોગી પામે પરં ગતિ… ૪૫.

તપસ્વીથી ચડે યોગી, જ્ઞાનીઓથીય તે ચડે,

કર્મીઓથી ચડે યોગી, તેથી યોગી તું, પાર્થ, થા… ૪૬.

યોગીઓમાંય સર્વેમાં, જે શ્રદ્ધાળુ મʼને ભજે,

મારામાં ચિત્તને પ્રોઈ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ મેં ગણ્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૩૪.

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

આસક્ત મુજમાં, મારા આશ્રયે યોગ યોજતો,

જેમ સમગ્ર નિઃશંક, મને જાણીશ, તે સુણ… ૧.

વિજ્ઞાન સાથ આ જ્ઞાન, સંપૂર્ણ કહું છું તને,

જે જાણ્યાથી પછી બીજું, જગે ના જાણવું પડે… ૨.

હજારો માનવે કોક, સિદ્ધિનો યત્ન આદરે,

ને સિદ્ધિ યતિઓમાંયે, કોʼ જ તત્ત્વે લહે મʼને… ૩.

ભૂ, જળ, અગ્નિ, વા, વ્યોમ, મન, બુદ્ધિ, અહંકૃતિ-

આ આઠ રૂપના ભેદે, મારી પ્રકૃતિ છે રહી… ૪.

આ તો અપર, છે અન્ય , પર પ્રકૃતિ તે થકી,

જીવરૂપ થઈ જેણે, જાણ, આ જગને ધર્યું… ૫.

આ બેથી સઘળાં ભૂતો, ઊપજે એમ જાણજે,

આખા જગતનો, પાર્થ, હું જ ઉત્પત્તિ ને લય… ૬.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, મારાથી પર જે ગણો,

હું-માં આ સૌ પરોવાયું—દોરામાં મણકા સમું… ૭.

રસ હું જળમાંહી છું, પ્રભા છું સૂર્યચંદ્રમાં,

ओं(રૂ)[2] વેદે, નભે શબ્દ, નરોમાં પુરૂષાતન… ૮.

પવિત્ર ગંધ પૃથ્વીમાં, અગ્નિમાં હું પ્રકાશ છું,

જીવન સર્વ ભૂતોમાં, તપસ્વીઓ વિષે તપ… ૯.

ગી.ધ્વ.૩૫.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

તું જાણ સર્વ ભૂતોનું, મʼને બીજ સનાતન,

છું બુદ્ધિમાનની બુદ્ધિ, તેજસ્વીઓનું તેજ છું… ૧૦.

કામ ને રાગથી મુક્ત, બળ હું બળવાનનું,

ધર્મથી ન વિરોધી જે, એવો છું કામ ભૂતમાં… ૧૧.

વળી સાત્ત્વિક જે ભાવો, રજ ને તમનાય જે,

મારા થકી જ તે જાણ, તેમાં હું, નહિ તે હું-માં… ૧૨.

આવા ત્રિગણના ભાવે, મોહેલું સર્વ આ જગત્,

ઓળખે ના મʼને, જે છું, તે સૌથી પર અવ્યય…13.

દૈવી ગુણમયી મારી, માયા આ અતિ દુસ્તર,

મારે જ શરણે આવે, તે આ માયા તરી જતા… ૧૪.

મારે ન શરણે આવે, પાપી, મૂઢ, નરાધમો,

માયાએ જ્ઞાન લૂંટેલા, આસુરી ભાવ સેવતા… ૧૫.

ચાર પ્રકારના ભક્તો, પુણ્યશાળી ભજે મને,

આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી, ચોથો જ્ઞાની, પરંતપ… ૧૬.

તેમાં જ્ઞાની, સદાયોગી, અનન્ય ભક્ત, શ્રેષ્ઠ છે,

જ્ઞાનીને હું ઘણો વાʼલો, તેયે છે મુજને પ્રિય… ૧૭.

તે સૌ સંતજનો તોયે, જ્ઞાની આત્મા જ છે મુજ,

મારામાં તે રહ્યો યુક્ત, જેનાથી શ્રેષ્ઠ ના ગતિ… ૧૮.

ઘણાયે જન્મને અંતે, જ્ઞાની લે શરણું મુજ,

ʼસર્વ આ બ્રહ્મʼ જાણે તે, મહાત્મા અતિ દુર્લભ… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૩૬.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

કામોએ જ્ઞાન લૂંટેલા, ભજે તે અન્ય દેવતા,

તે તે નિયમો રાખી—બાંધ્યા પ્રકૃતિએ નિજ… ૨૦.

ઈચ્છે જે રૂપમાં જે જે, શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજવા,

તેની તેની હું તેવી જ, દ્રઢ શ્રદ્ધા કરાવું છું… ૨૧.

તેવી શ્રદ્ધા ભર્યો તેની, વાંછતો તે પ્રસન્નતા,

તેનાથી મેળવે કામો, મેં જ નિર્માણ જે કર્યાં… ૨૨.

નાશવંત ફળો પામે, જનો તે અલ્પબુદ્ધિના,

દેવોના ભક્ત દેવોને, મારા ભક્ત મʼને મળે… ૨૩.

અવ્યક્ત તે થયો વ્યક્ત, માને મૂઢ જનો મʼને,

ન જાણતા પરંભાવ, મારો અવ્યય ઉત્તમ… ૨૪.

ઢંકાયો યોગ માયાએ, ના હું પ્રગટ સર્વને,

આ મૂઢ લોકો જાણે ના, અજન્મા, અવ્યયી મʼને… ૨૫.

ભૂતો જે થયા પૂર્વે, આજે છે ને હવે થશે,

હું તો તે સર્વને જાણું, મʼને કો જાણતું નથી… ૨૬.

રાગ ને દ્વેષથી ઊઠે, દ્વંદ્વોનો મોહ ચિત્તમાં,

તેથી સંસારમાં સર્વે, ભૂતોને મોહ થાય છે… ૨૭.

પણ જે પુણ્યશાળીનાં, પાપકર્મ ગળી ગયાં,

તે દ્વંદ્વ મોહ છૂટેલા, મને દ્રઢ વ્રતે ભજે… ૨૮.

જે મારે આશ્રયે મંડે, છૂટવા જન્મમૃત્યુથી,

બ્રહ્મ, સંપૂર્ણ અધ્યાત્મ, સર્વ કર્મેય તે લહે… ૨૯.

સાધિભૂતાધિદૈવે જે, સાધિયજ્ઞે મʼને લહે,

જાણે પ્રયાણ કાળેયે, મને તે યુક્તચિત્તના… ૩૦.

ગી.ધ્વ.૩૭.

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અર્જુન બોલ્યા –

શું તે બ્રહ્મ? શું તે અધ્યાત્મ? શું કર્મ, પુરૂષોત્તમ?

અધિભૂત કહે શાને? શું, વળી, અધિદૈવ છે?… ૧.

અધિયજ્ઞ અહીં દેહે, કોણ ને કેમ છે રહ્યો?

તમને અંતવેળાએ, યતિએ કેમ જાણવો?… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અક્ષર તે પરંબ્રહ્મ, અધ્યાત્મ તો સ્વભાવ જે,

ભૂતો સૌ ઉપજાવે, તે વિસર્ગ કર્મ જાણવું… ૩.

ક્ષર ને જીવના ભાવો, અધિભૂતાધિદૈવ તે,

અધિયજ્ઞ હું પોતે જ, દેહીના દેહમાં અહીં… ૪.

મʼને જ સ્મરતો અંતે, છોડી જાય શરીર જે,

મારો જ ભાવ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો… ૫.

જે જે યે સ્મરતો ભાવ, છોડી જાય શરીરને,

તેને તેને જ તે પામે, સદા તે ભાવથી ભર્યો… ૬.

માટે અખંડ તું મારી, સ્મૃતિને રાખતો લડ,

મનબુદ્ધિ મʼને અર્પ્યે, મʼને નિઃશંક પામશે… ૭.

ગી.ધ્વ.૩૮.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અભ્યાસ યોગમાં યુક્ત, મન બીજે ભમે નહીં,

અખંડચિંતને પામે, પરંપુરૂષ દિવ્ય તે… ૮.

પુરાણ, સર્વજ્ઞ, જગન્નિયંતા,

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ, સહુના વિધાતા.

આદિત્યવર્ણ, તમથીય પાર,

અચિંત્યરૂપ સ્મરતો સદા જે… ૯.

પ્રયાણકાળે સ્થિર ચિત્ત રાખી,

લૈ ભક્તિ સાથે બળ યોગનુંયે.

ભવાં વચે પ્રાણ સુરીત આણી,

યોગી પરંપુરૂષ દિવ્ય પામે… ૧૦.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે.

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

કહું તને તે પદ સારરૂપે… ૧૧.

રોકીને ઈંદ્રિય દ્વારો, રૂંધીને હ્રદયે મન,

સ્થાપીને તાળવે પ્રાણ, રાખીને યોગ ધારણા… ૧૨.

ओं(३)[3] એકાક્ષરી બ્રહ્મ, ઉચ્ચારી સ્મરતો મʼને,

જે જાય દેહને છોડી, તે પામે છે પરંગતિ… ૧૩.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો મʼને,

તે નિત્ય યુક્ત યોગીને, સેʼજે હું પ્રાપ્ત થાઉં છું… ૧૪.

ગી.ધ્વ.૩૯.

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

મʼને પોંʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૧૫.

બ્રહ્માના લોક પર્યંત, આવાગમન સર્વને,

પરંતુ મુજને પાપી, પુનર્જન્મ રહે નહીં…૧૬.

હજાર યુગનો દાʼડો, હજાર યુગની નિશા,

બ્રહ્માના દિનરાત્રીના, વિદ્વાનો એમ જાણતા… ૧૭.

અવ્યક્તથી બધી વ્યક્તિ, નીકળે દિન ઊગતાં,

રાત્રી થતાં ફરી પામે, તે જ અવ્યક્તમાં લય… ૧૮.

તે જ આ ભૂતનો સંઘ, ઊઠી ઊઠી મટી જતો,

પરાધીનપણે રાત્રે, નીકળે દિન ઊગતાં… ૧૯.

તે અવ્યક્ત થકી ઊંચો, બીજો અવ્યક્ત ભાવ છે,

તે શાશ્વત નહીં નાશે, ભૂતો સૌ નાશ પામતાં… ૨૦.

કહ્યો અક્ષર, અવ્યક્ત, કહી તેને પરંગતિ,

જે પામ્યે ન ફરે ફેરા,-તે મારૂં ધામ છે પરં… ૨૧.

પરં પુરૂષ તે પ્રાપ્ત થાય, અનન્ય ભક્તિથી-

જેના વિષે રહે ભૂતો, જેનો વિસ્તાર આ બધો… ૨૨.

જે કાળે છોડતાં દેહ, યોગી પાછા ફરે નહીં,

જે કાળે ફરે પાછા, તે કાળ કહું છું હવે… ૨૩.

અગ્નિજ્યોતે, દિને, શુક્લે, છ માસે ઉત્તરાયણે,

તેમાં જે બ્રહ્મવેત્તાઓ, જાય તે બ્રહ્મ પામતા… ૨૪.

ગી.ધ્વ.૪૦.

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

ધુમાડે રાત્રીએ, કૃષ્ણે, છ માસે દક્ષિણાયને,

તેમાં યોગી ફરે પાછો, પામીને ચંદ્રજ્યોતિને… ૨૫.

શુક્લ-કૃષ્ણ ગણી આ બે, ગતિ વિશ્વે સનાતન,

એકથી થાય ના ફેરા, બીજીથી ફરતો વળી… ૨૬.

આવા બે માર્ગ જાણે તે, યોગી મોહે પડે નહીં,

તે માટે તું સદાકાળ, યોગયુક્ત બની રહે… ૨૭.

વેદો તણાં, યજ્ઞ-તપો તણાંયે,

દાનો તણાં પુણ્ય ફળો કહ્યાં જે.

તે સર્વ આ જ્ઞાન વડે વટાવી,

યોગી લહે આદિ મહાન ધામ… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૪૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

તને નિષ્પાપને મારૂં, સારમાં સાર જ્ઞાન આ,

કહું વિજ્ઞાનની સાથે, જે જાણ્યે દોષથી છૂટે… ૧.

શ્રેષ્ઠ વિદ્યા, પરંસાર, આ છે પવિત્ર ઉત્તમ,

અનુભવાય પ્રત્યક્ષ, સુકર, ધર્મ્ય, અક્ષય… ૨.

જે મનુષ્યો અશ્રદ્ધાથી, માને આ ધર્મને નહીં,

તે ફરે મૃત્યુસંસારે, મʼને તે પામતા નહીં… ૩.

અવ્યક્ત રૂપ હું-થી જ, ફેલાયું સર્વ આ જગત્,

હું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, હું તે માંહી રહ્યો નથી… ૪.

નથીયે કો હું-માં ભૂતો, જો મારો યોગ ઈશ્વરી,

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ હું… ૫.

સર્વગામી મહા વાયુ, નિત્ય આકાશમાં રહે,

તેમ સૌ ભૂત માʼરામાં, રહ્યાં છે, એમ જાણજે… ૬.

કલ્પના અંતમાં ભૂતો, મારી પ્રકૃતિમાં ભળે,

આરંભ કલ્પનો થાતાં, સર્જું તે સર્વને ફરી… ૭.

નિજ પ્રકૃતિ આધારે, સર્જું છું હું ફરી ફરી,

સર્વ આ ભૂતનો સંઘ, બળે પ્રકૃતિને વશ… ૮.

ગી.ધ્વ.૪૨.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

પણ તે કોઈયે કર્મ, મુજને બાંધતાં નથી,

કાં જે રહ્યો ઉદાસી શો, કર્મે આસક્તિહીન હું… ૯.

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ, મારી અધ્યક્ષતા વડે,

તેના કારણથી થાય, જગનાં પરિવર્તનો… ૧૦.

અવજાણે મʼને મૂઢો, માનવી દેહને વિષે,

ન જાણતા પરંભાવ, મારો ભૂત મહેશ્વરી… ૧૧.

વૃથા આશા, વૃથા કર્મો, વૃથા જ્ઞાન કુબુદ્ધિનાં,

રાક્ષસી-આસુરી જેઓ, સેવે પ્રકૃતિ મોહિની… ૧૨.

મહાત્માઓ મʼને જાણી, ભૂતોનો આદિ અવ્યય,

અનન્ય મનથી સેવે, દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા… 13.

કીર્તિ મારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દ્રઢ,

ભક્તિથી મુજને વંદી, ઉપાસે નિત્ય યોગથી… ૧૪.

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો, સર્વવ્યાપી મʼને ભજે,

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા… ૧૫.

હું છું ક્રતુ, હું છું યજ્ઞ, હું સ્વધા, હું વનસ્પતિ,

મંત્ર હું, ઘૃત હું શુદ્ધ, અગ્નિ હું, હું જ આહુતિ… ૧૬.

હું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા, પિતામહ,

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, રૂગ, યજુર, સામવેદ હું… ૧૭.

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ્, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ,

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૪૩.

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

તપું હું, જળને ખેંચું, મેઘને વરસાવું હું,

અમૃત હું, હું છું મૃત્યુ, સત ને અસતેય હું… ૧૯.

પી સોમ નિષ્પાપ થઈ ત્રિવેદી,

યજ્ઞો વડે સ્વર્ગનિવાસ યાચે.

ને મેળવી પુણ્ય સુરેન્દ્રલોક,

ત્યાં દેવના વૈભવ દિવ્ય માણે… ૨૦.

તે ભોગવી સ્વર્ગ વિશાળ એવું,

પુણ્યો ખૂટ્યે મર્ત્ય વિષે પ્રવેશે.

સકામ તે વૈદિક કર્મમાર્ગી,

આ રીત ફેરા ભવના ફરે છે… ૨૧.

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ, કરે મારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો, યોગક્ષેમ ચલાવું હું… ૨૨.

તેમ જે ભક્ત શ્રદ્ધાથી, ઉપાસે અન્ય દેવને,

વિધિપૂર્વક ના તોયે, તેયે મʼને જ પૂજતા… ૨૩.

કાં જે હું સર્વ યજ્ઞોનો, ભોક્તા ને પ્રભુ છું વળી,

પરંતુ તે પડે, કાં જે, ન જાણે તત્ત્વથી મʼને… ૨૪.

દેવપૂજક દેવોને, પિતૃના પિતૃને મળે,

ભૂતપૂજક ભૂતોને, મારા ભક્ત મʼને મળે… ૨૫.

पत्रम पुष्पं फलं तोयं, જે આપે ભક્તિથી મʼને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું, આરોગું યત્નવાનનું… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૪૪.

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

જે કરે, ભોગવે વા જે, જે હોમે દાન જે કરે,

આચરે તપને વા જે, કર અર્પણ તે મʼને… ૨૭.

કર્મનાં બંધનો આમ, તોડીશ સુખ-દુઃખદા,

સંન્યાસયોગથી યુક્ત, મʼને પામીશ મુક્ત થૈ… ૨૮.

સમ હું સર્વ ભૂતોમાં, વાʼલા-વેરી મʼને નથી,

પણ જે ભક્તિથી સેવે, તેમાં હું, મુજમાંહી તે… ૨૯.

મોટોયે કો દુરાચારી, એકચિત્તે ભજે મʼને,

સાધુ જ તે થયો માનો, કાં જે નિશ્ચયમાં ઠર્યો… ૩૦.

શિઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને,

પ્રતિજ્ઞા કરૂં છું મારા, ભક્તોનો નાશ ના કદી… ૩૧.

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો મારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ… ૩૨.

પવિત્ર બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રી, ભક્તના વાત શી પછી?

દુઃખી અનિત્ય આ લોકે, પામેલો ભજ તું મʼને… ૩૩.

મન-ભક્તિ મʼને અર્પ, મʼને પૂજ, મʼને નમ,

મʼને જ પામશે આવા, યોગથી, મત્પરાયણ… ૩૪.

ગી.ધ્વ.૪૫.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ફરી સાંભળ આ મારૂં, પરમ વેણ, અર્જુન,

જે કહું પ્રેમથી તારા, હિતની કામના કરી… ૧.

મારા ઉદ્ભવને જાણે, ન દેવો કે મહર્ષિઓ,

કેમ જે હું જ છું આદિ, સૌ દેવો ને મહર્ષિનો… ૨.

જે હું જાણે અજન્મા છું, ને અનાદિ, મહેશ્વર,

મોહહીન થયેલો તે, છૂટે છે સર્વ પાપથી… ૩.

બુદ્ધિ, જ્ઞાન, ક્ષમા, સત્ય, અમોહ, શાંતિ, નિગ્રહ,

જન્મ-મૃત્યુ, સુખો-દુઃખો, ભય-નિર્ભયતા તથા… ૪.

અહિંસા, સમતા, તુષ્ટિ, તપ, દાન, યશાયશ,-

હું થી જ ઊપજે ભાવો, સૌ ભૂતોના જુદા જુદા… ૫.

પૂર્વે મહર્ષિઓ સાત, ચાર જે મનુઓ થયા,-

જેમની આ પ્રજા લોકે – જન્મ્યા સંકલ્પથી મુજ… ૬.

જે જાણે તત્ત્વથી આવાં, મારાં યોગ-વિભૂતિને,

અડગયોગ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો… ૭.

ગી.ધ્વ.૪૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

હું જ છું મૂળ સર્વેનું, પ્રવર્તે મુજથી બધું,

એવું જાણી મʼને જ્ઞાની, ભજતા ભક્તિભાવથી… ૮.

ચિત્ત-પ્રાણ હું-માં પ્રોતા, બોધ દેતા પરસ્પર,

કેʼતા મારી કથા નિત્ય, સુખ-સંતોષ પામતા… ૯.

એવા અખંડયોગીને, ભજતા પ્રીતથી મʼને-

આપું તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળે મʼને… ૧૦.

રહેલો આત્મભાવે હું, તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી,

કરૂણાભાવથી તેના, અજ્ઞાન-તમને હણું… ૧૧.

અર્જુન બોલ્યા –

પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા, શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ­ː… ૧૨.

વર્ણવે ઋષિઓ સર્વે, તથા દેવર્ષિ નારદ,

અસિત,દેવલ, વ્યાસ, – તમેયે મુજને કહો… ૧૩.

તે સર્વ માનું છું સત્ય, જે તમે મુજને કહો,

તમારૂં રૂપ જાણે ના, દેવો કે દાનવો, પ્રભુ!… ૧૪.

તમે જ આપને આપે, જાણતા, પુરૂષોત્તમ!

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે!… ૧૫.

સંભળાવો મʼને સર્વે, દિવ્ય આત્મવિભૂતિઓ,

જે વિભૂતિ વડે વ્યાપ્યા, આ બધા લોકને તમે… ૧૬.

યોગેશ, તમને કેવા, જાણું ચિંતનમાં સદા?

શા શા ભાવો વિષે મારે, તમને ચિંતવા ઘટે?… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૪૭.

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

યોગ-વિભૂતિ વિસ્તારે, ફરીથી નિજનાં કહો,

સુણી નથી ધરાતો હું, તમારાં વચનામૃત… ૧૮.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ભલે, લે વર્ણવું મુખ્ય, મારી દિવ્ય વિભૂતિઓ,

મારા વિસ્તારને કેʼતાં, અંત કૈં આવશે નહીં… ૧૯.

હું જ આત્મા રહ્યો સર્વે, ભૂતોનાં હ્રદયો વિષે,

આદિ, મધ્ય તથા અંત, હું જ છું ભૂતમાત્રનાં… ૨૦.

આદિત્યોનો હું છું વિષ્ણુ, સૂર્ય હું જ્યોતિઓ તણો,

મરીચિ મરૂતોનો હું, નક્ષત્રોનો હું ચંદ્રમા… ૨૧.

સામવેદ હું વેદોનો, દેવોનો ઈંદ્રરાજ હું,

ચેતના સર્વ ભૂતોની, મન હું ઈંદ્રિયો તણું… ૨૨.

હું જ શંકર રૂદ્રોનો, કુબેર યક્ષરાક્ષસે,

વસુઓનો હું છું અગ્નિ, મેરૂ હું પર્વતો તણો… ૨૩.

પુરોહિતો તણો મુખ્ય મʼને, જાણ, બૃહસ્પતિ,

સેનાનીઓ તણો સ્કંદ, પુસ્કોરોનો હું સાગર… ૨૪.

ૐ એકાક્ષર વાણીનો, મહર્ષિઓ તણો ભૃગુ,

જપયજ્ઞ હું યજ્ઞોનો, સ્થાવરોનો હિમાલય… ૨૫.

પીંપળ સર્વ વૃક્ષોનો, દેવર્ષિનો હું નારદ,

ચિત્રરથ હું ગંધર્વે, સિદ્ધે કપિલદેવ હું… ૨૬.

ઉચ્ચૈઃશ્રવા હું અશ્વોનો,- અમૃતે ઊપજ્યો હતો,

ઐરાવત ગજોનો હું, નરોનો હું નરાધિપ… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૪૮.

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

આયુધોનું હું છું વજ્ર, ગાયોની કામધેનુ હું,

જન્મહેતુ હું કંદર્પ, સર્પોનો છું હું વાસુકિ… ૨૮.

અનંત સર્વ નાગોનો, વરૂણ યાદસો તણો,

પિત્રીનો અર્યમા હું છું, યમ સંયમકારનો… ૨૯.

પ્રહલાદ સર્વ દૈત્યોનો, કાળ છું ઘડિયાળનો,

વનેચરો તણો સિંહ, પંખીઓનો ખગેશ્વર… ૩૦.

વાયુ હું વેગવાનોનો, રામ હું શસ્ત્રવાનનો,

મગર સર્વ મચ્છોનો, ગંગાજી હું નદી તણી… ૩૧.

આદિ, મધ્ય તથા અંત, હું સર્વે સૃષ્ટિઓ તણું,

અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાની, વાદ પ્રવચનો તણો… ૩૨.

અકાર અક્ષરોનો હું, સમાસોનો હું દ્વંદ્વ છું,

સ્રષ્ટા વિશ્વમુખી છું, ને હું જ છું કાળ અક્ષય… ૩૩.

મૃત્યુ હું સર્વનો હર્તા, ભવિષ્યનો હું ઉદ્ભવ,

સ્ત્રીની શ્રી, કીર્તિ ને વાણી, સ્મૃતિ, પ્રજ્ઞા, ધૃતિ, ક્ષમા… ૩૪.

સામોનો હું બૃહત્સામ, ગાયત્રી સર્વ છંદની,

માર્ગશીર્ષ હું માસોનો, ઋતુઓનો વસંત હું… ૩૫.

ઠગોની દ્યુતવિદ્યા છું, તેજસ્વીઓનું તેજ હું,

સત્ત્વવાનોતણું સત્ત્વ, જય ને વ્યવસાય છું… ૩૬.

હું વાસુદેવ વૃષ્ણીનો, પાંડવોનો ધનંજય,

મુનિઓનો હું છું વ્યાસ, શુક્ર હું કવિઓતણો… ૩૭.

દંડ હું દંડધારીનો, નીતિ હું જયવાંછુની,

હું છું મૌન જ ગુહ્યોનું, જ્ઞાનીઓનું છું જ્ઞાન હું… ૩૮.

ગી.ધ્વ.૪૯.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું, જાણજે તેય હું જ છું,

હું-વિનાનું નથી લોકે, કોઈ ભૂત ચરાચર… ૩૯.

ન આવે ગણતાં છેડો, મારી દિવ્ય વિભૂતિનો,

દિશા માત્ર કહ્યો મેં તો, આ વિસ્તાર વિભૂતિનો… ૪૦.

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ, લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણ તે સઘળું મારા, તેજના અંશથી થયું… ૪૧.

અથવા, લાભ શો તારે, જાણી વિસ્તારથી ઘણા,

એક જ અંશથી મારા, આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો… ૪૨.

ગી.ધ્વ.૫૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

અર્જુન બોલ્યા –

મારા અનુગ્રહાર્થે જે, તમે અધ્યાત્મજ્ઞાનનું,

પરં ગૂઢ કહ્યું તેથી, મારો એ મોહ તો ગયો… ૧.

ભૂતોના જન્મ ને નાશ, મેં સવિસ્તર સાંભળ્યા,

તેમ અક્ષય માહાત્મ્ય, તમારા મુખથી પ્રભુ!… ૨.

નિજને વર્ણવો જેમ, તેવું જ, પરમેશ્વર!

ઈશ્વરી રૂપ જોવાને, ઈચ્છું છું, પુરૂષોત્તમ!… ૩.

મારે તે રૂપને જોવું, શક્ય જો માનતા, પ્રભુ!

તો, યોગેશ્વર, દેખાડો, નિજ અવ્યય રૂપ તે… ૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જો તું મારાં બધાં રૂપો, સેંકડા ને હજારથી,

બહુ પ્રકારનાં, દિવ્ય, ઘણા આકાર-વર્ણનાં… ૫.

આદિત્યો, વસુઓ, રૂદ્રો, અશ્વિનો, મરૂતોય જો,

પૂર્વે ક્યારે ન દીઠેલાં, એવાં આશ્ચર્ય જો ઘણાં… ૬.

જો મારા દેહમાં આજે, એક સાથ અહીં રહ્યું,

ચરાચર જગત્ આખું, ઈચ્છે જે અન્ય તેય જો… ૭.

ગી.ધ્વ.૫૧.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

મʼને તારા જ આ નેત્રે, નહીં જોઈ શકીશ તું,

દિવ્ય દ્રષ્ટિ તને આપું, ઈશ્વરી યોગ જો મુજ… ૮.

સંજય બોલ્યા –

આમ બોલી પછી કૃષ્ણ-મહાયોગેશ્વરે, નૃપ,

પરમ ઈશ્વરી રૂપ, દેખાડ્યું પાર્થને નિજ… ૯.

ઘણાં મોઢાં, ઘણી આંખો, ઘણાં અદ્ભૂત રૂપમાં,

ઘણાં આભૂષણો દિવ્ય, ઘણાંક દિવ્ય આયુધો… ૧૦.

માળા-વસ્ત્ર ધર્યાં દિવ્ય, અર્ચાઓ દિવ્ય ગંધની,

સર્વ આશ્ચર્યથી પૂર્ણ, વિશ્વવ્યાપક દેવ તે… ૧૧.

આકાશે સામટી દીપે, હજારો સૂર્યની પ્રભા,

તે કદી એ મહાત્માના, તેજ શી થાય તો ભલે… ૧૨.

અનંદ ભાતનું વિશ્વ, આખુંયે એક ભાગમાં,

દેવાધીદેવના દેહે, અર્જુને જોયું તે સમે… ૧૩.

પછી અર્જુન આશ્ચર્યે, હર્ષ રોમાંચગાત્રથી,

દેવને હાથ જોડીને, નમાવી શિરને વદ્યોઃ-… ૧૪.

અર્જુન બોલ્યા –

હે દેવ, દેખું તમ દેહમાં સૌ,

દેવો તથા ભૂત સમૂહ નાના.[4]

બ્રહ્મા વિરાજે કમલાસને આ,

ને દિવ્ય સર્પો, ઋષિઓય સર્વે… ૧૫.

ગી.ધ્વ.૫૨.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

અનેક નેત્રો-મુખ-હાથ-પેટો,

અનંત રૂપો તમ સર્વ બાજુ.

દેખું નહીં અંત, ન મધ્ય-આદિ,

તમારૂં વિશ્વેશ્વર, વિશ્વરૂપ !… ૧૬.

ધારી ગદા-ચક્ર-કિરીટ દીપો,

બધી દિશે તેજતણા સમૂહે.

તપાવતા સૂરજ-અગ્નિ-જ્યોતિ,

જોવા તમે શક્ય ન, અપ્રમેય !… ૧૭.

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેયતત્ત્વ,

તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ.

અનાશ છો, શાશ્વતધર્મપાળ,

જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ… ૧૮.

અનાદિ મધ્યાન્ત, અનંત-શક્તિ,

અનંત હાથો, શશીસૂર્યનેત્ર.

પેખું તમારે મુખ અગ્નિ ઝોળો,

તમે સ્વતેજે જગ આ તપાવો… ૧૯.

આ વ્યોમપૃથ્વીતણું અંતરાળ,

દિશાય સૌ એક તમે જ વ્યાપ્યાં.

તમારૂં આ અદ્ભૂત ઉગ્ર રૂપ,

દેખી ત્રિલોકી, અકળાય, દેવ !… ૨૦.

આ દેવસંઘો તમમાંહી પેસે,

કોʼ હાથ જોડી વિનવે ભયેથી.

ʼસ્વસ્તિʼ ભણી સિદ્ધ-મહર્ષિ-સંઘો,

અનેક સ્તોત્રે તમને સ્તવે છે… ૨૧.

ગી.ધ્વ.૫૩.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

આદિત્ય, રૂદ્રો, વસુ, વિશ્વદેવો,

સાધ્યો, કુમારો, મરૂતોય, પિત્રી.

ગંધર્વ, યક્ષો, અસુરોય, સિદ્ધો,

આશ્ચર્યથી સૌ તમને નિહાળે… ૨૨.

મોં-નેત્ર ઝાઝાં, વિકરાળ દાઢો,

હાથો, પગો ને ઉદરોય ઝાઝાં.

વિરાટ આ રૂપ તમારૂં ભાળી,

પામે વ્યથા લોક બધા અને હું… ૨૩.

વ્યોમે અડેલા, બહુ રંગવાળા,

ખુલ્લાં મુખો, દીપ્ત વિશાળ ડોળા.

તેજે ભરેલા તમને નિહાળી,

મૂંઝાઉં ને ધીરજ શાંતિ ખોઉં… ૨૪.

જોતાં જ સર્વે પ્રલયાગ્નિ જેવાં,

મુખો તમારાં, વિકરાળ દાઢો.

દિશા ન સૂઝે, નહિ શાંતિ લાગે,

પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !… ૨૫.

વળી, બધા આ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો,

ભૂપો તણા સર્વ સમૂહ સાથે.-

આ ભીષ્મ, આ દ્રોણ જ, સૂત કર્ણ,-

સાથે અમારાય મહાન યોદ્ધા…- ૨૬.

ગી.ધ્વ.૫૪.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

પેસે ત્વરાથી મુખની તમારી,

બીહામણી ને વિકરાળ દાઢે.

દાંતો તણાં અંતરમાંહી કોઈ,

ચોંટ્યા દીસે ચૂર્ણ બનેલ માથે… ૨૭.

નદી તણા જેમ જળપ્રવાહો,

વેગે સમુદ્રો પ્રતિ દોટ મૂકે.

ઝોળો ભર્યાં તેમ મુખે તમારાં,

દોડે બધા આ નરલોક વીરો… ૨૮.

જ્વાળા વિષે જેમ પતંગ પેસે,

વિનાશ કાજે અતિવેગ સાથે.

લોકો તમારાં મુખમાંહી તેમ,

નાશાર્થ પેસે અતિવેગ સાથે… ૨૯.

ગ્રસી બધેથી, બળતાં મુખોમાં,

જીભો વડે લોક સમગ્ર ચાટો.

પ્રભો! તપાવે કિરણો તમારાં,

ભરી ત્રિલોકી અતિઉગ્ર તેજે… ૩૦.

છો કોણ, બોલો, વિકરાળ રૂપી?

તમને નમું હું, પરમેશ, રીઝો.

પિછાણ ઈચ્છું નિજ, આદિદેવ,

પ્રવૃત્તિ જાણી શકું ના તમારી… ૩૧.

ગી.ધ્વ.૫૫.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

છું કાળ ઊઠ્યો જગનાશકારી,

સંહારવા લોક અહીં પ્રવર્ત્યો.

તારા વિનાયે બચશે ન કોઈ,

જે આ ખડા સૈનિક સામસામા… ૩૨.

તેથી, ખડો થા, યશ મેળવી લે,

વેરી હણી ભોગવ રાજ્ય ઋદ્ધિ.

પૂર્વે જ છે મેં જ હણેલ તેને,

નિમિત્ત થા માત્ર તું, સવ્યસાચી… ૩૩.

શું ભીષ્મ, કે દ્રોણ, જયદ્રથેય,

કે કર્ણ કે અન્ય મહાન યોદ્ધા,-

મેં છે હણ્યા, માર તું, છોડ શોક,

તું ઝૂઝ, જીતીશ રણે સ્વશત્રુ… ૩૪.

સંજય બોલ્યા –

આ સાંભળી કેશવ કેરું વેણ,

બે હાથ જોડી થથરે કિરીટી.

ફરી કરી વંદન કૃષ્ણને તે,

નમી, ડરી, ગદગદ કંઠ બોલે… ૩૫.

અર્જુન બોલ્યા –

છે યોગ્ય કે કીર્તનથી તમારાં,

આનંદ ને પ્રેમ લહે જગત્ સૌ.

નાસે ભયે રાક્ષસ સૌ દિશામાં,

સર્વે નમે સિદ્ધતણા સમૂહો… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૫૬.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

ન કાં નમે સૌ તમને, પરાત્મન્ ?

બ્રહ્માતણાયે ગુરૂ, આદિ કર્તા !

અનંતદેવેશ, જગન્નિવાસ !

સત્, અસત્, તે પર, અક્ષરાત્મન્ !… ૩૭.

પુરાણ છો પુરૂષ, આદિદેવ,

તમે જ આ વિસ્વનું અંત્યધામ.

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરં પદે છો,

તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંત રૂપ !… ૩૮.

તમે શશી, વા, વરૂણાગ્નિ, ધર્મ,

પ્રજાપતિ, બ્રહ્મપિતા તમે જ.

મારાં હજારો નમનો તમોને,

નમો નમસ્તેય નમો નમસ્તે… ૩૯.

સામે નમું છું, નમું છુંય પીઠે,

સૌ પાસ વંદું, પ્રભુ, સર્વરૂપ !

અપાર છે વીર્ય, અમાપ શક્તિ,

સર્વે બન્યા, સર્વ નિજે સમાવી… ૪૦.

સખા ગણી વેણ અયોગ્ય બોલ્યો,

ʼહે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખાʼ – શાં,

ન જાણતાં આ મહિમા તમારો,

પ્રમાદથી કે અતિપ્રેમથીયે… ૪૧.

ગી.ધ્વ.૫૭.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

બેઠા, ફર્યા સાથ, જમ્યાય, સૂતા,-

એકાન્તમાં કે સઘળા સમક્ષ.

હાંસી કરી ત્યાં મરજાદ લોપી –

ક્ષમા કરો તે સહુ, અપ્રમેય !… ૪૨.

તમે પિતા સ્થાવર જંગમોના,

તમે જ સૌના ગુરૂરાજ પૂજ્ય.

ત્રિલોકમાંયે તમ તુલ્ય કો ના,

ક્યાંથી જ મોટો? અનુપપ્રભાવી !… ૪૩.

માટે હું સાષ્ટાંગ કરૂં પ્રણામ,

પ્રસન્ન થાઓ, સ્તવનીય ઈશ !

સાંખે પિતા પુત્ર, સખા સખાને,

પ્રિય પ્રિયા, તેમ મનેય સાંખો… ૪૪.

હર્ષું હું દેખી અણદીઠ રૂપ,

છતાં ભયે વ્યાકુળ ચિત્ત મારૂં.

મને બતાવો, પ્રભુ, મૂળ રૂપ,

પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !… ૪૫.

કરે ગદા-ચક્ર, કિરીટ માથે,

એવા જ ઈચ્છું તમને હું જોવા.

ચતુર્ભુજા રૂપ ધરો ફરી તે,

સહસ્ત્રબાહો ! પ્રભુ ! વિશ્વરૂપ !… ૪૬.

ગી.ધ્વ.૫૮.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

રાજી થઈને મુજ યોગ દ્વારા,

દેખાડ્યું આ રૂપ પરં તને મેં.

અનંત, તેજોમય, આદિ, વિશ્વ,

પૂર્વે ન તારા વીણ દીઠ કોણે… ૪૭.

ન વેદ-પાઠે, નહિ યજ્ઞ-દાને,

ન કર્મકાંડે, ન તપેય ઉગ્ર.

મનુષ્યલોકે મુજ રૂપ આવું,

તારા વિના કોઈ સકે નિહાળી… ૪૮.

મૂંઝા નહીં, મા ધર મૂઢભાવ,

આવું નિહાળી મુજ ઘોર રૂપ.

નિવાર તારો ભય, થા પ્રસન્ન,

લે, તે જ આ રૂપ તું પેખ મારૂં… ૪૯.

સંજય બોલ્યા –

આવું કહી અર્જુનને, ફરીથી,

સ્વરૂપને દાખવ્યું વાસુદેવે.

ફરી ધરી સૌમ્ય શરીર દેવે,

દીધો દિલાસો ભયભીતને તે… ૫૦.

અર્જુન બોલ્યા –

તમારૂં માનવી રૂપ, સૌમ્ય આ જોઈને હવે,

ચેતના, સ્વસ્થતા પામ્યો, નિજભાવે થયો સ્થિર… ૫૧.

ગી.ધ્વ.૫૯.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અતિ દુર્લભ આ મારા, રૂપને તેં નિહાળ્યું જે,

દેવોયે વાંછતા નિત્ય, તે સ્વરૂપનું દર્શન… ૫૨.

ન વેદોથી, ન યજ્ઞોથી, નહીં દાને, તપે નહીં,

દર્શન શક્ય આ મારૂં, જેવું આજે તને થયું… ૫૩.

અનન્ય ભક્તિએ તોયે, આવી રીતે હું શક્ય છું,

તત્ત્વથી જાણવો જોવો, પ્રવેશે મુજમાં થવો… ૫૪.

મારે અર્થે કરે કર્મ, મત્પરાયણ ભક્ત જે,

દ્વેષહીણ, અનાસક્ત, તે આવી મુજને મળે… ૫૫.

ગી.ધ્વ.૬૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

અર્જુન બોલ્યા –

નિત્યયુક્ત થઈ આમ, જે ભક્ત તમને ભજે,

ને જે અક્ષર, અવ્યક્ત- તે બે માંહી ક્યા ચડે ?… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મારામાં મનને પ્રોઈ, નિત્યયુક્ત થઈ મʼને,

ભજે પરમ શ્રદ્ધાથી, તે યોગી ચડતા ગણું… ૨.

જેઓ અચિંત્ય, અવ્યક્ત, સર્વવ્યાપક, નિશ્ચળ,

એકરૂપ, અનિર્દેશ્ય, ધ્ર્રુવ અક્ષરને ભજે… ૩.

ઈંદ્રીયો નિયમે રાખી, સર્વત્ર સમબુદ્ધિના,

સર્વભૂતહિતે રક્ત, તેયે મʼને જ પામતા… ૪.

અવ્યક્ત ચિત્ત ચોંટાડે, તેને ક્લેશ થતો વધુ,

મહા પરિશ્રમે દેહી, પામે અવ્યક્તમાં ગતિ… ૫.

મારામાં સર્વ કર્મોનો, કરી સંન્યાસ, મત્પર,

અનન્ય યોગથી મારાં, કરે ધ્યાન-ઉપાસના… ૬.

મારામાં ચિત્ત પ્રોતા, તે ભક્તોનો ભવસાગરે,

વિના વિલંબ ઉદ્ધાર, કરૂં છું, પાર્થ, હું સ્વયં… ૭.

ગી.ધ્વ.૬૧.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

હું-માં જ મનને સ્થાપ, નિષ્ઠા મારી જ રાખ તું,

તો મારામાં જ નિઃશંક, તું વસીશ હવે પછી… ૮.

જો ન રાખી શકે સ્થિર, હું-માં ચિત્ત સમાધિથી,

તો મʼને પામવા ઈચ્છ, સાધી અભ્યાસ-યોગને… ૯.

અભ્યાસેયે ન જો શક્તિ, થા મત્કર્મપરાયણ,

મારે અર્થે કરે કર્મો, તોયે પામીશ સિદ્ધિને… ૧૦.

જો ન કરી શકે તેયે, આશરો મુજ યોગને,

તો સૌ કર્મફળો ત્યાગ, રાખીને મનને વશ… ૧૧.

ઊંચું અભ્યાસથી જ્ઞાન, જ્ઞાનથી ધ્યાન તો ચડે,

ધ્યાનથી ફળનો ત્યાગ, ત્યાગથી શાંતિ સત્વર… ૧૨.

અદ્વેષ સર્વ ભૂતોનો, મિત્રતા, કરૂણા, ક્ષમા,

નિર્મમ, નિરહંકાર, સુખદુઃખે સમાનતા… ૧૩.

યોગી સદાય સંતોષી, જિતાત્મા, દ્રઢ નિશ્ચયી,

મનબુદ્ધિ મʼને અર્પ્યાં, તે મદ્ ભક્ત મʼને પ્રિય… ૧૪.

જેથી દુભાય ના લોકો, લોકથી જે દુભાય ના,

હર્ષ, ક્રોધ, ભય-ક્ષોભે, છૂટ્યો જે તે મʼને પ્રિય… ૧૫.

પવિત્ર, નિઃસ્પૃહી, દક્ષ, ઉદાસીન, વ્યથા નહીં,

સૌ કર્મારંભે છોડેલો, મારો ભક્ત મને પ્રિય… ૧૬.

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, ન કરે શોક કે સ્પૃહા,

શુભાશુભ ત્યજ્યાં જેણે, ભક્તિમાન મʼને પ્રિય… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૬૨.

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

સમ જે શત્રુ ને મિત્ર, સમ માનાપમાનમાં,

ટાઢે-તાપે, સુખે-દુઃખે સમ, આસક્તિહીન જે… ૧૮.

સમાન સ્તુતિ-નિંદામાં, મૌની, સંતુષ્ટ જે મળે,

સ્થિરબુદ્ધિ, નિરાલંબ, ભક્ત જે, તે મને પ્રિય… ૧૯.

આ ધર્મામૃતને સેવે, શ્રદ્ધાથી જેમ મેં કહ્યું,

મત્પરાણ જે ભક્તો, તે મʼને અતિશે પ્રિય… ૨૦.

ગી.ધ્વ.૬૩.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ક્ષેત્ર એ નામથી જ્ઞાની, ઓળખે આ શરીરને,

ક્ષેત્રને જાણનારો જે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ તે કહે… ૧.

વળી મʼને જ ક્ષેત્રજ્ઞ, જાણજે સર્વ ક્ષેત્રમાં,

ક્ષેત્રક્ષેત્રનું જ્ઞાન, તેને હું જ્ઞાન માનું છું… ૨.

જે તે ક્ષેત્ર, તથા જેવું, જ્યાંથી, તેમાં વિકાર જે,

ક્ષેત્રજ્ઞ જે અને જેવો, સંક્ષેપે સુણ તે કહું… ૩.

વિવિધ મંત્રથી ગાયું, ઋષિઓએ અનેકધા,

ઠરાવ્યું બ્રહ્મસૂત્રોમાં, સુનિશ્ચિત પ્રમાણથી… ૪.

મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ, પ્રકૃતિ-આઠ એ,

ઈંદ્રિયો દશ ને એક, વિષયો પાંચ તેમના… ૫.

ઈચ્છા, દ્વેષ, સુખો, દુઃખો, ધૃતિ, સંઘાત, ચેતના,

વિકારો સાથ આ ક્ષેણ, તને સંક્ષેપમાં કહ્યું… ૬.

ગી.ધ્વ.૬૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

નિર્માનતા, અહિંસા, ને અદંભ, આર્જવ, ક્ષમા,

ગુરૂભક્તિ તથા શૌચ, સ્થિરતા, આત્મનિગ્રહ… ૭.

વિષયો પ્રતિ વૈરાગ્ય, નિરહંકારતા, તથા,

જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-દુઃખ-દોષોનું દર્શન… ૮.

નિર્મોહતા, અનાસક્તિ, પુત્ર-પત્નિ-ગૃહાદિમાં,

સારા માઠા પ્રસંગોમાં, ચિત્તની સમતા સદા… ૯.

અનન્ય યોગથી મારી, ભક્તિ, અવ્યભિચારિણી,

એકાન્તવાસમાં પ્રેમ, ના ગમે દાયરા વિષે… ૧૦.

અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિષ્ઠા, તત્ત્વજ્ઞાન-વિચારણા,

આ લક્ષણે કહે જ્ઞાન, તેથી અજ્ઞાન ઊલટું… ૧૧.

હવે હું વર્ણવું જ્ઞેય, જે જાણ્યે મુક્તિ ભોગવે,

અનાદિ તે પરંબ્રહ્મ, छे ન કહેવાય, ના नथी… ૧૨.

સર્વત્ર હાથ ને પાય, સર્વત્ર શિર ને મુખ,

સર્વત્ર આંખ ને કાન, સર્વને આવરી રહ્યું… ૧૩.

નિરિંદ્રિય છતાં ભાસે, સર્વે ઈંદ્રિયના ગુણો,

નિર્ગુણ, ગુણભોક્તાયે, ભર્તા તોયે અસક્ત તે… ૧૪.

બહાર-માંહ્ય ભૂતોની, ચાલતું ને અચંચળ,

સૂક્ષ્મ તેથી જણાયે ના, સમીપે, દૂરમાં વળી… ૧૫.

અખંડ તોય ભૂતોમાં, જાણે ખંડપણે રહ્યું,

ભૂતોને જન્મ દે, પોષે, ગળેયે તેમ જ્ઞેય તે… ૧૬.

ગી.ધ્વ.૬૫.

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

જ્યોતિઓનુંય તે જ્યોતિ, પર તે અંધકારથી,

જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાનગમ્ય, સર્વનાં હ્રદયે વસ્યું… ૧૭.

ક્ષેત્ર, જ્ઞાન તથા જ્ઞેય, આમ સંક્ષેપમાં કહ્યાં,

મારો જે ભક્ત આ જાણે, તે પામે મુજ ભાવને… ૧૮.

બન્ને અનાદિ છે જાણ, પ્રકૃતિ તેમ પુરૂષ,

પ્રકૃતિથી થતા જાણ, વિકારો ને ગુણો બધા… ૧૯.

કાર્ય, કારણ, કર્તૃત્વ, તે સૌ પ્રકૃતિ કારણે,

સુખદુઃખ તણા ભોગ, તે તો પુરૂષકારણે… ૨૦.

પ્રકૃતિમાં રહ્યો સેવે, પ્રકૃતિગુણ પુરૂષ,

આસક્તિ ગુણમાં તેથી, સદ્ સદ્ યોનિમાં પડે… ૨૧.

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

કહ્યો તે પરમાત્માયે, દેહે પુરૂષ જે પરં… ૨૨.

જાણે પુરૂષ જે આમ, પ્રકૃતિયે ગુણો સહ,

સર્વ કર્મો કરે તોયે, તે ફરી જન્મતો નથી… ૨૩.

ધ્યાનથી આપને કોઈ, આપથી આપમાં જુએ,

સાંખ્યયોગ વડે કોઈ, કોઈ તો કર્મયોગથી… ૨૪.

ને કો ન જાણતાં આમ, અન્યથી સુણીને ભજે,

શ્રવણે રાખતાં શ્રદ્ધા, તેઓયે મૃત્યુને તરે… ૨૫.

જે કાંઈ ઊપજે લોકે, સત્ત્વ સ્થાવર-જંગમ,

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞના યોગે, જાણ, તે ઊપજે બધું… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૬૬.

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

સમાન સર્વ ભૂતોમાં, રહેલા પરમેશ્વર,

અવિનાશી વિનાશીમાં, તે દેખે તે જ દેખતો… ૨૭.

સમસર્વત્ર વ્યાપેલા, ઈશને દેખનાર તે,

ન હણે આપથી આપ, તેથી પામે પરંગતિ… ૨૮.

પ્રકૃતિથી જ સૌ કર્મો, સદા સર્વત્ર થાય છે,

આત્મા તો ન કરે કાંઈ,આ દેખે તે જ દેખતો… ૨૯.

ભૂતોના વેગળા ભાવ, એકમાં જ રહ્યા જુએ,

તેથી જ સર્વ વિસ્તાર, ત્યારે બ્રહ્મદશા મળે… ૩૦.

અવ્યયી પરમાત્માને, નથી આદિ, નથી ગુણો,

તેથી દેહે રહે તોયે, તે અકર્તા અલિપ્ત રહે… ૩૧.

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ, સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે,

આત્માયે તેમ સર્વત્ર, વસી દેહે અલિપ્ત રહે… ૩૨.

પ્રકાશે એકલો સૂર્ય, જેમ આ જગને બધા,

ક્ષેત્રજ્ઞેય પ્રકાશે છે, તેમ આ ક્ષેત્રને બધા… ૩૩.

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ, જે જાણે જ્ઞાનચક્ષુથી,

ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષેય, તે પામે છે પરંગતિ… ૩૪.

ગી.ધ્વ.૬૭.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જે જ્ઞાન, તે ફરી તુજને કહું,

જે જાણી મુનિઓ સર્વે, પામ્યા સિદ્ધિ અહીં પરં… ૧.

આ જ્ઞાન આશરી જેઓ, પામે મુજ સમાનતા,

સર્ગકાળે ન તે જન્મે, પ્રલયે ન વ્યથા ખમે… ૨.

મારૂં ક્ષેત્ર મહદબ્રહ્મ, તેમાં હું બીજ થાપું છું,

તે થકી સર્વ ભૂતોની, લોકે ઉત્પત્તિ થાય છે… ૩.

સર્વ યોનિ વિષે જે જે, વ્યક્તિઓ જન્મ પામતી,

તેનું ક્ષેત્ર મહદબ્રહ્મ, પિતા હું બીજદાયક… ૪.

તમ, રજ તથા સત્ત્વ,-ગુણો પ્રકૃતિથી થયા,

તે જ અવ્યય દેહીને, બાંધે છે દેહને વિષે… ૫.

તેમાં નિર્મળ તે સત્ત્વ, દોષહીન, પ્રકાશક,

તે બાંધે છે કરાવીને, આસક્તિ જ્ઞાન ને સુખે… ૬.

તૃષ્ણા-આસક્તિથી, જન્મ્યો રાગ, તે જ રજોગુણ,

દેહીને બાંધતો તે તો, આસક્ત કર્મમાં કરી… ૭.

મોહમાં નાંખતો સૌને, ઊઠે અજ્ઞાનથી તમ,

દેહીને બાંધતો તે તો, નિદ્રા-પ્રમાદ-આળસે… ૮.

ગી.ધ્વ.૬૮.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

સુખમાં જોડતો સત્ત્વ, કર્મમાં જોડતો રજ,

ને ઢાંકીજ્ઞાનને જોડે, પ્રમાદે તો તમોગુણ… ૯.

રજ-તમ દબાવીને, સત્ત્વ ઉપર આવતો,

રજોગુણ તમો-સત્ત્વ, તમ તે રજ-સત્ત્વને… ૧૦.

જ્યારે આ દેહમાં દીસે, પ્રકાશ સર્વ ઈંદ્રિયે,

ને જ્ઞાન પ્રગટે ત્યારે, વધેલો સત્ત્વ જાણતો… ૧૧.

કર્મે પ્રવૃત્તિ, આરંભે, લોભ, અશાંતિ, ને સ્પૃહા,

રજોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં… ૧૨.

પ્રવૃત્તિ ના, પ્રકાશે ના, દીસે પ્રમાદ, મૂઢતા,

તમોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં… ૧૩.

સત્ત્વની વૃદ્ધિ વેળાએ, દેહી છોડે શરીર જો,

ઉત્તમ જ્ઞાનવાનોના, નિર્મળ લોક મેળવે… ૧૪.

કર્મસંગી વિષે જન્મે, રજમાં લય પામતાં,

મૂઢ યોનિ વિષે જન્મે, તમમાં લય પામતાં… ૧૫.

કહ્યું છે પુણ્ય કર્મોનું, ફળ સાત્ત્વિક નિર્મળ,

રજનું ફળ છે દુઃખ, અજ્ઞાન તમનું ફળ… ૧૬.

સત્વથી ઊપજે જ્ઞાન, રજથી લોભ ઊપજે,

પ્રમાદ, મોહ, અજ્ઞાન, ઊપજે તમથી સહુ… ૧૭.

ચડે છે સાત્ત્વિકો ઊંચે, રાજસો મધ્યમાં રહે,

હીનવૃત્તિ તમોધર્મી, તેની થાય અધોગતિ… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૬૯.

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

ગુણો વિના ન કર્તા કો, જ્યારે દ્રષ્ટા પિછાણતો,

ત્રિગુણાતીતને જાણે, તે પામે મુજ ભાવને… ૧૯.

દેહ સાથે ઊઠેલા આ, ત્રિગુણો જે તરી જતો,

જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખે, છૂટી તે મોક્ષ ભોગવે… ૨૦.

અર્જુન બોલ્યા –

કયાં લક્ષણથી દેહી, ત્રિગુણાતીત થાય છે?

હોય આચાર શો તેનો? કેમ તે ત્રિગુણો તરે?… ૨૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જ્ઞાન, પ્રવૃત્તિ ને મોહ,- તેના ધર્મો શરીરમાં,

ઊઠે તો ન કરે દ્વે,, શમે તો ન કરે સ્પૃહા… ૨૨.

જે ઉદાસીન-શો વર્તે, ગુણોથી ચળતો નહીં,

વર્તે ગુણો જ જાણીને, રહે સ્થિર ડગે નહીં… ૨૩.

સમ દુઃખે સુખે, સ્વસ્થ, समलोष्टाश्मकांचनः।

સમ પ્રિયાપ્રિયે, ધીર, સમ નિંદા-વખાણમાં… ૨૪.

સમ માનાપમાને જે, સમ જે શત્રુમિત્રમાં,

સૌ કર્મારંભ છોડેલો, ગુણાતીત ગણાય તે… ૨૫.

અવ્યભિચાર ભાવે જે, ભક્તિયોગે મʼને ભજે,

તે આ ગુણો કરી પાર, બ્રહ્મને પાત્ર થાય છે… ૨૬.

અમૃત-અક્ષર-બ્રહ્મ, ને એકાંતિક જે સુખ,

તેમ શાશ્વત ધર્મો જે, સૌનો આધાર હું જ છું… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૭૦.

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ઊંચે મૂળ, તળે ડાળો, શ્રુતિઓ પાંદડાં કહ્યાં,

એ અવિનાશ અશ્વત્થ, જાણે, તે વેદ જાણતો… ૧.

ઉંચે-તળે ડાળ-પસાર તેનો,

ગુણે વધ્યો, ભોગથી પાલવ્યો જે.

નીચે, વળી, માનવલોક માંહી,

મૂળો ગયાં, – કર્મ વિષે ગૂંથાયાં… ૨.

તેનું જગે સત્ય ન રૂપ ભાસે,

ન આદિ-અંતે નહિ કોઈ પાયો.

લૈ તીવ્ર વૈરાગ્ય તણી કુહાડી,

અશ્વત્થ આવો દ્રઢમૂળ તોડ… ૩.

શોધી પછી તે પદને પ્રયત્ને-

જ્યાં પોંʼચનારા ન પડે ફરીથી-

તે પામવું આદિ પરાત્મ રૂપ,

પ્રવૃત્તિ જ્યાંથી પસરી અનાદિ… ૪.

ગી.ધ્વ.૭૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

નિર્માન, નિર્મોહ, અસંગવૃત્તિ,

અધ્યાત્મનિષ્ઠા નિત, શાંતકામ.

છૂટેલ દ્વંદ્વ સુખદુઃખરૂપી,

અમૂઢ તે અવ્યય ધામ પામે… ૫.

સૂર્ય તેને પ્રકાશે ના, ના ચંદ્ર, અગ્નિયે નહીં,

જ્યાં પોંʼચી ન ફરે પાછા, મારૂં તે ધામ ઉત્તમ… ૬.

મારો જ અંશ સંસારે, જીવરૂપ સનાતન,

ખેંચે પ્રકૃતિમાંથી તે, મન ને પાંચ ઈંદ્રિયો… ૭.

જેમ વાયુ ગ્રહે ગંધ, વસ્તુનો નિજ સાથમાં,

તેમ દેહી ગ્રહે આ સૌ, ધારતાં-છોડતાં તનુ… ૮.

આંખ, કાન, ત્વચા, નાક, જીભ ને છઠ્ઠું તો મન,

અધિષ્ઠાતા થઈ સૌનો, દેહી વિષય ભોગવે… ૯.

નીકળે કે રહે દેહે, ભોગવે ગુણ સાથ વા,

મૂઢો ન દેખતા એને, દેખે છે જ્ઞાનચક્ષુના… ૧૦.

રહેલો હ્રદયે તેને, દેખે યોગી પ્રયત્નવાન,

હૈયાસૂના, અશુદ્ધાત્મા, ન દેખે યત્નથીય તે… ૧૧.

પ્રકાશનું વિશ્વને આખા, તેજ જે સૂર્યમાં દીસે,

ચંદ્રે જે, અગ્નિમાંયે જે, મારૂં જ તેજ જાણ તે… ૧૨.

પેસી પૃથ્વી વિષે ધારૂં, ભૂતોને મુજ શક્તિથી,

પોષું છું ઔષધી સર્વે, થઈ સોમ, રસે ભર્યો… ૧૩.

ગી.ધ્વ.૭૨.

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

હું વૈશ્વાનર રૂપે સૌ, પ્રાણીના દેહમાં રહ્યો,

પ્રાણાપાન કરી યુક્ત, પચાવું અન્ન ચોવિધ… ૧૪.

નિવાસ સૌનાં હ્રદયે કરૂં હું,

હુંથી સ્મૃતિ, જ્ઞાન તથા વિવેક.

વેદો બધાનું હું જ એક વૈદ્ય,

વેદાન્તકર્તા હું જ વેદવેત્તા… ૧૫.

બે છે આ પુરૂષો વિશ્વે, ક્ષર-અક્ષર, અર્જુન,

ક્ષર તે સઘળાં ભૂતો, નિત્યને અક્ષર કહ્યો… ૧૬.

પોષે ત્રિલોકને વ્યાપી, જે અવિનાશ ઈશ્વર,

પરમાત્મા કહ્યો તેને, ત્રીજો પુરૂષ ઉત્તમ… ૧૭.

કાં જે હું ક્ષરથી પાર, અક્ષરથીય ઉત્તમ,

તેથી હું લોક ને વેદે, વર્ણાયો પુરૂષોત્તમ… ૧૮.

જે અમૂઢ મʼને આમ, જાણતો પુરૂષોત્તમ,

તે સર્વ સારનો જ્ઞાની, સર્વભાવે મʼને ભજે… ૧૯.

અત્યંત ગૂઢ આ શાસ્ત્ર તને, નિષ્પાપ ! મેં કહ્યું,

તે જાણી બુદ્ધિને પામી, કૃતાર્થ બનવું ઘટે… ૨૦.

ગી.ધ્વ.૭૩.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અભય, સત્વસંશુદ્ધિ, વ્યવસ્થા જ્ઞાન-યોગમાં,

નિગ્રહ, દાન, સ્વાધ્યાય, યજ્ઞ, સરળતા, તપ… ૧.

અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, ત્યાગ, શાંતિ, અપૈશુન,

મૃદુતા, સ્થિરતા, લાજ, દયા, જીવે, અલાલસા… ૨.

ક્ષમા, અમાન, અદ્રોહ, તેજ, ધૈર્ય, પવિત્રતા,

દૈવીભાવ વિષે જન્મે, તેની આ સંપદા થતી… ૩.

અજ્ઞાન, માન ને દર્પ, દંભ, ક્રોધ, કઠોરતા,

આસુરી ભાવમાં જન્મે, તેની આ સંપદા થતી… ૪.

મોક્ષ દે સંપદા દૈવી, કરે બંધન આસુરી,

મા કર, શોક, તું જન્મ્યો, દૈવી સંપત્તિને લઈ… ૫.

દૈવી ને આસુરી છે બે, ભૂતોની સૃષ્ટિ આ જગે,

વિસ્તારે વર્ણવી દૈવી, હવે સાંભળ આસુરી… ૬.

આસુરી જન જાણે ના, પ્રવૃત્તિ કે નિવૃત્તિને,

ન સ્વચ્છતા, ન આચાર, સત્યે ના તેમને વિષે… ૭.

ગી.ધ્વ.૭૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

અસત્ય જગ છે બોલે, અનાધાર, અનીશ્વર,

અન્યોન્ય યોગથી જન્મ્યું, હેતુ કામ વિના નહીં… ૮.

આવી તે રાખતા દ્રષ્ટિ, ક્રૂરકર્મી, અબુદ્ધિઓ,

હૈયાસૂના ધરે જન્મ, પ્રજાક્ષયાર્થ શત્રુઓ… ૯.

દુષ્પૂર કામને સેવે, દંભ-માન-મદે ભર્યા,

મોહે દુરાગ્રહો બાંધી, પાપાચારી પ્રવર્તતા… ૧૦.

વહે અપાર ચિંતાને, મૃત્યુએ ઝાલતાં સુધી,

સુખ-ભોગ ગણે ધ્યેય, તે જ સર્વસ્વ માનતા… ૧૧.

આશાપાશો વડે બાંધ્યા, કામ-ક્રોધ-પરાયણ,

ઈચ્છતા સુખ ભોગાર્થે, અન્યાયે ધનસંચય… ૧૨.

આ પામ્યો આજ, ને કાલે કોડ પૂરો કરીશ આ,

આટલું મારૂં છે આજે, આયે મારૂં થશે ધન… ૧૩.

આ વેરી મેં હણ્યો છે ને, બીજાયે હણનાર છું,

હું સર્વાધીશ ને ભોગી, સિદ્ધ હું, બળવાન, સુખી… ૧૪.

હું છું કુલીન, શ્રીમંત, બીજો મારા સમાન ના,

યજીશ, દૈશ, માʼણીશʼ – કહે આજ્ઞાન મોહથી… ૧૫.

ભૂલ્યા અનેક તર્કોમાં, ગૂંચાયા મોહજાળમાં,

આસક્ત સુખ ને ભોગે, તે કૂડા નરકે પડે… ૧૬.

આત્મશ્લાઘી ગુમાની તે, દંભ-માન-મદે ભર્યા,

કરે છે નામના યજ્ઞો, દંભથી વિધિને ત્યજી… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૭૫.

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

બળ, દર્પ અહંકાર, કામ ને ક્રોધને વર્યા,

સ્વ-પર દેહમાં મારો, ઈર્ષાથી દ્રોહ તે કરે… ૧૮.

એવા દ્વેષી તથા ક્રૂર, સંસારે જે નરાધમો,

તે દુષ્ટોને સદા નાખું, આસુરી યોનિઓ વિષે… ૧૯.

આસુરી યોનિ પામેલા, જન્મોજન્મેય મૂઢ તે,

મʼને ન મેળવે, પામે, ઝાઝી ઝાઝી અધોગતિ… ૨૦.

કામ, ક્રોધ તથા લોભ, નકરદ્વાર આ ત્રણ,

કરતા આત્મનો ઘાત, તેથી તે ત્યજવાં ત્રણે… ૨૧.

તમનાં આ ત્રણે દ્વારો, તેથી મુક્ત થઈ, પછી,

આચરી આત્મનું શ્રેય, દેહી પામે પરંગતિ… ૨૨.

છોડીને શાસ્ત્રનો માર્ગ, સ્વચ્છંદે વરતે નર,

તેને મળે નહિ સિદ્ધિ, ન સુખે, ન પરંગતિ… ૨૩.

માટે પ્રમાણવું સાસ્ત્ર, કાર્યાકાર્ય ઠરાવવાં,

શાસ્ત્રથી વિધિને જાણી, કર્મ આચરવું ઘટે… ૨૪.

ગી.ધ્વ.૭૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

અર્જુન બોલ્યા –

શાસ્ત્રના વિધિને છોડી, શ્રદ્ધાથી પૂજન કરે,

તેની નિષ્ઠા ગુણે કેʼવી, સત્ત્વ, કે રજ, કે તમ?… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધા, દેહીઓની સ્વભાવથી,-

સાત્ત્વિકી, રાજસી, તેમ તામસી, સુણ તે સહુ… ૨.

જેવું જે જીવન સત્ત્વ, શ્રદ્ધા તેવી જ તે વિષે,

શ્રદ્ધાએ આ ઘડ્યો દેહી, જે શ્રદ્ધા તે જ તે બને… ૩.

સાત્ત્વિકો દેવને પૂજે, રાજસો યક્ષ-રાક્ષસો,

પ્રેતો-ભૂતગણો પૂજે, જે લોકો તામસી જગે… ૪.

શાસ્ત્રવિરૂદ્ધ ને ઘોર, જે જનો તપ આચરે,

અહંતા-દંભથી યુક્ત, કામ-રાગ-બળે ભર્યા… ૫.

દેહનાં પંચભૂતો ને, હ્રદયે વસતા મʼને,

પીડે જે અબુધો જાણ, તેના નિશ્ચય આસુરી… ૬.

આહારે પ્રિય સર્વેના, ત્રણ પ્રકારના જુદા,

તેમ યજ્ઞો, તપો, દાનો,- તેના આ ભેદ સાંભળ… ૭.

આયુ, સત્ત્વ, બળ, સ્વાસ્થ્ય, સુખ પ્રીતિ વધારતા,

રસાળ, રોચક, સ્નિગ્ધ, સ્થિર તેસાત્ત્વિક-પ્રિય… ૮.

ગી.ધ્વ.૭૭.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

ખારા, ખાટા, ઘણા ઊના, તીખા, લૂખા, બળે, કટુ,

દે દુઃખ, શોક કે વ્યાધિ, આહારો રાજસ-પ્રિય… ૯.

પોʼર ટાઢો, થયો વાસી, ગંધાતો, સ્વાદ ઊતર્યો,

એઠો, નિષિદ્ધ આહાર, તામસી જનને પ્રિય… ૧૦.

ન રાખી ફળની આશા, યજ્ઞે જ ધર્મ જાણતા,

સ્થિરચિત્તે થતો યજ્ઞ, વિધિપૂર્વક સાત્ત્વિક… ૧૧.

ફળને દ્રષ્ટિમાં રાખી, તેમ જ દંભભાવથી,

જે યજ્ઞ થાય છે લોકે, રાજસી યજ્ઞ તે કહ્યો… ૧૨.

જેમાં ન વિધિ, ના મંત્ર, નયે સર્જન અન્નનું,

ન દક્ષિણા, નહીં શ્રદ્ધા, તામસી યજ્ઞ તે કહ્યો… ૧૩.

દેવ-દ્વિજ-ગુરૂ-જ્ઞાની, તેની પૂજા, પવિત્રતા,

બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા ને, આર્જવ દેહનું તપ… ૧૪.

અખૂંચતું, સત્ય ને મીઠું, હિતનું વેણ બોલવું,

તથા સ્વાધ્યાય, અભ્યાસ, વાણીનું તપ તે કહ્યું… ૧૫.

આત્મનિગ્રહ ને મૌન, મન કેરી પ્રસન્નતા,

મૃદુતા, ભાવની શુદ્ધિ, મનનું તપ તે કહ્યું… ૧૬.

યોગથી, અતિશ્રદ્ધાથી, આચરે આ ત્રણે તપો,

ન સેવી ફળની આશા, તે કહેવાય સાત્ત્વિક… ૧૭.

સત્કાર-માન-પૂજાર્થે, તથા જે દંભથી કરે,

તે તપ રાજસી લોકે, કહ્યું ચંચળ, અધ્રુવ… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૭૮.

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

મૂઢાગ્રહે તપે જેઓ, પીડીને અંતરાત્મને,

પરના નાશ માટે વા, તપ તે તામસી કહ્યું… ૧૯.

કશો ના પાડ તોયે, જે દેવાનો ધર્મ ઓળખી,

યોગ્ય પાત્રે-સ્થળે-કાળે, આપે, તે દાન સાત્ત્વિક… ૨૦.

ફેડવા પાછલો પાડ, હેતુ વા ફળનો ધરી,

કે કોચાતા મને આપે, તે દાન રાજસી ગણ્યું… ૨૧.

અપાત્રે દાન જે આપે, અયોગ્ય દેશકાળમાં,

વિના આદરસત્કાર, તે દાન તામસી ગણ્યું… ૨૨.

ओं (३) तत्, सत्, ત્રણે નામે, થાય નિર્દેશ બ્રહ્મનો,

બ્રાહ્મણો, વેદ ને યજ્ઞો, સર્જ્યા તેણે જ આદિમાં… ૨૩.

તેથી ओं(३) વદી પ્હેલાં, યજ્ઞ-દાન-તપ-ક્રિયા,

બ્રહ્મવાદી તણી નિત્ય, પ્રવર્તે વિધિપૂર્વક… ૨૪.

तद् વડે ફળને ત્યાગી, યજ્ઞ ને તપની ક્રિયા,

વિવિધ દાન કર્મોયે, આચરે છે મુમુક્ષુઓ… ૨૫.

સારૂં ને સત્ય દર્શાવા, सत् શબ્દ વપરાય છે,

તેમ सत् શબ્દ યોજાય, પ્રશંસાયોગ્ય કર્મમાં… ૨૬.

યજ્ઞે, તપે તથા દાને, વર્તે તેનેય सत् કહે,

તે માટે જે થતાં કર્મો, તે બધાં પણ सत् કહ્યાં… ૨૭.

અશ્રદ્ધાથી કર્યા કર્મ, યજ્ઞ, દાન, તપો વળી,

असत् કેʼવાય તે સર્વ, વ્યર્થ તે બેઉ લોકમાં… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૭૯.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અર્જુન બોલ્યા –

શું છે સંન્યાસનું તત્ત્વ? ત્યાગનું તત્ત્વ શું, વળી?

બેઉને જાણવા ઈચ્છું, જુદાં પાડી કહો મને… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

છોડે સકામ કર્મોને, જ્ઞાની સંન્યાસ તે લહે,

છોડે સર્વેય કર્મોના, ફળને, ત્યાગ તે કહ્યો… ૨.

ʼદોષરૂપ બધાં કર્મો – ત્યજો તેʼ મુનિ કો કહે,

ʼયજ્ઞ-દાન-તપો ક્યારે ન ત્યજોʼ અન્ય તો કહે… ૩.

ત્યાગ સંબંધમાં તેથી, મારા નિશ્ચયને સુણ,

ત્રણ પ્રકારના ભેદો, ત્યાગના વર્ણવાય છે… ૪.

યજ્ઞ-દાન-તપો કેરાં, કર્મો ન ત્યજવાં ઘટે,

અવશ્ય કરવાં, તે તો કરે પાવન સુજ્ઞને… ૫.

કરવાં તેય કર્મોને, આસક્તિ-ફલને ત્યજી,

આ ઉત્તમ અભિપ્રાય, મારો નિશ્ચિત આ વિષે… ૬.

નીમેલાં કર્મનો ક્યારે, નહીં સંન્યાસ તો ઘટે,

મોહથી જો કરે ત્યાગ, તે ત્યાગ તામસી કહ્યો… ૭.

ગી.ધ્વ.૮૦.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

કર્મે છે દુઃખ માટે જ, કાયક્લેશ ભયે ત્યજે,

તે કરે રાજસ ત્યાગ, ન પામે ફળ ત્યાગનું… ૮.

રહીને નિયમે કર્મ, કર્તવ્ય સમજી કરે,

અનાસક્ત ફળત્યાગી, જાણ તે ત્યાગ સાત્ત્વિક… ૯.

ક્ષેમ કર્મે નહીં રાગ, અક્ષેમે દ્વેષ તો નહીં,

તે ત્યાગી સત્ત્વમાં યુક્ત, જ્ઞાનવાન, અસંશયી… ૧૦.

શક્ય ના દેહધારીને, સમૂળો ત્યાગ કર્મનો,

કર્મના ફળનો ત્યાગી, તે જ ત્યાગી ગણાય છે… ૧૧.

સારૂં, માઠું તથા મિશ્ર, ત્રિવિધ કર્મનું ફળ,

અત્યાગી પામતા તેને, સંન્યાસીઓ કદી નહીં… ૧૨.

સર્વ કર્મો તણી સિદ્ધિ, થાય જે પાંચ કારણે,

કહ્યાં તે સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, તેને તું મુજથી સુણ… ૧૩.

અધિસ્ઠાન તથા કર્તા, ત્રીજું વિવિધ સાધનો,

ક્રિયા નાના પ્રકારોની, ને ભળે દૈવ પાંચમું… ૧૪.

કાયા-વાચા-મને જે જે, કર્મને આદરે નર,-

અન્યાયી અથવા ન્યાયી,-તેના આ પાંચ હેતુઓ… ૧૫.

આવું છતાંય આપે જ, કર્તા છે એમ જે જુએ,

સંસ્કારહીન, દુર્બુદ્ધિ, સત્ય તે દેખતો નથી… ૧૬.

ʺહું કરૂં છુંʺ એમ ના જેને, જેની લેપાય બુદ્ધિ ના,

સૌ લોકને હણે તોયે, હણે-બંધાય તે નહીં… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૮૧.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

જ્ઞાન, જ્ઞેય તથા જ્ઞાતા,- કર્મનાં ત્રણ પ્રેરકો,

સાધનો કર્મ ને કર્તા,- કર્મનાં ત્રણ પોષકો… ૧૮.

જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા,- ગુણોથી ત્રણ જાતનાં,

વર્ણવ્યાં સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, સુણ તેને યથાર્થ તું… ૧૯.

જેથી દેખે બધાં ભૂતે, એક અવ્યય ભાવને,-

સળંગ ભિન્ન રૂપોમાં – જાણ તે જ્ઞાન સાત્ત્વિક… ૨૦.

જે જ્ઞાને સર્વ ભૂતોમાં, નાના ભાવો જુદા જુદા,

જાણતો ભેદને પાડી,- જાણ તે જ્ઞાન રાજસ… ૨૧.

આસક્તિ યુક્ત જે કાર્યે, પૂર્ણ-શું એકમાં જુએ,

જેમાં ન તત્ત્વ કે હેતુ,- અલ્પ તે જ્ઞાન તામસી… ૨૨.

નીમેલું, વણ આસક્તિ, રાગદ્વેષ વિના કર્યું,

ફલની લાલસા છોડી, સાત્ત્વિક કર્મ તે કહ્યું… ૨૩.

મનમાં કામના સેવી, વા અહંકારથી કર્યું,

ઘણી જંજાળથી જેને, રાજસ કર્મ તે કહ્યું… ૨૪.

પરિણામ તથા હાનિ, હિંસા, સામર્થ્ય ના ગણી,

આદરે મોહથી જેને, તામસ કર્મ તે કહ્યું… ૨૫.

નિઃસંગી, નિરહંકારી, ધૃતિ-ઉત્સાહથી ભર્યો,

યથાયથે નિર્વિકાર, કર્તા સાત્ત્વિક તે કહ્યો… ૨૬.

રાગી, ને ફળનો વાંછુ, લોભી, અસ્વચ્છ, હિંસક,

હર્ષશોકે છવાયેલો, કર્તા રાજસ તે કહ્યો… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૮૨.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અયોગી, ક્ષુદ્ર, ગર્વિષ્ઠ, અકર્મી, શઠ, આળસુ,

શોગિયો, દીર્ઘસૂત્રી જે, કર્તા તામસ તે કહ્યો… ૨૮.

બુદ્ધિ ને ધૃતિના ભેદો, ગુણોથી ત્રણ જાતના,

સંપૂર્ણ વર્ણવું તેને, સુણજે વિગતે જુદા… ૨૯.

પ્રવૃત્તિ શું, નિવૃત્તિ શું, કાર્યાકાર્ય, ભયાભય,

બંધ શું, મોક્ષ શું જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ સાત્ત્વિક… ૩૦.

ધર્માધર્મ તણો ભેદ, તેમ કાર્ય-અકાર્યનો,

અયથાર્થપણે જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ રાજસી… ૩૧.

અજ્ઞાને આવરેલી જે, ધર્મ માને અધર્મને,

બધું જ અવળું પેખે, ગણી તે બુદ્ધિ તામસી… ૩૨.

મન-ઈંદ્રિય-પ્રાણોની, ક્રિયાને જે ધરી રહે,

ધૃતિ અનન્યયોગે જે, તેને સાત્ત્વિકી જાણવી… ૩૩.

ધર્મે, અર્થે તથા કામે, જે વડે ધારણા રહે,

આસક્તિ ને ફલેચ્છાથી, ધૃતિ તે રાજસી ગણી… ૩૪.

જે વડે ભય ને શોક, નિદ્રા, ખેદ તથા મદ,

જે ન છોડેય દુર્બુદ્ધિ, ધૃતિ તે તામસી ગણી… ૩૫.

સુખનાયે ત્રણે ભેદો, હવે વર્ણવું, સાંભળ ː

અભ્યાસે રાચતો જેમાં, દુઃખનો નાશ તે કરે… ૩૬.

ઝેર સમાન આરંભે, અંતે અમૃત-તુલ્ય જે,

પ્રસન્ન ચિત્તને લીધે, મળે તે સુખ સાત્ત્વિક… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૮૩.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અમૃત-તુલ્ય આરંભે, અંતે ઝેર સમાન જે,

વિષયેન્દ્રિય સંયોગે, મળે તે સુખ રાજસ… ૩૮.

આરંભે, અંતમાંયે જે, નિદ્રા-પ્રમાદ-આળસે,

આત્માને મોહમાં નાંખે, તામસી સુખ તે ગણ્યું… ૩૯.

નથી કો સત્ત્વ પૃથ્વીમાં, સ્વર્ગે દેવો વિષેય કો,

જે હોય ગુણથી મુક્ત, જે આ પ્રકૃતિના ત્રણ… ૪૦.

બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો, શૂદ્રોના જે સ્વભાવથી,

થયા ભિન્ન ગુણો, તેણે પાડ્યા છે કર્મ ભેદના… ૪૧.

શાંતિ, તપ, ક્ષમા, શૌચ, શ્રદ્ધા, નિગ્રહ, આર્જવ,

જ્ઞાન, વિજ્ઞાન- આ કર્મ, બ્રાહ્મણોનું સ્વભાવથી… ૪૨.

શૌર્ય, તેજ, પ્રજારક્ષા, ભાગવું નહીં યુદ્ધથી,

દક્ષતા, દાન ને ધૈર્ય- ક્ષાત્રકર્મ સ્વભાવથી… ૪૩.

ખેતી, વેપાર, ગોરક્ષા- વૈશ્યકર્મ સ્વભાવથી,

સેવાભાવ ભર્યું કર્મ,- શૂદ્રોનું એ સ્વભાવથી… ૪૪.

માનવી પોતપોતાનાં, કર્મે મગ્ન રહી તરે,

સ્વકર્મ આચરી જેમ, મેળવે સિદ્ધિ, તે સુણ… ૪૫.

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું,

તેને સ્વકર્મથી પૂજી સિદ્ધિને મેળવે નર… ૪૬.

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે, સુસેવ્યા પરધર્મથી,

સ્વભાવે જે ઠરે કર્મ, તે કર્યે દોષ ના થતો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૮૪.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

સહજ કર્મમાં દોષ, હોય તોયે ન છોડવું,

સર્વ કર્મે રહે દોષ, ધુમાડો જેમ અગ્નિમાં… ૪૮.

આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, જિતાત્મા, નિઃસ્પૃહી સદા,

પરં નિષ્કર્મની સિદ્ધિ, તેને સંન્યસથી મળે… ૪૯.

પામીને સિદ્ધિને યોગી, જે રીતે બ્રહ્મ મેળવે,

સુણ સંક્ષેપમાં તેને,- નિષ્ઠા જે જ્ઞાનની પરં… ૫૦.

પવિત્ર બુદ્ધિને રાખે, નીમે તે ધૃતિથી મન,

શબ્દાદિ વિષયો ત્યાગે, રાગદ્વેષ બધા હણે… ૫૧.

એકાંતે રહે જમે થોડું, ધ્યાનયોગ સદા કરે,

જીતે કાયા-મનો-વાણી. દ્રઢ વૈરાગ્યને ધરે… ૫૨.

બળ-દર્પ-અહંકાર-કામ-ક્રોધ ટળી ગયા,

સંગ્રહ-મમતા છોડ્યાં, શાંત તે બ્રહ્મમાં મળે… ૫૩.

બ્રહ્મનિષ્ઠ, પ્રસન્નાત્મા, શોચ કે કામના નહીં,

સમાન દ્રષ્ટિમો પામે, મારી પરમ ભક્તિને… ૫૪.

ભક્તિએ તત્ત્વથી જાણે, જેવો છું ને હું જેમ છું,

તત્ત્વે આમ મʼને જાણી, તે મળે મુજમાં પછી… ૫૫.

મારો આશ્રિત તે કર્મો, સર્વ નિત્ય કરે છતાં,

મારા અનુગ્રહે પામે, અખંડ પદ શાશ્વત… ૫૬.

મʼને અર્પી બધાં કર્મો, મનથી, પત્પરાયણ,

મારામાં ચિત્તને રાખ, બુદ્ધિયોગ વડે સદા… ૫૭.

ગી.ધ્વ.૮૫.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

મચ્ચિત્તે તરશે દુઃખો, સર્વે મારા અનુગ્રહે,

ન સુણીશ અહંકારે, નિશ્ચે પામીશ નાશ તો… ૫૮.

જે અહંકારને સેવી, માને છે કે ʼલડું નહીંʼ,

મિથ્યા પ્રયત્ન તે તારો, પ્રકૃતિ પ્રેરશે તને… ૫૯.

બંધાયેલો સ્વકર્મોથી, નિર્માયાં જે સ્વભાવથી,

મોહથી ઈચ્છતો ના જે, અવશે તે કરીશ તું… ૬૦.

વસીને સર્વ ભૂતોનાં, હ્રદયે પરમેશ્વર,

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યાં… ૬૧.

તેને જ શરણે જા તું, સર્વભાવથી, ભારત,

તેના અનુગ્રહે લૈશ, શાંતિ ને શાશ્વત પદ… ૬૨.

આવું આ સારમાં સાર, જ્ઞાન મેં તુજને કહ્યું,

તેને પૂર્ણ વિચારીને, કર જેમ ગમે તને… ૬૩.

વળી, મારૂં પરં વેણ, સારમાં સાર, આ સુણ,

મʼને અત્યંત વાʼલો તું, તેથી તારૂં કહું હિત… ૬૪.

મન, ભક્તિ મʼને અર્પ, મʼને પૂજ, મʼને નમ,

મʼને જ પામશે નિશ્ચે, મારૂં વચન લે, પ્રિય !… ૬૫.

છોડીને સઘળા ધર્મો, મારૂં જ શરણું ધર,

હું તને સર્વ પાપોથી, છોડાવીશ, નચિંત થા… ૬૬.

તપ ના, ભક્તિ ના જેમાં, ના સેવા-શ્રવણે રૂચિ,

નિંદતોયે મʼને તેને, કેʼવું ના જ્ઞાન આ કદી… ૬૭.

ગી.ધ્વ.૮૬.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

જે આ જ્ઞાન મહા ગૂઢ, આપશે મુજ ભક્તને,

પરાભક્તિ કરી મારી, મʼને નિશ્ચય પામશે… ૬૮.

તેથી અધિક ના કોઈ, મારૂં પ્રિય કરે અહીં,

તેથી અધિક તો કોઈ, મારો પ્રિય જગે નહીં… ૬૯.

શીખી વિચારશે જે આ, ધર્મસંવાદ આપણો,

મારી ઉપાસના તેણે, જ્ઞાનયજ્ઞે કરી, ગણું… ૭૦.

જે શ્રદ્ધાવાન નિષ્પાપ, માનવી સુણશેય આ,

તેયે મુક્ત થઈ પામે, લોકો જે પુણ્યવાનના… ૭૧.

પ્રાર્થ, તેં સાંભળ્યું શું, આ બધું એકાગ્ર ચિત્તથી ?

અજ્ઞાન-મોહનો નાશ, શું હવે તુજ કૈં થયો ?… ૭૨.

અર્જુન બોલ્યા –

ટળ્યો મોહ, થયું ભાન, તમ અનુગ્રહે, પ્રભો !

થયો છું સ્થિર નિઃશંક, માનીશ તમ શીખને… ૭૩.

સંજય બોલ્યા –

કૃષ્ણાર્જુન મહાત્માનો, આવો સંવાદ અદભૂત,

રોમ ઊભાં કરે તેવો, સાંભળ્યો મેં, મહીપતે… ૭૪.

કૃષ્ણ યોગેશ્વરે સાક્ષાત્ સ્વમુખે બોલતાં સ્વયં,

મેં આ યોગ પરંગૂઢ, સુણ્યો વ્યાસ-અનુગ્રહે… ૭૫.

આ કૃષ્ણાર્જુન સંવાદ, મહા અદભૂત, પાવન,

સ્મરી સ્મરી મʼને તેનો, હર્ષ થાય ફરી ફરી… ૭૬.

ગી.ધ્વ.૮૭.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

સ્મરી સ્મરીય તે રૂપ, હરિનું અતિ અદભૂત,

મહા આશ્ચર્ય પામું, ને હર્ષ થાય ફરી ફરી… ૭૭.

જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ, જ્યાં ધનુર્ધર અર્જુન,

ત્યાં વસે જય, ઐશ્વર્ય, લક્ષ્મી ને સ્થિર નીતિયે… ૭૮.

ॐ तत् सत्

ગી.ધ્વ.૮૮.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ટિપ્પણીઓ

(પહેલો આંકડો શ્લોકનો અને બીજો ચરણનો ક્રમાંક સમજવો)

અધ્યાય ૧ લો

(૪) ભૂરિશ્રવા.

૧૦ (૧ અને ૩) અગણ્ય અને ગણ્ય મૂળના પર્યાપ્ત અવે પર્યાપ્ત શબ્દોને બદલે વાપર્યા છે, અને તેની માફક જ દ્વિઅર્થી છે. એટલે કે અગણ્ય-(૧) ગણાય નહીં એટલી અપાર, અથવા (૨) ન ગણવા જેવી, નજીવી. ગણ્ય – તેથી ઊલટું. બંનેનો પહેલો અર્થ વધારે ઠીક લાગે છે, પણ ઘણા બીજો અર્થ કરે છે.

૩૬ (૩) આતતાયી – શસ્ત્ર ઉગામનાર. આ કોણ? સાધારણ રીતે કૌરવો માટે સમજવામાં આવે છે, પણ મારો અભિપ્રાય તેને ʼઅમનેʼના વિશેષણ તરીકે લેવાનો છે. આ માટે કર્ણપર્વ ૯૧-૪૯, શલ્યપર્વ ૧૧-૧૧ વગેરેમાં આધાર છે. ગમે તે અર્થ કરી શકાય એવી રચના રાખી છે.

અધ્યાય ૨ જો

(૧) ગીતામાં જ્યાં જ્યાં સ્વભાવ શબ્દ આવે ત્યાં ત્યાં તેના પૂરા અર્થમાં સમજવો જોઈએ. એટલે કે પોતાનો મૂળ ભાવ, અસલ પ્રકૃતિ. જેમ કે, અહીં ક્ષત્રિયપણાનો.

ગી.ધ્વ.૮૯.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૦ (૨) ભૂતકાળમાં તે ʼનહોતોʼ કે ભવિષ્યમાં ʼન હશેʼ એમ એને માટે કહી ન શકાય. તેથી એ ભૂતમાં ʼહતોʼ ને ભવિષ્યમાં ʼહશેʼ એમ પણ ન કહેવાય. ʼછેʼ એ જ એને માટે યોગ્ય શબ્દ. (૩) નિત્ય-દિવસ-રાત, ઋતુઓ, મરણ, વગેરે કેટલીક બાબતો નિત્ય છે, એટલે એને વખતે આવ્યા વિના નહીં રહે એવી છે. પણ સદા, એટલે સતત, શાશ્વત, સનાતન કે નિરંતર અને અખંડ નથી. આત્મા સદા છે. સદાને નિત્ય પણ કહી શકાય, માટે આત્મા નિત્ય તેમ જ સદા છે.

૪૫ (૧) વેદાર્થો – વેદના વિષયો.

૪૬ (૧) બે અર્થ કરાય છે ː (૧) બધે પાણીથી ભરેલા તળાવનું કેટલું કામ? ઉત્તર – ખપ જેટલું. અને (૨) બધે જ પાણી ભર્યું હોય પછી તળાવનું કેટલું કામ? ઉત્તર – મુદ્દલ નહીં. એ પ્રમાણે બ્રહ્મનિષ્ઠને વેદોનો ખપ કેટલો? કેટલાક પહેલો ઉત્તર આપે છે, કેટલાક બીજો. મને પહેલો અર્થ વધારે ઠીક લાગે છે.

૪૯ (૨) બુદ્ધિનો સામાન્ય અર્થ જ્ઞાન થાય છે. પણ ગીતામાં તે સમતાની બુદ્ધિ (નિષ્ઠા)ના ખાસ અર્થમાં વપરાયો છે. અર્જુનના ધ્યાનમાં એ આવતું નથી એમ કલ્પના કરી, એ સાફ કરવા માટે ૩ જા અને પ મા અધ્યાયની ચર્ચા ઊભી કરી છે. બુદ્ધિ – 0યોગ, 0યોગી = 0યોગી, યુક્ત – યોગયુક્ત, એ બધા શબ્દોમાં સમતાની બુદ્ધિ અને સમતાનો યોગ જ સમજવું. અયોગી, અયુક્ત વગેરે શબ્દોના અર્થ તેથી ઊલટા.

ગી.ધ્વ.૯૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૫૦ (૪) કૌશલ્ય = (૧) નિર્વિઘ્નતા, (૨) નિપુણતા, સમતાની બુદ્ધિ જ કર્મયોગમાં નિર્વિઘ્નતા છે, અને તેથી તે જ સાચી નિપુણતા છે. કેટલાક એમ પણ અર્થ કરે છે કે, કર્મમાં નિપુણતા એ જ યોગ છે. એટલો જ અર્ત બરાબર નથી. પણ નિપુણતા વિનાનું કર્મ વિધિયુક્ત – શાસ્ત્રીય રીતે થયેલું – ન હોવાથી, તેને કર્મ જ ન કહેવાય. એ અકર્મ થાય. એટલે નિપુણતાયે કર્મયોગમાં જરૂરની છે જ.

૫૨ (૪) બે એ = બેઉમાં.

૭૦ સહેજ ફેર સાથે આ શ્લોકના પણ બે અર્થો શક્ય છે ː (૧) ʺ સદા ભરાતા (અને) અચળ પ્રતિષ્ઠાવાળા સમુદ્રમાં (જેમ) બધાં નીર પ્રવેશે છે, તેમ જેમાં સહુ કામ પ્રવેશે, તે કામકામી શાંતિ પામે નહીં ʺ ત્યારે કોણ પામે, તે માટે ૭૧મો શ્લોક જુઓ. (૨) ʺસદા ભરાતા (છતાં) અચળ પ્રતિષ્ઠ… તે શાંતિ પામે. કામકામી નહીં (પામે).ʺ

અધ્યાય ૩ જો

૭ – ૮ નીમવું, નીમેલું વગેરે શબ્દો નિયમમાં – संयमમાં રાખવું, રાખેલું એ અર્થમાં વાપર્યા છે.

(૪)  આચર ː ગીતામાં આને બદલે ઘણુંખરૂં समाचर શબ્દ છે તે ગુજરાતીમાં મૂકી શકાયો નથી. એટલે ʼઆચરʼનો અર્થ માત્ર ʼકરવુંʼ એમ ન સમજવો, પણ સારી રીતે કરવું (જુઓ ૩-૨૬ પણ).

ગી.ધ્વ.૯૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૩ યજ્ઞશેષ ː યજ્ઞની પ્રસાદી. પાપ ː આ શબ્દ અહીં લગબગ વિષ્ટાસૂચક છે.

૧૫ પંક્તિ ૧લીમાં બ્રહ્મ = મહત્ તત્ત્વ, ચિત્ત, પ્રકૃતિનો પહેલો વિકાર. અક્ષર = આત્મા. પંક્તિ ૨ જીમાં બ્રહ્મ = આત્મા.

૧૯ કાર્યકર્મ ː કર્તવ્યરૂપ કર્મ.

૨૪ મેટનારો – उपहन् માટે ʼમેટવુંʼ શબ્દ વાપર્યો છે.

૩૭ શ્લોક ૩૪માં અહીં રાગદ્વેષ શબ્દ છે, તે જ અર્થમાં કામક્રોધ સમજવા. મહાભક્ષી ː મોટો ખાઉધરો.

૪૨ (૪) તે ː કેટલાક આનો અર્થ ʼઆત્માʼ કરે છે, કેટલાક ʼકામʼ. મને બીજો ઠીક લાગે છે.

અધ્યાય ૪ થો

૧૧ (૨) ભજું – ફળું, પ્રગટું, જણાઉં.

૧૭ કર્મ – ધર્મ, શાસ્ત્રે મંજુર કરેલું કર્મ, અકર્મ – અધર્મ, શાસ્ત્રે મના કરેલું કર્મ, વીકર્મ –  આ શબ્દ માત્ર આ જ શ્લોકમાં ગીતામાં વપરાયો છે. કોઈ તેનો અર્થ બીજાનું કર્મ=પરધર્મ કરે છે, કોઈ વિશેષ કર્મ=ખાસ ધર્મ કરે છે, કોઈ કર્મ-ધર્મ ન આચરવો-કર્મત્યાગ કરે છે. કોઈ મંજૂર નહીં, અને મના પણ નહીં, એવું કર્મ કરે છે. અને કોઈ વિપરીત કર્મ- શાસ્ત્રે કહ્યું હોય તેનાથી ઊંધું કર્મ એવો કરે છે. ફરીથી તે શબ્દ આવતો ન હોવાથી, અર્થનો નિશ્ચય કરવો કઠણ છે, અને બિનજરૂરી પણ છે.

ગી.ધ્વ.૯૨.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૯ (૧) કર્મ, ધર્મ, અને આરંભે ત્રણે શબ્દો ઘણુંખરૂં ગીતામાં એક જ અર્થમાં વપરાયા છે.

૨૪ અન્વય – બ્રહ્મનિષ્ઠે જે બ્રહ્માજ્ય (રૂપી ઘી) બ્રહ્માગ્નિમં બ્રહ્માર્પ્યું (=૦માં અર્પણ કર્યું), તે બ્રહ્મકર્મની નિષ્ઠાથી (=૦ને લીધે) બ્રહ્મરૂપ જ થાય.

૨૫ (૨) દેવોના યજ્ઞ દ્વારા ઉપાસના.

૨૬ સંયમાગ્નિ – કુમાર્ગથી ઈંદ્રિયોને રોકવા રૂપી તપોયજ્ઞ, ઈંદ્રિયાગ્નિ-સુમાર્ગે ઈંદ્રિયને કેળવવા રૂપી સ્વાધ્યાય યજ્ઞ.

૨૭ (૪) આત્મા (ચિત્ત)નો (ધારણા ધ્યાનસમાધિવાળો) સંયમરૂપી યોગ.

૩૧ (૧) યજ્ઞની પ્રસાદીરૂપ અમૃત (આત્મજ્ઞાન)ના ભોગી.

અધ્યાય ૫ મો

(૩) બેમાંથી એકેયને –  બે પૈકી એકમાંયે. ઘણા એમ અનુવાદ કરે છે કે ʺએકેય પામતાં પૂરો, બંન્નું ફળ મેળવે.ʺ આ બરાબર નથી લાગતું. કારણ, ફળ તો એક આત્મજ્ઞાન અથવા મુક્તિ જ છે. માટે બંનેનું ફળ મેળવે, એમ કહેવામાં ભ્રમ ઉત્પન્ન થાય છે. પાંચમા શ્લોકમાં આ સ્પષ્ટ છે.

૧૩ મોઢું, બે આંખ, બે કાન, બે નસકોરાં, બે મળદ્વાર – આવા નવ દરવાજાવાળા નગરે = શરીરમાં.

૧૯ ઠર્યા –  સ્થિર થયા.

ગી.ધ્વ.૯૩.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૧ (૨) આત્મામાં જે સુખ રહ્યું છે તે.

૨૨ (૩) નાશે –  નાશ પામે.

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો

 પહેલી લીટીમાં કારણ એટલે (સમત્વ બુદ્ધિવાળા કર્મયોગનું) સાધન, બીજી લીટીમાં કારણ એટલે હેતુ – પ્રયોજન. એ શાંત થયેલો હોવાથી કર્મનો ત્યાગ કરવાના એને આગ્રહ રહેતો નથી, તે જ એને કર્મનું કારણ – પ્રયોજન છે. શાંતિ ન હોય ત્યારે કરવા-છોડવાનો આગ્રહ હોય.

(૨) આગલા બે શ્લોકોમાં ʼઆપʼ અને ʼઆત્માʼ શબ્દો મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત વગેરેના અર્થમાં છે. તે સાથે ગોટાળો ન થાય માટે એ બધાંથી પર શુદ્ધ આત્મા સૂચવવા અહીં પરમાત્મા શબ્દ વાપર્યો છે. સમાધિ –  અસંતોષ વિનાની સમાધાનયુક્ત આત્મનિષ્ઠાની સ્થિર સ્થિતિમાં.

(૨) યુક્ત –  સમત્વ બુદ્ધિવાળો, (૩) આ ચરણ ગુજરાતી ધાર્મિક સાહિત્યમાં કહેવતની જેમ પ્રસિદ્ધ છે, માટે તેમ જ રાખ્યું છે. તેનો અર્થ, ઢેફું, પથ્થર અને સોનામાં સમાન.

૧૨ (૨) ચિત્ત તથા ઈંદ્રિયોની ક્રિયાઓ. (૪) આત્મ-શુદ્ધિ = ચિત્ત૦.

૪૪ (૪) શબ્દː કર્મકાંડ.

અધ્યાય ૭ મો

૨૪ (૧) અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ) તે વ્યક્ત (વિકૃત) થયો.

ગી.ધ્વ.૯૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૩૦ આગળ ૮ મા અધ્યાયમાં સમજાવેલા અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞ ભાવો સહિત જે મને જાણે…

અધ્યાય ૮ મો

૧ થી ૪ આના વધારે ખુલાસા માટે ગીતામંથનનો આ ભાગ જોવો. ʺઆધિʺનો સાધારણ અર્થ, ʺસંબંધીʺ, ʺલગતું.ʺ

(૧-૨) ક્ષર (વિનાશી) ભાવ તે અધિભૂત, અને જીવભાવ તે અધિદૈવ.

(૨) સૂક્ષ્મથી પણ અતિસૂક્ષ્મ. (૩) આદિત્ય (સૂર્ય) જેવા વર્ણ (રંગ)વાળા.

૨૪ (૧) જ્યોતે – જ્વાળા છતે.

૨૫ (૪) જ્યોતિ – તેજોમય લોક.

૨૮ (૩) અન્વય – (૧) ʺતે સર્વ આʺ (=આ સર્વ બ્રહ્મ છે, એ) જ્ઞાન વડે વટાવી ː અથવા (૨) તે સર્વ (વેદ, યજ્ઞ, તપ ઈ૦) આ (બે માર્ગોના) જ્ઞાન વડે વટાવી.

અધ્યાય ૯ મો

(૪) ભૂતોનું સર્જન કરવું એ જેનું સ્વરૂપ (સ્વભાવ) છે.

(૩) ઉદાસ – उत् – ઊંચે, आस – બેઠેલો. ઊંચે બેઠેલો, સાક્ષી રૂપ, તે ઉદાસ કહેવાય. ઉદાસ એટલે દિલગીર એવો અર્થ નથી થતો.

ગી.ધ્વ.૯૫.

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૦ (૨) અધ્યક્ષનો અર્થ પણ ઉદાસ જેવો જ. ઉપરથી જોનારો તે અધ્યક્ષ.

૧૪ (૪) નિત્ય યોગથી – અખંડ યોગમાં રહી.

૨૬ (૧) ગુજરાતીમાં કહેવત જેમ હોવાથી તેમ જ રાખ્યું છે. तोयं એટલે પાણી.

અધ્યાય ૧૦ મો

૨૧ અહીં મૂળમાં બધે છઠ્ઠી વિભક્તિ વાપરેલી છે. પણ સાધારણ રીતે તેને સાતમીના અર્થમાં લેવાનો રિવાજ છે. આમ ભાષામાં થઈ શકે છે ખરૂં, પણ મને આ ઠેકાણે તેમ કરવા જેવું લાગતું નથી. ʺઆદિત્યોનો હું વિષ્ણુ છું, અને જ્યોતિઓનો સૂર્ય છું.ʺ – એટલે આદિત્યોની વિભૂતિ = પરાકાષ્ઠા = પ્રાપ્ત કરવા જેવો આદર્શ તે વિષ્ણુ, જ્યોતિઓની સૂર્ય વગેરે. ʺઆદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું.ʺ એમ કરવામાં એવો અર્થ સંભવે છે કે, વિષ્ણુ સિવાય બીજા આદિત્યો હું નહીં, સૂર્ય સિવાય બીજા આદિત્યો હું નહીં. દરેક વર્ગનું સર્વશ્રેષ્ઠ રૂપ, જ્યાં સુધી તે વર્ગની દરેક વ્યક્તિ પહોંચવા ઈચ્છે, તે વિભૂતિ. એ દિશામાં ઈશ્વરની તે શક્તિની પરાકાષ્ઠા થયેલી ચિંતવી શકાય. એ રીતે જ ʺસ્થાવરોનો હિમાલયʺ, ʺમગર સર્વ મચ્છોનોʺ ઈત્યાદિ સમજવાં સરળ પડે.

૨૯ (૨) વરૂણ –  એક મોટું જળચર પ્રાણી, યાદસો-જળ-જંતુઓ (૪) સંયમકાર-બીજાનો નિગ્રહ કરવાવાળા. જેમ કે, પોલીસ, જેલર, ગાડીવાન, યમદૂત વગેરે.

૩૦ (૨) ઘડિયાળ – કોઈ પણ કાળમાપક યંત્ર.

ગી.ધ્વ.૯૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો

૨૨ (૨) કુમારો – અશ્વિનીકુમારો.

૩૨ (૩) તું ન મારે તોયે.

૩૭ (૪) તમે સત્ છો, અસત્ છો, અને તેથીયે પર છો.

૩૯ (૧) વા – વાયુ. વરૂણાગ્નિ = વરૂણ ને અગ્નિ.

૪૦ (૩) વીર્ય – ઓજ.

૪૬ (૧) કરે – હાથોમાં.

૪૭ (૩) વિશ્વ – મહાન, વિરાટ.

અધ્યાય ૧૨ મો

૧૦ (૩) મારે માટે કર્મ કરવાં, તેને જ પરમ ધ્યેય સમજવાવાળો થા.

૧૨ છઠ્ઠા અધ્યાયમાં કહ્યો છે, તેવા અભ્યાસયોગ કરતાં જ્ઞાન ઊંચું છે, તે કરતાં ધ્યાન (શ્લો, ૬થી ૮માં કહેલી ભક્તિ) ચડે. કારણ કે તે ધ્યાનથી જ ફળનો ત્યાગ સિદ્ધ થાય છે, અને ત્યાગથી જ સત્વર શાંતિ મળે છે.

૧૬ (૩) કર્મારંભ – (આસક્તિપૂર્વક થતાં) કર્મોનો ખટાટોપ.

અધ્યાય ૧૫ મો

( ૧) ડાળોનો પસારો.

(૪) દ્રઢમૂળ = ૦વાળો.

ગી.ધ્વ.૯૭.

 

 

 

 

 

 

(૨) શાંતકામ = જેની વાસનાઓ શમી ગઈ છે.

૧૫ (૨) વિવેક – મૂળમાં ʼઅપોહનʼ છે. કેટલાક તેનો અર્થ વિસ્મરણ પણ કરે છે.

અધ્યાય ૧૬ મો

(૨) જ્ઞાન અને (કર્મ)યોગમાં વ્યવસ્થિતા.

૧૫ (૩) યજીશ – યજ્ઞો કરીશ.

અધ્યાય ૧૭ મો

૧૦ (૩) નિષિદ્ધ – અમેધ્ય, જેને ધર્મકાર્યમાં ન વાપરી શકાય તેવો, જેમ કે કૂતરા, કાગડા વગેરેએ બગાડેલો, ગંદી જગ્યામાં પડેલો, ધોઈને સ્વચ્છ કર્યા વિનાનો ઈ૦.

૧૧ (૨) યજ્ઞ કરવો એ ધર્મ છે એટલા જ માટે.

૨૦ (૨) ઉપર મુજબ જ દાન વિષે.

અધ્યાય ૧૮ મો

(૧) નીમેલાં – ઈંદ્રિયોના નિયમનપૂર્વક કરેલાં, કર્તવ્યરૂપ – જુઓ નીચે ૯ તથા ૩-૮.

(૧) કર્મ કરવામાં શરીર વગેરેને કષ્ટ પડવાનું છે એ જ વિચારથી ત્યજે.

૧૪ (૧) અધિષ્ઠાન – આધાર, પાયો, જેના પર કામ કરવાનું છે. જેમ કે ખેતીમાં ખેતર, ચિત્રકામમાં કાગળ, કપડું, ભીંત વગેરે, એવા કાર્યમાં જેમની સેવા કરવી છે તે મનુષ્યો.

ગી.ધ્વ.૯૮.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૨  (૧) કાર્ય – પરિણામ, એક વસ્તુ કે સાધન તે જ જાણે બધું હોય તેમ.

૪૨-૪૪ કર્મ શબ્દ એકવચનમાં વાપર્યો છે, તે જાણી જોઈને છે. કર્મ=ધર્મ, પણ કર્મ નાન્યતર જાતિનો શબ્દ છે, ધર્મ નર જાતિનો એટલો જ ફેર.

૪૯ (૩) કર્મો બજાવતાં છતાં તેનું બંધન વળગે નહીં તે સ્થિતિ.

૫૪ પ્રસન્નાત્મા – પ્રસન્ન ચિત્તવાળો.

૫૮ (૧) મચ્ચિત્તે – મારામાં ચિત્ત રાખ્યાથી.

૭૧ (૪) લોકો – સ્વર્ગ વગેરે જેવા.

ગી.ધ્વ.૯૯.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ

૧. ગીતામાં ઘણી વાર નીચેના શબ્દો એકથી વધારે અર્થમાં વપરાય છે. તે પ્રસંગ સમજવા જોઈએ ː

આત્મા – પરમાત્મા, આત્મા (જીવ), બુદ્ધિ, ચિત્ત, મન વગેરે.

સત્ત્વ – શુદ્ધ ચિત્ત, કોઈ પણ ચૈતન્યવાળું રૂપ- ક્રીડાથી માંડી દેવો સુધી, અને ભૂતપ્રેતો પણ – બુદ્ધિ, સત્ત્વગુણ.

ભૂત – પંચ મહાભૂતો, જીવમાત્ર, ભૂતયોનિ, ભૂતકાળ.

યોગ –  અનાસક્તિ, સમતા, કોઈ પણ વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ જેમ કે, કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ, સમતાનો યોગ, ભક્તિયોગ ઈ૦.

૨. કેટલાક શબ્દો એક જ અથવા લગભગ એક જ અર્થમાં આવે છે ː  જેમ કે,

અક્ષય – અવિનાશી – અવ્યય.

અચળ – નિશ્ચળ – ધ્રુવ – અસ્થિર.

અજ – અજન્મા – અનાદિ.

અનંત – નિત્ય – શાશ્વત – સદા – સનાતન.

અસક્ત – અનાસક્ત – ફળત્યાગી – અસંગ – નિːસંગ.

ગી.ધ્વ.૧૦૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ

આત્મા – મન – બુદ્ધિ – ચિત્ત – સત્ત્વ.

આત્મા – જીવ – દેહી – પુરૂષ – શરીરી.

આત્મા – પરમાત્મા – પરાત્મા – જ્ઞેય – વેદ્ય – પુરૂષ – પુરૂષોત્તમ.

આસક્તિ – પ્રીતિ – સંગ – સ્નેહ.

કામ – રાગ.

ક્રોધ – વેર – દ્વેષ.

ગતિ – પદ – સ્થાન – ધામ.

બુદ્ધિ – પ્રજ્ઞા – ધી – નિષ્ઠા – સત્ત્વ.

ધૃતિ – ધૈર્ય.

મોક્ષ – મુક્તિ – નિર્વાણ – બ્રહ્મનિર્વાણ – પરંપદ – પરંગતિ – પરંપ્રાપ્તિ – પરંધામ.

યોગ – યુક્ત – યોગયુક્ત – બુદ્ધિયુક્ત – બુદ્ધિયોગ – યોગી – બુદ્ધિયોગી – સમતા – સમત્વ.

૩. નીચેનાં નામો એક જ વ્યક્તિનાં છે ː

અભિમન્યુ – સૌભદ્ર.

અર્જુન – કપિધ્વજ – ગુડાકેશ – ધનંજય – પાંડવ – પાર્થ – કૌંતેય – ભારત.

આચાર્ય – દ્રોણ.

કૃષ્ણ – ગોવિંદ – મધુસૂદન – માધવ – હ્રષીકેશ.

દ્રૌપદ – ધૃષ્ટદ્યુમ્ન.

યુયુધાન – સાત્યકિ.

ગી.ધ્વ.૧૦૧.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

 

 

કઠણ શબ્દોના અર્થો

અક્ષય ː ન ઘસાનાર.

અક્ષેમ ː જોખમ કે મુશ્કેલીવાળા.

અજ – ૦ન્મા ː જન્મ વિનાનો.

અતિન્દ્રિય ː ઈંદ્રિયોથી પર.

અંત્યધામ ː છેવટનું પદ.

અધિકારી ː સત્તા ચલાવી શકનારો.

અધ્યાત્મબુદ્ધિ ː મનનો પોતે સ્વામી છે એવો નિશ્ચય.

અનાધાર ː આધાર વિનાનું.

અનિર્દેશ્ય ː ʼઆʼ એમ દેખાડી ન શકાય તેવું.

અનુજ્ઞાતા ː અનુમોદન – મૌનપણે પરવાનગી આપનાર.

અનેકધા ː ઘણી રીતે.

અપરાજિત ː ન જિતાયેલો.

અપૈશુન ː નિષ્કપટતા, સરળતા, અચાડિયાપણું.

અપ્રમેય ː તર્કશાસ્ત્રનાં પ્રમાણોથી ન સમજાવી શકાય તેવા.

અમૂઢ ː જ્ઞાની, મોહ ટળેલા.

અર્થાર્થી ː કાંઈક વસ્તુની ઈચ્છા રાખવાવાળા.

અવજાણે ː ઓછું જાણે, તે પરથી અવજ્ઞા કરે એ પણ અર્થ થાય છે.

અવધ્ય ː મારવો અશક્ય.

અવશે ː ઈચ્છે કે ન ઈચ્છે તોયે.

ગી.ધ્વ.૧૦૨.

 

 

 

 

કઠણ શબ્દોના અર્થો

અવ્યક્ત ː અપ્રગટ, જેના અસ્તિત્વનું કોઈ ચિહ્ન માલૂમ ન પડે તેવો, પ્રકૃતિ કે પુરૂષ.

અવ્યભિચારિણી ː ન ડગનારી, બીજે ન ચોંટનારી, પતિવ્રતા જેવી.

અવ્યય ː ઓછો ન થનારો.

અશ્વત્થ ː (૧) કાલ સુધી તે જ રૂપમાં ન ટકનાર, (૨) વડ કે પીપળો.

અસક્ત ː અનાસક્ત.

આત્મવશી ː મનને વશ રાખનાર.

આત્મશુદ્ધિ ː ચિત્તશુદ્ધિ.

આત્મશ્લાઘી ː પોતાનાં વખાણ કરનાર.

આર્જવ ː સરળતા.

આશ્ચર્ય ː શું ૦થી.

ઈંદ્રિયારામ ː ઈંદ્રિયોના ભોગોમાં લપટાયેલો.

ઉપમા ː સરખામણી.

કટુ ː કડવા.

કામ ː ઈચ્છા, વાસના, કોઈ પણ ઈચ્છેલી વસ્તુ.

કામકામી ː ઈચ્છાઓ સેવવાવાળો.

કિરીટ ː મુગટ.

કુંતિભોજ ː કુળનું નામ.

કુળઘાતક ː કુળનો નાશ કરનાર.

ક્રતુ ː એક જાતનો યજ્ઞ.

ક્રમે ː એક પછી એક.

ક્ષીણપાપ ː જેનાં પાપ નાશ પામ્યાં છે એવો.

ગી.ધ્વ.૧૦૩.

 

કઠણ શબ્દોના અર્થો

ક્ષેમ ː કુશળ, સુખેથી થઈ શકે તેવાં.

ખગેશ્વર ː ગરૂડ.

ઘોષ ː અવાજ.

ચોંટવું ː આસક્ત થવું.

જિજ્ઞાસુ ː જ્ઞાનની ઈચ્છાવાળો.

જિતાત્મા ː મનને જીતેલો.

જીર્ણ ː ઘસાઈ ગયેલું.

જ્ઞેય ː જાણવાની વસ્તુ, પરમાત્મા.

જ્યોતિ ː સૂર્યચંદ્ર વગેરે નક્ષત્રો.

તુષ્ટિ ː સંતોષ, તૃપ્તિ.

ત્વદભાવ ː તારો ભાવ, તું-મયપણું.

દર્પ ː ગર્વની તોછડાઈ.

દીપ ː દીવો.

દીપવું ː આંજિ નાખે એટલું ચમકવું.

દીપાવાન ː પ્રકાશનારા.

દીપ્ત ː ચમકતા.

દુસ્તર ː તરવી કઠણ.

દુઃખહા ː દુઃખનો નાશ કરનાર.

દેવતા ː દેવ.

દોષ ː પાપ.

દ્રૈષ્ય ː દ્વેષ કરવા જેવા.

ધર્મ્ય ː ધર્મયુક્ત.

ધાતા ː સર્જનાર.

ગી.ધ્વ.૧૦૪.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

નાના ː તરેહ તરેહના.

નિગ્રહ ː દમન, ઈંદ્રિયો કે મનનો કાબૂ.

નિરાલંબ ː નિરાશ્રયી ː કોઈને આશરે ન રહેનાર.

નિરોધેલું ː રોકેલું, સ્થિર કરેલું.

નિર્દોષ ː  નિષ્પાપ, ૨-૫૧માં મોક્ષ.

નિર્દ્વન્દ્વ ː  સુખદુઃખ, હર્ષશોક વગેરે દ્વંદ્વો – સામસામા અનુભવો – માં લેપાઈ ન જનારો.

નિર્યજ્ઞ ː  યજ્ઞ ન કરનારો (સંન્યાસી ગણાતો).

નિર્વેદ ː વૈરાગ્ય, તૃપ્તિ, શાંતિ.

નિષ્ક્રિય ː કર્મ ન કરનારો (સંમ્યાસી ગણાતો).

નિષ્ઠા ː નિશ્ચય, દ્રઢ શ્રદ્ધા, ૫-૧૨માં આત્મનિષ્ઠા.

નિːસંગ ː અનાસક્ત.

નીમવું ː નીમેલું ː નિયમમાં રાખવું-રાખેલું.

પદ્મપાન ː કમળનું પાન.

પરો ː સૂક્ષ્મ, ઊંચો.

પરં ː પરમ, સૌથી ઈંચું.

પરંતપ ː શત્રુને તપાવનાર.

પુણ્ય ː પવિત્ર.

પુરાણ ː બહુ પ્રાચીન, જૂનો.

પુષ્કર ː સરોવર, તળાવ.

પોતા ː દીકરાના દીકરા, પૌત્ર.

પ્રતીકાર ː સામનો, વિરોધ.

પ્રદીપ્ત ː ચમકતા.

ગી.ધ્વ.૧૦૫.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

પ્રમાણવું ː માન્ય રાખવું.

પ્રમાણાતીત ː પ્રમાણોથી પર.

પ્રોતા ː પરોવતા.

બળે ː જબરીથી, પરાણે.

બુદ્ધિગ્રાહ્ય ː બુદ્ધિમાં જ સમજાતું.

બુધ ː શાણા.

બૃહત્સામ ː સામવેદનું સૌથી મોટું ગાન.

બ્રહ્મજ્ઞ ː બ્રહ્મજ્ઞાની.

ભીમ કર્મા ː મોટાં-ભયંકર-કર્મો કરવાવાળો.

મચ્ચિત્ત ː મારામાં ચિત્ત રાખનારો.

મત્ ː મʼને, મારૂં, મારે માટે.

મત્કર્મ ː મારે માટે કર્મ કરનાર.

મત્પર ː ૦પરાયણ ː મને જ સર્વસ્વ કરનાર.

મદ્ ભક્ત ː મારો ભક્ત.

મર્ત્ય ː મૃત્યુલોક, મરણાધીન, પ્રાણી.

મહાધન્વા ː મોટા ધનુષ્યવાળો.

મહાભુજા ː મોટા હાથવાળો.

મહેશ્વર ː મહત્તત્ત્વ (ચિત્ત)નો સ્વામી.

યજ્ઞવેત્તા ː યજ્ઞને જાણનારો.

યતિ ː પ્રયત્નશીલ, સાધક.

યશાયશ ː યશ-અપયશ, હારજીત.

યુક્ત ː જોડાયેલો, યોગી.

યુક્તાત્મા ː સમત્વ બુદ્ધિવાળો.

યોગક્ષેમ ː પારમાર્થિક સુખનાં સર્વે સ્થૂળ તેમ જ સૂક્ષ્મ સાધનો.

ગી.ધ્વ.૧૦૬.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

યોજવું ː જોડવું, લગાડવું.

રક્ત ː અનુરાગી, પ્રેમી, આસક્ત.

રાગ ː પ્રેમ, કામ, આસક્તિ.

રોચક ː ભાવે-ગમે એવું.

લોકસંગ્રહ ː જનકલ્યાણ, જગતનું હિત.

વશેન્દ્રિય ː જેણે ઈંદ્રિયોને વશ કરી છે.

વાદ ː સિદ્ધાંત, પ્રતિજ્ઞા.

વિશુદ્ધાત્મા ː શુદ્ધચિત્ત થયેલો.

વિશ્વમુખી ː સર્વ બાજુએ મુખવાળો.

વિસર્ગ ː સૃષ્ટિનાં ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-લયની ક્રિયા.

વીત ː ટળેલા.

વૃકોદર ː વરૂ જેવો ખાવાવાળો-ભીમ.

વેદ્ય ː જાણવાનો વિષય, જ્ઞેય (પરમાત્મા).

વ્યક્ત ː પ્રગટ, જીવો તથા પ્રકૃતિના મહદ્ બુદ્ધિ વગેરે વિકારો.

વ્યક્તિ ː પ્રગટ સૃષ્ટિ, જુદા જુદા જીવો.

વ્યવસાય ː પ્રપંચ, જંજાળ.

વ્રતસ્થ ː બ્રહ્મચારી.

શાશ્વત ː સદા રહેતો, સનાતન.

શીઘ્ર ː જલદી.

શુચિ ː પવિત્ર.

શોધવું ː સુધારવું, સંશોધન કરવું.

શૌચ ː સ્વચ્છતા, પવિત્રતા.

ગી.ધ્વ.૧૦૭.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

સંકર ː ભેળસેળ, ૦કારક,- ૦કરનાર.

સંગ ː આસક્તિ.

સત્ત્વ ː (૨-૪૫, ૧૬-૧) શુદ્ધ બુદ્ધિ અને ભાવના, (૧૮-૪૦) કોઈ પણ ચૈતન્ય સૃષ્ટિ-ભૂતપ્રેતથી માંડી દેવો સુધી, બીજી જગ્યાએ સત્ત્વગુણ.

સદસદ્ ː સત્ તેમ જ અસત્.

સમાધિ ː સ્થિર નિશ્ચય, નિષ્ઠા, એકાગ્રતા.

સમૃદ્ધ ː જાહોજલાલીવાળું.

સર્વગામી ː બધે સંચરતો.

સર્વથા ː સદા, નક્કી અને પૂરેપૂરો.

સિંહનાદ ː સિંહના જેવી ગર્જના.

સીધે ː સિદધ-સફળ-થાય.

સુકર ː કરવામાં સહેલું.

સુહ્રદ ː પ્રિયજન.

સેનાની ː સેનાપતિ.

સૌમ્ય ː નરમ.

સ્કંદ ː કાર્તિકસ્વામી, દેવોનો સેનાપતિ.

સ્તવનીય ː સ્તુતિ કરવા યોગ્ય.

સ્થિર ː એકસરખો રહેતો.

સ્નિગ્ધ ː ચીકાશવાળો.

સ્વસ્થ ː પોતાના સ્વરૂપમાં રહેલો.

સ્વાસ્થ્ય ː આરોગ્ય.

સ્વધા ː યજ્ઞની એક વિધિ.

હેતુ ː પ્રયોજન, ઉદ્દેશ.

ગી.ધ્વ.૧૦૮.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gitadhwani – Likes  – in Facebook

https://kantilal1929.wordpress.com/

Vipul Vaghela, Harnish Jani, Jay Pratima Mavjee Harshida Chauhan, Narayandas Joshi,

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૮.

Ayush Parmar

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૩.

Diwan Thakore and Harendra Parmar

ગીતાધ્વની – કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ – ગી.ધ્વ.૧૦૧.

Harendra Parmar

ગીતાધ્વનિ – ટિપ્પણીઓ – ગી.ધ્વ.૯૯.

Harendra Parmar

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૭.

Devarshi Parmar, Vandana Nikhil,  Jasveer Morar, Harnish Jani

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૫. – ૯૩.

Vandana Nikhil and Jasveer Morar

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૧.

DrChetan Chauhan, Harendra Parmar and Jasveer Morar

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮.

Sureshchandra Chavda and Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮.

Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૬.

Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૫.

Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૪.

Harendra Parmar, Pravin Thakkar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૩.

Pankajbhai A. Chauhan and Kaushal Parmar Hitesh Kumar Joshi, Nidhi Champaneri

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૨.

Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૦.

Girish Raval, Bhikhabhai Chauhan and Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ – ગી.ધ્વ.૭૮.

Kinnar Murawala

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૬.

Yogesh Swaminarayan, Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૫.

ગી.ધ્વ.૭૫.ગી.ધ્વ.૭૫.Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૭૦.

Harnish Jani

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૯.

Anil Vala, Narayandas Joshi and Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૮.

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૭.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Narayandas Joshi

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૬.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Harshida Chauhan and Vimal Trivedi

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૫.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Bhavna Umeria and Manjula Lamb

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Harnish JaniHassu Sthankiya

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૨.-૬૩.

Hitesh Kumar JoshiHarendra ParmarVimal TrivediRavi Parmar,

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૧.

Shailesh ChauhanHitesh Kumar JoshiYogesh Swaminarayan

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૬૦.

Harnish Jani

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૯.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૮.

Ravi Parmar

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૭.

Hitesh Kumar JoshiDr-Praful Purohit

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૬.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૫.

Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૪.

Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૩.

Harendra ParmarNidhi ChampaneriBhavna UmeriaRavi Parmar

Shailesh ChauhanVimal TrivediDevvrat Desai

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૨.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૧.

Ravi Parmar and Prafful Solanki like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૫૦.

Ravi Parmar, Harendra Parmar and 2 others Dilip Gajjar Rani Sakhrani

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૯.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૮.

Illa Chapaneri and Harendra Parmar like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૭.

Yogesh Swaminarayan like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૬.

Hitesh Kumar Joshi and Ashvin Naik like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૫.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Contents

ગીતા ધ્વનિ… 2

ધ્યાન.. 6

ગીતાધ્વનિ… 17

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 19

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 21

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 22

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 23

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 24

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 25

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 26

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 27

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 28

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 29

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 30

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 31

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 32

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 33

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 34

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 35

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 36

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 37

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 38

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 39

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 40

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 41

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 42

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા… 43

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા… 44

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા… 45

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 46

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 47

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 48

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 49

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 50

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન.. 51

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન.. 52

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન.. 53

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 54

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 55

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 56

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 57

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 58

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 59

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 60

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 61

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 62

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 63

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 64

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 65

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 66

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 67

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 68

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 69

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 70

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 71

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 72

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 73

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 74

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 75

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 76

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ….. 77

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ….. 78

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ….. 79

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 80

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 81

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 82

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 83

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ.. 84

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ.. 85

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ.. 86

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ.. 87

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ.. 88

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ.. 89

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ… 90

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ… 91

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ… 92

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ.. 93

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ.. 94

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ.. 95

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 96

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 97

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 98

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 99

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 100

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 101

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 102

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 103

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 104

ટિપ્પણીઓ…. 105

Gitadhwani – Likes  – in Facebook. 126

https://kantilal1929.wordpress.com/. 126

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૮. 126

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૩. 126

ગીતાધ્વની – કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ – ગી.ધ્વ.૧૦૧. 126

ગીતાધ્વનિ – ટિપ્પણીઓ – ગી.ધ્વ.૯૯. 126

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૭. 126

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૫. – ૯૩. 126

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૧. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮८. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૭. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૬. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૫. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૪. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૩. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૨. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૦. 127

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ – ગી.ધ્વ.૭૮. 127

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૬. 127

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૫. 127

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૭૦. 127

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૯. 127

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૮. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૭. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૬. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૫. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૪. 128

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૨.-૬૩. 128

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૧. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૬૦. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૯. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૮. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૭. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૬. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૫. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૪. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૩. 129

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૨. 129

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૧. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૫૦. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૯. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૮. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૭. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૬. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૫. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૪. 129

 

 

 

 

`Geeta Dhwani

Price: INR 20.00

Authors: Kishorlal Mashruwala

Publisher: Navajivan Trust

Categories: Reflections

Book Size: 283.49 KB

Book Type: epub

ISBN(13): 9788172296094

Added Successfully

Could not add item to cart. Please try again later.

About The Book

સ્વ. શ્રી કિશોરલાલ મશરૂવાળાનો ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ ‘ગીતાધ્વનિ’ની આજ સુધીમાં સવા બે લાખ કરતાં વધુ નકલો લોકોના હાથમાં પહોંચી ચૂકી છે. ‘ગીતાધ્વનિ’ પહેલી વાર 1934માં પ્રસિદ્ધ થયું. 1946માં અનુવાદકે એટલે કે કિશોરલાલ મશરૂવાળાએ જ તેમાં કેટલાક સુધારા કર્યા. તેની વાત તેમણે ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં લખી છે તે વાચક જોઈ શકશે. ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ, તેના અમુક શબ્દો અને શ્લોકો પરની ટિપ્પણીઓ, વિવિધ નામોને સંલગ્ન પાત્રો ની સ્પષ્ટતા અને કઠણ શબ્દોના અર્થોથી સજ્જ આ પુસ્તક ગીતા વિષે એક અદભૂત સંદર્ભ ગ્રંથ છે.

ગીતા ધ્વનિ

(ભગવદ્ ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ)

કિશોરલાલ ઘનશ્યામલાલ મશરૂવાળા

નવજીવન

નવજીવન પ્રકાશન મંદિર

અમદાવાદ-૧૪

G.D.1.

મુદ્રક અને પ્રકાશક

શાંતિલાલ હરજીવન શાહ

નવજીવન મુદ્રણાલય, અમદાવાદ—૧૪

નવજીવન ટ્રસ્ટ, ૧૯૩૪

નવી સંશોધિત આવૃત્તિ, ૧૯૪૬

પુનર્મુદ્રણ પ્રત ૫,૦૦૦

કુલ પ્રત ૫૨,૦૦૦

૭૫ પૈસા                                                                       એપ્રિલ, ૧૯૬૯

G.D.2.

ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના

गीता ध्वनि ની નવી આવૃત્તિની ઘણા વખતથી માગણી હતી. પણ અનુવાદને ફરીથી તપાસી જવાની મારી ઈચ્છા હોવાથી, તેનું પુનર્મુદ્રણ મેં રોકી રાખ્યું હતું. બીજી આવૃત્તિમાં તથા આમાં ઘણા ફેરફારો જોવામાં આવશે. એટલે આને પણ તેટલે અંશે નવો અનુવાદ જ કહી શકાય.

આ અનુવાદ વખતે શ્રી ડાહ્યાલાલ હરગોવિંદ જાનીનો गीता माधुरी નામનો અનુવાદ પણ મારી આગળ હતો. તેમાંથી મને કેટલાક સારા શબ્દો અને ચરણો મળ્યાં છે. બન્નેનો મળી એક જ અનુવાદ થઈ શકે એ વિચારથી એમની જોડે થોડો પત્રવ્યવહાર પણ થયો હતો. અને તેમણે સંમતિ પણ આપેલી. પણ પાછળથી જણાયું કે બન્નેની અનુવાદની દ્રષ્ટિમાં કાંઈક ફેર છે, તેથી દરેક પોતપોતાની રીતે જ પ્રજા આગળ મૂકે, અને પ્રજા પોતાની મેળે ચૂંટી લે એ જ વ્યવહાર્ય લાગ્યું. શ્રી જાનીના સદ્ભાવ માટે આભારી છું. તે ઉપરાંત શ્રી વિનોબાજીના गीताई નો તો છું જ અને છેલ્લાં છેલ્લાં શ્રી હરિભાઉ ઉપાધ્યાયના हिंदी गीता નો પણ ક્યાંક લાભ મળ્યો છે, તેનોયે આભારી છું. કવિશ્રી ન્હાનાલાલભાઈના ભાષાંતરનો તો સૌથી પ્રથમ ઋણી છું જ. વર્ષો સુધી એમના ભાષાંતરનો ઉપયોગ કર્યા પછી જ મને આ અનુવાદની બુદ્ધિ પેદા થઈ.

G.D.3.

અનુવાદમાં મેં જે નિયમો જાળવવા પ્રયત્ન કર્યો છે, તે ટૂંકામાં કહી જાઉં છું.

૧. અનુવાદ મૂળની જગ્યાએ ચાલે એવો થાય. ઈરાદાપૂર્વક વપરાયેલો કોઈ શબ્દ છૂટી ન જાય, અથવા તેના ભાવસૂચનમાં ઓછુંવત્તું ન થાય. (સંબોધનોને મેં ઈરાદાપૂર્વક વાપરેલાં માન્યાં નથી, અને તેથી મોટે ભાગે છોડી દીધાં છે.)

૨. અર્થભેદને અવકાશ હોય અને જુદા જુદા ભાષ્યકારોએ જુદા અર્થ ઘટાવ્યા હોય, ત્યાં બંને અર્થો નીકળી શકે એવી રચના કરવી. (એમાં મારી પસંદગી મેં પાછળ ટિપ્પણીઓમાં બતાવી છે.)

૩. કવિતામાં જોડણીની તથા હ્રસ્વ-દીર્ઘની છૂટ લેવાની તેમ જ માત્ર કવિતા માટે જ મરડેલા શબ્દો વાપરવાની રૂઢીનો ઉપયોગ મેં બનતા સુધી ટાળ્યો છે. એમાં નીચેના અપવાદો છેઃ

(૧) તદ્ભવ શબ્દોમાં આવતા ઈ, ઉ, કે ઈં, ઉં નો જરૂર પ્રમાણે હ્રસ્વ-દીર્ઘ ઉચ્ચાર કર્યો છે. તેને માટે લઘુ-ગુરૂદર્શક ચિહ્નો પણ હંમેશાં વાપર્યાં નથી. (૨) હકાર શ્રુતિવાળા શબ્દોમાં ક્યારેક હ ને જોડ્યો છેઃ જેમ કે, રહે-ર્.હે; કહે-ક્.હે; પહોંચ્યો-પોંʼચ્યો; પહેલાં-પ્હેલાં ઈ. (૩) એક બે તત્સમ શબ્દોમાં હ્રસ્વનો દીર્ઘ કરવો પડ્યો છે. કોઈક ઠેકાણે લૈ, થૈ, ક્.હે, ર્.હે, એવી જોડણી રાખવી પડી છે, તથા મને (=મનમાં) અને મને (= મુજને)નો ગોટાળો ન થાય તે માટે બીજા અર્થમાં હોય ત્યાં ʼમʼનેʼ જોડણી કરી છે. (ʼ) આ ચિહ્ન હકાર-શ્રુતિ અથવા હકાર-લોપ દર્શાવવા બીજે પણ એક બે જગ્યાએ વાપર્યું છે.

G.D.4.

૪. માત્ર પાદપૂર્તિ માટે – જ, ય, તો, જેવા શબ્દો ન વાપરવા. આમાં હું તદ્દન સફળ થયો નથી.

૫. અન્વય બરાબર સધાવો જોઈએ.

૬. સહેલા શબ્દથી રચના કરી શકાય, તો પાંડિત્યના તેમ જ સ્થાનિક (અમુક જિલ્લામાં જ વપરાતા) શબ્દો ટાળવા.

મેં પોતા પર નાખેલી આ મર્યાદાઓને લીધે કેટલાકને આ અનુવાદ કર્ણમધુર નથી લાગતો, તે હું જાણું છું.

પણ, ʺસર્વ કર્મે રહે દોષ ધુમાડો જેમ અગ્નિએʺ તેથી મેં મારી મર્યાદા ʺનિમેલુંʺ કર્મ કરવામાં માની છે.

પાછલી આવૃત્તિમાં નીચે જ કેટલીક ટીપો મૂકી હતી, તેને બદલે તેને હવે ત્રણ ભાગમાં પાછળ મૂકી છે, તેનો જરૂર મુજબ ઉપયોગ કરવા વાચકને વિનંતી છે.

જે શ્લોકો પર ખાસ ટીપણી આપેલી છે, તે શ્લોકના આંકડા આગળ આવું (0) ચિહ્ન મૂક્યું છે.

કેટલાક મિત્રોની એવી સૂચના છે કે અનુવાદ સાથે સંસ્કૃત પાઠ પણ છાપવો. આ બાબતમાં મારી દ્રષ્ટિ એવી છે કે જેમને સંસ્કૃત સમજાય છે, તેમને સંસ્કૃતમાં ઘણા પ્રકારની આવૃત્તિઓ સસ્તામાં મળી શકે એમ છે, તેને આ સાથે રાખી શકે. જેમને સમજાતું નથી, તેમને માટે સંસ્કૃત પાઠ નકામો છે અથવા એવો વહેમ પોષનારો થાય છે કે અશુદ્ધ રીતે પણ સંસ્કૃત પાઠ કરવાનો કાંઈક વિશેષ મહિમા છે. સંસ્કૃત પાઠ આપી પુસ્તક બેવડું મોટું અને મોંઘું કરવું અને સાથે અયોગ્ય વહેમ પોષવો એ મને ઈષ્ટ લાગતું નથી. તેથી લોકોપયોગી સસ્તી આવૃત્તિ તો કેવળ ગુજરાતીમાં જ હોય એમ મેં નવજીવન કાર્યાલયને આગ્રહ કર્યો. પણ અભ્યાસાર્થે સંસ્કૃત શ્લોક સાથે કોઈને વધારે કિંમતની અને સજાવટની આવૃત્તિ છાપવા ઈચ્છા જ હોય, તો તે નવજીવન કાર્યાલય સાથે વિચાર કરી લે.

G.D.5.

આમાં શરૂઆતના ધ્યાનના શ્લોકો બાબત અપવાદ થયેલો વાચકના જોવામાં આવશે. ઘણાં વર્ષો પર મારા પોતાના ઉપયોગાર્થે ગીતાના કેટલાક સંસ્કૃત શ્લોકોમાં ʼહુંʼ નો ʼતુંʼ કરી મેં એક સ્તોત્ર બનાવેલું, તે જ આ વખતે ʼધ્યાનʼ રૂપે આપી દેવા ઠરાવ્યું. એ શ્લોકો, અર્થાત્ બીજે ક્યાંય ન મળી શકે એમ હોવાથી, તે સંસ્કૃતમાં પણ આપ્યા છે, અને તેનો અનુવાદ પણ આપ્યો છે.

આ અનુવાદમાં હવે હું મોટા ફેરફાર કરૂં એવો સંભવ જોતો નથી. એટલે મારા તરફથી આ છેલ્લો પ્રયત્ન સમજવાને હરકત નથી, અને તેથી શુદ્ધિપત્રક મુજબ પાઠો બરાબર સુધારી લેવા વાચકને વિનંતી છે.

કિશોરલાલ ઘ. મશરૂવાળા

સેવાગ્રામ   – ૩૦મી સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૬

G.D.6.

અનુક્રમણિકા

પ્રસ્તાવના      3

ધ્યાન           ૮

ગીતાધ્વનિ      ૧૮ અધ્યાય    ૧

પુરવણી

૧. ટિપ્પણીઓ  ૮૯

૨. કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ   ૧૦૦

૩. કઠણ શબ્દોના અર્થો         ૧૦૨

G.D.7.

ध्यानम्

सर्वधर्मान् परित्यज्य त्वामेकं शरणं गतः।

तेवमेव सर्वपापेभ्यो मोक्षयस्व हि मां प्रभो ।। १ ।।

ईश्वरः सर्वभूतानां त्वमेव ह्रदये स्थितः।

भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ।। २ ।।

त्वामेव शरणं यामि सर्वभावेन केशव ।

त्वत्प्रसादादवाप्स्येहं शाश्वतं पद मव्ययम् ।। ३ ।।

अनन्याश्चिन्तयन्तस्त्वां ये जनाः पर्युपासते ।

तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमवहोसि वै ।। ४ ।।

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यस्ते भक्त्या प्रयच्छति ।

तस्य त्वं भक्त्युपह्रतमश्नासि प्रयतात्मनः ।। ५ ।।

यत्करोमि यदश्नामि यज्जुहोमि ददामि यत् ।

यत्तपस्यामि हे देव तत्करोमि त्वदर्पणम् ।। ६ ।।

समस्त्वं सर्वभूतेषु न ते द्वेष्योस्ति न प्रियः ।

ये भजन्ति तु त्वां भक्त्या त्वयि ते त्वं च तेष्वसि ।। ७ ।।

अपी चेत्सुदुराचारो भजते त्वामनन्यभाक् ।

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छत ।। ८ ।।

G.D.8.

ધ્યાન

છોડીને સઘળા ધર્મો, તારૂં જ શરણું ધર્યું,

તું જ સકળ પાપોથી, છોડાવ મુજને પ્રભુ… ૧.

વસીને સર્વ ભૂતોનાં, હ્રદયે પરમેશ્વર!

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યાં… ૨.

તારે જ શરણે આવું, સર્વભાવથી કેશવ!

તારા અનુગ્રહે લૈશ, શાંતિ ને શાશ્વત પદ… ૩.

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ, કરે તારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો, યોગક્ષેમ ચલાવતો… ૪.

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં, જે આપે ભક્તિથી તને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું, આરોગે યત્નવાનનું… ૫.

જે કરૂં, ભોગવું વા જે, જે હોમું, દાન જે કરૂં,

આચરૂં તપને વા જે, કરૂં અર્પણ તે તને… ૬.

સમ તું સર્વભૂતોમાં, વાʼલા-વેરી તને નથી,

પણ જે ભક્તિથી સેવે, તેમાં તું, તુજમાંહી તે… ૭.

મોટોયે કો દુરાચારી, એકચિત્તે ભજે તને,

શીઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને… ૮.

G.D.9.

त्वां हि देव व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रस्तेपि यान्ति परां गतिम् ।।९।।

वीतरागभयक्रोधास्त्वन्मयास्त्वामुपाश्रिताः ।

बहवो ज्ञान तपसा पूतास्त्वद् भावमागताः ।।१०।।

अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।

प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवस्यात्ममायया ।।११।।

त्वयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।

हेतुनानेन देवेश जगद्विपरिवर्तते ।।१२।।

त्वया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

त्वत्स्यानि सर्वभूतानी न च त्वं तेष्ववस्थितः ।।१३।।

न च त्वत्श्थानि भूतानी हन्त ते योगमैश्वरम् ।

भूतभृन्न च भूतस्थस्त्वदात्मा भूतभावनः ।।१४।।

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।

तथा सर्वाणि भूतानि त्वत्स्थानीत्युपधारये ।।१५।।

त्वमेवात्मा ह्रषीकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

त्वमेवादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ।।१६।।

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तत्त्वमसि प्रभो ।

न तदस्ति विना यत्स्यात्त्वया भूतं चराचरम् ।।१७।।

G.D.10.

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો તારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, તને આશ્રિત, તું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા ત્વદ્ ભાવને ઘણા… ૧૦.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોનો ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજે આત્મમાયાથી, તારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૧૧.

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ, તારી અધ્યક્ષતા વડે,

તેના કારણથી થાય, જગનાં પરિવર્તનો… ૧૨.

અવ્યક્તરૂપ તું-થી જ, ફેલાયું સર્વ આ જગત્,

તું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, તું તેમાંહી રહ્યો નથી… ૧૩.

નથીયે કો તું-માં ભૂતો, શો તારો યોગ ઈશ્વરી,!

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ તું!… ૧૪.

સર્વગામી મહાવાયુ, નિત્ય આકાશમાં રહે,

તેમ સૌ ભૂત તારામાં, રહ્યાં છે એમ જાણું હું… ૧૫.

તું જ આત્મા, હ્રષીકેશ, ભૂતોનાં હ્રદયો વિષે,

આદિ, મધ્ય તથા અંત, તું જ છું ભૂતમાત્રનાં… ૧૬.

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું, જાણું હું તેય તું જ છું,

તું વિનાનું નથી લોકે, કોઈ ભૂત ચરાચર…૧૭.

G.D.11.

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।

तत्तदेवावगच्छामि तव तेजोंशम्भवम् ।।१८।।

भगवन् बहुतैतेन किं ज्ञातेन मया प्रभो ।

विष्टभ्य त्वमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ।। १९।।

त्वत्तः परतरं नान्यत् किंचिदस्ति जनार्दन ।

त्वयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा ईव ।।२०।।

भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ।

योगेश्वर नतोस्मि त्वां त्वच्चित्तं सततं कुरू ।।२१।।

पिता त्वमस्य जगतो माता धाता पितामहः।

वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक् साम यजुरेव च ।।२२।।

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुह्रत् ।

प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ।।२३।।

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।

परमात्मेति चाप्युक्तो त्वं पुरूषःपरः ।।२४।।

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मा त्वमव्ययः।

शरीरस्थोपि देवेश न करोषि न लिप्यसे ।।२५।।

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथा त्वं नोपलिप्यसे ।।२६।।

G.D.12.

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણું તે સઘળું તારા, તેજના અંશથી થયું…૧૮.

ભગવન્ લાભ શો મારે, જાણીને વિસ્તારથી ઘણા,

એક જ અંશથી તારા, આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો…૧૯.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, તારાથી પર જે ગણું,

તું-માં આ સૌ પરોવાયું, દોરામાં મણકા સમું…૨૦.

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે!

યોગેશ્વર, નમી માગું, અખંડ તુજ યોગને…૨૧.

તું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા, પિતામહ,

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, ઋગ્, યજુર, સામવેદ તું…૨૨.

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ્, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ,

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય…૨૩.

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

ક્હેવાય પરમાત્માયે, દેહે પુરૂષ તું પરં…૨૪.

અવ્યયી પરમાત્મા તું, વિના-આદિ, વિના-ગુણો,

તેથી દેહે રહે તોયે, તું અકર્તા, અલિપ્ત રહે…૨૫.

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ, સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે,

આત્મા તું તેમ સર્વત્ર, વસી દેહે અલિપ્ત રહે…૨૬.

G.D.13.

यस्मात्क्षरमतीतस्त्वमक्षरादपि चोत्तमः।

अतोसि लोके वेदे च प्रथितः पुरूषोत्तमः ।।२७।।

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं

त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता

सनातनस्त्वं पुरूषो मतो मे ।।२८।।

त्वमादिदेवः पुरूषः पुराण-

स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

वेत्तासि वेद्यम् च परं च धाम

त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ।।२९।।

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

तत्तमेवासि देवेश परं ब्रह्म सनातनम् ।।३०।।

सर्वस्व च त्वं ह्रदि सन्निविष्ट-

स्त्वत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।

वेदैश्च सर्वेरसि वेद्यमेकं

वेदान्तकृद्वेदविदेव च त्वम् ।।३१।।

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति

विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।

यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति

ओंकारवाच्यं पदमव्ययं यत् ।।३२।।

G.D.14.

કાં જે તું ક્ષરથી પાર, અક્ષરથીય ઉત્તમ,

તેથી તું લોક ને વેદે, વર્ણાય પુરૂષોત્તમ…૨૭.

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેય તત્ત્વ,

તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ,

અનાશ છો, શાશ્વતધર્મપાળ,

જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ…૨૮.

પુરાણ છો, પુરૂષ, આદિદેવ,

તમે જ આ વિશ્વનું અંત્યધામ,

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરં પદે છો,

તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંતરૂપ!…૨૯.

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું,

તું જ તે સર્વ, દેવેશ, પરંબ્રહ્મ સનાતન…૩૦.

નિવાસ સૌના હ્રદયે કરે તું,

તું-થી સ્મૃતિ, જ્ઞાન તથા વિવેક,

વેદો બધાનું તું જ એક વેદ્ય,

વેદાન્ત કર્તા તું જ વેદવેત્તા…૩૧.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે,

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

ઓંકાર શબ્દે પદ વર્ણવે જે…૩૨.

G.D.15.

न यद् भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः ।

यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं तव ।।३३।।

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

पुरूषः शाश्वतो दिव्य आदिदेवो ह्यजो विभुः ।।३४।।

न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ।

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरूषोत्तम ।।३५।।

अवजानन्ति त्वां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

परं भावम जानन्तस्तव भूतमहेश्वरम् ।।३६।।

जन्म कर्म च ते दिव्यं जनो यो वेत्ति तत्त्वतः ।

त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति त्वामेत्यसंशयम् ।।३७।।

महात्मानो हि त्वां नाथ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।

भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।।३८।।

सततं कीर्तयन्तस्त्वां यतन्तश्च दृढव्रताः ।

नमस्यन्तश्च त्वां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ।।३९।।

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तस्त्वामुपासते ।

एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ।।४०।।

अनन्यचेत्ताः सततं यस्त्वां स्मरति नित्यशः ।

तस्य त्वं सुलभो देव नित्ययुक्तस्य योगिनः ।।४१।।

G.D.16.

સૂર્ય જેને પ્રકાશે ના, ના ચંદ્ર, અગ્નિયે નહીં,

જ્યાં પોંʼચી ન ફરે પાછા, તારૂં તે ધામ ઉત્તમ… ૩૩.

પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા, શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ… ૩૪.

તમારૂં રૂપ જાણે ના, દેવો કે દાનવો, પ્રભુ!

તમે જ આપને આપે જાણતા, પુરૂષોત્તમ!… ૩૫.

અવજાણે તને મૂઢો, માનવી દેહને વિષે,

ન જાણતા પરંભાવ, તારો ભૂત મહેશ્વરી… ૩૬.

તારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જેઆમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે તને જ તે… ૩૭.

મહાત્માઓ તને જાણી, ભૂતોનો આદિ અવ્યય,

અનન્ય મનથી સેવે, દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા… ૩૮.

કીર્તિ તારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દ્રઢ,

ભક્તિથી તુજને વંદી, ઉપાસે નિત્યયોગથી… ૩૯.

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો, સર્વવ્યાપી તને ભજે,

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા… ૪૦.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો તને,

તે નિત્યયુક્ત યોગીને, સેʼજે તું પ્રાપ્ત થાય છે… ૪૧.

G.D.17.

 

 

 

 

 

 

त्वामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।

नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ।।४२।।

मम ह्येवानुकम्पार्थं बुद्धेरज्ञानजं तमः ।

नाशयस्वात्मभावस्यो ज्ञानदीपेन भास्वता ।।४३।।

मह्यं सततयुक्ताय भजते प्रीतिपूर्वकम् ।

प्रयच्छ बुद्धियोगं तं येन त्वामुपयाम्यहम् ।।४४।।

त्वन्मना अस्ति ते भक्तस्त्वां यजे त्वां नमाम्हम् ।

त्वामेवैष्यामि विश्वात्मन्सर्वथा त्वत्परायणः ।।४५ ।।

G.D.18.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

તને પોʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૪૨.

રહેલો આત્મભાવે તું, તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી,

કરૂણા ભાવથી મારા, અજ્ઞાનતમને હણ… ૪૩.

મને અખંડ યોગીને, ભજતા પ્રીતિથી તને,

આપ તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળું તને… ૪૪.

મન-ભક્તિ તને અર્પું, તને પૂજું, તને નમું,

નિશ્ચે તને જ પામીશ, તું-પરાયણ, ઈશ્વર!… ૪૫.

G.D.19.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગીતાધ્વનિ

ગી.ધ્વ.૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગી.ધ્વ.૨.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા –

ધર્મભૂમિ કુરૂક્ષેત્રે, યુદ્ધાર્થે એકઠા થઈ,

મારા ને પાંડુના પુત્રો, વર્ત્યા શી રીત, સંજય?… ૧.

સંજય બોલ્યા –

દેખી પાંડવની સેના, ઉભેલી વ્યુહને રચી,

દ્રોણાચાર્ય કને પોંʼચી, રાજા દુર્યોધને કહ્યુંː… ૨.

દુર્યોધન બોલ્યા –

જુઓ, આચાર્ય, આ મોટી સેનાઓ પાંડવો તણી,

જે તમ બુદ્ધિમાન્ શિષ્ય, દ્રૌપદે વ્યુહમાં રચી… ૩.

અહીં શૂરા ધનુર્ધારી, ભીમ-અર્જુન શા રણે,

યુયુધાન, વિરાટેય, દ્રુપદેય મહારથી… ૪.

કાશી ને શિબિના શૂરા, નરેંદ્રો, ધૃષ્ટકેતુયે,

ચેકિતાન, તથા રાજા, પુરુજિત્ કુંતિભોજનો[1]… ૫.

પરાક્રમી યુધામન્યુ, ઉત્તમૌજા પ્રતાપવાન્,

સૌભદ્ર, દ્રૌપદીપુત્રો, બધાયે જે મહારથી… ૬.

આપણા પક્ષના મુખ્ય, તેય, આચાર્ય, ઓળખો,

જાણવા યોગ્ય જે મારા, સેનાના નાયકો કહું…૭.

ગી.ધ્વ.૩.

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

આપ, ભીષ્મ તથા કર્ણ, સંગ્રામવિજયી કૃપ,

અશ્વત્થામા, વિકર્ણેય, સોમદત્તતણો સુત… ૮.

બીજાયે બહુ છે શૂરા, હું-કાજે જીવ જે ત્યજે,

સર્વે યુદ્ધકળાપૂર્ણ, અસ્ત્રશસ્ત્રો વડે સજ્યા… ૯.

અગણ્ય આપણી સેના, જેના રક્ષક ભીષ્મ છે,

ગણ્ય છે એમની સેના, જેનો રક્ષક ભીમ છે… ૧૦.

જેને જે ભાગમાં રાખ્યા, તે તે સૌ મોરચે રહી,

ભીષ્મની સર્વ બાજુથી, રક્ષા સૌ કરજો ભલી… ૧૧.

સંજય બોલ્યા –

તેનો વધારવા હર્ષ, કરીને સિંહનાદ ત્યાં,

પ્રતાપી વૃદ્ધ દાદાએ, બજાવ્યો શંખ જોરથી… ૧૨.

પછી તો શંખ, ભેરી ને નગારાં, રણશિંગડાં,

વાગ્યાં સૌ સામટાં, તેનો પ્રચંડ ધ્વનિ ઊપજ્યો… ૧૩.

તે પછી શ્વેત અશ્વોથી, જોડાયેલા મહારથે,

બેઠેલા માધવે-પાર્થે, વગાડ્યા દિવ્ય શંખ બે… ૧૪.

પાંચજન્ય હ્રષીકેશે, દેવદત્ત ધનંજયે,

વાયો પૌંડ્ર મહાશંખ, ભીમકર્મા વૃકોદરે… ૧૫.

અનંતજયને રાજા, કુંતિપુત્ર યુધિષ્ઠિરે,

નકુલે-સહદેવેયે, સુઘોષ-મણિપુષ્પક… ૧૬.

કાશીરાજા મહાધન્વા, ને શિખંડી મહારથી,

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટેય, અપરાજિત સાત્યકિ… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૪.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

દ્રુપદ, દ્રૌપદીપુત્રો, અભિમન્યુ મહાભુજા,

સહુએ સર્વ બાજુથી, શંખો ફૂંક્યા જુદા જુદા… ૧૮.

તે ઘોષે કૌરવો કેરી, છાતીના કટકા કર્યા,

અને આકાશ ને પૃથ્વી, ભર્યાં ગર્જી ભયંકર… ૧૯.

ત્યાં શસ્ત્ર ચાલવા ટાણે, કૌરવોને કપિધ્વજે,

વ્યવસ્થાથી ખડા ભાળી, ઉઠાવ્યું સ્વધનુષ્યને… ૨૦.

ને હ્રષીકેશને આવું, કહ્યું વેણ, મહીપતે,

અર્જુન બોલ્યા –

બન્ને આ સૈન્યની મધ્યે, લો મારો રથ, અચ્યુત… ૨૧.

જ્યાં સુધી નીરખું કોણ, ઊભા આ યુદ્ધ ઈચ્છતા,

ને કોણ મુજ સાથે આ, રણસંગ્રામ ખેલશે… ૨૨.

અહીં ટોળે વળેલા આ, યોદ્ધાઓ જોઉં તો જરા,

પ્રિય જે ઈચ્છતા યુદ્ધે, દુર્યોધન કુબુદ્ધિનું… ૨૩.

સંજય બોલ્યા –

ગુડાકેશ તણા આવા, વેણને માધવે સુણી,

બે સૈન્ય વચમાં ઊભો, કીધો તે ઉત્તમ રથ… ૨૪.

ભીષ્મ ને દ્રોણની સામે, ને સૌ રાજા ભણી ફરી,

બોલ્યા માધવ ʺજો પાર્થ, કૌરવોના સમૂહ આ.ʺ… ૨૫.

ત્યાં દીઠા અર્જુને ઊભા, બન્નેયે સૈન્યને વિષે-

ગુરૂઓ, બાપ, ને દાદા, મામાઓ, ભાઈઓ, સખા… ૨૬.

સસરા, દીકરા, પોતા, સુહ્રદો, સ્વજનો ઘણા,

આવા સર્વે સગાવ્હાલા, ઊભેલા જોઈ, અર્જુન… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૫.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

અત્યંત રાંક ભાવે શું, બોલ્યો ગળગળો થઈઃ

અર્જુન બોલ્યા –

દેખી આ સ્વજનો સામે, ઊભેલા યુદ્ધ ઈચ્છતા… ૨૮.

ગાત્રો ઢીલાં પડે મારાં, મોઢામાં શોષ ઊપજે,

કંપારી દેહમાં ઊઠે, રૂંવાડાં થાય છે ખડાં… ૨૯.

ગાંડીવ હાથથી છૂટે, વ્યાપે દાહ ત્વચા વિષે,

રહેવાય નહીં ઊભા, જાણે મારૂં ભમે મન… ૩૦.

ચિહ્નોયે અવળાં સર્વે, મʼને દેખાય કેશવ,

જોઉં નહીં કંઈ શ્રેય, હણીને સ્વજનો રણે… ૩૧.

નથી હું ઈચ્છતો જીત, નહીં રાજ્ય, નહીં સુખો,

રાજ કે ભોગ કે જીવ્યું, અમારે કામનું કશું?… ૩૨.

ઈચ્છીએ જેમને કાજે, રાજ્ય કે ભોગ કે સુખો,

તે આ ઊભા રણે આવી, ત્યજીને પ્રાણ-વૈભવો… ૩૩.

ગુરૂઓ, બાપ, ને બેટા, દાદા-પોતા વળી ઘણા,

મામાઓ, સસરા, સાળા, સંબંધી સ્વજનો બધા… ૩૪.

ન ઈચ્છું હણવા આ સૌ, ભલે જાતે હણાઉં હું,

ત્રિલોક-રાજ્ય કાજેયે, પૃથ્વી કારણ કેમ તો?… ૩૫.

હણીને કૌરવો સર્વે, અમારૂં પ્રિય શું થશે?

અમને આતતાયીને, હણ્યાનું પાપ કેવળ!… ૩૬.

માટે ન હણવા યોગ્ય, કૌરવો, અમ બંધુઓ,

સ્વજનોને હણી કેમ, પામીએ, સુખને અમે?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૬.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

લોભથી વણસી બુદ્ધિ, તેથી તે પેખતા નથી,

કુળક્ષયે થતો દોષ, મિત્રદ્રોહે પાપ જે… ૩૮.

વળવા પાપથી આવા, અમે કાં ન વિચારવું.-

કુળક્ષયે થતો દોષ, દેખતા સ્પષ્ટ જો અમે?… ૩૯.

કુળક્ષયે થતા નાશ, કુળધર્મો સનાતન,

ધર્મનાશે કુળે આખે, વર્તે આણ અધર્મની… ૪૦.

અધર્મ વ્યાપતાં લાજ, લૂંટાય કુળનારની,

કુળસ્ત્રીઓ થયે ભ્રષ્ટ, વર્ણસંકર નીપજે… ૪૧.

નરકે જ પડે તેથી, કુળ ને કુળઘાતકો,

પિતરોયે પડે હેઠા, ન મળ્યે પિંડતર્પણ… ૪૨.

કુળઘાતકના આવા, દોષેસંકરકારક,

ઊખડે જાતિધર્મો ને, કુળધર્મો સનાતન… ૪૩.

ઊખડે જે મનુષ્યોના, કુળના ધર્મ, તેમનો,

સદાયે નરકે વાસ-એવું, છે સાંભળ્યું અમે… ૪૪.

અહો કેવું મહાપાપ, માંડ્યું આદરવા અમે!

કે રાજ્યસુખના લોભે, નીકળ્યા હણવા સગા!… ૪૫.

ન કરતાં પ્રતીકાર, મʼને નિઃશસત્રને હણે,

રણમાં કૌરવો શસ્ત્રે, તેમાં ક્ષેમ મને વધુ… ૪૬.

સંજય બોલ્યા –

આમ બોલી રણે પાર્થ, ગયો બેસી રથાસને.

ધનુષ્યબાણને છોડી, શોકઉદ્વેગથી ભર્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૭.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સંજય બોલ્યા –

આમ તે રાંકભાવે ને, આંસુએ વ્યગ્ર દ્રષ્ટિથી.

શોચતા પાર્થને આવાં, વચનો માધવે કહ્યાં-… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ક્યાંથી મોહ તને આવો, ઊપજ્યો વસમી પળે,

નહીં જે આર્યને શોભે, સ્વર્ગ ને યશ જે હરે?… ૨.

મા તું કાયર થા, પાર્થ, તને આ ઘટતું નથી,

હૈયાના દૂબળા ભાવ, છોડી ઊઠ પરંતપ… 3.

અર્જુન બોલ્યા –

મારે જે પૂજવા યોગ્ય, ભીષ્મ ને દ્રોણ, તે પ્રતિ,

કેમ હું રણસંગ્રામે, બાણોથી યુદ્ધ આદરૂં?… ૪.

વિના હણીને ગુરૂઓ મહાત્મા,

ભિક્ષા વડે જીવવું તેય સારૂં.

હણી અમે તો ગુરૂ અર્થવાંછુ,

લોહીભર્યા માણશું ભોગ લોકે!… ૫.

ગી.ધ્વ.૮.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

થાયે અમારો જય તેમનો વા-

શામાં અમારૂં હિત તે ન સૂઝે.

જેને હણી જીવવુંયે ગમે ના,

સામા ખડા તે ધૃતરાષ્ટ્ર પુત્રો… ૬.

સ્વભાવ મેટ્યો મુજ રાંકભાવે,

ન ધર્મ સૂઝે, તમને હું પૂછું.

બોધો મʼને નિશ્ચિત શ્રેય જેમાં,

છું શિષ્ય, આવ્યો શરણે તમારે… ૭.

સમૃદ્ધ ને શત્રુ વિનાનું રાજ્ય,

મળે જગે કે સુરલોકમાંયે.

તોયે ન દેખું કંઈ શોક ટાળે,

મારી બધી ઈંદ્રિય તાવનારો… ૮.

સંજય બોલ્યા –

પરંતપ, ગુડાકેશે આમ ગોવિંદને કહી,

ʺહું તો નહીં લડુંʺ એવું બોલી, મૌન ધર્યું પછી… ૯.

આમ બે સૈન્યની વચ્ચે, ખેદે વ્યાપેલ પાર્થને,

હસતાં-શું હ્રષીકેશે, આવાં ત્યાં વચનો કહ્યાં-… ૧૦.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા-

ન ઘટે ત્યાં કરે શોક, ને વાતો જ્ઞાનની વદે!

પ્રાણો ગયા-રહ્યા તેનો, જ્ઞાનીઓ શોક ના કરે… ૧૧.

ગી.ધ્વ.૯.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

હું તું કે આ મહીપાળો, પૂર્વે ક્યારે હતા નહીં,

ન હઈશું ભવિષ્યેયે, એમ તું જાણતો રખે… ૧૨.

દેહીને દેહમાં આવે, બાળ, જોબન ને જરા,

તેમ આવે નવો દેહ, તેમાં મુંઝાય ધીર ના… ૧૩.

સ્પર્શાદિ વિષયો જાણ, શીતોષ્ણ-સુખદુઃખદા,

અનિત્ય જાય ને આવે, તેને, અર્જુન, લે સહી… ૧૪.

તે પીડી ન શકે જેને, સમ જે સુખદુઃખમાં,

તે ધીર માનવી થાય, પામવા યોગ્ય મોક્ષને… ૧૫.

અસત્યને ન અસ્તિત્વ, નથી નાશેય સત્યનો,

નિહાળ્યો તત્ત્વદર્શીએ, આવો સિદ્ધાંત બેઉનો… ૧૬.

જાણજે અવિનાશી તે, જેથી વિસ્તર્યું આ બધું,

તે અવ્યય તણો નાશ, કોઈએ ના કરી શકે… ૧૭.

અવિનાશી, પ્રમાતીત, નિત્ય દેહીતણાં કહ્યાં,

શરીરો અંતવાળાં આ, તેથી તું ઝૂઝ, અર્જુન… ૧૮.

જે માને કે હણે છે તે, જે માને તે હણાય છે,

બંનેયે તત્ત્વ જાણે ના, હણે ના તે હણાય ના… ૧૯.

ન જન્મ પામે, ન કદાપિ મૃત્યુ,

ન્હોતો ન તે કે ન હશે ન પાછો.

અજન્મ, તે નિત્ય, સદા, પુરાણ,

હણ્યે શરીરે ન હણાય તે તો… ૨૦.

જે એને જાણતો નિત્ય, અનાશી, અજ, અવ્યય,

તે નર કેમ ને કોને, હણાવે અથવા હણે?… ૨૧.

ગી.ધ્વ.૧૦.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

ત્યજી દઈ જીર્ણ થયેલ વસ્ત્રો,

લે છે નવાં જેમ મનુષ્ય બીજાં.

ત્યજી દઈ જીર્ણ શરીર તેમ,

પામે નવાં અન્ય શરીર દેહી… ૨૨.

ન તેને છેદતાં શસ્ત્રો, ન તેને અગ્નિ બાળતો,

ન તેને ભીંજવે પાણી, ન તેને વાયુ સૂકવે… ૨૩.

છેદાય ના, બળે ના તે, ન ભીંજાય, સુકાય ના,

સર્વવ્યાપક તે નિત્ય, સ્થિર, નિશ્ચળ, શાશ્વત… ૨૪.

તેને અચિંત્ય, અવ્યક્ત, નિર્વિકાર કહે વળી,

તેથી એવો પિછાણી તે, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૫.

ને જો માને તું આત્માનાં, જન્મ-મૃત્યુ ક્ષણે ક્ષણે,

તોયે તારે, મહાબાહુ, આવો શોક ઘટે નહીં… ૨૬.

જન્મ્યાનું નિશ્ચયે મૃત્યુ, મૂઆનો જન્મ નિશ્ચયે,

માટે જે ન ટળે તેમાં, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૭.

અવ્યક્ત આદિ ભૂતોનું, મધ્યમાં વ્યક્ત ભાસતું,

વળી, અવ્યક્ત છે અંત, તેમાં ઉદ્વેગ જોગ શું?… ૨૮.

આશ્ચર્ય-શું કોઈ નિહાળતું એ,

આશ્ચર્ય-શું તેમ વદે, વળી, કો.

આશ્ચર્ય-શું અન્ય સુણેય કોઈ,

સુણ્યા છતાં કો સમજે ન તેને… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૧૧.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સદા અવધ્ય તે દેહી, સઘળાના શરીરમાં,

કોઈયે ભૂતનો તેથી, તને શોક ઘટે નહીં… ૩૦.

વળી, સ્વધર્મે જોતાંયે, ન તારે ડરવું ઘટે,

ધર્મયુદ્ધ થકી બીજું, શ્રેય ક્ષત્રિયને નથી… ૩૧.

અનાયાસે ઉઘાડું જ, સ્વર્ગનું દ્વાર સાંપડ્યું,

ક્ષત્રિયો ભાગ્યશાળી જે, તે પામે યુદ્ધ આ સમું… ૩૨.

માટે આ ધર્મસંગ્રામ, આવો જો ન કરીશ તું,

તો તું સ્વધર્મ ને કીર્તિ, છાંડી પામીશ પાપને… ૩૩.

અખંડ કરશે વાતો, લોકો તારી અકીર્તિની,

માની પુરૂષને કાજે, અકીર્તિ મૃત્યુથી વધુ… ૩૪.

ડરીને રણ તેં ટાળ્યું, માનશે સૌ મહારથી,

રહ્યો સન્માન્ય જેઓમાં, તુચ્છ તેને જ તું થશે… ૩૫.

ન બોલ્યાના ઘણા બોલ, બોલશે તુજ શત્રુઓ,

નિંદશે તુજ સામર્થ્ય, તેથી દુઃખ કયું વધુ?… ૩૬.

હણાયે પામશે સ્વર્ગ, જીત્યે ભોગવશે મહી,

માટે, પાર્થ, ખડો થા તું, યુદ્ધાર્થે દ્રઢનિશ્ચયે… ૩૭.

લાભ-હાનિ સુખો-દુઃખો, હાર-જીત કરી સમ,

પછી યુદ્ધાર્થ થા સજ્જ, તો ના પાપ થશે તને… ૩૮.

કહી આ સાંખ્યની બુદ્ધિ, હવે સાંભળ યોગની,

જે બુદ્ધિથી થયે યુક્ત, તોડીશ કર્મબંધન… ૩૯.

ગી.ધ્વ.૧૨.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

આદર્યું વણસે ના ને, વિઘ્ન ના ઊપજે અહીં,

સ્વલ્પે આ ધર્મનો અંશ, ઉગારે ભયથી વડા… ૪૦.

એમાં મનુષ્યની બુદ્ધિ, એક નિશ્ચયમાં રહે,

અનંત, બહુ શાખાળી, બુદ્ધિ નિશ્ચયહીનની… ૪૧.

અલ્પબુદ્ધિજનો, પાર્થ, કામ-સ્વર્ગ-પરાયણ,

વેદવાદ વિષે મગ્ન, આવી જે કર્મકાંડની… ૪૨.

જન્મ-કર્મ-ફળો દેતી, ભોગ-ઐશ્વર્ય સાધતી,

વાણીને ખીલવી બોલે, ʺઆથી અન્ય કશું નથી.ʺ.. ૪૩.

ભોગ-ઐશ્વર્યમાં ચોંટ્યા, હરાઈ બુદ્ધિ તે વડે,-

તેમની બુદ્ધિની નિષ્ઠા, ઠરે નહીં સમાધિમાં… ૪૪.

ત્રિગુણાત્મક વેદાર્થો, થા ગુણાતીત, આત્મવાન્,

નિશ્ચિંત યોગ ને ક્ષેમે, નિર્દ્વંદ્વ, નિત્ય-સત્ત્વવાન્… ૪૫.

નીર-ભરેલ સર્વત્ર, તળાવે કામ જેટલું,

તેટલું સર્વ વેદોમાં, વિજ્ઞાની બ્રહ્મનિષ્ઠને… ૪૬.

કર્મે જ અધિકારી તું, ક્યારેય ફળનો નહીં,

મા હો કર્મફળે દ્રષ્ટિ, મા હો રાગ અકર્મમાં… ૪૭.

કર યોગે રહી કર્મ, તેમાં આસક્તિને ત્યજી,

યશાયશ સમા માની, -સમતા તે જ યોગ છે… ૪૮.

અત્યંત હીન તો કર્મ, બુદ્ધિયોગ થકી ખરે,

શરણું બુદ્ધિમાં શોધ, રાંક જે ફળ વાંછતા… ૪૯.

ગી.ધ્વ.૧૩.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

બુદ્ધિયોગી અહીં છોડે, પાપ ને પુણ્ય બેઉયે,

માટે થા યોગમાં યુક્ત, કર્મે કૌશલ્ય યોગ છે… ૫૦.

બુદ્ધિયોગી વિવેકી તે, ત્યાગીને કર્મનાં ફળો,

જન્મબંધનથી છૂટી, પોંʼચે નિર્દોષ ધામને… ૫૧.

મોહનાં કળણો જ્યારે, તારી બુદ્ધિ તરી જશે,

સુણ્યું ને સુણવું બાકી, બેએ નિર્વેદ આવશે… ૫૨.

બહુ સુણી ગૂંચાયેલી, તારી બુદ્ધિ થશે સ્થિર,

અચંચળ, સમાધિસ્થ, ત્યારે તું યોગ પામશે… ૫૩.

અર્જુન બોલ્યા –

સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ, જાણવો કેમ, કેશવ?

બોલે, રહે ફરે કેમ, મુનિ જે સ્થિરબુદ્ધિનો?… ૫૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મનની કામના સર્વે, છોડીને, આત્મમાં જ જે,

રહે સંતુષ્ટ આત્માથી, તે સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો… ૫૫.

દુઃખે ઉદ્વેગ ના ચિત્તે, સુખોની ઝંખના ગઈ,

ગયા રાગ-ભય-ક્રોધ, મુનિ તે સ્થિરબુદ્ધિનો… ૫૬.

આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, મળ્યે કાંઈ શુભાશુભ,

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૭.

કાચબો જેમ અંગોને, તેમ જે વિષયોથકી,

સંકેલે ઈંદ્રિયો પૂર્ણ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૮.

ગી.ધ્વ.૧૪.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિરાહારી શરીરીના, ટળે છે વિષયો છતાં,

રસ રહી જતો તેમાં, તે ટળે પેખતાં પરં… ૫૯.

પ્રયત્નમાં રહે તોયે, શાણાયે નરના હરે,

મનને ઈન્દ્રિયો મસ્ત, વેગથી વિષયો ભણી… ૬૦.

યોગથી તે વશે રાખી, રહેવું મત્પરાયણ,

ઈંદ્રિયો સંયમે જેની, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૧.

વિષયોનું રહે ધ્યાન, તેમાં આસક્તિ ઊપજે,

જન્મે આસક્તિથી કામ, કામથી ક્રોધ નીપજે… ૬૨.

ક્રોધથી મૂઢતા આવે, મૂઢતા સ્મૃતિને હરે,

સ્મૃતિલોપે બુદ્ધિનાશ, બુદ્ધિનાશે વિનાશ છે… ૬૩.

રાગ ને દ્વેષ છૂટેલી, ઈંદ્રિયે વિષયો ગ્રહે,

વશેન્દ્રિય સ્થિરાત્મા જે, તે પામે છે પ્રસન્નતા… ૬૪.

પામ્યે પ્રસન્નતા તેનાં, દુઃખો સૌ નાશ પામતાં,

પામ્યો પ્રસન્નતા તેની, બુદ્ધિ શીઘ્ર બને સ્થિર… ૬૫.

અયોગીને નથી બુદ્ધિ, અયોગીને ન ભાવના,

ન ભાવહીનને શાંતિ, સુખ ક્યાંથી અશાંતને?… ૬૬.

ઈંદ્રીયો વિષયે દોડે, તે પૂંઠે જે વહે મન,

દેહીની તે હરે બુદ્ધિ, જેમ વા નાવને જળે… ૬૭.

તેથી જેણે બધી રીતે, રક્ષેલી વિષયોથકી,

ઈંદ્રિયો નિગ્રહે રાખી, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૮.

ગી.ધ્વ.૧૫.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિશા જે સર્વ ભૂતોની, તેમાં જાગ્રત સંયમી,

જેમાં જાગે બધાં ભૂતો, તે જ્ઞાની મુનિની નિશા… ૬૯.

સદા ભરાતા અચલપ્રતિષ્ઠ,

સમુદ્રમાં નીર બધાં પ્રવેશે.

જેમાં પ્રવેશે સહુ કામ તેમ,

તે શાંતિ પામે નહી કામકામી… ૭૦.

છોડીને કામના સર્વે, ફરે જે નર નિઃસ્પૃહ,

અહંતા-મમતા મૂકી, તે પામે શાંતિ, ભારત… ૭૧.

છે બ્રહ્મદશા, એને પામ્યે ના મોહમાં પડે,

અંતકાળેય તે રાખી, બ્રહ્મનિર્વાણ મેળવે… ૭૨.

ગી.ધ્વ.૧૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

અર્જુન બોલ્યા –

જો તમે માનતા એમ, કર્મથી બુદ્ધિ તો વડી,

તો પછી ઘોર કર્મોમાં, જોડો કેમ તમે મને?… ૧.

મિશ્રશાં વાક્યથી, જાણે, મૂંઝવો મુજ બુદ્ધિને,

તે જે એક કહો નિશ્ચે, જે વડે શ્રેય પામું હું… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

બે જાતની કહી નિષ્ઠા, આ લોકે પૂર્વથી જ મેં,

સાંખ્યની જ્ઞનયોગે ને, યોગીની કર્મયોગથી… ૩.

કર્મ ન આદરે તેથી, નિષ્કર્મી થાય ના જન,

ન તો કેવળ સંન્યાસે, મેળવે પૂર્ણ સિદ્ધિને… ૪.

રહે ક્ષણેય ના કોઈ, ક્યારે કર્મ કર્યા વિના,

પ્રકૃતિના ગુણે સર્વે, અવશે કર્મ આચરે… ૫.

રોકી કર્મેન્દ્રિયો રાખે, ચિત્તમાં સ્મરતો રહે,

વિષયોને મહામૂઢ – મિથ્યાચાર ગણાય તે… ૬.

મનથી ઈંદ્રિયો નીમી, આસક્તિવિણ આચરે,

કર્મેન્દ્રિયે કર્મયોગ, તે મનુષ્ય છે… ૭.

ગી.ધ્વ.૧૭.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

નીમેલાં કર કર્મો તું, ચડે કર્મ અકર્મથી,

ન તારી દેહયાત્રાયે, સિદ્ધ થાય અકર્મથી… ૮.

વિના યથાર્થ કર્મોથી, આ લોકે કર્મબંધન,

માટે આસક્તિને છોડી, યજ્ઞાર્થે કર્મ આચર… ૯.

યજ્ઞ સાથ પ્રજા સર્જી, બ્રહ્મા પૂર્વે વદ્યા હતાઃ-

ʺવધજો આ થકી, થાજો તમારી કામધેનુ આ… ૧૦.

દેવોને રીઝવો આથી, રીઝવો તમનેય તે,

અન્યોન્ય રીઝવી એમ, પરમ શ્રેય મેળવો… ૧૧.

રીઝેલા યજ્ઞથી દેવો, આપશે ઈષ્ટ ભોગને,

તેઓ દે, તેમને ના દે, તેવો ખાનાર ચોર છે.ʺ… ૧૨.

યજ્ઞશેષ જમી સંતો, છૂટે છે સર્વ પાપથી,

પોતા માટે જ જે રાંધે, તે પાપી પાપ ખાય છે… ૧૩.

અન્નથી ઊપજે જીવો, વૃષ્ટિથી અન્ન નીપજે,

યજ્ઞથી થાય છે વૃષ્ટિ, કર્મથી યજ્ઞ ઉદ્ભવે… ૧૪.

બ્રહ્મથી ઊપજ્યું કર્મ, બ્રહ્મ અક્ષરથી થયું,

સર્વ વ્યાપક તે બ્રહ્મ, આમ યજ્ઞે સદા રહ્યું… ૧૫.

લોકે આવું પ્રવર્તેલું, ચક્ર જે ચલવે નહીં,

ઈંદ્રિયારામ તે પાપી, વ્યર્થ જીવન ગાળતો… ૧૬.

આત્મામાં જ રમે જેઓ, આત્માથી તૃપ્ત જે રહે,

આત્મામાંહે જ સંતુષ્ટ, તેને કોʼ કાર્ય ના રહ્યું… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૧૮.

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

કરે કે ન કરે તેથી, તેને કોʼ હેતુ ના જગે,

કોઈયે ભૂતમાં તેને કશો, સ્વાર્થ રહ્યો નહીં… ૧૮.

તેથી થઈ અનાસક્ત, આચર કાર્ય કર્મને,

અસંગે આચરી કર્મ, શ્રેયને પામતો નર… ૧૯.

કર્મ વડે જ સંસિદ્ધિ, મેળવી જનકાદીએ,

લોકસંગ્રહ પેખીયે તને, તે કરવાં ઘટે… ૨૦.

શ્રેષ્ઠ લોકો કરે જે જે, તે જ અન્ય જનો કરે,

તે જેને માન્યતા આપે, તે રીતે લોક વર્તતા… ૨૧.

ત્રણે લોકે મʼને કાંઈ, બાકી કાર્ય રહ્યું નથી,

અપામ્યું પામવા જેવું, તોય હું વર્તું કર્મમાં… ૨૨.

કદાચે જો પ્રવર્તું ના, કર્મે આળસને ત્યજી,

અનુસરે મનુષ્યોયે, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૨૩.

પામે વિનાશ આ સૃષ્ટિ, જો હું કર્મ ન આચરૂં,

થાઉં સંકરનો કર્તા, મેટનારો પ્રજાતણો… ૨૪.

જેમ આસક્તિથી કર્મ, અજ્ઞાની પુરૂષો કરે,

તેમ જ્ઞાની અનાસક્ત, લોકસંગ્રહ ઈચ્છતો… ૨૫.

કર્મે આસક્ત અજ્ઞાનો, કરવો બુદ્ધિભેદ ના,

જ્ઞાનીએ આચરી યોગે, શોધવાં સર્વ કર્મને… ૨૬.

પ્રકૃતિના ગુણોથી જ, સર્વે કર્મો સદા થતાં,

અહંકારે બની મૂઢ, માને છે નર, ʼહું કરૂં.ʼ… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૧૯.

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

ગુણકર્મ વિભાગોના, તત્ત્વને જાણનાર તો,

ʼગુણો વર્તે ગુણોમાંહીʼ – જાણી આસક્ત થાય ના… ૨૮.

પ્રકૃતિના ગુણે મૂઢ, ચોંટે છે ગુણ કર્મમાં,

તેવા અલ્પજ્ઞ મંદોને, જ્ઞાનીએ ન ચળાવવા… ૨૯.

મારામાં સર્વ કર્મોને, અર્પી અધ્યાત્મબુદ્ધિથી,

આશા ને મમતા છોડી, નિર્વિકાર થઈ લડ… ૩૦.

મારા આ મતને માની, વર્તે જે માનવો સદા,

શ્રદ્ધાળુ, મન નિષ્પાપ, છૂટે તેઓય કર્મથી… ૩૧.

મનમાં પાપ રાખી જે, મારા મતે ન વર્તતા,

સકલજ્ઞાનહીણા તે, અબુદ્ધિ નાશ પામતા… ૩૨.

જેવી પ્રકૃતિ પોતાની, જ્ઞાનીયે તેમ વર્તતો,

સ્વભાવે જાય તે પ્રાણી, નિગ્રહે કેટલું વળે?… ૩૩.

ઈંદ્રિયોને સ્વઅર્થોમાં, રાગ ને દ્વેષ જે રહે,

તેમને વશ થાવું ના, દેહીના વાટશત્રુ તે… ૩૪.

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે, સુસેવ્યા પરધર્મથી,

સ્વધર્મે મૃત્યુયે શ્રેય, પરધર્મ ભયે ભર્યો… ૩૫.

અર્જુન બોલ્યા –

તો પછી નર કોનાથી, પ્રેરાઈ પાપ આચરે,

ન ઈચ્છતાંય, જાણે કે, હોય જોડાયેલો બળે?… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૦.

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

એ તો કામ તથા ક્રોધ, જન્મ જેનો રજોગુણે,

મહાભક્ષી મહાપાપી, વેરી તે જાણજે જગે… ૩૭.

ધૂમાડે અગ્નિ ઢંકાય, રજે ઢંકાય દર્પણ,

ઓરથી ગર્ભ ઢંકાય, તેમ જ જ્ઞાન કામથી… ૩૮.

કામ રૂપી મહાઅગ્નિ, તૃપ્ત થાય નહીં કદી,

તેનાથી જ્ઞાન ઢંકાયું, જ્ઞાનીનો નિત્યશત્રુ તે… ૩૯.

ઈંદ્રિયો, મન ને બુદ્ધિ, કામનાં સ્થાન સૌ કહ્યાં,

તે વડે જ્ઞાન ઢાંકી તે, પમાડે મોહ જીવને… ૪૦.

તે માટે નિયમે પ્હેલાં, લાવીને ઈંદ્રિયો બધી,

જ્ઞાનવિજ્ઞાનઘાતી તે, પાપીને કર દૂર તું… ૪૧.

ઈંદ્રિયોને કહી સૂક્ષ્મ, સુક્ષ્મ ઈંદ્રિયથી મન,

મનથી સૂક્ષ્મ છે બુદ્ધિ, બુદ્ધિથી સૂક્ષ્મ તે રહ્યો… ૪૨.

એમ બુદ્ધિપરો જાણી, આપથી આપ નિગ્રહી,

દુર્જય કામરૂપી આ, વેરીનો કર નાશ તું… ૪૩.

ગી.ધ્વ.૨૧.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

પૂર્વે આ અવ્યયી યોગ, મેં વિવસ્વાનને કહ્યો,

તેણે તે મનુને ભાખ્યો, તેણે ઈશ્વાકુને કહ્યો… ૧.

એમ પરંપરાથી તે, જાણ્યો રાજર્ષિએ ઘણા,

લાંબે ગાળે પછી લોકે, લોપ તે યોગનો થયો… ૨.

તે જ મેં આ તને આજે, કહ્યો યોગ પુરાતન,

ભક્ત મારો, સખાયે તું, ને આ રહસ્ય ઉત્તમ… ૩.

અર્જુન બોલ્યા –

પૂર્વે જન્મ્યા વિવસ્વાન, તમારો જન્મ હાલનો,

તો કેમ માનું કે તેને, તમે જ આદિમાં કહ્યો?… ૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

વીત્યા જન્મો ઘણા મારા, તારાયે તેમ, અર્જુન,

હું જાણું છું બધા તેને, તું તેને જાણતો નથી… ૫.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોને ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજું આત્મમાયાથી, મારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૬.

ગી.ધ્વ.૨૨.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જ્યારે જ્યારે જગે થાય, ધર્મની ગ્લાની, ભારત,

અધર્મ ઊભરે ત્યારે, પોતાને સરજાવું હું… ૭.

સંતોના રક્ષણાર્થે ને, પાપીના નાશ કારણે,

ધર્મની સ્થાપના કાજે, ઊપજું છું યુગે યુગે… ૮.

મારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જે આમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે મʼને જ તે… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, મʼને આશ્રિત, હું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા મદ્ભાવને ઘણા… ૧૦.

જે મʼને આશરે જેમ, તેને તેમ જ હું ભજું,

અનિસરે મનુષ્યો સૌ, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૧૧.

ઈચ્છતા કર્મની સિદ્ધિ, દેવોને પૂજતા જનો,

શીઘ્ર જ કર્મની સિદ્ધિ, થાય માનવલોકમાં… ૧૨.

ગુણ ને કર્મના ભેદે, સર્જ્યા મેં ચાર વર્ણને,

હું અવ્યય અકર્તા તે, જાણ કર્તાય તેમનો… ૧૩.

ન મʼને લેપતાં કર્મો, ન મʼને ફળમાં સ્પૃહા,

જે મને ઓળખે એમ, તે ન બંધાય કર્મથી… ૧૪.

આવા જ્ઞાને કર્યું કર્મ, પૂર્વનાયે મુમુક્ષુએ

કર કર્મ જ, તેથી, પુર્વજો જે કરી ગયા… ૧૫.

પંડિતોયે મૂંઝાતા કે, કર્મ શું ને અકર્મ શું,

તેથી કર્મ કહું જેને, જાણ્યે છૂટીશ પાપથી… ૧૬.

ગી.ધ્વ.૨૩.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કર્મનું જાણવું મર્મ, જાણવુંયે વિકર્મનું,

જાણવું જે અકર્મેયે, ગૂઢ છે કર્મની ગતિ… ૧૭.

અકર્મ કર્મમાં દેખે, કર્મ દેખે અકર્મમાં,

બુદ્ધિમાન્ તે મનુષ્યોમાં, યોગી તે પૂર્ણ કર્મવાન્… ૧૮.

જેના સર્વે સમારંભો, કામ-સંકલ્પ-હીન છે,

તે જ્ઞાનીનાં બળ્યાં કર્મો, જ્ઞાનાગ્નિથી બુધો કહે… ૧૯.

છોડી કર્મ ફલાસક્તિ, સદા તૃપ્ત, નિરાશ્રયી,

પ્રવર્તે કર્મમાં તોયે, કશું તે કરતો નથી… ૨૦.

મનબુદ્ધિ વશે રાખી, તૃષ્ણાહીન, અસંગ્રહી,

કેવળ દેહથી કર્મ, કર્યે પાપ ન પામતો… ૨૧.

સંતુષ્ટ જે મળે તેથી, ના દ્વંદ્વ નહીં મત્સર,

સિદ્ધિ અસિદ્ધિમાં તુલ્ય, તે ન બંધાય કર્મથી… ૨૨.

છૂટ્યો સંગ, થયો મુક્ત, જ્ઞાનમાં સ્થિર ચિત્તનો,

યથાર્થે જે કરે કર્મ, તે સર્વ લય પામતું… ૨૩.

બ્રહ્માર્પ્યું બ્રહ્મનિષ્ઠે જે, બ્રહ્માજ્ય બ્રહ્મ-અગ્નિમાં,

બ્રહ્મકર્મની નિષ્ઠાથી, બ્રહ્મરૂપ જ થાય તે… ૨૪.

કોઈ યોગી કરે માત્ર, દેવ-યજ્ઞ ઉપાસના,

કોઈ બ્રહ્માગ્નિમાં યજ્ઞ, યજ્ઞ વડે જ હોમતા… ૨૫.

શ્રોત્રાદિ ઇન્દ્રિયો કોઈ, હોમતા સંયમાગ્નિમાં,

શબ્દાદિ વિષયો કોઈ, હોમતાં ઈન્દ્રિયાગ્નિમાં… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૨૪.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કોઈ સૌ ઈંદ્રિયોનાં ને, પ્રાણોનાં કર્મ હોમતા,

જ્ઞાનથી અગ્નિ ચેતાવી, આત્મસંયમયોગનો… ૨૭.

દ્રવ્ય, તપ તથા યોગ, સ્વાધ્યાય જ્ઞાન સાધને,

જુદા જુદા કરે યજ્ઞો, વ્રત સજ્જ, પ્રયત્નવાન્… ૨૮.

અપાને પ્રાણને હોમે, તથા પ્રાણે અપાનને,

અપાન-પ્રાણને રોકી, પ્રાણાયામ-ઉપાસકો… ૨૯.

આહાર નિયમે આણી, કો હોમે પ્રાણ પ્રાણમાં,

યજ્ઞથી પાપ ટાળેલા, યજ્ઞવેત્તા બધાય આ… ૩૦.

યજ્ઞશેષસુધાભોગી પામે, બ્રહ્મ સનાતન,

આ લોકે ના વિનાયજ્ઞ, તો પછી પરલોક ક્યાં?… ૩૧.

બહુ પ્રકારના આવા, વેદમાં યજ્ઞ વર્ણવ્યા,

સૌ તે કર્મે થતા જાણ, એ જાણ્યે મોક્ષ પામશે… ૩૨.

દ્રવ્યોના યજ્ઞથી રૂડો, જાણવો જ્ઞાનયજ્ઞને,

જ્ઞાનમાં સઘળાં કર્મ, પૂરેપૂરાં સમાય છે… ૩૩.

નમીને, પ્રશ્ન પૂછીને, સેવીને જ્ઞાન પામ તું,

જ્ઞાનીઓ તત્ત્વના દ્રષ્ટા, તને તે ઉપદેશશે… ૩૪.

જે જાણ્યેથી ફરી આવો, તને મોહ થશે નહીં,

જેથી પેખીશ આત્મામાં,-મુજમાં ભૂતમાત્ર તું… ૩૫.

હશે તું સર્વ પાપીમાં, મહાપાપીય જો કદી,

તોયે તરીશ સૌ પાપ, જ્ઞાનનૌકા વડે જ તું… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૫.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જેમ ભભૂકતો અગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કાષ્ટ સૌ,

તેમ ચેતેલ જ્ઞાનાગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કર્મ સૌ… ૩૭.

નથી જ જ્ઞાનના જેવું, પવિત્ર જગમાં કંઈ,

સિદ્ધયોગી, યથાકાળે, જાણે તે આત્મમાં સ્વયં… ૩૮.

મેળવે જ્ઞાન શ્રદ્ધાળુ, જે જિતેન્દ્રિય, તત્પર,

મેળવી જ્ઞાનને પામે, શીઘ્ર પરમ શાંતિને… ૩૯.

અજ્ઞાની ને અશ્રદ્ધાળુ, સંશયીનો વિનાશ છે,

આ લોક, પરલોકે ના, સુખે ના સંશયી લહે… ૪૦.

યોગથી કર્મને છોડ્યાં, જ્ઞાનથી સંશયો હણ્યા,

એવા આત્મવશીને તો, કર્મો બાંધી શકે નહીં… ૪૧.

માટે અજ્ઞાનથી ઊઠ્યો, આ જે હ્રદય-સંશય,

જ્ઞાનખડ્ગે હણી તેને, યોગે થા સ્થિર, ઊઠ તું… ૪૨.

ગી.ધ્વ.૨૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

અર્જુન બોલ્યા –

કહો સંન્યાસ કર્મોનો, યોગનોયે કહો તમે,

બેમાંથી એક જે રૂડો, તે જ નિશ્ચયથી કહો… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

કર્મસંન્યાસ ને યોગ, બંનેય શ્રેયકારક,

બેમાંહી કર્મનો યોગ, કર્મસંન્યાસથી ચડે… ૨.

જાણો તે નિત્ય-સંન્યાસી, રાગ-દ્વેષ ન જે વિષે,

દ્વંદ્વ મુક્ત થયેલો તે, છૂટે બંધનથી સુખે… ૩.

સાંખ્ય ને યોગ છે ભિન્ન, બાળ ક્હે, પંડિતો નહીં,

બેમાંથી એકેયને, પૂરો પામતાં ફળ મેળવે… ૪.

જે સ્થાન મેળવે સાંખ્યો, યોગીયે તે જ પામતા,

એક જ સાંખ્ય ને યોગ, દેખે જે, તે જ દેખતા… ૫.

પણ દુઃખે જ સંન્યાસ, પામવો યોગના વિના,

મુનિ જે યોગમાં યુક્ત, શીઘ્ર તે બ્રહ્મ મેળવે… ૬.

યોગયુક્ત, વિશુદ્ધાત્મા, જીતેલો મન-ઈંદ્રિયો,

સર્વ ભૂતતણો આત્મા, તે ન લેપાય કર્મથી… ૭.

જુએ, સુણે, અડે, સૂંઘે, જમે ઊંઘે, વદે, ફરે,

શ્વાસ લે, પકડે, છોડે, ખોલે-મીંચેય આંખને… ૮.

ગી.ધ્વ.૨૭.

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ઈંદ્રિયો નિજ કર્મોમાં, વર્તે છે એમ જાણતો,

માને તત્વજ્ઞ યોગી કે, ʺહું કશું કરતો નથી.ʺ… ૯.

બ્રહ્માર્પણ કરી કર્મ, છોડી આસક્તિને કરે,

પાપથી તે ન લેપાય, પાણીથી પદ્મપાન-શો… ૧૦.

શરીરે, મન-બુદ્ધિએ, માત્ર વા ઈંદ્રિયે કરે,

આત્માની શુદ્ધિને કાજે, યોગી નિઃસંગ કર્મને… ૧૧.

યોગી કર્મફળો છોડી, નિષ્ઠાની શાંતિ મેળવે,

અયોગી ફળનો લોભી, બંધાતો વાસના વડે… ૧૨.

સૌ કર્મો મનથી છોડી, સુખે આત્મવશી રહે,

નવદ્વારપુરે દેહી, ના કરે કારવે કંઈ… ૧૩.

ન કર્તાપણું, ના કર્મો સર્જતો લોકનાં પ્રભુ,

ન કર્મફળયોગેય, સ્વભાવ જ પ્રવર્તતો… ૧૪.

લે નહીં કોઈનું પાપ, ન તો પુણ્યેય તે વિભુ,

અજ્ઞાને જ્ઞાન ઢંકાયું, તેણે સૌ મોહમાં પડે… ૧૫.

જેમનું આત્મ-અજ્ઞાન, જ્ઞાનથી નાશ પામીયું,

તેમનું સૂર્ય-શું જ્ઞાન, પ્રકાશે પરમાત્મને… ૧૬.

જેની આત્મા વિષે બુદ્ધિ, નિષ્ઠા, તત્પરતા, મન,

ધોવાયાં જ્ઞાનથી પાપો, તેને જન્મ નહીં ફરી… ૧૭.

વિદ્વાન વિનયી વિપ્રે, તેમ ચાંડાળને વિષે,

ગાયે, ગજેય, શ્વાનેયે, જ્ઞાનીને સમદ્રષ્ટિ છે… ૧૮.

અહીં જ ભવ તે જીત્યા, સ્થિર જે સમબુદ્ધિમાં,

નિર્દોષ સમ છે બ્રહ્મ, તેથી તે બ્રહ્મમાં ઠર્યા… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૨૮.

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ન રાચે તે મળ્યે પ્રિય, નહીં મૂંઝાય અપ્રિયે,

અમૂઢ, સ્થિર બુદ્ધિ તે બ્રહ્મજ્ઞ, બ્રહ્મમાં ઠર્યો… ૨૦.

વિષયોમાં અનાસક્ત, જાણે જે આત્મમાં સુખ,

તે બ્રહ્મયોગમાં યુક્ત, અક્ષય સુખ ભોગવે… ૨૧.

કાં જે ઈંદ્રિયના ભોગો, દુઃખકારણ માત્ર તે,

ઊપજે ને વળી નાશે, જ્ઞાની રાચે ન તે વિષે… ૨૨.

કામ ને ક્રોધના વેગો, છૂટ્યા પહેલાં જ દેહથી,

અહીં જ જે સહી જાણે, તે યોગી, તે સુખી નર… ૨૩.

પ્રકાશ, સુખ ને શાંતિ, જેને અંતરમાં મળ્યાં,

થયેલો બ્રહ્મ તે યોગી, બ્રહ્મનિર્વાણ પામતો… ૨૪.

પામતો બ્રહ્મનિર્વાણ, ઋષિઓ ક્ષીણપાપ જે,

અસંશયી, જિતાત્મા ને, સર્વભૂતહિતે મચ્યા… ૨૫.

કામ ને ક્રોધથી મુક્ત, યતિ જે, આત્મનિગ્રહી,

રહે તે આત્મજ્ઞાનીને, બ્રહ્મનિર્વાણ પાસમાં… ૨૬.

વિષયોને કર્યા દૂર, દ્રષ્ટિ ભ્રૂ-મધ્યમાં ધરી,

નાકથી આવતાજાતા, પ્રાણાપાન કર્યા સમ… ૨૭.

વશેંદ્રિય મનોબુદ્ધિ, મુનિ મોક્ષપરાયણ,

ટાળ્યાં ઈચ્છા-ભય-ક્રોધ, તે મુનિ મુક્ત તો સદા… ૨૮.

મʼને સૌ ભૂતનો મિત્ર, સર્વ-લોક-મહેશ્વર,

યજ્ઞ ને તપનો ભોક્તા, જાણી તે શાંતિ પામતો… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૨૯.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ફળનો આશરો છોડી, કરે કર્તવ્ય કર્મ જે,

તે સંન્યાસી તથા યોગી, ન જે નિર્ણય, નિષ્ક્રિય… ૧.

સંન્યાસ જે કહે લોકે, તેને તું યોગ જાણજે,

વિના સંકલ્પને છોડ્યે, યોગી થાય ન કોઈયે… ૨.

યોગમાં ચઢવા કાજે, કારણ કર્મ તો કહ્યું,

યોગે સિદ્ધ થયેલાને, કારણ શાંતિ તો કહ્યું… ૩.

જ્યારે વિષયભોગે કે, કર્મે આસક્ત થાય ના,

સર્વ સંકલ્પસંન્યાસી, યોગસિદ્ધ થયો ગણો… ૪.

આપને તારવો આપે, આપને ન ડુબાડવો,

આપ જ આપનો બંધુ, આપ જ શત્રુ આપનો… ૫.

જીતે જે આપને આપ, તે આત્મા આત્મનો સખા,

જો અજિતેલ આત્મા તો, વર્તે આત્મા જ શત્રુ-શો… ૬.

શાંતચિત્ત જિતાત્માનો, પરમાત્મા સમાધિમાં,

ટાઢે-તાપે સુખે-દુઃખે, માનાપમાનમાં રહે… ૭.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનથી તૃપ્ત, બ્રહ્મનિષ્ઠ, જિતેન્દ્રિય,

યુક્ત તેથી કહ્યો યોગી, समलोष्टाश्मकाञ्चन… ૮.

ગી.ધ્વ.૩૦.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાલા, વેરી, સખા, મધ્ય, ઉદાસી, દ્વેષ્ય ને સગા,

સાધુ-અસાધુમાં જેને, સમબુદ્ધિ, વિશેષ તે… ૯.

આશા-પરિગ્રહો છોડી, મનબુદ્ધિ કરી વશ,

યોગીએ યોજવો આત્મા, એકાંતે, નિત્ય, એકલા… ૧૦.

શુદ્ધ સ્થળે ક્રમે નાંખી દર્ભ, ચર્મ અને પટ,

ન બહુ ઊંચું કે નીચું, સ્થિર આસન વાળવું… ૧૧.

કરીને મન એકાગ્ર, રોકી ચિત્તેંદ્રિયક્રિયા,

બેસીને આસને યોગ, યોજવો આત્મશુદ્ધિનો… ૧૨.

કાયા, મસ્તક ને ડોક, સીધાં, નિશ્ચળ ને સ્થિર,

રાખવી દ્રષ્ટિ નાસાગ્રે, આસપાસ ન ભાળવું… ૧૩.

શાંતવૃત્તિ, ભયે મુક્ત, વ્રતસ્થ, મત્પરાયણ,

મનને સંયમે રાખી, મુજમાં ચિત્ત જોડવું… ૧૪.

આપને યોજતો યોગી, નિત્ય આમ, મનોજયી,

પામે છે મોક્ષ દેનારી, શાંતિ જે મુજમાં રહી… ૧૫.

નહીં અત્યંત આહારે, ન તો કેવળ લાંઘણે,

ઊંઘ્યે, જાગ્યેય ના ઝાઝે, યોગની સાધના થતી… ૧૬.

યોગ વિહાર-આહાર, યોગ્ય પ્રવૃત્તિ કર્મમાં,

યોગ્ય જાગૃતિ ને નિદ્રા, તો સીધે યોગ દુઃખહા… ૧૭.

નિયમે પૂર્ણ રાખેલું, ચિત્ત આત્મા વિષે ઠરે,

નિઃસ્પૃહ કામનાથી સૌ, ત્યારે તે યુક્ત જાણવો… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૩૧.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાયુહીન સ્થળે જેમ, હાલે ના જ્યોત દીપની,

સંયમી આત્મયોગીના, ચિત્તની ઉપમા કહી… ૧૯.

યોગાભ્યાસે નિરોધેલું, જ્યાં લે ચિત્ત વિરામને,

જ્યાં પેખી આત્મથી આત્મા, પામે સંતોષ આત્મમાં… ૨૦.

જ્યાં રહ્યું સુખ અત્યંત, બુદ્ધિગ્રાહ્ય, અતીંદ્રિય,

તે જાણે, ને રહી તેમાં, તત્ત્વથી તે ચળે નહીં… ૨૧.

જે મળ્યે અન્ય કો લાભ, ન માને તે થકી વધુ,

જેમાં રહી ચળે ના તે, મોટાંયે દુઃખથી કદી… ૨૨.

દુઃખના યોગથી મુક્ત, એવો તે યોગ જાણવો,

પ્રસન્ન ચિત્તથી એવો, યોગ નિશ્ચય યોજવો… ૨૩.

સંકલ્પે ઊઠતા કામો, સંપૂર્ણ સઘળા ત્યજી,

મનથી ઈંદ્રિયોને સૌ, બધેથી નિયમે કરી… ૨૪.

ધીરે ધીરે થવું શાંત, ધૃતિને વશ બુદ્ધિથી,

આત્મામાં મનને રાખી, ચિંતવવું ન કાંઈયે… ૨૫.

જ્યાંથી જ્યાંથી ચળી જાય, મન ચંચળ, અસ્થિર,

ત્યાં ત્યાંથી નિયમે લાવી, આત્મામાં કરવું વશ… ૨૬.

પ્રશાંત-મન નિષ્પાપ, બ્રહ્મરૂપ થયેલ આ,

શાંતિ-વિકાર યોગીને, મળે છે સુખ ઉત્તમ… ૨૭.

આમ નિષ્પાપ તે યોગી, આત્માને યોજતો સદા,

સુખેથી બ્રહ્મ સંબંધી, અત્યંત સુખ ભોગવે… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૩૨.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

યોગે થયેલ યુક્તાત્મા, સર્વત્ર સમદૃષ્ટિનો,

દેખે સૌ ભૂતમાં આત્મા, ને સૌ ભૂતોય આત્મમાં… ૨૯.

જે સર્વત્ર મʼને દેખે, સર્વને મુજમાં વળી,

તેને વિયોગ ના મારો, મʼને તેનોય ના થતો… ૩૦.

જે ભજે એકનિષ્ઠાથી, સર્વ ભૂતે રહ્યા મʼને,

વર્તતાં સર્વ રીતેયે તે, યોગી મુજમાં રહ્યો… ૩૧.

આત્મસમાન સર્વત્ર, જે દેખે સમબુદ્ધિથી,

જે આવે સુખ કે દુઃખ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ માનવો… ૩૨.

અર્જુન બોલ્યા –

સમત્વબુદ્ધિનો યોગ, તમે જે આ કહ્યો મʼને,

તેનીન સ્થિરતા દેખું, કાં જે ચંચળ તો મન… ૩૩.

મન ચંચળ, મસ્તાની, અતિશે બળવાન તે,

તેનો નિગ્રહ તે માનું, વાયુ શો કપરો ઘણો… ૩૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મન ચંચળ તો સાચે, રોકવું કપરૂં અતિ,

તોયે અભ્યાસ-વૈરાગ્યે, તેને ઝાલવું શક્ય છે… ૩૫.

આત્મસંયમ ના હોય, તો માનું યોગ દુર્લભ,

પ્રયત્નથી જિતાત્માને, ઉપાયે શક્ય પામવો… ૩૬.

અર્જુન બોલ્યા –

અયતિ પણ શ્રદ્ધાળુ, યોગથી ભ્રષ્ટ ચિત્તનો,

યોગ સિદ્ધિ ન પામેલો, તેવાની ગતિ શી થતી?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૩૩.

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

પામે નાશ નિરાધાર, છૂટી કો વાદળી સમો,

બંનેથી તે થઈ ભ્રષ્ટ, ભૂલેલો બ્રહ્મ માર્ગને?… ૩૮.

મારો સંશય આ, કૃષ્ણ, સંપૂર્ણ ભાંગવો ઘટે,

નથી આપ વિના કોઈ, જે આ સંશયને હણે… ૩૯.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અહીં કે પરલોકેયે, તેનો નાશ નથી કદી,

બાપુ, કલ્યાણ માર્ગે કો, દુર્ગતિ પામતો નથી… ૪૦.

પાપી તે પુણ્ય લોકોને, વસીને દીર્ઘકાળ ત્યાં,

શુચિ શ્રીમાનને ઘેર, જન્મ લે યોગભ્રષ્ટ તે… ૪૧.

વા બુદ્ધિમાન યોગીને, કુળે જ જન્મ તે ધરે,

ઘણો દુર્લભ તો આવો, પામવો જન્મ આ જગે… ૪૨.

ત્યાં તે જ બુદ્ધિનો યોગ, મેળવે પૂર્વ જન્મનો,

ને ફરી સિદ્ધિને માટે, કરે આગળ યત્ન તે… ૪૩.

પૂર્વના તે જ અભ્યાસે, ખેંચાય અવશેય તે,

યોગ જીજ્ઞાસુયે તેથી, શબ્દની પાર જાય તે… ૪૪.

ખંતથી કરતો યત્ન, દોષોથી મુક્ત તે થઈ,

ઘણા જન્મે થઈ સિદ્ધ, યોગી પામે પરં ગતિ… ૪૫.

તપસ્વીથી ચડે યોગી, જ્ઞાનીઓથીય તે ચડે,

કર્મીઓથી ચડે યોગી, તેથી યોગી તું, પાર્થ, થા… ૪૬.

યોગીઓમાંય સર્વેમાં, જે શ્રદ્ધાળુ મʼને ભજે,

મારામાં ચિત્તને પ્રોઈ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ મેં ગણ્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૩૪.

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

આસક્ત મુજમાં, મારા આશ્રયે યોગ યોજતો,

જેમ સમગ્ર નિઃશંક, મને જાણીશ, તે સુણ… ૧.

વિજ્ઞાન સાથ આ જ્ઞાન, સંપૂર્ણ કહું છું તને,

જે જાણ્યાથી પછી બીજું, જગે ના જાણવું પડે… ૨.

હજારો માનવે કોક, સિદ્ધિનો યત્ન આદરે,

ને સિદ્ધિ યતિઓમાંયે, કોʼ જ તત્ત્વે લહે મʼને… ૩.

ભૂ, જળ, અગ્નિ, વા, વ્યોમ, મન, બુદ્ધિ, અહંકૃતિ-

આ આઠ રૂપના ભેદે, મારી પ્રકૃતિ છે રહી… ૪.

આ તો અપર, છે અન્ય , પર પ્રકૃતિ તે થકી,

જીવરૂપ થઈ જેણે, જાણ, આ જગને ધર્યું… ૫.

આ બેથી સઘળાં ભૂતો, ઊપજે એમ જાણજે,

આખા જગતનો, પાર્થ, હું જ ઉત્પત્તિ ને લય… ૬.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, મારાથી પર જે ગણો,

હું-માં આ સૌ પરોવાયું—દોરામાં મણકા સમું… ૭.

રસ હું જળમાંહી છું, પ્રભા છું સૂર્યચંદ્રમાં,

ओं(રૂ)[2] વેદે, નભે શબ્દ, નરોમાં પુરૂષાતન… ૮.

પવિત્ર ગંધ પૃથ્વીમાં, અગ્નિમાં હું પ્રકાશ છું,

જીવન સર્વ ભૂતોમાં, તપસ્વીઓ વિષે તપ… ૯.

ગી.ધ્વ.૩૫.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

તું જાણ સર્વ ભૂતોનું, મʼને બીજ સનાતન,

છું બુદ્ધિમાનની બુદ્ધિ, તેજસ્વીઓનું તેજ છું… ૧૦.

કામ ને રાગથી મુક્ત, બળ હું બળવાનનું,

ધર્મથી ન વિરોધી જે, એવો છું કામ ભૂતમાં… ૧૧.

વળી સાત્ત્વિક જે ભાવો, રજ ને તમનાય જે,

મારા થકી જ તે જાણ, તેમાં હું, નહિ તે હું-માં… ૧૨.

આવા ત્રિગણના ભાવે, મોહેલું સર્વ આ જગત્,

ઓળખે ના મʼને, જે છું, તે સૌથી પર અવ્યય…13.

દૈવી ગુણમયી મારી, માયા આ અતિ દુસ્તર,

મારે જ શરણે આવે, તે આ માયા તરી જતા… ૧૪.

મારે ન શરણે આવે, પાપી, મૂઢ, નરાધમો,

માયાએ જ્ઞાન લૂંટેલા, આસુરી ભાવ સેવતા… ૧૫.

ચાર પ્રકારના ભક્તો, પુણ્યશાળી ભજે મને,

આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી, ચોથો જ્ઞાની, પરંતપ… ૧૬.

તેમાં જ્ઞાની, સદાયોગી, અનન્ય ભક્ત, શ્રેષ્ઠ છે,

જ્ઞાનીને હું ઘણો વાʼલો, તેયે છે મુજને પ્રિય… ૧૭.

તે સૌ સંતજનો તોયે, જ્ઞાની આત્મા જ છે મુજ,

મારામાં તે રહ્યો યુક્ત, જેનાથી શ્રેષ્ઠ ના ગતિ… ૧૮.

ઘણાયે જન્મને અંતે, જ્ઞાની લે શરણું મુજ,

ʼસર્વ આ બ્રહ્મʼ જાણે તે, મહાત્મા અતિ દુર્લભ… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૩૬.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

કામોએ જ્ઞાન લૂંટેલા, ભજે તે અન્ય દેવતા,

તે તે નિયમો રાખી—બાંધ્યા પ્રકૃતિએ નિજ… ૨૦.

ઈચ્છે જે રૂપમાં જે જે, શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજવા,

તેની તેની હું તેવી જ, દ્રઢ શ્રદ્ધા કરાવું છું… ૨૧.

તેવી શ્રદ્ધા ભર્યો તેની, વાંછતો તે પ્રસન્નતા,

તેનાથી મેળવે કામો, મેં જ નિર્માણ જે કર્યાં… ૨૨.

નાશવંત ફળો પામે, જનો તે અલ્પબુદ્ધિના,

દેવોના ભક્ત દેવોને, મારા ભક્ત મʼને મળે… ૨૩.

અવ્યક્ત તે થયો વ્યક્ત, માને મૂઢ જનો મʼને,

ન જાણતા પરંભાવ, મારો અવ્યય ઉત્તમ… ૨૪.

ઢંકાયો યોગ માયાએ, ના હું પ્રગટ સર્વને,

આ મૂઢ લોકો જાણે ના, અજન્મા, અવ્યયી મʼને… ૨૫.

ભૂતો જે થયા પૂર્વે, આજે છે ને હવે થશે,

હું તો તે સર્વને જાણું, મʼને કો જાણતું નથી… ૨૬.

રાગ ને દ્વેષથી ઊઠે, દ્વંદ્વોનો મોહ ચિત્તમાં,

તેથી સંસારમાં સર્વે, ભૂતોને મોહ થાય છે… ૨૭.

પણ જે પુણ્યશાળીનાં, પાપકર્મ ગળી ગયાં,

તે દ્વંદ્વ મોહ છૂટેલા, મને દ્રઢ વ્રતે ભજે… ૨૮.

જે મારે આશ્રયે મંડે, છૂટવા જન્મમૃત્યુથી,

બ્રહ્મ, સંપૂર્ણ અધ્યાત્મ, સર્વ કર્મેય તે લહે… ૨૯.

સાધિભૂતાધિદૈવે જે, સાધિયજ્ઞે મʼને લહે,

જાણે પ્રયાણ કાળેયે, મને તે યુક્તચિત્તના… ૩૦.

ગી.ધ્વ.૩૭.

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અર્જુન બોલ્યા –

શું તે બ્રહ્મ? શું તે અધ્યાત્મ? શું કર્મ, પુરૂષોત્તમ?

અધિભૂત કહે શાને? શું, વળી, અધિદૈવ છે?… ૧.

અધિયજ્ઞ અહીં દેહે, કોણ ને કેમ છે રહ્યો?

તમને અંતવેળાએ, યતિએ કેમ જાણવો?… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અક્ષર તે પરંબ્રહ્મ, અધ્યાત્મ તો સ્વભાવ જે,

ભૂતો સૌ ઉપજાવે, તે વિસર્ગ કર્મ જાણવું… ૩.

ક્ષર ને જીવના ભાવો, અધિભૂતાધિદૈવ તે,

અધિયજ્ઞ હું પોતે જ, દેહીના દેહમાં અહીં… ૪.

મʼને જ સ્મરતો અંતે, છોડી જાય શરીર જે,

મારો જ ભાવ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો… ૫.

જે જે યે સ્મરતો ભાવ, છોડી જાય શરીરને,

તેને તેને જ તે પામે, સદા તે ભાવથી ભર્યો… ૬.

માટે અખંડ તું મારી, સ્મૃતિને રાખતો લડ,

મનબુદ્ધિ મʼને અર્પ્યે, મʼને નિઃશંક પામશે… ૭.

ગી.ધ્વ.૩૮.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અભ્યાસ યોગમાં યુક્ત, મન બીજે ભમે નહીં,

અખંડચિંતને પામે, પરંપુરૂષ દિવ્ય તે… ૮.

પુરાણ, સર્વજ્ઞ, જગન્નિયંતા,

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ, સહુના વિધાતા.

આદિત્યવર્ણ, તમથીય પાર,

અચિંત્યરૂપ સ્મરતો સદા જે… ૯.

પ્રયાણકાળે સ્થિર ચિત્ત રાખી,

લૈ ભક્તિ સાથે બળ યોગનુંયે.

ભવાં વચે પ્રાણ સુરીત આણી,

યોગી પરંપુરૂષ દિવ્ય પામે… ૧૦.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે.

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

કહું તને તે પદ સારરૂપે… ૧૧.

રોકીને ઈંદ્રિય દ્વારો, રૂંધીને હ્રદયે મન,

સ્થાપીને તાળવે પ્રાણ, રાખીને યોગ ધારણા… ૧૨.

ओं(३)[3] એકાક્ષરી બ્રહ્મ, ઉચ્ચારી સ્મરતો મʼને,

જે જાય દેહને છોડી, તે પામે છે પરંગતિ… ૧૩.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો મʼને,

તે નિત્ય યુક્ત યોગીને, સેʼજે હું પ્રાપ્ત થાઉં છું… ૧૪.

ગી.ધ્વ.૩૯.

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

મʼને પોંʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૧૫.

બ્રહ્માના લોક પર્યંત, આવાગમન સર્વને,

પરંતુ મુજને પાપી, પુનર્જન્મ રહે નહીં…૧૬.

હજાર યુગનો દાʼડો, હજાર યુગની નિશા,

બ્રહ્માના દિનરાત્રીના, વિદ્વાનો એમ જાણતા… ૧૭.

અવ્યક્તથી બધી વ્યક્તિ, નીકળે દિન ઊગતાં,

રાત્રી થતાં ફરી પામે, તે જ અવ્યક્તમાં લય… ૧૮.

તે જ આ ભૂતનો સંઘ, ઊઠી ઊઠી મટી જતો,

પરાધીનપણે રાત્રે, નીકળે દિન ઊગતાં… ૧૯.

તે અવ્યક્ત થકી ઊંચો, બીજો અવ્યક્ત ભાવ છે,

તે શાશ્વત નહીં નાશે, ભૂતો સૌ નાશ પામતાં… ૨૦.

કહ્યો અક્ષર, અવ્યક્ત, કહી તેને પરંગતિ,

જે પામ્યે ન ફરે ફેરા,-તે મારૂં ધામ છે પરં… ૨૧.

પરં પુરૂષ તે પ્રાપ્ત થાય, અનન્ય ભક્તિથી-

જેના વિષે રહે ભૂતો, જેનો વિસ્તાર આ બધો… ૨૨.

જે કાળે છોડતાં દેહ, યોગી પાછા ફરે નહીં,

જે કાળે ફરે પાછા, તે કાળ કહું છું હવે… ૨૩.

અગ્નિજ્યોતે, દિને, શુક્લે, છ માસે ઉત્તરાયણે,

તેમાં જે બ્રહ્મવેત્તાઓ, જાય તે બ્રહ્મ પામતા… ૨૪.

ગી.ધ્વ.૪૦.

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

ધુમાડે રાત્રીએ, કૃષ્ણે, છ માસે દક્ષિણાયને,

તેમાં યોગી ફરે પાછો, પામીને ચંદ્રજ્યોતિને… ૨૫.

શુક્લ-કૃષ્ણ ગણી આ બે, ગતિ વિશ્વે સનાતન,

એકથી થાય ના ફેરા, બીજીથી ફરતો વળી… ૨૬.

આવા બે માર્ગ જાણે તે, યોગી મોહે પડે નહીં,

તે માટે તું સદાકાળ, યોગયુક્ત બની રહે… ૨૭.

વેદો તણાં, યજ્ઞ-તપો તણાંયે,

દાનો તણાં પુણ્ય ફળો કહ્યાં જે.

તે સર્વ આ જ્ઞાન વડે વટાવી,

યોગી લહે આદિ મહાન ધામ… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૪૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

તને નિષ્પાપને મારૂં, સારમાં સાર જ્ઞાન આ,

કહું વિજ્ઞાનની સાથે, જે જાણ્યે દોષથી છૂટે… ૧.

શ્રેષ્ઠ વિદ્યા, પરંસાર, આ છે પવિત્ર ઉત્તમ,

અનુભવાય પ્રત્યક્ષ, સુકર, ધર્મ્ય, અક્ષય… ૨.

જે મનુષ્યો અશ્રદ્ધાથી, માને આ ધર્મને નહીં,

તે ફરે મૃત્યુસંસારે, મʼને તે પામતા નહીં… ૩.

અવ્યક્ત રૂપ હું-થી જ, ફેલાયું સર્વ આ જગત્,

હું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, હું તે માંહી રહ્યો નથી… ૪.

નથીયે કો હું-માં ભૂતો, જો મારો યોગ ઈશ્વરી,

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ હું… ૫.

સર્વગામી મહા વાયુ, નિત્ય આકાશમાં રહે,

તેમ સૌ ભૂત માʼરામાં, રહ્યાં છે, એમ જાણજે… ૬.

કલ્પના અંતમાં ભૂતો, મારી પ્રકૃતિમાં ભળે,

આરંભ કલ્પનો થાતાં, સર્જું તે સર્વને ફરી… ૭.

નિજ પ્રકૃતિ આધારે, સર્જું છું હું ફરી ફરી,

સર્વ આ ભૂતનો સંઘ, બળે પ્રકૃતિને વશ… ૮.

ગી.ધ્વ.૪૨.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

પણ તે કોઈયે કર્મ, મુજને બાંધતાં નથી,

કાં જે રહ્યો ઉદાસી શો, કર્મે આસક્તિહીન હું… ૯.

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ, મારી અધ્યક્ષતા વડે,

તેના કારણથી થાય, જગનાં પરિવર્તનો… ૧૦.

અવજાણે મʼને મૂઢો, માનવી દેહને વિષે,

ન જાણતા પરંભાવ, મારો ભૂત મહેશ્વરી… ૧૧.

વૃથા આશા, વૃથા કર્મો, વૃથા જ્ઞાન કુબુદ્ધિનાં,

રાક્ષસી-આસુરી જેઓ, સેવે પ્રકૃતિ મોહિની… ૧૨.

મહાત્માઓ મʼને જાણી, ભૂતોનો આદિ અવ્યય,

અનન્ય મનથી સેવે, દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા… 13.

કીર્તિ મારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દ્રઢ,

ભક્તિથી મુજને વંદી, ઉપાસે નિત્ય યોગથી… ૧૪.

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો, સર્વવ્યાપી મʼને ભજે,

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા… ૧૫.

હું છું ક્રતુ, હું છું યજ્ઞ, હું સ્વધા, હું વનસ્પતિ,

મંત્ર હું, ઘૃત હું શુદ્ધ, અગ્નિ હું, હું જ આહુતિ… ૧૬.

હું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા, પિતામહ,

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, રૂગ, યજુર, સામવેદ હું… ૧૭.

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ્, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ,

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૪૩.

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

તપું હું, જળને ખેંચું, મેઘને વરસાવું હું,

અમૃત હું, હું છું મૃત્યુ, સત ને અસતેય હું… ૧૯.

પી સોમ નિષ્પાપ થઈ ત્રિવેદી,

યજ્ઞો વડે સ્વર્ગનિવાસ યાચે.

ને મેળવી પુણ્ય સુરેન્દ્રલોક,

ત્યાં દેવના વૈભવ દિવ્ય માણે… ૨૦.

તે ભોગવી સ્વર્ગ વિશાળ એવું,

પુણ્યો ખૂટ્યે મર્ત્ય વિષે પ્રવેશે.

સકામ તે વૈદિક કર્મમાર્ગી,

આ રીત ફેરા ભવના ફરે છે… ૨૧.

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ, કરે મારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો, યોગક્ષેમ ચલાવું હું… ૨૨.

તેમ જે ભક્ત શ્રદ્ધાથી, ઉપાસે અન્ય દેવને,

વિધિપૂર્વક ના તોયે, તેયે મʼને જ પૂજતા… ૨૩.

કાં જે હું સર્વ યજ્ઞોનો, ભોક્તા ને પ્રભુ છું વળી,

પરંતુ તે પડે, કાં જે, ન જાણે તત્ત્વથી મʼને… ૨૪.

દેવપૂજક દેવોને, પિતૃના પિતૃને મળે,

ભૂતપૂજક ભૂતોને, મારા ભક્ત મʼને મળે… ૨૫.

पत्रम पुष्पं फलं तोयं, જે આપે ભક્તિથી મʼને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું, આરોગું યત્નવાનનું… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૪૪.

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

જે કરે, ભોગવે વા જે, જે હોમે દાન જે કરે,

આચરે તપને વા જે, કર અર્પણ તે મʼને… ૨૭.

કર્મનાં બંધનો આમ, તોડીશ સુખ-દુઃખદા,

સંન્યાસયોગથી યુક્ત, મʼને પામીશ મુક્ત થૈ… ૨૮.

સમ હું સર્વ ભૂતોમાં, વાʼલા-વેરી મʼને નથી,

પણ જે ભક્તિથી સેવે, તેમાં હું, મુજમાંહી તે… ૨૯.

મોટોયે કો દુરાચારી, એકચિત્તે ભજે મʼને,

સાધુ જ તે થયો માનો, કાં જે નિશ્ચયમાં ઠર્યો… ૩૦.

શિઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને,

પ્રતિજ્ઞા કરૂં છું મારા, ભક્તોનો નાશ ના કદી… ૩૧.

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો મારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ… ૩૨.

પવિત્ર બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રી, ભક્તના વાત શી પછી?

દુઃખી અનિત્ય આ લોકે, પામેલો ભજ તું મʼને… ૩૩.

મન-ભક્તિ મʼને અર્પ, મʼને પૂજ, મʼને નમ,

મʼને જ પામશે આવા, યોગથી, મત્પરાયણ… ૩૪.

ગી.ધ્વ.૪૫.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ફરી સાંભળ આ મારૂં, પરમ વેણ, અર્જુન,

જે કહું પ્રેમથી તારા, હિતની કામના કરી… ૧.

મારા ઉદ્ભવને જાણે, ન દેવો કે મહર્ષિઓ,

કેમ જે હું જ છું આદિ, સૌ દેવો ને મહર્ષિનો… ૨.

જે હું જાણે અજન્મા છું, ને અનાદિ, મહેશ્વર,

મોહહીન થયેલો તે, છૂટે છે સર્વ પાપથી… ૩.

બુદ્ધિ, જ્ઞાન, ક્ષમા, સત્ય, અમોહ, શાંતિ, નિગ્રહ,

જન્મ-મૃત્યુ, સુખો-દુઃખો, ભય-નિર્ભયતા તથા… ૪.

અહિંસા, સમતા, તુષ્ટિ, તપ, દાન, યશાયશ,-

હું થી જ ઊપજે ભાવો, સૌ ભૂતોના જુદા જુદા… ૫.

પૂર્વે મહર્ષિઓ સાત, ચાર જે મનુઓ થયા,-

જેમની આ પ્રજા લોકે – જન્મ્યા સંકલ્પથી મુજ… ૬.

જે જાણે તત્ત્વથી આવાં, મારાં યોગ-વિભૂતિને,

અડગયોગ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો… ૭.

ગી.ધ્વ.૪૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

હું જ છું મૂળ સર્વેનું, પ્રવર્તે મુજથી બધું,

એવું જાણી મʼને જ્ઞાની, ભજતા ભક્તિભાવથી… ૮.

ચિત્ત-પ્રાણ હું-માં પ્રોતા, બોધ દેતા પરસ્પર,

કેʼતા મારી કથા નિત્ય, સુખ-સંતોષ પામતા… ૯.

એવા અખંડયોગીને, ભજતા પ્રીતથી મʼને-

આપું તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળે મʼને… ૧૦.

રહેલો આત્મભાવે હું, તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી,

કરૂણાભાવથી તેના, અજ્ઞાન-તમને હણું… ૧૧.

અર્જુન બોલ્યા –

પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા, શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ­ː… ૧૨.

વર્ણવે ઋષિઓ સર્વે, તથા દેવર્ષિ નારદ,

અસિત,દેવલ, વ્યાસ, – તમેયે મુજને કહો… ૧૩.

તે સર્વ માનું છું સત્ય, જે તમે મુજને કહો,

તમારૂં રૂપ જાણે ના, દેવો કે દાનવો, પ્રભુ!… ૧૪.

તમે જ આપને આપે, જાણતા, પુરૂષોત્તમ!

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે!… ૧૫.

સંભળાવો મʼને સર્વે, દિવ્ય આત્મવિભૂતિઓ,

જે વિભૂતિ વડે વ્યાપ્યા, આ બધા લોકને તમે… ૧૬.

યોગેશ, તમને કેવા, જાણું ચિંતનમાં સદા?

શા શા ભાવો વિષે મારે, તમને ચિંતવા ઘટે?… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૪૭.

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

યોગ-વિભૂતિ વિસ્તારે, ફરીથી નિજનાં કહો,

સુણી નથી ધરાતો હું, તમારાં વચનામૃત… ૧૮.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ભલે, લે વર્ણવું મુખ્ય, મારી દિવ્ય વિભૂતિઓ,

મારા વિસ્તારને કેʼતાં, અંત કૈં આવશે નહીં… ૧૯.

હું જ આત્મા રહ્યો સર્વે, ભૂતોનાં હ્રદયો વિષે,

આદિ, મધ્ય તથા અંત, હું જ છું ભૂતમાત્રનાં… ૨૦.

આદિત્યોનો હું છું વિષ્ણુ, સૂર્ય હું જ્યોતિઓ તણો,

મરીચિ મરૂતોનો હું, નક્ષત્રોનો હું ચંદ્રમા… ૨૧.

સામવેદ હું વેદોનો, દેવોનો ઈંદ્રરાજ હું,

ચેતના સર્વ ભૂતોની, મન હું ઈંદ્રિયો તણું… ૨૨.

હું જ શંકર રૂદ્રોનો, કુબેર યક્ષરાક્ષસે,

વસુઓનો હું છું અગ્નિ, મેરૂ હું પર્વતો તણો… ૨૩.

પુરોહિતો તણો મુખ્ય મʼને, જાણ, બૃહસ્પતિ,

સેનાનીઓ તણો સ્કંદ, પુસ્કોરોનો હું સાગર… ૨૪.

ૐ એકાક્ષર વાણીનો, મહર્ષિઓ તણો ભૃગુ,

જપયજ્ઞ હું યજ્ઞોનો, સ્થાવરોનો હિમાલય… ૨૫.

પીંપળ સર્વ વૃક્ષોનો, દેવર્ષિનો હું નારદ,

ચિત્રરથ હું ગંધર્વે, સિદ્ધે કપિલદેવ હું… ૨૬.

ઉચ્ચૈઃશ્રવા હું અશ્વોનો,- અમૃતે ઊપજ્યો હતો,

ઐરાવત ગજોનો હું, નરોનો હું નરાધિપ… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૪૮.

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

આયુધોનું હું છું વજ્ર, ગાયોની કામધેનુ હું,

જન્મહેતુ હું કંદર્પ, સર્પોનો છું હું વાસુકિ… ૨૮.

અનંત સર્વ નાગોનો, વરૂણ યાદસો તણો,

પિત્રીનો અર્યમા હું છું, યમ સંયમકારનો… ૨૯.

પ્રહલાદ સર્વ દૈત્યોનો, કાળ છું ઘડિયાળનો,

વનેચરો તણો સિંહ, પંખીઓનો ખગેશ્વર… ૩૦.

વાયુ હું વેગવાનોનો, રામ હું શસ્ત્રવાનનો,

મગર સર્વ મચ્છોનો, ગંગાજી હું નદી તણી… ૩૧.

આદિ, મધ્ય તથા અંત, હું સર્વે સૃષ્ટિઓ તણું,

અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાની, વાદ પ્રવચનો તણો… ૩૨.

અકાર અક્ષરોનો હું, સમાસોનો હું દ્વંદ્વ છું,

સ્રષ્ટા વિશ્વમુખી છું, ને હું જ છું કાળ અક્ષય… ૩૩.

મૃત્યુ હું સર્વનો હર્તા, ભવિષ્યનો હું ઉદ્ભવ,

સ્ત્રીની શ્રી, કીર્તિ ને વાણી, સ્મૃતિ, પ્રજ્ઞા, ધૃતિ, ક્ષમા… ૩૪.

સામોનો હું બૃહત્સામ, ગાયત્રી સર્વ છંદની,

માર્ગશીર્ષ હું માસોનો, ઋતુઓનો વસંત હું… ૩૫.

ઠગોની દ્યુતવિદ્યા છું, તેજસ્વીઓનું તેજ હું,

સત્ત્વવાનોતણું સત્ત્વ, જય ને વ્યવસાય છું… ૩૬.

હું વાસુદેવ વૃષ્ણીનો, પાંડવોનો ધનંજય,

મુનિઓનો હું છું વ્યાસ, શુક્ર હું કવિઓતણો… ૩૭.

દંડ હું દંડધારીનો, નીતિ હું જયવાંછુની,

હું છું મૌન જ ગુહ્યોનું, જ્ઞાનીઓનું છું જ્ઞાન હું… ૩૮.

ગી.ધ્વ.૪૯.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું, જાણજે તેય હું જ છું,

હું-વિનાનું નથી લોકે, કોઈ ભૂત ચરાચર… ૩૯.

ન આવે ગણતાં છેડો, મારી દિવ્ય વિભૂતિનો,

દિશા માત્ર કહ્યો મેં તો, આ વિસ્તાર વિભૂતિનો… ૪૦.

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ, લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણ તે સઘળું મારા, તેજના અંશથી થયું… ૪૧.

અથવા, લાભ શો તારે, જાણી વિસ્તારથી ઘણા,

એક જ અંશથી મારા, આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો… ૪૨.

ગી.ધ્વ.૫૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

અર્જુન બોલ્યા –

મારા અનુગ્રહાર્થે જે, તમે અધ્યાત્મજ્ઞાનનું,

પરં ગૂઢ કહ્યું તેથી, મારો એ મોહ તો ગયો… ૧.

ભૂતોના જન્મ ને નાશ, મેં સવિસ્તર સાંભળ્યા,

તેમ અક્ષય માહાત્મ્ય, તમારા મુખથી પ્રભુ!… ૨.

નિજને વર્ણવો જેમ, તેવું જ, પરમેશ્વર!

ઈશ્વરી રૂપ જોવાને, ઈચ્છું છું, પુરૂષોત્તમ!… ૩.

મારે તે રૂપને જોવું, શક્ય જો માનતા, પ્રભુ!

તો, યોગેશ્વર, દેખાડો, નિજ અવ્યય રૂપ તે… ૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જો તું મારાં બધાં રૂપો, સેંકડા ને હજારથી,

બહુ પ્રકારનાં, દિવ્ય, ઘણા આકાર-વર્ણનાં… ૫.

આદિત્યો, વસુઓ, રૂદ્રો, અશ્વિનો, મરૂતોય જો,

પૂર્વે ક્યારે ન દીઠેલાં, એવાં આશ્ચર્ય જો ઘણાં… ૬.

જો મારા દેહમાં આજે, એક સાથ અહીં રહ્યું,

ચરાચર જગત્ આખું, ઈચ્છે જે અન્ય તેય જો… ૭.

ગી.ધ્વ.૫૧.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

મʼને તારા જ આ નેત્રે, નહીં જોઈ શકીશ તું,

દિવ્ય દ્રષ્ટિ તને આપું, ઈશ્વરી યોગ જો મુજ… ૮.

સંજય બોલ્યા –

આમ બોલી પછી કૃષ્ણ-મહાયોગેશ્વરે, નૃપ,

પરમ ઈશ્વરી રૂપ, દેખાડ્યું પાર્થને નિજ… ૯.

ઘણાં મોઢાં, ઘણી આંખો, ઘણાં અદ્ભૂત રૂપમાં,

ઘણાં આભૂષણો દિવ્ય, ઘણાંક દિવ્ય આયુધો… ૧૦.

માળા-વસ્ત્ર ધર્યાં દિવ્ય, અર્ચાઓ દિવ્ય ગંધની,

સર્વ આશ્ચર્યથી પૂર્ણ, વિશ્વવ્યાપક દેવ તે… ૧૧.

આકાશે સામટી દીપે, હજારો સૂર્યની પ્રભા,

તે કદી એ મહાત્માના, તેજ શી થાય તો ભલે… ૧૨.

અનંદ ભાતનું વિશ્વ, આખુંયે એક ભાગમાં,

દેવાધીદેવના દેહે, અર્જુને જોયું તે સમે… ૧૩.

પછી અર્જુન આશ્ચર્યે, હર્ષ રોમાંચગાત્રથી,

દેવને હાથ જોડીને, નમાવી શિરને વદ્યોઃ-… ૧૪.

અર્જુન બોલ્યા –

હે દેવ, દેખું તમ દેહમાં સૌ,

દેવો તથા ભૂત સમૂહ નાના.[4]

બ્રહ્મા વિરાજે કમલાસને આ,

ને દિવ્ય સર્પો, ઋષિઓય સર્વે… ૧૫.

ગી.ધ્વ.૫૨.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

અનેક નેત્રો-મુખ-હાથ-પેટો,

અનંત રૂપો તમ સર્વ બાજુ.

દેખું નહીં અંત, ન મધ્ય-આદિ,

તમારૂં વિશ્વેશ્વર, વિશ્વરૂપ !… ૧૬.

ધારી ગદા-ચક્ર-કિરીટ દીપો,

બધી દિશે તેજતણા સમૂહે.

તપાવતા સૂરજ-અગ્નિ-જ્યોતિ,

જોવા તમે શક્ય ન, અપ્રમેય !… ૧૭.

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેયતત્ત્વ,

તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ.

અનાશ છો, શાશ્વતધર્મપાળ,

જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ… ૧૮.

અનાદિ મધ્યાન્ત, અનંત-શક્તિ,

અનંત હાથો, શશીસૂર્યનેત્ર.

પેખું તમારે મુખ અગ્નિ ઝોળો,

તમે સ્વતેજે જગ આ તપાવો… ૧૯.

આ વ્યોમપૃથ્વીતણું અંતરાળ,

દિશાય સૌ એક તમે જ વ્યાપ્યાં.

તમારૂં આ અદ્ભૂત ઉગ્ર રૂપ,

દેખી ત્રિલોકી, અકળાય, દેવ !… ૨૦.

આ દેવસંઘો તમમાંહી પેસે,

કોʼ હાથ જોડી વિનવે ભયેથી.

ʼસ્વસ્તિʼ ભણી સિદ્ધ-મહર્ષિ-સંઘો,

અનેક સ્તોત્રે તમને સ્તવે છે… ૨૧.

ગી.ધ્વ.૫૩.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

આદિત્ય, રૂદ્રો, વસુ, વિશ્વદેવો,

સાધ્યો, કુમારો, મરૂતોય, પિત્રી.

ગંધર્વ, યક્ષો, અસુરોય, સિદ્ધો,

આશ્ચર્યથી સૌ તમને નિહાળે… ૨૨.

મોં-નેત્ર ઝાઝાં, વિકરાળ દાઢો,

હાથો, પગો ને ઉદરોય ઝાઝાં.

વિરાટ આ રૂપ તમારૂં ભાળી,

પામે વ્યથા લોક બધા અને હું… ૨૩.

વ્યોમે અડેલા, બહુ રંગવાળા,

ખુલ્લાં મુખો, દીપ્ત વિશાળ ડોળા.

તેજે ભરેલા તમને નિહાળી,

મૂંઝાઉં ને ધીરજ શાંતિ ખોઉં… ૨૪.

જોતાં જ સર્વે પ્રલયાગ્નિ જેવાં,

મુખો તમારાં, વિકરાળ દાઢો.

દિશા ન સૂઝે, નહિ શાંતિ લાગે,

પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !… ૨૫.

વળી, બધા આ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો,

ભૂપો તણા સર્વ સમૂહ સાથે.-

આ ભીષ્મ, આ દ્રોણ જ, સૂત કર્ણ,-

સાથે અમારાય મહાન યોદ્ધા…- ૨૬.

ગી.ધ્વ.૫૪.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

પેસે ત્વરાથી મુખની તમારી,

બીહામણી ને વિકરાળ દાઢે.

દાંતો તણાં અંતરમાંહી કોઈ,

ચોંટ્યા દીસે ચૂર્ણ બનેલ માથે… ૨૭.

નદી તણા જેમ જળપ્રવાહો,

વેગે સમુદ્રો પ્રતિ દોટ મૂકે.

ઝોળો ભર્યાં તેમ મુખે તમારાં,

દોડે બધા આ નરલોક વીરો… ૨૮.

જ્વાળા વિષે જેમ પતંગ પેસે,

વિનાશ કાજે અતિવેગ સાથે.

લોકો તમારાં મુખમાંહી તેમ,

નાશાર્થ પેસે અતિવેગ સાથે… ૨૯.

ગ્રસી બધેથી, બળતાં મુખોમાં,

જીભો વડે લોક સમગ્ર ચાટો.

પ્રભો! તપાવે કિરણો તમારાં,

ભરી ત્રિલોકી અતિઉગ્ર તેજે… ૩૦.

છો કોણ, બોલો, વિકરાળ રૂપી?

તમને નમું હું, પરમેશ, રીઝો.

પિછાણ ઈચ્છું નિજ, આદિદેવ,

પ્રવૃત્તિ જાણી શકું ના તમારી… ૩૧.

ગી.ધ્વ.૫૫.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

છું કાળ ઊઠ્યો જગનાશકારી,

સંહારવા લોક અહીં પ્રવર્ત્યો.

તારા વિનાયે બચશે ન કોઈ,

જે આ ખડા સૈનિક સામસામા… ૩૨.

તેથી, ખડો થા, યશ મેળવી લે,

વેરી હણી ભોગવ રાજ્ય ઋદ્ધિ.

પૂર્વે જ છે મેં જ હણેલ તેને,

નિમિત્ત થા માત્ર તું, સવ્યસાચી… ૩૩.

શું ભીષ્મ, કે દ્રોણ, જયદ્રથેય,

કે કર્ણ કે અન્ય મહાન યોદ્ધા,-

મેં છે હણ્યા, માર તું, છોડ શોક,

તું ઝૂઝ, જીતીશ રણે સ્વશત્રુ… ૩૪.

સંજય બોલ્યા –

આ સાંભળી કેશવ કેરું વેણ,

બે હાથ જોડી થથરે કિરીટી.

ફરી કરી વંદન કૃષ્ણને તે,

નમી, ડરી, ગદગદ કંઠ બોલે… ૩૫.

અર્જુન બોલ્યા –

છે યોગ્ય કે કીર્તનથી તમારાં,

આનંદ ને પ્રેમ લહે જગત્ સૌ.

નાસે ભયે રાક્ષસ સૌ દિશામાં,

સર્વે નમે સિદ્ધતણા સમૂહો… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૫૬.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

ન કાં નમે સૌ તમને, પરાત્મન્ ?

બ્રહ્માતણાયે ગુરૂ, આદિ કર્તા !

અનંતદેવેશ, જગન્નિવાસ !

સત્, અસત્, તે પર, અક્ષરાત્મન્ !… ૩૭.

પુરાણ છો પુરૂષ, આદિદેવ,

તમે જ આ વિસ્વનું અંત્યધામ.

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરં પદે છો,

તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંત રૂપ !… ૩૮.

તમે શશી, વા, વરૂણાગ્નિ, ધર્મ,

પ્રજાપતિ, બ્રહ્મપિતા તમે જ.

મારાં હજારો નમનો તમોને,

નમો નમસ્તેય નમો નમસ્તે… ૩૯.

સામે નમું છું, નમું છુંય પીઠે,

સૌ પાસ વંદું, પ્રભુ, સર્વરૂપ !

અપાર છે વીર્ય, અમાપ શક્તિ,

સર્વે બન્યા, સર્વ નિજે સમાવી… ૪૦.

સખા ગણી વેણ અયોગ્ય બોલ્યો,

ʼહે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખાʼ – શાં,

ન જાણતાં આ મહિમા તમારો,

પ્રમાદથી કે અતિપ્રેમથીયે… ૪૧.

ગી.ધ્વ.૫૭.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

બેઠા, ફર્યા સાથ, જમ્યાય, સૂતા,-

એકાન્તમાં કે સઘળા સમક્ષ.

હાંસી કરી ત્યાં મરજાદ લોપી –

ક્ષમા કરો તે સહુ, અપ્રમેય !… ૪૨.

તમે પિતા સ્થાવર જંગમોના,

તમે જ સૌના ગુરૂરાજ પૂજ્ય.

ત્રિલોકમાંયે તમ તુલ્ય કો ના,

ક્યાંથી જ મોટો? અનુપપ્રભાવી !… ૪૩.

માટે હું સાષ્ટાંગ કરૂં પ્રણામ,

પ્રસન્ન થાઓ, સ્તવનીય ઈશ !

સાંખે પિતા પુત્ર, સખા સખાને,

પ્રિય પ્રિયા, તેમ મનેય સાંખો… ૪૪.

હર્ષું હું દેખી અણદીઠ રૂપ,

છતાં ભયે વ્યાકુળ ચિત્ત મારૂં.

મને બતાવો, પ્રભુ, મૂળ રૂપ,

પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !… ૪૫.

કરે ગદા-ચક્ર, કિરીટ માથે,

એવા જ ઈચ્છું તમને હું જોવા.

ચતુર્ભુજા રૂપ ધરો ફરી તે,

સહસ્ત્રબાહો ! પ્રભુ ! વિશ્વરૂપ !… ૪૬.

ગી.ધ્વ.૫૮.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

રાજી થઈને મુજ યોગ દ્વારા,

દેખાડ્યું આ રૂપ પરં તને મેં.

અનંત, તેજોમય, આદિ, વિશ્વ,

પૂર્વે ન તારા વીણ દીઠ કોણે… ૪૭.

ન વેદ-પાઠે, નહિ યજ્ઞ-દાને,

ન કર્મકાંડે, ન તપેય ઉગ્ર.

મનુષ્યલોકે મુજ રૂપ આવું,

તારા વિના કોઈ સકે નિહાળી… ૪૮.

મૂંઝા નહીં, મા ધર મૂઢભાવ,

આવું નિહાળી મુજ ઘોર રૂપ.

નિવાર તારો ભય, થા પ્રસન્ન,

લે, તે જ આ રૂપ તું પેખ મારૂં… ૪૯.

સંજય બોલ્યા –

આવું કહી અર્જુનને, ફરીથી,

સ્વરૂપને દાખવ્યું વાસુદેવે.

ફરી ધરી સૌમ્ય શરીર દેવે,

દીધો દિલાસો ભયભીતને તે… ૫૦.

અર્જુન બોલ્યા –

તમારૂં માનવી રૂપ, સૌમ્ય આ જોઈને હવે,

ચેતના, સ્વસ્થતા પામ્યો, નિજભાવે થયો સ્થિર… ૫૧.

ગી.ધ્વ.૫૯.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અતિ દુર્લભ આ મારા, રૂપને તેં નિહાળ્યું જે,

દેવોયે વાંછતા નિત્ય, તે સ્વરૂપનું દર્શન… ૫૨.

ન વેદોથી, ન યજ્ઞોથી, નહીં દાને, તપે નહીં,

દર્શન શક્ય આ મારૂં, જેવું આજે તને થયું… ૫૩.

અનન્ય ભક્તિએ તોયે, આવી રીતે હું શક્ય છું,

તત્ત્વથી જાણવો જોવો, પ્રવેશે મુજમાં થવો… ૫૪.

મારે અર્થે કરે કર્મ, મત્પરાયણ ભક્ત જે,

દ્વેષહીણ, અનાસક્ત, તે આવી મુજને મળે… ૫૫.

ગી.ધ્વ.૬૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

અર્જુન બોલ્યા –

નિત્યયુક્ત થઈ આમ, જે ભક્ત તમને ભજે,

ને જે અક્ષર, અવ્યક્ત- તે બે માંહી ક્યા ચડે ?… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મારામાં મનને પ્રોઈ, નિત્યયુક્ત થઈ મʼને,

ભજે પરમ શ્રદ્ધાથી, તે યોગી ચડતા ગણું… ૨.

જેઓ અચિંત્ય, અવ્યક્ત, સર્વવ્યાપક, નિશ્ચળ,

એકરૂપ, અનિર્દેશ્ય, ધ્ર્રુવ અક્ષરને ભજે… ૩.

ઈંદ્રીયો નિયમે રાખી, સર્વત્ર સમબુદ્ધિના,

સર્વભૂતહિતે રક્ત, તેયે મʼને જ પામતા… ૪.

અવ્યક્ત ચિત્ત ચોંટાડે, તેને ક્લેશ થતો વધુ,

મહા પરિશ્રમે દેહી, પામે અવ્યક્તમાં ગતિ… ૫.

મારામાં સર્વ કર્મોનો, કરી સંન્યાસ, મત્પર,

અનન્ય યોગથી મારાં, કરે ધ્યાન-ઉપાસના… ૬.

મારામાં ચિત્ત પ્રોતા, તે ભક્તોનો ભવસાગરે,

વિના વિલંબ ઉદ્ધાર, કરૂં છું, પાર્થ, હું સ્વયં… ૭.

ગી.ધ્વ.૬૧.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

હું-માં જ મનને સ્થાપ, નિષ્ઠા મારી જ રાખ તું,

તો મારામાં જ નિઃશંક, તું વસીશ હવે પછી… ૮.

જો ન રાખી શકે સ્થિર, હું-માં ચિત્ત સમાધિથી,

તો મʼને પામવા ઈચ્છ, સાધી અભ્યાસ-યોગને… ૯.

અભ્યાસેયે ન જો શક્તિ, થા મત્કર્મપરાયણ,

મારે અર્થે કરે કર્મો, તોયે પામીશ સિદ્ધિને… ૧૦.

જો ન કરી શકે તેયે, આશરો મુજ યોગને,

તો સૌ કર્મફળો ત્યાગ, રાખીને મનને વશ… ૧૧.

ઊંચું અભ્યાસથી જ્ઞાન, જ્ઞાનથી ધ્યાન તો ચડે,

ધ્યાનથી ફળનો ત્યાગ, ત્યાગથી શાંતિ સત્વર… ૧૨.

અદ્વેષ સર્વ ભૂતોનો, મિત્રતા, કરૂણા, ક્ષમા,

નિર્મમ, નિરહંકાર, સુખદુઃખે સમાનતા… ૧૩.

યોગી સદાય સંતોષી, જિતાત્મા, દ્રઢ નિશ્ચયી,

મનબુદ્ધિ મʼને અર્પ્યાં, તે મદ્ ભક્ત મʼને પ્રિય… ૧૪.

જેથી દુભાય ના લોકો, લોકથી જે દુભાય ના,

હર્ષ, ક્રોધ, ભય-ક્ષોભે, છૂટ્યો જે તે મʼને પ્રિય… ૧૫.

પવિત્ર, નિઃસ્પૃહી, દક્ષ, ઉદાસીન, વ્યથા નહીં,

સૌ કર્મારંભે છોડેલો, મારો ભક્ત મને પ્રિય… ૧૬.

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, ન કરે શોક કે સ્પૃહા,

શુભાશુભ ત્યજ્યાં જેણે, ભક્તિમાન મʼને પ્રિય… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૬૨.

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

સમ જે શત્રુ ને મિત્ર, સમ માનાપમાનમાં,

ટાઢે-તાપે, સુખે-દુઃખે સમ, આસક્તિહીન જે… ૧૮.

સમાન સ્તુતિ-નિંદામાં, મૌની, સંતુષ્ટ જે મળે,

સ્થિરબુદ્ધિ, નિરાલંબ, ભક્ત જે, તે મને પ્રિય… ૧૯.

આ ધર્મામૃતને સેવે, શ્રદ્ધાથી જેમ મેં કહ્યું,

મત્પરાણ જે ભક્તો, તે મʼને અતિશે પ્રિય… ૨૦.

ગી.ધ્વ.૬૩.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ક્ષેત્ર એ નામથી જ્ઞાની, ઓળખે આ શરીરને,

ક્ષેત્રને જાણનારો જે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ તે કહે… ૧.

વળી મʼને જ ક્ષેત્રજ્ઞ, જાણજે સર્વ ક્ષેત્રમાં,

ક્ષેત્રક્ષેત્રનું જ્ઞાન, તેને હું જ્ઞાન માનું છું… ૨.

જે તે ક્ષેત્ર, તથા જેવું, જ્યાંથી, તેમાં વિકાર જે,

ક્ષેત્રજ્ઞ જે અને જેવો, સંક્ષેપે સુણ તે કહું… ૩.

વિવિધ મંત્રથી ગાયું, ઋષિઓએ અનેકધા,

ઠરાવ્યું બ્રહ્મસૂત્રોમાં, સુનિશ્ચિત પ્રમાણથી… ૪.

મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ, પ્રકૃતિ-આઠ એ,

ઈંદ્રિયો દશ ને એક, વિષયો પાંચ તેમના… ૫.

ઈચ્છા, દ્વેષ, સુખો, દુઃખો, ધૃતિ, સંઘાત, ચેતના,

વિકારો સાથ આ ક્ષેણ, તને સંક્ષેપમાં કહ્યું… ૬.

ગી.ધ્વ.૬૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

નિર્માનતા, અહિંસા, ને અદંભ, આર્જવ, ક્ષમા,

ગુરૂભક્તિ તથા શૌચ, સ્થિરતા, આત્મનિગ્રહ… ૭.

વિષયો પ્રતિ વૈરાગ્ય, નિરહંકારતા, તથા,

જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-દુઃખ-દોષોનું દર્શન… ૮.

નિર્મોહતા, અનાસક્તિ, પુત્ર-પત્નિ-ગૃહાદિમાં,

સારા માઠા પ્રસંગોમાં, ચિત્તની સમતા સદા… ૯.

અનન્ય યોગથી મારી, ભક્તિ, અવ્યભિચારિણી,

એકાન્તવાસમાં પ્રેમ, ના ગમે દાયરા વિષે… ૧૦.

અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિષ્ઠા, તત્ત્વજ્ઞાન-વિચારણા,

આ લક્ષણે કહે જ્ઞાન, તેથી અજ્ઞાન ઊલટું… ૧૧.

હવે હું વર્ણવું જ્ઞેય, જે જાણ્યે મુક્તિ ભોગવે,

અનાદિ તે પરંબ્રહ્મ, छे ન કહેવાય, ના नथी… ૧૨.

સર્વત્ર હાથ ને પાય, સર્વત્ર શિર ને મુખ,

સર્વત્ર આંખ ને કાન, સર્વને આવરી રહ્યું… ૧૩.

નિરિંદ્રિય છતાં ભાસે, સર્વે ઈંદ્રિયના ગુણો,

નિર્ગુણ, ગુણભોક્તાયે, ભર્તા તોયે અસક્ત તે… ૧૪.

બહાર-માંહ્ય ભૂતોની, ચાલતું ને અચંચળ,

સૂક્ષ્મ તેથી જણાયે ના, સમીપે, દૂરમાં વળી… ૧૫.

અખંડ તોય ભૂતોમાં, જાણે ખંડપણે રહ્યું,

ભૂતોને જન્મ દે, પોષે, ગળેયે તેમ જ્ઞેય તે… ૧૬.

ગી.ધ્વ.૬૫.

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

જ્યોતિઓનુંય તે જ્યોતિ, પર તે અંધકારથી,

જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાનગમ્ય, સર્વનાં હ્રદયે વસ્યું… ૧૭.

ક્ષેત્ર, જ્ઞાન તથા જ્ઞેય, આમ સંક્ષેપમાં કહ્યાં,

મારો જે ભક્ત આ જાણે, તે પામે મુજ ભાવને… ૧૮.

બન્ને અનાદિ છે જાણ, પ્રકૃતિ તેમ પુરૂષ,

પ્રકૃતિથી થતા જાણ, વિકારો ને ગુણો બધા… ૧૯.

કાર્ય, કારણ, કર્તૃત્વ, તે સૌ પ્રકૃતિ કારણે,

સુખદુઃખ તણા ભોગ, તે તો પુરૂષકારણે… ૨૦.

પ્રકૃતિમાં રહ્યો સેવે, પ્રકૃતિગુણ પુરૂષ,

આસક્તિ ગુણમાં તેથી, સદ્ સદ્ યોનિમાં પડે… ૨૧.

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

કહ્યો તે પરમાત્માયે, દેહે પુરૂષ જે પરં… ૨૨.

જાણે પુરૂષ જે આમ, પ્રકૃતિયે ગુણો સહ,

સર્વ કર્મો કરે તોયે, તે ફરી જન્મતો નથી… ૨૩.

ધ્યાનથી આપને કોઈ, આપથી આપમાં જુએ,

સાંખ્યયોગ વડે કોઈ, કોઈ તો કર્મયોગથી… ૨૪.

ને કો ન જાણતાં આમ, અન્યથી સુણીને ભજે,

શ્રવણે રાખતાં શ્રદ્ધા, તેઓયે મૃત્યુને તરે… ૨૫.

જે કાંઈ ઊપજે લોકે, સત્ત્વ સ્થાવર-જંગમ,

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞના યોગે, જાણ, તે ઊપજે બધું… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૬૬.

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

સમાન સર્વ ભૂતોમાં, રહેલા પરમેશ્વર,

અવિનાશી વિનાશીમાં, તે દેખે તે જ દેખતો… ૨૭.

સમસર્વત્ર વ્યાપેલા, ઈશને દેખનાર તે,

ન હણે આપથી આપ, તેથી પામે પરંગતિ… ૨૮.

પ્રકૃતિથી જ સૌ કર્મો, સદા સર્વત્ર થાય છે,

આત્મા તો ન કરે કાંઈ,આ દેખે તે જ દેખતો… ૨૯.

ભૂતોના વેગળા ભાવ, એકમાં જ રહ્યા જુએ,

તેથી જ સર્વ વિસ્તાર, ત્યારે બ્રહ્મદશા મળે… ૩૦.

અવ્યયી પરમાત્માને, નથી આદિ, નથી ગુણો,

તેથી દેહે રહે તોયે, તે અકર્તા અલિપ્ત રહે… ૩૧.

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ, સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે,

આત્માયે તેમ સર્વત્ર, વસી દેહે અલિપ્ત રહે… ૩૨.

પ્રકાશે એકલો સૂર્ય, જેમ આ જગને બધા,

ક્ષેત્રજ્ઞેય પ્રકાશે છે, તેમ આ ક્ષેત્રને બધા… ૩૩.

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ, જે જાણે જ્ઞાનચક્ષુથી,

ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષેય, તે પામે છે પરંગતિ… ૩૪.

ગી.ધ્વ.૬૭.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જે જ્ઞાન, તે ફરી તુજને કહું,

જે જાણી મુનિઓ સર્વે, પામ્યા સિદ્ધિ અહીં પરં… ૧.

આ જ્ઞાન આશરી જેઓ, પામે મુજ સમાનતા,

સર્ગકાળે ન તે જન્મે, પ્રલયે ન વ્યથા ખમે… ૨.

મારૂં ક્ષેત્ર મહદબ્રહ્મ, તેમાં હું બીજ થાપું છું,

તે થકી સર્વ ભૂતોની, લોકે ઉત્પત્તિ થાય છે… ૩.

સર્વ યોનિ વિષે જે જે, વ્યક્તિઓ જન્મ પામતી,

તેનું ક્ષેત્ર મહદબ્રહ્મ, પિતા હું બીજદાયક… ૪.

તમ, રજ તથા સત્ત્વ,-ગુણો પ્રકૃતિથી થયા,

તે જ અવ્યય દેહીને, બાંધે છે દેહને વિષે… ૫.

તેમાં નિર્મળ તે સત્ત્વ, દોષહીન, પ્રકાશક,

તે બાંધે છે કરાવીને, આસક્તિ જ્ઞાન ને સુખે… ૬.

તૃષ્ણા-આસક્તિથી, જન્મ્યો રાગ, તે જ રજોગુણ,

દેહીને બાંધતો તે તો, આસક્ત કર્મમાં કરી… ૭.

મોહમાં નાંખતો સૌને, ઊઠે અજ્ઞાનથી તમ,

દેહીને બાંધતો તે તો, નિદ્રા-પ્રમાદ-આળસે… ૮.

ગી.ધ્વ.૬૮.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

સુખમાં જોડતો સત્ત્વ, કર્મમાં જોડતો રજ,

ને ઢાંકીજ્ઞાનને જોડે, પ્રમાદે તો તમોગુણ… ૯.

રજ-તમ દબાવીને, સત્ત્વ ઉપર આવતો,

રજોગુણ તમો-સત્ત્વ, તમ તે રજ-સત્ત્વને… ૧૦.

જ્યારે આ દેહમાં દીસે, પ્રકાશ સર્વ ઈંદ્રિયે,

ને જ્ઞાન પ્રગટે ત્યારે, વધેલો સત્ત્વ જાણતો… ૧૧.

કર્મે પ્રવૃત્તિ, આરંભે, લોભ, અશાંતિ, ને સ્પૃહા,

રજોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં… ૧૨.

પ્રવૃત્તિ ના, પ્રકાશે ના, દીસે પ્રમાદ, મૂઢતા,

તમોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં… ૧૩.

સત્ત્વની વૃદ્ધિ વેળાએ, દેહી છોડે શરીર જો,

ઉત્તમ જ્ઞાનવાનોના, નિર્મળ લોક મેળવે… ૧૪.

કર્મસંગી વિષે જન્મે, રજમાં લય પામતાં,

મૂઢ યોનિ વિષે જન્મે, તમમાં લય પામતાં… ૧૫.

કહ્યું છે પુણ્ય કર્મોનું, ફળ સાત્ત્વિક નિર્મળ,

રજનું ફળ છે દુઃખ, અજ્ઞાન તમનું ફળ… ૧૬.

સત્વથી ઊપજે જ્ઞાન, રજથી લોભ ઊપજે,

પ્રમાદ, મોહ, અજ્ઞાન, ઊપજે તમથી સહુ… ૧૭.

ચડે છે સાત્ત્વિકો ઊંચે, રાજસો મધ્યમાં રહે,

હીનવૃત્તિ તમોધર્મી, તેની થાય અધોગતિ… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૬૯.

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

ગુણો વિના ન કર્તા કો, જ્યારે દ્રષ્ટા પિછાણતો,

ત્રિગુણાતીતને જાણે, તે પામે મુજ ભાવને… ૧૯.

દેહ સાથે ઊઠેલા આ, ત્રિગુણો જે તરી જતો,

જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખે, છૂટી તે મોક્ષ ભોગવે… ૨૦.

અર્જુન બોલ્યા –

કયાં લક્ષણથી દેહી, ત્રિગુણાતીત થાય છે?

હોય આચાર શો તેનો? કેમ તે ત્રિગુણો તરે?… ૨૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જ્ઞાન, પ્રવૃત્તિ ને મોહ,- તેના ધર્મો શરીરમાં,

ઊઠે તો ન કરે દ્વે,, શમે તો ન કરે સ્પૃહા… ૨૨.

જે ઉદાસીન-શો વર્તે, ગુણોથી ચળતો નહીં,

વર્તે ગુણો જ જાણીને, રહે સ્થિર ડગે નહીં… ૨૩.

સમ દુઃખે સુખે, સ્વસ્થ, समलोष्टाश्मकांचनः।

સમ પ્રિયાપ્રિયે, ધીર, સમ નિંદા-વખાણમાં… ૨૪.

સમ માનાપમાને જે, સમ જે શત્રુમિત્રમાં,

સૌ કર્મારંભ છોડેલો, ગુણાતીત ગણાય તે… ૨૫.

અવ્યભિચાર ભાવે જે, ભક્તિયોગે મʼને ભજે,

તે આ ગુણો કરી પાર, બ્રહ્મને પાત્ર થાય છે… ૨૬.

અમૃત-અક્ષર-બ્રહ્મ, ને એકાંતિક જે સુખ,

તેમ શાશ્વત ધર્મો જે, સૌનો આધાર હું જ છું… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૭૦.

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ઊંચે મૂળ, તળે ડાળો, શ્રુતિઓ પાંદડાં કહ્યાં,

એ અવિનાશ અશ્વત્થ, જાણે, તે વેદ જાણતો… ૧.

ઉંચે-તળે ડાળ-પસાર તેનો,

ગુણે વધ્યો, ભોગથી પાલવ્યો જે.

નીચે, વળી, માનવલોક માંહી,

મૂળો ગયાં, – કર્મ વિષે ગૂંથાયાં… ૨.

તેનું જગે સત્ય ન રૂપ ભાસે,

ન આદિ-અંતે નહિ કોઈ પાયો.

લૈ તીવ્ર વૈરાગ્ય તણી કુહાડી,

અશ્વત્થ આવો દ્રઢમૂળ તોડ… ૩.

શોધી પછી તે પદને પ્રયત્ને-

જ્યાં પોંʼચનારા ન પડે ફરીથી-

તે પામવું આદિ પરાત્મ રૂપ,

પ્રવૃત્તિ જ્યાંથી પસરી અનાદિ… ૪.

ગી.ધ્વ.૭૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

નિર્માન, નિર્મોહ, અસંગવૃત્તિ,

અધ્યાત્મનિષ્ઠા નિત, શાંતકામ.

છૂટેલ દ્વંદ્વ સુખદુઃખરૂપી,

અમૂઢ તે અવ્યય ધામ પામે… ૫.

સૂર્ય તેને પ્રકાશે ના, ના ચંદ્ર, અગ્નિયે નહીં,

જ્યાં પોંʼચી ન ફરે પાછા, મારૂં તે ધામ ઉત્તમ… ૬.

મારો જ અંશ સંસારે, જીવરૂપ સનાતન,

ખેંચે પ્રકૃતિમાંથી તે, મન ને પાંચ ઈંદ્રિયો… ૭.

જેમ વાયુ ગ્રહે ગંધ, વસ્તુનો નિજ સાથમાં,

તેમ દેહી ગ્રહે આ સૌ, ધારતાં-છોડતાં તનુ… ૮.

આંખ, કાન, ત્વચા, નાક, જીભ ને છઠ્ઠું તો મન,

અધિષ્ઠાતા થઈ સૌનો, દેહી વિષય ભોગવે… ૯.

નીકળે કે રહે દેહે, ભોગવે ગુણ સાથ વા,

મૂઢો ન દેખતા એને, દેખે છે જ્ઞાનચક્ષુના… ૧૦.

રહેલો હ્રદયે તેને, દેખે યોગી પ્રયત્નવાન,

હૈયાસૂના, અશુદ્ધાત્મા, ન દેખે યત્નથીય તે… ૧૧.

પ્રકાશનું વિશ્વને આખા, તેજ જે સૂર્યમાં દીસે,

ચંદ્રે જે, અગ્નિમાંયે જે, મારૂં જ તેજ જાણ તે… ૧૨.

પેસી પૃથ્વી વિષે ધારૂં, ભૂતોને મુજ શક્તિથી,

પોષું છું ઔષધી સર્વે, થઈ સોમ, રસે ભર્યો… ૧૩.

ગી.ધ્વ.૭૨.

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

હું વૈશ્વાનર રૂપે સૌ, પ્રાણીના દેહમાં રહ્યો,

પ્રાણાપાન કરી યુક્ત, પચાવું અન્ન ચોવિધ… ૧૪.

નિવાસ સૌનાં હ્રદયે કરૂં હું,

હુંથી સ્મૃતિ, જ્ઞાન તથા વિવેક.

વેદો બધાનું હું જ એક વૈદ્ય,

વેદાન્તકર્તા હું જ વેદવેત્તા… ૧૫.

બે છે આ પુરૂષો વિશ્વે, ક્ષર-અક્ષર, અર્જુન,

ક્ષર તે સઘળાં ભૂતો, નિત્યને અક્ષર કહ્યો… ૧૬.

પોષે ત્રિલોકને વ્યાપી, જે અવિનાશ ઈશ્વર,

પરમાત્મા કહ્યો તેને, ત્રીજો પુરૂષ ઉત્તમ… ૧૭.

કાં જે હું ક્ષરથી પાર, અક્ષરથીય ઉત્તમ,

તેથી હું લોક ને વેદે, વર્ણાયો પુરૂષોત્તમ… ૧૮.

જે અમૂઢ મʼને આમ, જાણતો પુરૂષોત્તમ,

તે સર્વ સારનો જ્ઞાની, સર્વભાવે મʼને ભજે… ૧૯.

અત્યંત ગૂઢ આ શાસ્ત્ર તને, નિષ્પાપ ! મેં કહ્યું,

તે જાણી બુદ્ધિને પામી, કૃતાર્થ બનવું ઘટે… ૨૦.

ગી.ધ્વ.૭૩.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અભય, સત્વસંશુદ્ધિ, વ્યવસ્થા જ્ઞાન-યોગમાં,

નિગ્રહ, દાન, સ્વાધ્યાય, યજ્ઞ, સરળતા, તપ… ૧.

અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, ત્યાગ, શાંતિ, અપૈશુન,

મૃદુતા, સ્થિરતા, લાજ, દયા, જીવે, અલાલસા… ૨.

ક્ષમા, અમાન, અદ્રોહ, તેજ, ધૈર્ય, પવિત્રતા,

દૈવીભાવ વિષે જન્મે, તેની આ સંપદા થતી… ૩.

અજ્ઞાન, માન ને દર્પ, દંભ, ક્રોધ, કઠોરતા,

આસુરી ભાવમાં જન્મે, તેની આ સંપદા થતી… ૪.

મોક્ષ દે સંપદા દૈવી, કરે બંધન આસુરી,

મા કર, શોક, તું જન્મ્યો, દૈવી સંપત્તિને લઈ… ૫.

દૈવી ને આસુરી છે બે, ભૂતોની સૃષ્ટિ આ જગે,

વિસ્તારે વર્ણવી દૈવી, હવે સાંભળ આસુરી… ૬.

આસુરી જન જાણે ના, પ્રવૃત્તિ કે નિવૃત્તિને,

ન સ્વચ્છતા, ન આચાર, સત્યે ના તેમને વિષે… ૭.

ગી.ધ્વ.૭૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

અસત્ય જગ છે બોલે, અનાધાર, અનીશ્વર,

અન્યોન્ય યોગથી જન્મ્યું, હેતુ કામ વિના નહીં… ૮.

આવી તે રાખતા દ્રષ્ટિ, ક્રૂરકર્મી, અબુદ્ધિઓ,

હૈયાસૂના ધરે જન્મ, પ્રજાક્ષયાર્થ શત્રુઓ… ૯.

દુષ્પૂર કામને સેવે, દંભ-માન-મદે ભર્યા,

મોહે દુરાગ્રહો બાંધી, પાપાચારી પ્રવર્તતા… ૧૦.

વહે અપાર ચિંતાને, મૃત્યુએ ઝાલતાં સુધી,

સુખ-ભોગ ગણે ધ્યેય, તે જ સર્વસ્વ માનતા… ૧૧.

આશાપાશો વડે બાંધ્યા, કામ-ક્રોધ-પરાયણ,

ઈચ્છતા સુખ ભોગાર્થે, અન્યાયે ધનસંચય… ૧૨.

આ પામ્યો આજ, ને કાલે કોડ પૂરો કરીશ આ,

આટલું મારૂં છે આજે, આયે મારૂં થશે ધન… ૧૩.

આ વેરી મેં હણ્યો છે ને, બીજાયે હણનાર છું,

હું સર્વાધીશ ને ભોગી, સિદ્ધ હું, બળવાન, સુખી… ૧૪.

હું છું કુલીન, શ્રીમંત, બીજો મારા સમાન ના,

યજીશ, દૈશ, માʼણીશʼ – કહે આજ્ઞાન મોહથી… ૧૫.

ભૂલ્યા અનેક તર્કોમાં, ગૂંચાયા મોહજાળમાં,

આસક્ત સુખ ને ભોગે, તે કૂડા નરકે પડે… ૧૬.

આત્મશ્લાઘી ગુમાની તે, દંભ-માન-મદે ભર્યા,

કરે છે નામના યજ્ઞો, દંભથી વિધિને ત્યજી… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૭૫.

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

બળ, દર્પ અહંકાર, કામ ને ક્રોધને વર્યા,

સ્વ-પર દેહમાં મારો, ઈર્ષાથી દ્રોહ તે કરે… ૧૮.

એવા દ્વેષી તથા ક્રૂર, સંસારે જે નરાધમો,

તે દુષ્ટોને સદા નાખું, આસુરી યોનિઓ વિષે… ૧૯.

આસુરી યોનિ પામેલા, જન્મોજન્મેય મૂઢ તે,

મʼને ન મેળવે, પામે, ઝાઝી ઝાઝી અધોગતિ… ૨૦.

કામ, ક્રોધ તથા લોભ, નકરદ્વાર આ ત્રણ,

કરતા આત્મનો ઘાત, તેથી તે ત્યજવાં ત્રણે… ૨૧.

તમનાં આ ત્રણે દ્વારો, તેથી મુક્ત થઈ, પછી,

આચરી આત્મનું શ્રેય, દેહી પામે પરંગતિ… ૨૨.

છોડીને શાસ્ત્રનો માર્ગ, સ્વચ્છંદે વરતે નર,

તેને મળે નહિ સિદ્ધિ, ન સુખે, ન પરંગતિ… ૨૩.

માટે પ્રમાણવું સાસ્ત્ર, કાર્યાકાર્ય ઠરાવવાં,

શાસ્ત્રથી વિધિને જાણી, કર્મ આચરવું ઘટે… ૨૪.

ગી.ધ્વ.૭૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

અર્જુન બોલ્યા –

શાસ્ત્રના વિધિને છોડી, શ્રદ્ધાથી પૂજન કરે,

તેની નિષ્ઠા ગુણે કેʼવી, સત્ત્વ, કે રજ, કે તમ?… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધા, દેહીઓની સ્વભાવથી,-

સાત્ત્વિકી, રાજસી, તેમ તામસી, સુણ તે સહુ… ૨.

જેવું જે જીવન સત્ત્વ, શ્રદ્ધા તેવી જ તે વિષે,

શ્રદ્ધાએ આ ઘડ્યો દેહી, જે શ્રદ્ધા તે જ તે બને… ૩.

સાત્ત્વિકો દેવને પૂજે, રાજસો યક્ષ-રાક્ષસો,

પ્રેતો-ભૂતગણો પૂજે, જે લોકો તામસી જગે… ૪.

શાસ્ત્રવિરૂદ્ધ ને ઘોર, જે જનો તપ આચરે,

અહંતા-દંભથી યુક્ત, કામ-રાગ-બળે ભર્યા… ૫.

દેહનાં પંચભૂતો ને, હ્રદયે વસતા મʼને,

પીડે જે અબુધો જાણ, તેના નિશ્ચય આસુરી… ૬.

આહારે પ્રિય સર્વેના, ત્રણ પ્રકારના જુદા,

તેમ યજ્ઞો, તપો, દાનો,- તેના આ ભેદ સાંભળ… ૭.

આયુ, સત્ત્વ, બળ, સ્વાસ્થ્ય, સુખ પ્રીતિ વધારતા,

રસાળ, રોચક, સ્નિગ્ધ, સ્થિર તેસાત્ત્વિક-પ્રિય… ૮.

ગી.ધ્વ.૭૭.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

ખારા, ખાટા, ઘણા ઊના, તીખા, લૂખા, બળે, કટુ,

દે દુઃખ, શોક કે વ્યાધિ, આહારો રાજસ-પ્રિય… ૯.

પોʼર ટાઢો, થયો વાસી, ગંધાતો, સ્વાદ ઊતર્યો,

એઠો, નિષિદ્ધ આહાર, તામસી જનને પ્રિય… ૧૦.

ન રાખી ફળની આશા, યજ્ઞે જ ધર્મ જાણતા,

સ્થિરચિત્તે થતો યજ્ઞ, વિધિપૂર્વક સાત્ત્વિક… ૧૧.

ફળને દ્રષ્ટિમાં રાખી, તેમ જ દંભભાવથી,

જે યજ્ઞ થાય છે લોકે, રાજસી યજ્ઞ તે કહ્યો… ૧૨.

જેમાં ન વિધિ, ના મંત્ર, નયે સર્જન અન્નનું,

ન દક્ષિણા, નહીં શ્રદ્ધા, તામસી યજ્ઞ તે કહ્યો… ૧૩.

દેવ-દ્વિજ-ગુરૂ-જ્ઞાની, તેની પૂજા, પવિત્રતા,

બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા ને, આર્જવ દેહનું તપ… ૧૪.

અખૂંચતું, સત્ય ને મીઠું, હિતનું વેણ બોલવું,

તથા સ્વાધ્યાય, અભ્યાસ, વાણીનું તપ તે કહ્યું… ૧૫.

આત્મનિગ્રહ ને મૌન, મન કેરી પ્રસન્નતા,

મૃદુતા, ભાવની શુદ્ધિ, મનનું તપ તે કહ્યું… ૧૬.

યોગથી, અતિશ્રદ્ધાથી, આચરે આ ત્રણે તપો,

ન સેવી ફળની આશા, તે કહેવાય સાત્ત્વિક… ૧૭.

સત્કાર-માન-પૂજાર્થે, તથા જે દંભથી કરે,

તે તપ રાજસી લોકે, કહ્યું ચંચળ, અધ્રુવ… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૭૮.

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

મૂઢાગ્રહે તપે જેઓ, પીડીને અંતરાત્મને,

પરના નાશ માટે વા, તપ તે તામસી કહ્યું… ૧૯.

કશો ના પાડ તોયે, જે દેવાનો ધર્મ ઓળખી,

યોગ્ય પાત્રે-સ્થળે-કાળે, આપે, તે દાન સાત્ત્વિક… ૨૦.

ફેડવા પાછલો પાડ, હેતુ વા ફળનો ધરી,

કે કોચાતા મને આપે, તે દાન રાજસી ગણ્યું… ૨૧.

અપાત્રે દાન જે આપે, અયોગ્ય દેશકાળમાં,

વિના આદરસત્કાર, તે દાન તામસી ગણ્યું… ૨૨.

ओं (३) तत्, सत्, ત્રણે નામે, થાય નિર્દેશ બ્રહ્મનો,

બ્રાહ્મણો, વેદ ને યજ્ઞો, સર્જ્યા તેણે જ આદિમાં… ૨૩.

તેથી ओं(३) વદી પ્હેલાં, યજ્ઞ-દાન-તપ-ક્રિયા,

બ્રહ્મવાદી તણી નિત્ય, પ્રવર્તે વિધિપૂર્વક… ૨૪.

तद् વડે ફળને ત્યાગી, યજ્ઞ ને તપની ક્રિયા,

વિવિધ દાન કર્મોયે, આચરે છે મુમુક્ષુઓ… ૨૫.

સારૂં ને સત્ય દર્શાવા, सत् શબ્દ વપરાય છે,

તેમ सत् શબ્દ યોજાય, પ્રશંસાયોગ્ય કર્મમાં… ૨૬.

યજ્ઞે, તપે તથા દાને, વર્તે તેનેય सत् કહે,

તે માટે જે થતાં કર્મો, તે બધાં પણ सत् કહ્યાં… ૨૭.

અશ્રદ્ધાથી કર્યા કર્મ, યજ્ઞ, દાન, તપો વળી,

असत् કેʼવાય તે સર્વ, વ્યર્થ તે બેઉ લોકમાં… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૭૯.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અર્જુન બોલ્યા –

શું છે સંન્યાસનું તત્ત્વ? ત્યાગનું તત્ત્વ શું, વળી?

બેઉને જાણવા ઈચ્છું, જુદાં પાડી કહો મને… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

છોડે સકામ કર્મોને, જ્ઞાની સંન્યાસ તે લહે,

છોડે સર્વેય કર્મોના, ફળને, ત્યાગ તે કહ્યો… ૨.

ʼદોષરૂપ બધાં કર્મો – ત્યજો તેʼ મુનિ કો કહે,

ʼયજ્ઞ-દાન-તપો ક્યારે ન ત્યજોʼ અન્ય તો કહે… ૩.

ત્યાગ સંબંધમાં તેથી, મારા નિશ્ચયને સુણ,

ત્રણ પ્રકારના ભેદો, ત્યાગના વર્ણવાય છે… ૪.

યજ્ઞ-દાન-તપો કેરાં, કર્મો ન ત્યજવાં ઘટે,

અવશ્ય કરવાં, તે તો કરે પાવન સુજ્ઞને… ૫.

કરવાં તેય કર્મોને, આસક્તિ-ફલને ત્યજી,

આ ઉત્તમ અભિપ્રાય, મારો નિશ્ચિત આ વિષે… ૬.

નીમેલાં કર્મનો ક્યારે, નહીં સંન્યાસ તો ઘટે,

મોહથી જો કરે ત્યાગ, તે ત્યાગ તામસી કહ્યો… ૭.

ગી.ધ્વ.૮૦.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

કર્મે છે દુઃખ માટે જ, કાયક્લેશ ભયે ત્યજે,

તે કરે રાજસ ત્યાગ, ન પામે ફળ ત્યાગનું… ૮.

રહીને નિયમે કર્મ, કર્તવ્ય સમજી કરે,

અનાસક્ત ફળત્યાગી, જાણ તે ત્યાગ સાત્ત્વિક… ૯.

ક્ષેમ કર્મે નહીં રાગ, અક્ષેમે દ્વેષ તો નહીં,

તે ત્યાગી સત્ત્વમાં યુક્ત, જ્ઞાનવાન, અસંશયી… ૧૦.

શક્ય ના દેહધારીને, સમૂળો ત્યાગ કર્મનો,

કર્મના ફળનો ત્યાગી, તે જ ત્યાગી ગણાય છે… ૧૧.

સારૂં, માઠું તથા મિશ્ર, ત્રિવિધ કર્મનું ફળ,

અત્યાગી પામતા તેને, સંન્યાસીઓ કદી નહીં… ૧૨.

સર્વ કર્મો તણી સિદ્ધિ, થાય જે પાંચ કારણે,

કહ્યાં તે સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, તેને તું મુજથી સુણ… ૧૩.

અધિસ્ઠાન તથા કર્તા, ત્રીજું વિવિધ સાધનો,

ક્રિયા નાના પ્રકારોની, ને ભળે દૈવ પાંચમું… ૧૪.

કાયા-વાચા-મને જે જે, કર્મને આદરે નર,-

અન્યાયી અથવા ન્યાયી,-તેના આ પાંચ હેતુઓ… ૧૫.

આવું છતાંય આપે જ, કર્તા છે એમ જે જુએ,

સંસ્કારહીન, દુર્બુદ્ધિ, સત્ય તે દેખતો નથી… ૧૬.

ʺહું કરૂં છુંʺ એમ ના જેને, જેની લેપાય બુદ્ધિ ના,

સૌ લોકને હણે તોયે, હણે-બંધાય તે નહીં… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૮૧.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

જ્ઞાન, જ્ઞેય તથા જ્ઞાતા,- કર્મનાં ત્રણ પ્રેરકો,

સાધનો કર્મ ને કર્તા,- કર્મનાં ત્રણ પોષકો… ૧૮.

જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા,- ગુણોથી ત્રણ જાતનાં,

વર્ણવ્યાં સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, સુણ તેને યથાર્થ તું… ૧૯.

જેથી દેખે બધાં ભૂતે, એક અવ્યય ભાવને,-

સળંગ ભિન્ન રૂપોમાં – જાણ તે જ્ઞાન સાત્ત્વિક… ૨૦.

જે જ્ઞાને સર્વ ભૂતોમાં, નાના ભાવો જુદા જુદા,

જાણતો ભેદને પાડી,- જાણ તે જ્ઞાન રાજસ… ૨૧.

આસક્તિ યુક્ત જે કાર્યે, પૂર્ણ-શું એકમાં જુએ,

જેમાં ન તત્ત્વ કે હેતુ,- અલ્પ તે જ્ઞાન તામસી… ૨૨.

નીમેલું, વણ આસક્તિ, રાગદ્વેષ વિના કર્યું,

ફલની લાલસા છોડી, સાત્ત્વિક કર્મ તે કહ્યું… ૨૩.

મનમાં કામના સેવી, વા અહંકારથી કર્યું,

ઘણી જંજાળથી જેને, રાજસ કર્મ તે કહ્યું… ૨૪.

પરિણામ તથા હાનિ, હિંસા, સામર્થ્ય ના ગણી,

આદરે મોહથી જેને, તામસ કર્મ તે કહ્યું… ૨૫.

નિઃસંગી, નિરહંકારી, ધૃતિ-ઉત્સાહથી ભર્યો,

યથાયથે નિર્વિકાર, કર્તા સાત્ત્વિક તે કહ્યો… ૨૬.

રાગી, ને ફળનો વાંછુ, લોભી, અસ્વચ્છ, હિંસક,

હર્ષશોકે છવાયેલો, કર્તા રાજસ તે કહ્યો… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૮૨.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અયોગી, ક્ષુદ્ર, ગર્વિષ્ઠ, અકર્મી, શઠ, આળસુ,

શોગિયો, દીર્ઘસૂત્રી જે, કર્તા તામસ તે કહ્યો… ૨૮.

બુદ્ધિ ને ધૃતિના ભેદો, ગુણોથી ત્રણ જાતના,

સંપૂર્ણ વર્ણવું તેને, સુણજે વિગતે જુદા… ૨૯.

પ્રવૃત્તિ શું, નિવૃત્તિ શું, કાર્યાકાર્ય, ભયાભય,

બંધ શું, મોક્ષ શું જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ સાત્ત્વિક… ૩૦.

ધર્માધર્મ તણો ભેદ, તેમ કાર્ય-અકાર્યનો,

અયથાર્થપણે જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ રાજસી… ૩૧.

અજ્ઞાને આવરેલી જે, ધર્મ માને અધર્મને,

બધું જ અવળું પેખે, ગણી તે બુદ્ધિ તામસી… ૩૨.

મન-ઈંદ્રિય-પ્રાણોની, ક્રિયાને જે ધરી રહે,

ધૃતિ અનન્યયોગે જે, તેને સાત્ત્વિકી જાણવી… ૩૩.

ધર્મે, અર્થે તથા કામે, જે વડે ધારણા રહે,

આસક્તિ ને ફલેચ્છાથી, ધૃતિ તે રાજસી ગણી… ૩૪.

જે વડે ભય ને શોક, નિદ્રા, ખેદ તથા મદ,

જે ન છોડેય દુર્બુદ્ધિ, ધૃતિ તે તામસી ગણી… ૩૫.

સુખનાયે ત્રણે ભેદો, હવે વર્ણવું, સાંભળ ː

અભ્યાસે રાચતો જેમાં, દુઃખનો નાશ તે કરે… ૩૬.

ઝેર સમાન આરંભે, અંતે અમૃત-તુલ્ય જે,

પ્રસન્ન ચિત્તને લીધે, મળે તે સુખ સાત્ત્વિક… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૮૩.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અમૃત-તુલ્ય આરંભે, અંતે ઝેર સમાન જે,

વિષયેન્દ્રિય સંયોગે, મળે તે સુખ રાજસ… ૩૮.

આરંભે, અંતમાંયે જે, નિદ્રા-પ્રમાદ-આળસે,

આત્માને મોહમાં નાંખે, તામસી સુખ તે ગણ્યું… ૩૯.

નથી કો સત્ત્વ પૃથ્વીમાં, સ્વર્ગે દેવો વિષેય કો,

જે હોય ગુણથી મુક્ત, જે આ પ્રકૃતિના ત્રણ… ૪૦.

બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો, શૂદ્રોના જે સ્વભાવથી,

થયા ભિન્ન ગુણો, તેણે પાડ્યા છે કર્મ ભેદના… ૪૧.

શાંતિ, તપ, ક્ષમા, શૌચ, શ્રદ્ધા, નિગ્રહ, આર્જવ,

જ્ઞાન, વિજ્ઞાન- આ કર્મ, બ્રાહ્મણોનું સ્વભાવથી… ૪૨.

શૌર્ય, તેજ, પ્રજારક્ષા, ભાગવું નહીં યુદ્ધથી,

દક્ષતા, દાન ને ધૈર્ય- ક્ષાત્રકર્મ સ્વભાવથી… ૪૩.

ખેતી, વેપાર, ગોરક્ષા- વૈશ્યકર્મ સ્વભાવથી,

સેવાભાવ ભર્યું કર્મ,- શૂદ્રોનું એ સ્વભાવથી… ૪૪.

માનવી પોતપોતાનાં, કર્મે મગ્ન રહી તરે,

સ્વકર્મ આચરી જેમ, મેળવે સિદ્ધિ, તે સુણ… ૪૫.

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું,

તેને સ્વકર્મથી પૂજી સિદ્ધિને મેળવે નર… ૪૬.

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે, સુસેવ્યા પરધર્મથી,

સ્વભાવે જે ઠરે કર્મ, તે કર્યે દોષ ના થતો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૮૪.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

સહજ કર્મમાં દોષ, હોય તોયે ન છોડવું,

સર્વ કર્મે રહે દોષ, ધુમાડો જેમ અગ્નિમાં… ૪૮.

આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, જિતાત્મા, નિઃસ્પૃહી સદા,

પરં નિષ્કર્મની સિદ્ધિ, તેને સંન્યસથી મળે… ૪૯.

પામીને સિદ્ધિને યોગી, જે રીતે બ્રહ્મ મેળવે,

સુણ સંક્ષેપમાં તેને,- નિષ્ઠા જે જ્ઞાનની પરં… ૫૦.

પવિત્ર બુદ્ધિને રાખે, નીમે તે ધૃતિથી મન,

શબ્દાદિ વિષયો ત્યાગે, રાગદ્વેષ બધા હણે… ૫૧.

એકાંતે રહે જમે થોડું, ધ્યાનયોગ સદા કરે,

જીતે કાયા-મનો-વાણી. દ્રઢ વૈરાગ્યને ધરે… ૫૨.

બળ-દર્પ-અહંકાર-કામ-ક્રોધ ટળી ગયા,

સંગ્રહ-મમતા છોડ્યાં, શાંત તે બ્રહ્મમાં મળે… ૫૩.

બ્રહ્મનિષ્ઠ, પ્રસન્નાત્મા, શોચ કે કામના નહીં,

સમાન દ્રષ્ટિમો પામે, મારી પરમ ભક્તિને… ૫૪.

ભક્તિએ તત્ત્વથી જાણે, જેવો છું ને હું જેમ છું,

તત્ત્વે આમ મʼને જાણી, તે મળે મુજમાં પછી… ૫૫.

મારો આશ્રિત તે કર્મો, સર્વ નિત્ય કરે છતાં,

મારા અનુગ્રહે પામે, અખંડ પદ શાશ્વત… ૫૬.

મʼને અર્પી બધાં કર્મો, મનથી, પત્પરાયણ,

મારામાં ચિત્તને રાખ, બુદ્ધિયોગ વડે સદા… ૫૭.

ગી.ધ્વ.૮૫.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

મચ્ચિત્તે તરશે દુઃખો, સર્વે મારા અનુગ્રહે,

ન સુણીશ અહંકારે, નિશ્ચે પામીશ નાશ તો… ૫૮.

જે અહંકારને સેવી, માને છે કે ʼલડું નહીંʼ,

મિથ્યા પ્રયત્ન તે તારો, પ્રકૃતિ પ્રેરશે તને… ૫૯.

બંધાયેલો સ્વકર્મોથી, નિર્માયાં જે સ્વભાવથી,

મોહથી ઈચ્છતો ના જે, અવશે તે કરીશ તું… ૬૦.

વસીને સર્વ ભૂતોનાં, હ્રદયે પરમેશ્વર,

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યાં… ૬૧.

તેને જ શરણે જા તું, સર્વભાવથી, ભારત,

તેના અનુગ્રહે લૈશ, શાંતિ ને શાશ્વત પદ… ૬૨.

આવું આ સારમાં સાર, જ્ઞાન મેં તુજને કહ્યું,

તેને પૂર્ણ વિચારીને, કર જેમ ગમે તને… ૬૩.

વળી, મારૂં પરં વેણ, સારમાં સાર, આ સુણ,

મʼને અત્યંત વાʼલો તું, તેથી તારૂં કહું હિત… ૬૪.

મન, ભક્તિ મʼને અર્પ, મʼને પૂજ, મʼને નમ,

મʼને જ પામશે નિશ્ચે, મારૂં વચન લે, પ્રિય !… ૬૫.

છોડીને સઘળા ધર્મો, મારૂં જ શરણું ધર,

હું તને સર્વ પાપોથી, છોડાવીશ, નચિંત થા… ૬૬.

તપ ના, ભક્તિ ના જેમાં, ના સેવા-શ્રવણે રૂચિ,

નિંદતોયે મʼને તેને, કેʼવું ના જ્ઞાન આ કદી… ૬૭.

ગી.ધ્વ.૮૬.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

જે આ જ્ઞાન મહા ગૂઢ, આપશે મુજ ભક્તને,

પરાભક્તિ કરી મારી, મʼને નિશ્ચય પામશે… ૬૮.

તેથી અધિક ના કોઈ, મારૂં પ્રિય કરે અહીં,

તેથી અધિક તો કોઈ, મારો પ્રિય જગે નહીં… ૬૯.

શીખી વિચારશે જે આ, ધર્મસંવાદ આપણો,

મારી ઉપાસના તેણે, જ્ઞાનયજ્ઞે કરી, ગણું… ૭૦.

જે શ્રદ્ધાવાન નિષ્પાપ, માનવી સુણશેય આ,

તેયે મુક્ત થઈ પામે, લોકો જે પુણ્યવાનના… ૭૧.

પ્રાર્થ, તેં સાંભળ્યું શું, આ બધું એકાગ્ર ચિત્તથી ?

અજ્ઞાન-મોહનો નાશ, શું હવે તુજ કૈં થયો ?… ૭૨.

અર્જુન બોલ્યા –

ટળ્યો મોહ, થયું ભાન, તમ અનુગ્રહે, પ્રભો !

થયો છું સ્થિર નિઃશંક, માનીશ તમ શીખને… ૭૩.

સંજય બોલ્યા –

કૃષ્ણાર્જુન મહાત્માનો, આવો સંવાદ અદભૂત,

રોમ ઊભાં કરે તેવો, સાંભળ્યો મેં, મહીપતે… ૭૪.

કૃષ્ણ યોગેશ્વરે સાક્ષાત્ સ્વમુખે બોલતાં સ્વયં,

મેં આ યોગ પરંગૂઢ, સુણ્યો વ્યાસ-અનુગ્રહે… ૭૫.

આ કૃષ્ણાર્જુન સંવાદ, મહા અદભૂત, પાવન,

સ્મરી સ્મરી મʼને તેનો, હર્ષ થાય ફરી ફરી… ૭૬.

ગી.ધ્વ.૮૭.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

સ્મરી સ્મરીય તે રૂપ, હરિનું અતિ અદભૂત,

મહા આશ્ચર્ય પામું, ને હર્ષ થાય ફરી ફરી… ૭૭.

જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ, જ્યાં ધનુર્ધર અર્જુન,

ત્યાં વસે જય, ઐશ્વર્ય, લક્ષ્મી ને સ્થિર નીતિયે… ૭૮.

ॐ तत् सत्

ગી.ધ્વ.૮૮.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ટિપ્પણીઓ

(પહેલો આંકડો શ્લોકનો અને બીજો ચરણનો ક્રમાંક સમજવો)

અધ્યાય ૧ લો

(૪) ભૂરિશ્રવા.

૧૦ (૧ અને ૩) અગણ્ય અને ગણ્ય મૂળના પર્યાપ્ત અવે પર્યાપ્ત શબ્દોને બદલે વાપર્યા છે, અને તેની માફક જ દ્વિઅર્થી છે. એટલે કે અગણ્ય-(૧) ગણાય નહીં એટલી અપાર, અથવા (૨) ન ગણવા જેવી, નજીવી. ગણ્ય – તેથી ઊલટું. બંનેનો પહેલો અર્થ વધારે ઠીક લાગે છે, પણ ઘણા બીજો અર્થ કરે છે.

૩૬ (૩) આતતાયી – શસ્ત્ર ઉગામનાર. આ કોણ? સાધારણ રીતે કૌરવો માટે સમજવામાં આવે છે, પણ મારો અભિપ્રાય તેને ʼઅમનેʼના વિશેષણ તરીકે લેવાનો છે. આ માટે કર્ણપર્વ ૯૧-૪૯, શલ્યપર્વ ૧૧-૧૧ વગેરેમાં આધાર છે. ગમે તે અર્થ કરી શકાય એવી રચના રાખી છે.

અધ્યાય ૨ જો

(૧) ગીતામાં જ્યાં જ્યાં સ્વભાવ શબ્દ આવે ત્યાં ત્યાં તેના પૂરા અર્થમાં સમજવો જોઈએ. એટલે કે પોતાનો મૂળ ભાવ, અસલ પ્રકૃતિ. જેમ કે, અહીં ક્ષત્રિયપણાનો.

ગી.ધ્વ.૮૯.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૦ (૨) ભૂતકાળમાં તે ʼનહોતોʼ કે ભવિષ્યમાં ʼન હશેʼ એમ એને માટે કહી ન શકાય. તેથી એ ભૂતમાં ʼહતોʼ ને ભવિષ્યમાં ʼહશેʼ એમ પણ ન કહેવાય. ʼછેʼ એ જ એને માટે યોગ્ય શબ્દ. (૩) નિત્ય-દિવસ-રાત, ઋતુઓ, મરણ, વગેરે કેટલીક બાબતો નિત્ય છે, એટલે એને વખતે આવ્યા વિના નહીં રહે એવી છે. પણ સદા, એટલે સતત, શાશ્વત, સનાતન કે નિરંતર અને અખંડ નથી. આત્મા સદા છે. સદાને નિત્ય પણ કહી શકાય, માટે આત્મા નિત્ય તેમ જ સદા છે.

૪૫ (૧) વેદાર્થો – વેદના વિષયો.

૪૬ (૧) બે અર્થ કરાય છે ː (૧) બધે પાણીથી ભરેલા તળાવનું કેટલું કામ? ઉત્તર – ખપ જેટલું. અને (૨) બધે જ પાણી ભર્યું હોય પછી તળાવનું કેટલું કામ? ઉત્તર – મુદ્દલ નહીં. એ પ્રમાણે બ્રહ્મનિષ્ઠને વેદોનો ખપ કેટલો? કેટલાક પહેલો ઉત્તર આપે છે, કેટલાક બીજો. મને પહેલો અર્થ વધારે ઠીક લાગે છે.

૪૯ (૨) બુદ્ધિનો સામાન્ય અર્થ જ્ઞાન થાય છે. પણ ગીતામાં તે સમતાની બુદ્ધિ (નિષ્ઠા)ના ખાસ અર્થમાં વપરાયો છે. અર્જુનના ધ્યાનમાં એ આવતું નથી એમ કલ્પના કરી, એ સાફ કરવા માટે ૩ જા અને પ મા અધ્યાયની ચર્ચા ઊભી કરી છે. બુદ્ધિ – 0યોગ, 0યોગી = 0યોગી, યુક્ત – યોગયુક્ત, એ બધા શબ્દોમાં સમતાની બુદ્ધિ અને સમતાનો યોગ જ સમજવું. અયોગી, અયુક્ત વગેરે શબ્દોના અર્થ તેથી ઊલટા.

ગી.ધ્વ.૯૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૫૦ (૪) કૌશલ્ય = (૧) નિર્વિઘ્નતા, (૨) નિપુણતા, સમતાની બુદ્ધિ જ કર્મયોગમાં નિર્વિઘ્નતા છે, અને તેથી તે જ સાચી નિપુણતા છે. કેટલાક એમ પણ અર્થ કરે છે કે, કર્મમાં નિપુણતા એ જ યોગ છે. એટલો જ અર્ત બરાબર નથી. પણ નિપુણતા વિનાનું કર્મ વિધિયુક્ત – શાસ્ત્રીય રીતે થયેલું – ન હોવાથી, તેને કર્મ જ ન કહેવાય. એ અકર્મ થાય. એટલે નિપુણતાયે કર્મયોગમાં જરૂરની છે જ.

૫૨ (૪) બે એ = બેઉમાં.

૭૦ સહેજ ફેર સાથે આ શ્લોકના પણ બે અર્થો શક્ય છે ː (૧) ʺ સદા ભરાતા (અને) અચળ પ્રતિષ્ઠાવાળા સમુદ્રમાં (જેમ) બધાં નીર પ્રવેશે છે, તેમ જેમાં સહુ કામ પ્રવેશે, તે કામકામી શાંતિ પામે નહીં ʺ ત્યારે કોણ પામે, તે માટે ૭૧મો શ્લોક જુઓ. (૨) ʺસદા ભરાતા (છતાં) અચળ પ્રતિષ્ઠ… તે શાંતિ પામે. કામકામી નહીં (પામે).ʺ

અધ્યાય ૩ જો

૭ – ૮ નીમવું, નીમેલું વગેરે શબ્દો નિયમમાં – संयमમાં રાખવું, રાખેલું એ અર્થમાં વાપર્યા છે.

(૪)  આચર ː ગીતામાં આને બદલે ઘણુંખરૂં समाचर શબ્દ છે તે ગુજરાતીમાં મૂકી શકાયો નથી. એટલે ʼઆચરʼનો અર્થ માત્ર ʼકરવુંʼ એમ ન સમજવો, પણ સારી રીતે કરવું (જુઓ ૩-૨૬ પણ).

ગી.ધ્વ.૯૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૩ યજ્ઞશેષ ː યજ્ઞની પ્રસાદી. પાપ ː આ શબ્દ અહીં લગબગ વિષ્ટાસૂચક છે.

૧૫ પંક્તિ ૧લીમાં બ્રહ્મ = મહત્ તત્ત્વ, ચિત્ત, પ્રકૃતિનો પહેલો વિકાર. અક્ષર = આત્મા. પંક્તિ ૨ જીમાં બ્રહ્મ = આત્મા.

૧૯ કાર્યકર્મ ː કર્તવ્યરૂપ કર્મ.

૨૪ મેટનારો – उपहन् માટે ʼમેટવુંʼ શબ્દ વાપર્યો છે.

૩૭ શ્લોક ૩૪માં અહીં રાગદ્વેષ શબ્દ છે, તે જ અર્થમાં કામક્રોધ સમજવા. મહાભક્ષી ː મોટો ખાઉધરો.

૪૨ (૪) તે ː કેટલાક આનો અર્થ ʼઆત્માʼ કરે છે, કેટલાક ʼકામʼ. મને બીજો ઠીક લાગે છે.

અધ્યાય ૪ થો

૧૧ (૨) ભજું – ફળું, પ્રગટું, જણાઉં.

૧૭ કર્મ – ધર્મ, શાસ્ત્રે મંજુર કરેલું કર્મ, અકર્મ – અધર્મ, શાસ્ત્રે મના કરેલું કર્મ, વીકર્મ –  આ શબ્દ માત્ર આ જ શ્લોકમાં ગીતામાં વપરાયો છે. કોઈ તેનો અર્થ બીજાનું કર્મ=પરધર્મ કરે છે, કોઈ વિશેષ કર્મ=ખાસ ધર્મ કરે છે, કોઈ કર્મ-ધર્મ ન આચરવો-કર્મત્યાગ કરે છે. કોઈ મંજૂર નહીં, અને મના પણ નહીં, એવું કર્મ કરે છે. અને કોઈ વિપરીત કર્મ- શાસ્ત્રે કહ્યું હોય તેનાથી ઊંધું કર્મ એવો કરે છે. ફરીથી તે શબ્દ આવતો ન હોવાથી, અર્થનો નિશ્ચય કરવો કઠણ છે, અને બિનજરૂરી પણ છે.

ગી.ધ્વ.૯૨.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૯ (૧) કર્મ, ધર્મ, અને આરંભે ત્રણે શબ્દો ઘણુંખરૂં ગીતામાં એક જ અર્થમાં વપરાયા છે.

૨૪ અન્વય – બ્રહ્મનિષ્ઠે જે બ્રહ્માજ્ય (રૂપી ઘી) બ્રહ્માગ્નિમં બ્રહ્માર્પ્યું (=૦માં અર્પણ કર્યું), તે બ્રહ્મકર્મની નિષ્ઠાથી (=૦ને લીધે) બ્રહ્મરૂપ જ થાય.

૨૫ (૨) દેવોના યજ્ઞ દ્વારા ઉપાસના.

૨૬ સંયમાગ્નિ – કુમાર્ગથી ઈંદ્રિયોને રોકવા રૂપી તપોયજ્ઞ, ઈંદ્રિયાગ્નિ-સુમાર્ગે ઈંદ્રિયને કેળવવા રૂપી સ્વાધ્યાય યજ્ઞ.

૨૭ (૪) આત્મા (ચિત્ત)નો (ધારણા ધ્યાનસમાધિવાળો) સંયમરૂપી યોગ.

૩૧ (૧) યજ્ઞની પ્રસાદીરૂપ અમૃત (આત્મજ્ઞાન)ના ભોગી.

અધ્યાય ૫ મો

(૩) બેમાંથી એકેયને –  બે પૈકી એકમાંયે. ઘણા એમ અનુવાદ કરે છે કે ʺએકેય પામતાં પૂરો, બંન્નું ફળ મેળવે.ʺ આ બરાબર નથી લાગતું. કારણ, ફળ તો એક આત્મજ્ઞાન અથવા મુક્તિ જ છે. માટે બંનેનું ફળ મેળવે, એમ કહેવામાં ભ્રમ ઉત્પન્ન થાય છે. પાંચમા શ્લોકમાં આ સ્પષ્ટ છે.

૧૩ મોઢું, બે આંખ, બે કાન, બે નસકોરાં, બે મળદ્વાર – આવા નવ દરવાજાવાળા નગરે = શરીરમાં.

૧૯ ઠર્યા –  સ્થિર થયા.

ગી.ધ્વ.૯૩.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૧ (૨) આત્મામાં જે સુખ રહ્યું છે તે.

૨૨ (૩) નાશે –  નાશ પામે.

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો

 પહેલી લીટીમાં કારણ એટલે (સમત્વ બુદ્ધિવાળા કર્મયોગનું) સાધન, બીજી લીટીમાં કારણ એટલે હેતુ – પ્રયોજન. એ શાંત થયેલો હોવાથી કર્મનો ત્યાગ કરવાના એને આગ્રહ રહેતો નથી, તે જ એને કર્મનું કારણ – પ્રયોજન છે. શાંતિ ન હોય ત્યારે કરવા-છોડવાનો આગ્રહ હોય.

(૨) આગલા બે શ્લોકોમાં ʼઆપʼ અને ʼઆત્માʼ શબ્દો મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત વગેરેના અર્થમાં છે. તે સાથે ગોટાળો ન થાય માટે એ બધાંથી પર શુદ્ધ આત્મા સૂચવવા અહીં પરમાત્મા શબ્દ વાપર્યો છે. સમાધિ –  અસંતોષ વિનાની સમાધાનયુક્ત આત્મનિષ્ઠાની સ્થિર સ્થિતિમાં.

(૨) યુક્ત –  સમત્વ બુદ્ધિવાળો, (૩) આ ચરણ ગુજરાતી ધાર્મિક સાહિત્યમાં કહેવતની જેમ પ્રસિદ્ધ છે, માટે તેમ જ રાખ્યું છે. તેનો અર્થ, ઢેફું, પથ્થર અને સોનામાં સમાન.

૧૨ (૨) ચિત્ત તથા ઈંદ્રિયોની ક્રિયાઓ. (૪) આત્મ-શુદ્ધિ = ચિત્ત૦.

૪૪ (૪) શબ્દː કર્મકાંડ.

અધ્યાય ૭ મો

૨૪ (૧) અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ) તે વ્યક્ત (વિકૃત) થયો.

ગી.ધ્વ.૯૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૩૦ આગળ ૮ મા અધ્યાયમાં સમજાવેલા અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞ ભાવો સહિત જે મને જાણે…

અધ્યાય ૮ મો

૧ થી ૪ આના વધારે ખુલાસા માટે ગીતામંથનનો આ ભાગ જોવો. ʺઆધિʺનો સાધારણ અર્થ, ʺસંબંધીʺ, ʺલગતું.ʺ

(૧-૨) ક્ષર (વિનાશી) ભાવ તે અધિભૂત, અને જીવભાવ તે અધિદૈવ.

(૨) સૂક્ષ્મથી પણ અતિસૂક્ષ્મ. (૩) આદિત્ય (સૂર્ય) જેવા વર્ણ (રંગ)વાળા.

૨૪ (૧) જ્યોતે – જ્વાળા છતે.

૨૫ (૪) જ્યોતિ – તેજોમય લોક.

૨૮ (૩) અન્વય – (૧) ʺતે સર્વ આʺ (=આ સર્વ બ્રહ્મ છે, એ) જ્ઞાન વડે વટાવી ː અથવા (૨) તે સર્વ (વેદ, યજ્ઞ, તપ ઈ૦) આ (બે માર્ગોના) જ્ઞાન વડે વટાવી.

અધ્યાય ૯ મો

(૪) ભૂતોનું સર્જન કરવું એ જેનું સ્વરૂપ (સ્વભાવ) છે.

(૩) ઉદાસ – उत् – ઊંચે, आस – બેઠેલો. ઊંચે બેઠેલો, સાક્ષી રૂપ, તે ઉદાસ કહેવાય. ઉદાસ એટલે દિલગીર એવો અર્થ નથી થતો.

ગી.ધ્વ.૯૫.

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૦ (૨) અધ્યક્ષનો અર્થ પણ ઉદાસ જેવો જ. ઉપરથી જોનારો તે અધ્યક્ષ.

૧૪ (૪) નિત્ય યોગથી – અખંડ યોગમાં રહી.

૨૬ (૧) ગુજરાતીમાં કહેવત જેમ હોવાથી તેમ જ રાખ્યું છે. तोयं એટલે પાણી.

અધ્યાય ૧૦ મો

૨૧ અહીં મૂળમાં બધે છઠ્ઠી વિભક્તિ વાપરેલી છે. પણ સાધારણ રીતે તેને સાતમીના અર્થમાં લેવાનો રિવાજ છે. આમ ભાષામાં થઈ શકે છે ખરૂં, પણ મને આ ઠેકાણે તેમ કરવા જેવું લાગતું નથી. ʺઆદિત્યોનો હું વિષ્ણુ છું, અને જ્યોતિઓનો સૂર્ય છું.ʺ – એટલે આદિત્યોની વિભૂતિ = પરાકાષ્ઠા = પ્રાપ્ત કરવા જેવો આદર્શ તે વિષ્ણુ, જ્યોતિઓની સૂર્ય વગેરે. ʺઆદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું.ʺ એમ કરવામાં એવો અર્થ સંભવે છે કે, વિષ્ણુ સિવાય બીજા આદિત્યો હું નહીં, સૂર્ય સિવાય બીજા આદિત્યો હું નહીં. દરેક વર્ગનું સર્વશ્રેષ્ઠ રૂપ, જ્યાં સુધી તે વર્ગની દરેક વ્યક્તિ પહોંચવા ઈચ્છે, તે વિભૂતિ. એ દિશામાં ઈશ્વરની તે શક્તિની પરાકાષ્ઠા થયેલી ચિંતવી શકાય. એ રીતે જ ʺસ્થાવરોનો હિમાલયʺ, ʺમગર સર્વ મચ્છોનોʺ ઈત્યાદિ સમજવાં સરળ પડે.

૨૯ (૨) વરૂણ –  એક મોટું જળચર પ્રાણી, યાદસો-જળ-જંતુઓ (૪) સંયમકાર-બીજાનો નિગ્રહ કરવાવાળા. જેમ કે, પોલીસ, જેલર, ગાડીવાન, યમદૂત વગેરે.

૩૦ (૨) ઘડિયાળ – કોઈ પણ કાળમાપક યંત્ર.

ગી.ધ્વ.૯૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો

૨૨ (૨) કુમારો – અશ્વિનીકુમારો.

૩૨ (૩) તું ન મારે તોયે.

૩૭ (૪) તમે સત્ છો, અસત્ છો, અને તેથીયે પર છો.

૩૯ (૧) વા – વાયુ. વરૂણાગ્નિ = વરૂણ ને અગ્નિ.

૪૦ (૩) વીર્ય – ઓજ.

૪૬ (૧) કરે – હાથોમાં.

૪૭ (૩) વિશ્વ – મહાન, વિરાટ.

અધ્યાય ૧૨ મો

૧૦ (૩) મારે માટે કર્મ કરવાં, તેને જ પરમ ધ્યેય સમજવાવાળો થા.

૧૨ છઠ્ઠા અધ્યાયમાં કહ્યો છે, તેવા અભ્યાસયોગ કરતાં જ્ઞાન ઊંચું છે, તે કરતાં ધ્યાન (શ્લો, ૬થી ૮માં કહેલી ભક્તિ) ચડે. કારણ કે તે ધ્યાનથી જ ફળનો ત્યાગ સિદ્ધ થાય છે, અને ત્યાગથી જ સત્વર શાંતિ મળે છે.

૧૬ (૩) કર્મારંભ – (આસક્તિપૂર્વક થતાં) કર્મોનો ખટાટોપ.

અધ્યાય ૧૫ મો

( ૧) ડાળોનો પસારો.

(૪) દ્રઢમૂળ = ૦વાળો.

ગી.ધ્વ.૯૭.

 

 

 

 

 

 

(૨) શાંતકામ = જેની વાસનાઓ શમી ગઈ છે.

૧૫ (૨) વિવેક – મૂળમાં ʼઅપોહનʼ છે. કેટલાક તેનો અર્થ વિસ્મરણ પણ કરે છે.

અધ્યાય ૧૬ મો

(૨) જ્ઞાન અને (કર્મ)યોગમાં વ્યવસ્થિતા.

૧૫ (૩) યજીશ – યજ્ઞો કરીશ.

અધ્યાય ૧૭ મો

૧૦ (૩) નિષિદ્ધ – અમેધ્ય, જેને ધર્મકાર્યમાં ન વાપરી શકાય તેવો, જેમ કે કૂતરા, કાગડા વગેરેએ બગાડેલો, ગંદી જગ્યામાં પડેલો, ધોઈને સ્વચ્છ કર્યા વિનાનો ઈ૦.

૧૧ (૨) યજ્ઞ કરવો એ ધર્મ છે એટલા જ માટે.

૨૦ (૨) ઉપર મુજબ જ દાન વિષે.

અધ્યાય ૧૮ મો

(૧) નીમેલાં – ઈંદ્રિયોના નિયમનપૂર્વક કરેલાં, કર્તવ્યરૂપ – જુઓ નીચે ૯ તથા ૩-૮.

(૧) કર્મ કરવામાં શરીર વગેરેને કષ્ટ પડવાનું છે એ જ વિચારથી ત્યજે.

૧૪ (૧) અધિષ્ઠાન – આધાર, પાયો, જેના પર કામ કરવાનું છે. જેમ કે ખેતીમાં ખેતર, ચિત્રકામમાં કાગળ, કપડું, ભીંત વગેરે, એવા કાર્યમાં જેમની સેવા કરવી છે તે મનુષ્યો.

ગી.ધ્વ.૯૮.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૨  (૧) કાર્ય – પરિણામ, એક વસ્તુ કે સાધન તે જ જાણે બધું હોય તેમ.

૪૨-૪૪ કર્મ શબ્દ એકવચનમાં વાપર્યો છે, તે જાણી જોઈને છે. કર્મ=ધર્મ, પણ કર્મ નાન્યતર જાતિનો શબ્દ છે, ધર્મ નર જાતિનો એટલો જ ફેર.

૪૯ (૩) કર્મો બજાવતાં છતાં તેનું બંધન વળગે નહીં તે સ્થિતિ.

૫૪ પ્રસન્નાત્મા – પ્રસન્ન ચિત્તવાળો.

૫૮ (૧) મચ્ચિત્તે – મારામાં ચિત્ત રાખ્યાથી.

૭૧ (૪) લોકો – સ્વર્ગ વગેરે જેવા.

ગી.ધ્વ.૯૯.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ

૧. ગીતામાં ઘણી વાર નીચેના શબ્દો એકથી વધારે અર્થમાં વપરાય છે. તે પ્રસંગ સમજવા જોઈએ ː

આત્મા – પરમાત્મા, આત્મા (જીવ), બુદ્ધિ, ચિત્ત, મન વગેરે.

સત્ત્વ – શુદ્ધ ચિત્ત, કોઈ પણ ચૈતન્યવાળું રૂપ- ક્રીડાથી માંડી દેવો સુધી, અને ભૂતપ્રેતો પણ – બુદ્ધિ, સત્ત્વગુણ.

ભૂત – પંચ મહાભૂતો, જીવમાત્ર, ભૂતયોનિ, ભૂતકાળ.

યોગ –  અનાસક્તિ, સમતા, કોઈ પણ વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ જેમ કે, કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ, સમતાનો યોગ, ભક્તિયોગ ઈ૦.

૨. કેટલાક શબ્દો એક જ અથવા લગભગ એક જ અર્થમાં આવે છે ː  જેમ કે,

અક્ષય – અવિનાશી – અવ્યય.

અચળ – નિશ્ચળ – ધ્રુવ – અસ્થિર.

અજ – અજન્મા – અનાદિ.

અનંત – નિત્ય – શાશ્વત – સદા – સનાતન.

અસક્ત – અનાસક્ત – ફળત્યાગી – અસંગ – નિːસંગ.

ગી.ધ્વ.૧૦૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ

આત્મા – મન – બુદ્ધિ – ચિત્ત – સત્ત્વ.

આત્મા – જીવ – દેહી – પુરૂષ – શરીરી.

આત્મા – પરમાત્મા – પરાત્મા – જ્ઞેય – વેદ્ય – પુરૂષ – પુરૂષોત્તમ.

આસક્તિ – પ્રીતિ – સંગ – સ્નેહ.

કામ – રાગ.

ક્રોધ – વેર – દ્વેષ.

ગતિ – પદ – સ્થાન – ધામ.

બુદ્ધિ – પ્રજ્ઞા – ધી – નિષ્ઠા – સત્ત્વ.

ધૃતિ – ધૈર્ય.

મોક્ષ – મુક્તિ – નિર્વાણ – બ્રહ્મનિર્વાણ – પરંપદ – પરંગતિ – પરંપ્રાપ્તિ – પરંધામ.

યોગ – યુક્ત – યોગયુક્ત – બુદ્ધિયુક્ત – બુદ્ધિયોગ – યોગી – બુદ્ધિયોગી – સમતા – સમત્વ.

૩. નીચેનાં નામો એક જ વ્યક્તિનાં છે ː

અભિમન્યુ – સૌભદ્ર.

અર્જુન – કપિધ્વજ – ગુડાકેશ – ધનંજય – પાંડવ – પાર્થ – કૌંતેય – ભારત.

આચાર્ય – દ્રોણ.

કૃષ્ણ – ગોવિંદ – મધુસૂદન – માધવ – હ્રષીકેશ.

દ્રૌપદ – ધૃષ્ટદ્યુમ્ન.

યુયુધાન – સાત્યકિ.

ગી.ધ્વ.૧૦૧.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

 

 

કઠણ શબ્દોના અર્થો

અક્ષય ː ન ઘસાનાર.

અક્ષેમ ː જોખમ કે મુશ્કેલીવાળા.

અજ – ૦ન્મા ː જન્મ વિનાનો.

અતિન્દ્રિય ː ઈંદ્રિયોથી પર.

અંત્યધામ ː છેવટનું પદ.

અધિકારી ː સત્તા ચલાવી શકનારો.

અધ્યાત્મબુદ્ધિ ː મનનો પોતે સ્વામી છે એવો નિશ્ચય.

અનાધાર ː આધાર વિનાનું.

અનિર્દેશ્ય ː ʼઆʼ એમ દેખાડી ન શકાય તેવું.

અનુજ્ઞાતા ː અનુમોદન – મૌનપણે પરવાનગી આપનાર.

અનેકધા ː ઘણી રીતે.

અપરાજિત ː ન જિતાયેલો.

અપૈશુન ː નિષ્કપટતા, સરળતા, અચાડિયાપણું.

અપ્રમેય ː તર્કશાસ્ત્રનાં પ્રમાણોથી ન સમજાવી શકાય તેવા.

અમૂઢ ː જ્ઞાની, મોહ ટળેલા.

અર્થાર્થી ː કાંઈક વસ્તુની ઈચ્છા રાખવાવાળા.

અવજાણે ː ઓછું જાણે, તે પરથી અવજ્ઞા કરે એ પણ અર્થ થાય છે.

અવધ્ય ː મારવો અશક્ય.

અવશે ː ઈચ્છે કે ન ઈચ્છે તોયે.

ગી.ધ્વ.૧૦૨.

 

 

 

 

કઠણ શબ્દોના અર્થો

અવ્યક્ત ː અપ્રગટ, જેના અસ્તિત્વનું કોઈ ચિહ્ન માલૂમ ન પડે તેવો, પ્રકૃતિ કે પુરૂષ.

અવ્યભિચારિણી ː ન ડગનારી, બીજે ન ચોંટનારી, પતિવ્રતા જેવી.

અવ્યય ː ઓછો ન થનારો.

અશ્વત્થ ː (૧) કાલ સુધી તે જ રૂપમાં ન ટકનાર, (૨) વડ કે પીપળો.

અસક્ત ː અનાસક્ત.

આત્મવશી ː મનને વશ રાખનાર.

આત્મશુદ્ધિ ː ચિત્તશુદ્ધિ.

આત્મશ્લાઘી ː પોતાનાં વખાણ કરનાર.

આર્જવ ː સરળતા.

આશ્ચર્ય ː શું ૦થી.

ઈંદ્રિયારામ ː ઈંદ્રિયોના ભોગોમાં લપટાયેલો.

ઉપમા ː સરખામણી.

કટુ ː કડવા.

કામ ː ઈચ્છા, વાસના, કોઈ પણ ઈચ્છેલી વસ્તુ.

કામકામી ː ઈચ્છાઓ સેવવાવાળો.

કિરીટ ː મુગટ.

કુંતિભોજ ː કુળનું નામ.

કુળઘાતક ː કુળનો નાશ કરનાર.

ક્રતુ ː એક જાતનો યજ્ઞ.

ક્રમે ː એક પછી એક.

ક્ષીણપાપ ː જેનાં પાપ નાશ પામ્યાં છે એવો.

ગી.ધ્વ.૧૦૩.

 

કઠણ શબ્દોના અર્થો

ક્ષેમ ː કુશળ, સુખેથી થઈ શકે તેવાં.

ખગેશ્વર ː ગરૂડ.

ઘોષ ː અવાજ.

ચોંટવું ː આસક્ત થવું.

જિજ્ઞાસુ ː જ્ઞાનની ઈચ્છાવાળો.

જિતાત્મા ː મનને જીતેલો.

જીર્ણ ː ઘસાઈ ગયેલું.

જ્ઞેય ː જાણવાની વસ્તુ, પરમાત્મા.

જ્યોતિ ː સૂર્યચંદ્ર વગેરે નક્ષત્રો.

તુષ્ટિ ː સંતોષ, તૃપ્તિ.

ત્વદભાવ ː તારો ભાવ, તું-મયપણું.

દર્પ ː ગર્વની તોછડાઈ.

દીપ ː દીવો.

દીપવું ː આંજિ નાખે એટલું ચમકવું.

દીપાવાન ː પ્રકાશનારા.

દીપ્ત ː ચમકતા.

દુસ્તર ː તરવી કઠણ.

દુઃખહા ː દુઃખનો નાશ કરનાર.

દેવતા ː દેવ.

દોષ ː પાપ.

દ્રૈષ્ય ː દ્વેષ કરવા જેવા.

ધર્મ્ય ː ધર્મયુક્ત.

ધાતા ː સર્જનાર.

ગી.ધ્વ.૧૦૪.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

નાના ː તરેહ તરેહના.

નિગ્રહ ː દમન, ઈંદ્રિયો કે મનનો કાબૂ.

નિરાલંબ ː નિરાશ્રયી ː કોઈને આશરે ન રહેનાર.

નિરોધેલું ː રોકેલું, સ્થિર કરેલું.

નિર્દોષ ː  નિષ્પાપ, ૨-૫૧માં મોક્ષ.

નિર્દ્વન્દ્વ ː  સુખદુઃખ, હર્ષશોક વગેરે દ્વંદ્વો – સામસામા અનુભવો – માં લેપાઈ ન જનારો.

નિર્યજ્ઞ ː  યજ્ઞ ન કરનારો (સંન્યાસી ગણાતો).

નિર્વેદ ː વૈરાગ્ય, તૃપ્તિ, શાંતિ.

નિષ્ક્રિય ː કર્મ ન કરનારો (સંમ્યાસી ગણાતો).

નિષ્ઠા ː નિશ્ચય, દ્રઢ શ્રદ્ધા, ૫-૧૨માં આત્મનિષ્ઠા.

નિːસંગ ː અનાસક્ત.

નીમવું ː નીમેલું ː નિયમમાં રાખવું-રાખેલું.

પદ્મપાન ː કમળનું પાન.

પરો ː સૂક્ષ્મ, ઊંચો.

પરં ː પરમ, સૌથી ઈંચું.

પરંતપ ː શત્રુને તપાવનાર.

પુણ્ય ː પવિત્ર.

પુરાણ ː બહુ પ્રાચીન, જૂનો.

પુષ્કર ː સરોવર, તળાવ.

પોતા ː દીકરાના દીકરા, પૌત્ર.

પ્રતીકાર ː સામનો, વિરોધ.

પ્રદીપ્ત ː ચમકતા.

ગી.ધ્વ.૧૦૫.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

પ્રમાણવું ː માન્ય રાખવું.

પ્રમાણાતીત ː પ્રમાણોથી પર.

પ્રોતા ː પરોવતા.

બળે ː જબરીથી, પરાણે.

બુદ્ધિગ્રાહ્ય ː બુદ્ધિમાં જ સમજાતું.

બુધ ː શાણા.

બૃહત્સામ ː સામવેદનું સૌથી મોટું ગાન.

બ્રહ્મજ્ઞ ː બ્રહ્મજ્ઞાની.

ભીમ કર્મા ː મોટાં-ભયંકર-કર્મો કરવાવાળો.

મચ્ચિત્ત ː મારામાં ચિત્ત રાખનારો.

મત્ ː મʼને, મારૂં, મારે માટે.

મત્કર્મ ː મારે માટે કર્મ કરનાર.

મત્પર ː ૦પરાયણ ː મને જ સર્વસ્વ કરનાર.

મદ્ ભક્ત ː મારો ભક્ત.

મર્ત્ય ː મૃત્યુલોક, મરણાધીન, પ્રાણી.

મહાધન્વા ː મોટા ધનુષ્યવાળો.

મહાભુજા ː મોટા હાથવાળો.

મહેશ્વર ː મહત્તત્ત્વ (ચિત્ત)નો સ્વામી.

યજ્ઞવેત્તા ː યજ્ઞને જાણનારો.

યતિ ː પ્રયત્નશીલ, સાધક.

યશાયશ ː યશ-અપયશ, હારજીત.

યુક્ત ː જોડાયેલો, યોગી.

યુક્તાત્મા ː સમત્વ બુદ્ધિવાળો.

યોગક્ષેમ ː પારમાર્થિક સુખનાં સર્વે સ્થૂળ તેમ જ સૂક્ષ્મ સાધનો.

ગી.ધ્વ.૧૦૬.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

યોજવું ː જોડવું, લગાડવું.

રક્ત ː અનુરાગી, પ્રેમી, આસક્ત.

રાગ ː પ્રેમ, કામ, આસક્તિ.

રોચક ː ભાવે-ગમે એવું.

લોકસંગ્રહ ː જનકલ્યાણ, જગતનું હિત.

વશેન્દ્રિય ː જેણે ઈંદ્રિયોને વશ કરી છે.

વાદ ː સિદ્ધાંત, પ્રતિજ્ઞા.

વિશુદ્ધાત્મા ː શુદ્ધચિત્ત થયેલો.

વિશ્વમુખી ː સર્વ બાજુએ મુખવાળો.

વિસર્ગ ː સૃષ્ટિનાં ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-લયની ક્રિયા.

વીત ː ટળેલા.

વૃકોદર ː વરૂ જેવો ખાવાવાળો-ભીમ.

વેદ્ય ː જાણવાનો વિષય, જ્ઞેય (પરમાત્મા).

વ્યક્ત ː પ્રગટ, જીવો તથા પ્રકૃતિના મહદ્ બુદ્ધિ વગેરે વિકારો.

વ્યક્તિ ː પ્રગટ સૃષ્ટિ, જુદા જુદા જીવો.

વ્યવસાય ː પ્રપંચ, જંજાળ.

વ્રતસ્થ ː બ્રહ્મચારી.

શાશ્વત ː સદા રહેતો, સનાતન.

શીઘ્ર ː જલદી.

શુચિ ː પવિત્ર.

શોધવું ː સુધારવું, સંશોધન કરવું.

શૌચ ː સ્વચ્છતા, પવિત્રતા.

ગી.ધ્વ.૧૦૭.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

સંકર ː ભેળસેળ, ૦કારક,- ૦કરનાર.

સંગ ː આસક્તિ.

સત્ત્વ ː (૨-૪૫, ૧૬-૧) શુદ્ધ બુદ્ધિ અને ભાવના, (૧૮-૪૦) કોઈ પણ ચૈતન્ય સૃષ્ટિ-ભૂતપ્રેતથી માંડી દેવો સુધી, બીજી જગ્યાએ સત્ત્વગુણ.

સદસદ્ ː સત્ તેમ જ અસત્.

સમાધિ ː સ્થિર નિશ્ચય, નિષ્ઠા, એકાગ્રતા.

સમૃદ્ધ ː જાહોજલાલીવાળું.

સર્વગામી ː બધે સંચરતો.

સર્વથા ː સદા, નક્કી અને પૂરેપૂરો.

સિંહનાદ ː સિંહના જેવી ગર્જના.

સીધે ː સિદધ-સફળ-થાય.

સુકર ː કરવામાં સહેલું.

સુહ્રદ ː પ્રિયજન.

સેનાની ː સેનાપતિ.

સૌમ્ય ː નરમ.

સ્કંદ ː કાર્તિકસ્વામી, દેવોનો સેનાપતિ.

સ્તવનીય ː સ્તુતિ કરવા યોગ્ય.

સ્થિર ː એકસરખો રહેતો.

સ્નિગ્ધ ː ચીકાશવાળો.

સ્વસ્થ ː પોતાના સ્વરૂપમાં રહેલો.

સ્વાસ્થ્ય ː આરોગ્ય.

સ્વધા ː યજ્ઞની એક વિધિ.

હેતુ ː પ્રયોજન, ઉદ્દેશ.

ગી.ધ્વ.૧૦૮.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gitadhwani – Likes  – in Facebook

https://kantilal1929.wordpress.com/

Vipul Vaghela, Harnish Jani, Jay Pratima Mavjee Harshida Chauhan, Narayandas Joshi,

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૮.

Ayush Parmar

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૩.

Diwan Thakore and Harendra Parmar

ગીતાધ્વની – કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ – ગી.ધ્વ.૧૦૧.

Harendra Parmar

ગીતાધ્વનિ – ટિપ્પણીઓ – ગી.ધ્વ.૯૯.

Harendra Parmar

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૭.

Devarshi Parmar, Vandana Nikhil,  Jasveer Morar, Harnish Jani

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૫. – ૯૩.

Vandana Nikhil and Jasveer Morar

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૧.

DrChetan Chauhan, Harendra Parmar and Jasveer Morar

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮.

Sureshchandra Chavda and Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮.

Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૬.

Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૫.

Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૪.

Harendra Parmar, Pravin Thakkar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૩.

Pankajbhai A. Chauhan and Kaushal Parmar Hitesh Kumar Joshi, Nidhi Champaneri

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૨.

Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૦.

Girish Raval, Bhikhabhai Chauhan and Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ – ગી.ધ્વ.૭૮.

Kinnar Murawala

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૬.

Yogesh Swaminarayan, Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૫.

ગી.ધ્વ.૭૫.ગી.ધ્વ.૭૫.Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૭૦.

Harnish Jani

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૯.

Anil Vala, Narayandas Joshi and Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૮.

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૭.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Narayandas Joshi

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૬.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Harshida Chauhan and Vimal Trivedi

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૫.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Bhavna Umeria and Manjula Lamb

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Harnish JaniHassu Sthankiya

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૨.-૬૩.

Hitesh Kumar JoshiHarendra ParmarVimal TrivediRavi Parmar,

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૧.

Shailesh ChauhanHitesh Kumar JoshiYogesh Swaminarayan

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૬૦.

Harnish Jani

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૯.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૮.

Ravi Parmar

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૭.

Hitesh Kumar JoshiDr-Praful Purohit

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૬.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૫.

Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૪.

Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૩.

Harendra ParmarNidhi ChampaneriBhavna UmeriaRavi Parmar

Shailesh ChauhanVimal TrivediDevvrat Desai

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૨.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૧.

Ravi Parmar and Prafful Solanki like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૫૦.

Ravi Parmar, Harendra Parmar and 2 others Dilip Gajjar Rani Sakhrani

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૯.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૮.

Illa Chapaneri and Harendra Parmar like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૭.

Yogesh Swaminarayan like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૬.

Hitesh Kumar Joshi and Ashvin Naik like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૫.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Contents

ગીતા ધ્વનિ… 2

ધ્યાન.. 6

ગીતાધ્વનિ… 17

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 19

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 21

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 22

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 23

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 24

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 25

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 26

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 27

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 28

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 29

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 30

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 31

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 32

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 33

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 34

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 35

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 36

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 37

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 38

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 39

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 40

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 41

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 42

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા… 43

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા… 44

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા… 45

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 46

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 47

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 48

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 49

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 50

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન.. 51

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન.. 52

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન.. 53

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 54

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 55

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 56

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 57

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 58

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 59

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 60

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 61

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 62

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 63

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 64

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 65

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 66

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 67

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 68

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 69

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 70

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 71

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 72

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 73

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 74

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 75

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 76

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ….. 77

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ….. 78

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ….. 79

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 80

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 81

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 82

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 83

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ.. 84

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ.. 85

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ.. 86

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ.. 87

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ.. 88

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ.. 89

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ… 90

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ… 91

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ… 92

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ.. 93

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ.. 94

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ.. 95

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 96

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 97

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 98

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 99

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 100

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 101

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 102

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 103

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 104

ટિપ્પણીઓ…. 105

Gitadhwani – Likes  – in Facebook. 126

https://kantilal1929.wordpress.com/. 126

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૮. 126

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૩. 126

ગીતાધ્વની – કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ – ગી.ધ્વ.૧૦૧. 126

ગીતાધ્વનિ – ટિપ્પણીઓ – ગી.ધ્વ.૯૯. 126

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૭. 126

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૫. – ૯૩. 126

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૧. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮८. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૭. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૬. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૫. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૪. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૩. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૨. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૦. 127

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ – ગી.ધ્વ.૭૮. 127

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૬. 127

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૫. 127

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૭૦. 127

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૯. 127

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૮. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૭. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૬. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૫. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૪. 128

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૨.-૬૩. 128

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૧. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૬૦. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૯. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૮. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૭. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૬. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૫. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૪. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૩. 129

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૨. 129

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૧. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૫૦. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૯. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૮. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૭. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૬. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૫. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૪. 129

 

 

 

 

[1]  એ નામના કુળનો.

[2] . ત્રણ માત્રા જેટલો દીર્ઘ ઉચ્ચાર કરવો.

[3] . ત્રણ માત્રા જેટલો દીર્ઘ ઉચ્ચાર કરવો.

[4] . તરેહ તરેહના.

[1]  એ નામના કુળનો.

[2] . ત્રણ માત્રા જેટલો દીર્ઘ ઉચ્ચાર કરવો.

[3] . ત્રણ માત્રા જેટલો દીર્ઘ ઉચ્ચાર કરવો.

[4] . તરેહ તરેહના.

ભજન સંગ્રહ – સોલ્સબરી

અનુક્રમણિકા

અ.નં.

નામ. 

 

પાન.    

૧.

ઈશ્વર – ઉપાસના

 

૨.

અગ્નિહોત્ર

 

૩.

શ્લોકો

 

૧૩

૯.

આનંદ મંગલ કરૂં

આરતી

૨૯

૫.

જય જગદીશ હરે

આરતી

૨૩

૬.

દશ અવતારની

આરતી

૨૪

૮.

શ્રી અંબા માતાની

આરતી

૨૮

૭.

શ્રી આદ્યશક્તિની

આરતી

૨૬

૪.

શ્રી ગણપતિની 

આરતી

૨૨

૧૦.

શ્રી મારૂતીની

આરતી

૩૦

૧૧.

સોમવારની પ્રાર્થના

પ્રાર્થના

૩૦

૧૯.

ગજાનન દેવ

ગણપતિ સ્તવન

૩૮

૧૩.

જય ગણેશ

ગણપતિ સ્તવન

૩૫

૧૭.

જય ગણેશ ગણનાથ

ગણપતિ સ્તવન

૩૭

૧૫.

દુંડાળો દુઃખ ભંજનો

ગણપતિ સ્તવન

૩૬

૧૪.

પહેલાં સ્મરૂં

ગણપતિ સ્તવન

૩૫

૧૨.

પ્રથમ નમન

ગણપતિ સ્તવન

૩૫

૧૮.

પ્રથમ સ્મરૂં

ગણપતિ સ્તવન

૩૮

૧૬.

શ્રી ગુરૂ ગણપતિને

ગણપતિ સ્તવન

૩૬

૧૧૯.

અખિયાં હરિદર્શન કી

ભજન

૧૦૮

૨૨.

અખિલ બ્રહ્માંડમાં

ભજન

૪૦

૬૩.

અબ મેં શરણ તીહારીજી

ભજન

૬૯

૨૯૨.

અભિનંદન

ભજન

૨૬૪

૧૫૯.

આ જગતમાં સર્વ કોઈ

ભજન

૧૪૭

૨૦૯.

આજ ચલે વન રઘુરાય

ભજન

૧૯૪

૧૧૮.

આયા થા કીસ કામકો

ભજન

૧૦૭

૨૭૮.

આયા દ્વાર તુમ્હારે

ભજન

૨૫૧

૨૨૫.

આવકાર

ભજન

૨૦૮

૧૩૧.

આવે આવે ને વહી જાય રે

ભજન

૧૨૦

૨૪૨.

આવો આવો સહુ અહીં

ભજન

૨૨૨

૨૯૦.

આશાભર્યા

ભજન

૨૬૧

૨૫૯.

ઈજારો તો નથી લીધો

ભજન

૨૩૫

૬૯.

ઈશ્વર કો જાન બંદે

ભજન

૭૩

૨૬૫.

ઈશ્વરથી એકતા

ભજન

૨૪૧

૧૧૩.

એ મારગડા જુદા

ભજન

૧૦૩

૨૦૫.

એક દિન જાવું

ભજન

૧૯૦

૧૯૨.

એક દિવસ એકાંતે બેસી

ભજન

૧૭૮

૮૧.

એક રૂપે શિવજી

ભજન

૮૧

૨૨૬.

એનું નામ હતું ગંગડી લંગડી

ભજન

૨૦૯

૯૮.

એહિ જગ તેરો

ભજન

૯૩

૨૬૯.

ઓ મુસાફિર રે ગાઈ લે

ભજન

૨૪૪

૨૩૧.

ઓ વન વગડાના વણઝારા

ભજન

૨૧૪

૧૬૦.

ઓ સુખીયાં નર ને નાર

ભજન

૧૪૮

૨૫૮.

ઓમ્ નમઃ શિવાય

ભજન

૨૩૫

૨૦૭.

ઓલ્યો કાનુડો ઘડુલાનો ચોર

ભજન

૧૯૨

૫૮.

કાનુડે ન જાણી મારી પીડ

ભજન

૬૫

૧૯૯.

કાનો રાસ રમાડે

ભજન

૧૮૫

૭૬.

કામીલ કામ કમાલ કીયા

ભજન

૭૭

૨૪૮.

કાશી દેખી મથુરા દેખી

ભજન

૨૨૬

૧૮૭.

કેલઈયો

ભજન

૧૭૧

૧૭૦.

કોઈ આજ જશે કોઈ કાલ

ભજન

૧૫૭

૯૨.

કોઈ નંદ કે લાલ બતાદો રે

ભજન

૮૯

૨૭૭.

કોઈ રામ બોલે

ભજન

૨૫૧

૧૪૫.

કોઈકો કોઈ પ્યારા

ભજન

૧૩૩

૧૨૭.

કોઈનું રહ્યું નહિ રાજને

ભજન

૧૧૭

૬૫.

ખમ્મા મારા

ભજન

૭૦

૧૮૫.

ખોટી કલ્પના

ભજન

૧૭૦

૨૫૩.

ગમે તેટલું મળે છતાંયે

ભજન

૨૨૯

૮૬.

ગિરિધર કે ઘર જાઉં

ભજન

૮૫

૮૦.

ગિરિવર ધારી

ભજન

૮૦

૨૮૪.

ગીતા એ જ્ઞાન ગંગા છે

ભજન

૨૫૫

૨૧૪.

ગુરૂ ગોવિંદ દોનો ખડે

ભજન

૧૯૮

૩૦.

ગોકુળ વહેલા પધારજો

ભજન

૪૮

૧૯૩.

ગોવાળાની સંગે

ભજન

૧૮૦

૪૯.

ગોવિંદના ગુણ

ભજન

૫૯

૧૫૨.

ગોળી ફોડી મારી

ભજન

૧૪૧

૨૧૫.

ઘટ ઘટમાં રાધાની લટ

ભજન

૨૦૦

૨૩૨.

ઘડી ઘડી પલ પલ

ભજન

૨૧૫

૧૪૭.

ચાકર તેરે શરનકા

ભજન

૧૩૫

૧૪૨.

ચાર ચાર વેદોનો સાર

ભજન

૧૩૧

૨૮૬.

ચૂકશો મા

ભજન

૨૫૮

૧૯૮.

ચેત ચેત ઈન્સાન ભલા તું

ભજન

૧૮૪

૨૪૩.

ચેત ચેત તું ચેત

ભજન

૨૨૨

૧૩૮.

છેલ છબીલા નટના નાગર

ભજન

૧૨૮

૧૯૦.

છોને મારા તંબુરાના થાય

ભજન

૧૭૭

૭૮.

જન્મ ધરી શું કમાયો

ભજન

૭૮

૯૧.

જબ લગ હે ઘટ મેં

ભજન

૮૮

૧૮૯.

જય અંબે (ગરબો)

ભજન

૧૭૬

૨૮૨.

જય કૃષ્ણ હરે

ભજન

૨૫૪

૧૫૫.

જય જય ભોળા શંભુ

ભજન

૧૪૪

૨૭.

જશોદા તારા કાનુડાને

ભજન

૪૫

૧૩૪.

જશોદા તારા કેટલા જનમની

ભજન

૧૨૪

૨૩.

જાગને જાદવા

ભજન

૪૧

૧૬૨.

જાગો જલારામ વીરપુરના

ભજન

૧૪૯

૬૧.

જાગો બંસી વારે લલના

ભજન

૬૭

૬૨.

જાગો રે અલબેલા કાન

ભજન

૬૮

૩૨.

જાય છે જુવાની

ભજન

૫૦

૧૬૫.

જાય છે જુવાની તારી

ભજન

૧૫૩

૨૬૭.

જીવલડા જૂઠી જગતની ઝોળી રે

ભજન

૨૪૩

૧૭૨.

જુઓ ગગનમાં હરિ

ભજન

૧૫૮

૨૫૪.

જુઓ રે ભાઈ ગાંડાની વણઝાર

ભજન

૨૩૦

૨૧૨.

જુઓ રે ભાઈ પાગલનો

ભજન

૧૯૬

૪૫.

જૂનું થયું દેવળ

ભજન

૫૭

૧૪૧.

જો નર દુઃખમેં

ભજન

૧૩૦

૪૨.

જોગીન્દ્રપણું શિવજી તમારૂં

ભજન

૫૫

૧૮૮.

જોવાને આવજો (ગરબો)

ભજન

૧૭૪

૧૫૭.

જ્યાં લગી જીવનની જાત

ભજન

૧૪૫

૨૦૬.

જ્યાં સુધી આત્મા

ભજન

૧૯૧

૨૮૮.

ઝાલર વાગે ને

ભજન

૨૫૯

૧૦૫.

ઝીની ઝીની બીની

ભજન

૯૭

૧૦૧.

ઠાકુર મેરા

ભજન

૯૫

૧૪૩.

ડગમગ ડોલે મોરી નૈયા

ભજન

૧૩૨

૮૭.

તન ધન રંગ પતંગ કે

ભજન

૮૬

૧૦૦.

તનકા રંગ પતંગ રે

ભજન

૯૪

૧૩૨.

તમે ક્યાં જઈ રહેશો રાત રે

ભજન

૧૨૨

૧૦૮.

તમે ધીરે ગાડી હાંકો રે

ભજન

૯૯

૧૯૭.

તર તર તર તારી તબિયત

ભજન

૧૮૩

૨૨૮.

તારા મલકમાં લઈ જા

ભજન

૨૧૧

૧૩૯.

તારા રંગમાં રંગીલા

ભજન

૧૨૯

૨૪૧.

તું તો લેને હરિનું નામ

ભજન

૨૨૧

૨૨૭.

તું ભૂલે છે ભગવાન

ભજન

૨૧૦

૧૨૯.

તું શું કરે વિચાર

ભજન

૧૧૮

૨૫૦.

તેરા દ્વાર ખડા ભગવાન, અરજ

ભજન

૨૨૭

૨૪૬.

તેરે દ્વાર ખડા ભગવાન

ભજન

૨૨૪

૨૨૨.

ત્યારે

ભજન

૨૦૫

૧૦૬.

દયા ધરમ નહિ મનમેં

ભજન

૯૮

૧૫૮.

દયાળુ મારો વાલો રે

ભજન

૧૪૬

૧૭૧.

દરસન દેન પ્રાન પિયારે

ભજન

૧૫૮

૩૮.

દાણ લીલા

ભજન

૫૩

૨૭૩.

દુકાન

ભજન

૨૪૭

૧૦૭.

દુનિયા સરજીને

ભજન

૯૯

૨૬૦.

દુસરોં કા દુઃખડાં

ભજન

૨૩૬

૨૪૯.

દેખ તેરી સંસારકી

ભજન

૨૨૬

૨૨૪.

દેજો રામ નામની પ્યાલી

ભજન

૨૦૭

૭૩.

દો દિનકા જગમેં મેલા

ભજન

૭૫

૧૮૦.

દોરી તારી ટૂંકી થવાની

ભજન

૧૬૪

૮૮.

ધર લે ક્રિપાલ શરન

ભજન

૮૭

૧૧૭.

ધીરે ચલો

ભજન

૧૦૭

૨૫.

નરસીંહ મહેતાની હૂંડી

ભજન

૪૨

૧૯૫.

નંદ લાલો રે…લાલો

ભજન

૧૮૧

૨૮.

નંદલાલા રે નંદલાલા

ભજન

૪૬

૬૬.

નારાયણ જીનકે

ભજન

૭૧

૭૫.

નારાયણ મેં શરણ

ભજન

૭૬

૩૬.

નારાયણનું નામ જ લેતાં

ભજન

૫૨

૮૪.

નિરબલ કો બલરામ

ભજન

૮૪

૨૮૩.

નિરંજન નારાયણ હો નાથ

ભજન

૨૫૫

૪૬.

પગ ઘુંઘર બાંધ મીરાં

ભજન

૫૮

૨૫૭.

પગ મને ધોવા દોને

ભજન

૨૩૩

૪૮.

પરનું ભૂંડું કરતાં

ભજન

૫૯

૨૦૧.

પંઢરપુરને પાદરે

ભજન

૧૮૬

૧૦૩.

પાની મેં મીન પિયાસી

ભજન

૯૬

૪૭.

પાયોજી મૈંને રામ રતન

ભજન

૫૮

૧૧૫.

પાર્વતી-સમુદ્ર સંવાદ

ભજન

૧૦૫

૧૨૦.

પાંડવોની વિશિષ્ઠિ – ૧

ભજન

૧૦૯

૧૨૧.

પાંડવોની વિશિષ્ઠિ – ૨

ભજન

૧૧૧

૨૬૩.

પીંજરે કે પંછી રે

ભજન

૨૪૦

૨૩૯.

પેલા કાળુડા કાનુડાનો દોર

ભજન

૨૧૯

૧૫૩.

પોપટ પીંજર નહીં તારૂં

ભજન

૧૪૨

૨૪૪.

પ્રભુ આધાર તારો છે

ભજન

૨૨૩

૨૧૩.

પ્રભુ કનૈયાલાલ

ભજન

૧૯૭

૭૧.

પ્રભુ કર સબ દુઃખ

ભજન

૭૪

૭૭.

પ્રભુ તેરી મહિમા

ભજન

૭૭

૧૬૧.

પ્રાણિયા ? ભજી લે ને કિરતાર

ભજન

૧૪૮

૧૨૫.

પ્રેમ જોગીડા

ભજન

૧૧૫

૧૪૬.

પ્રેમ ભક્તિ

ભજન

૧૩૪

૨૯.

પ્રેમને વશ થયો રાજી

ભજન

૪૭

૧૪૮.

બદલ ગયા હૈ જમાના

ભજન

૧૩૬

૨૮૯.

બંસીની ધૂન

ભજન

૨૬૧

૨૧૦.

બાજે હાં…ઓ…હો…ઓ

ભજન

૧૯૫

૧૧૨.

બીગડી કૌન સુધારે

ભજન

૧૦૨

૧૯૬.

બેઠો બેઠો ઉપરવાળો

ભજન

૧૮૨

૧૫૧.

બોલો બોલો હરિ

ભજન

૧૪૧

૧૫૪.

ભક્તિ વડે વશ થાય

ભજન

૧૪૩

૨૫૫.

ભગવાન ભૂલે જો તું હમને

ભજન

૨૩૨

૧૨૪.

ભજન બિના દેહ વ્યર્થ હૈ

ભજન

૧૧૪

૩૪.

ભજનનો વેપાર

ભજન

૫૧

૧૩૬.

ભજમન શ્રી હરિનું નામ

ભજન

૧૨૬

૨૭૪.

ભયંકર છે

ભજન

૨૪૯

૧૦૪.

ભાઈ મારો સાથીડો

ભજન

૯૭

૧૬૩.

ભૂલ ન જા અવધૂત

ભજન

૧૫૦

૨૫૧.

મટકી ફૂટી ગઈ રે મોહન

ભજન

૨૨૮

૨૮૭.

મથુરામાં ખેલ ખેલી આવ્યા

ભજન

૨૫૯

૧૯૪.

મન તું શંકર ભજીલે

ભજન

૧૮૧

૧૩૦.

મનવા ભૂલી ગયો ભગવાન

ભજન

૧૧૯

૭૦.

મનવા રે રામ ભજન

ભજન

૭૩

૧૩૫.

મંગલકારી નામ

ભજન

૧૨૫

૫૦.

માઈ મૈંને ગોવિંદ લીનો

ભજન

૬૦

૫૩.

માછીડા હોડી હલકાર

ભજન

૬૧

૨૨૩.

માટીની આ કાયાનો

ભજન

૨૦૬

૨૫૨.

માડી તારા નામ છે હજાર

ભજન

૨૨૯

૧૬૯.

મારા અવધપુરીના રામ

ભજન

૧૫૬

૮૯.

મારા નિરધનના ધન રામ

ભજન

૮૭

૧૧૪.

મારા પ્રભુ વસે છે

ભજન

૧૦૪

૨૮૫.

મારા રંગીલા રણછોડ

ભજન

૨૫૭

૨૩૩.

મારાં રામનાં રખવાળાં

ભજન

૨૧૫

૨૩૬.

મારાં રામનાં રખવાળાં ઓછાં

ભજન

૨૧૭

૨૧૧.

મારી નૈયા પડી છે

ભજન

૧૯૬

૨૯૧.

મારી નૈયાના ખેવનહારા

ભજન

૨૬૨

૨૧૮.

મારી વિનંતિ પ્રભુ તું સ્વીકારજે

ભજન

૨૦૨

૧૮૧.

મારૂં મન ડોલે

ભજન

૧૬૫

૨૬૮.

મારે નથી જાવું તીરથ ધામ રે

ભજન

૨૪૩

૨૩૪.

મીરાંને પૂર્વ જન્મની પ્રીત રે

ભજન

૨૧૫

૫૧.

મુખડાંની માયા

ભજન

૬૦

૧૮૪.

મુજકો ક્યા ઢૂંઢે બનમેં

ભજન

૧૬૯

૬૭.

મુઝે હૈ કામ ઈશ્વર સે

ભજન

૭૨

૧૨૩.

મુરલી તેરી બજાઉં

ભજન

૧૧૩

૨૪૫.

મૂરખા કહ્યું તું મારૂં માન

ભજન

૨૨૩

૯૪.

મેરી રોમે રમે રે

ભજન

૯૦

૯૦.

મેરે મંદિર હરિ આના

ભજન

૮૮

૨૭૦.

મૈયા તેરા કનૈયા

ભજન

૨૪૫

૧૨૨.

મૈં નહિ માખન ખાયો

ભજન

૧૧૨

૩૧.

મોકલો જશોદાજી

ભજન

૪૮

૩૫.

મોહન મોરલી વાગી રે

ભજન

૫૨

૫૫.

મ્હને ચાકર રાખોજી

ભજન

૬૩

૨૨૯.

મ્હારા હૈયામાં રોજ હરિ

ભજન

૨૧૨

૪૧.

મ્હેતાજી અમે માધવના

ભજન

૫૫

૫૭.

યમુના મેં કૂદ પર્યો

ભજન

૬૪

૧૧૬.

યહ બિનતિ હૈ

ભજન

૧૦૬

૨૭૨.

રખવૈયા

ભજન

૨૪૬

૧૭૮.

રણછોડ રાયા

ભજન

૧૬૩

૨૩૮.

રાખનાં રમકડાં

ભજન

૨૧૯

૨૩૭.

રાખે તેવાં રહીએ…રામ

ભજન

૨૧૮

૧૬૭.

રાઠોડ કૂળમાં જન્મી મીરાં

ભજન

૧૫૫

૨૦૮.

રાણાજી રાણાજી લાગી

ભજન

૧૯૨

૨૪.

રાત રહે જ્યાહરે

ભજન

૪૨

૧૩૭.

રાતે નિદ્રા દિવસે કામ

ભજન

૧૨૭

૨૧૬.

રામ નામકી પ્યાલી

ભજન

૨૦૧

૧૭૭.

રામ બાણ વાગ્યાં

ભજન

૧૬૨

૨૭૬.

રામ ભક્ત બાપુ

ભજન

૨૫૦

૧૭૫.

રામ ભજો મેરે ભાઈ

ભજન

૧૬૦

૩૩.

રામ રટણ સાંજ સવારે

ભજન

૫૦

૨૬૪.

રામ રામ બોલો

ભજન

૨૪૦

૮૨.

રામ લછમન જાનકીને

ભજન

 ૮૨

૫૨.

રામ સીતાપતિ તારી

ભજન

૬૦

૨૦૦.

રામનાં ભજનમાં તું ચોરી

ભજન

૧૮૫

૯૯.

રે મન ભજ ચરનન રઘુરાઈ

ભજન

૯૪

૨૧૯.

લગની લાગી છે શ્યામ

ભજન

૨૦૩

૯૫.

લાલકી લાલકી લાલકી

ભજન

૯૧

૨૩૦.

વા વાયા ને વાદળ ઉમટ્યાં

ભજન

૨૧૩

૫૯.

વાગે છે રે વાગે છે

ભજન

૬૬

૯૬.

વારો જશોદા મૈયા

ભજન

૯૨

૮૩.

વાંસની ઓ વાંસળી

ભજન

૮૩

૧૭૪.

વિઘ્ન હરણ – મંગલા ચરણ

ભજન

૧૬૦

૧૨૮.

વિધિના લેખ લખ્યા

ભજન

૧૧૭

૨૧૭.

વિધીના લખીયા લેખ લલાટે

ભજન

૨૦૧

૨૫૬.

વિધીના લેખ નહિ સમજાય

ભજન

૨૩૩

૨૬૬.

વિભિષણની રામભક્તિ

ભજન

૨૪૨

૨૦૩.

વીર પ્રભુના ચરણ કમળમાં

ભજન

૧૮૮

૫૪.

વૃક્ષન સે મત લે

ભજન

૬૨

૨૭૫.

વૃંદાવનકા કૃષ્ણ કનૈયા

ભજન

૨૪૯

૪૩.

વેરણ રાત મળી

ભજન

૫૬

૨૦.

વૈષ્ણવ જન

ભજન

૩૯

૧૭૯.

વ્હાલા પ્રેમથી સહુ બોલો

ભજન

૧૬૪

૨૮૧.

વ્હાલો મારો જમુનાને

ભજન

૨૫૪

૧૭૩.

વ્હાલો મારો સાચાનો

ભજન

૧૫૯

૯૩.

વ્હેલિયા વ્હેલ હંકાર રે

ભજન

૯૦

૧૦૨.

શરણાં શ્યામનાં રે

ભજન

૯૫

૨૭૯.

શામળા સૂકાની થઈને

ભજન

૨૫૨

૧૩૩.

શીખ્યો ન જીવતાં

ભજન

૧૨૩

૬૦.

શું કરવું છે મારે

ભજન

૬૬

૧૬૮.

શ્રી કૃષ્ણ કનૈયાલાલ

ભજન

૧૫૬

૭૪.

શ્રી રામ કહે હનુમાના

ભજન

૭૬

૨૬૧.

શ્રી રામને સેવ્યા નથી

ભજન

૨૩૭

૨૭૧.

સખીઓનો સથવારો

ભજન

૨૪૫

૫૬.

સત્સંગનો રસ

ભજન

૬૪

૧૬૬.

સફરકા સોદા કરલે

ભજન

૧૫૪

૨૮૦.

સબસે રામ ભજન

ભજન

૨૫૩

૧૮૩.

સમય આ ચાલ્યો

ભજન

૧૬૮

૨૧.

સમરને શ્રી હરિ

ભજન

૩૯

૨૪૦.

સરોવર કાંઠે શબરી બેઠી

ભજન

૨૨૦

૬૮.

સંત પરમ હિતકારી

ભજન

૭૨

૩૭.

સંતો હમે રે વેવારિયા

ભજન

૫૩

૩૯.

સુકૃત હોય તો યાદ કરી લે

ભજન

૫૪

૧૪૪.

સુન લે પુકાર મોરી

ભજન

૧૩૩

૪૪.

સુની મૈં હરિ આવનકી આવાજ

ભજન

૫૭

૧૪૦.

સુમરન કરલે મેરા મના

ભજન

૧૨૯

૧૨૬.

સૌનો બેલી રામ

ભજન

૧૧૬

૨૩૫.

સ્તુતિ વંદન (જલારામ બાપા)

ભજન

૨૧૬

૧૧૧.

હટડી છોડ ચલા બનજારા

ભજન

૧૦૧

૨૪૭.

હર ભોળા ઓ શિવ

ભજન

૨૨૫

૨૦૪.

હરિ ૐ હરિ ૐ

ભજન

૧૮૯

૯૭.

હરિ ૐ હરિ ૐ બોલો

ભજન

૯૨

૨૬૨.

હરિ ઓમ્ તત્ સત્

ભજન

૨૩૮

૧૮૬.

હરિ તારાં નામ છે હજાર

ભજન

૧૭૧

૧૪૯.

હરિ નામ સુધા ન પીધું

ભજન

૧૩૮

૭૨.

હરિ નામ સુમર

ભજન

૭૪

૧૦૯.

હરિ બીન તેરો મેરે

ભજન

૧૦૦

૧૧૦.

હરિ ભજન બીન

ભજન

૧૦૧

૨૨૦.

હરિ હરિ બોલો

ભજન

૨૦૪

૮૫.

હરિ હરિ હર હર

ભજન

૮૪

૧૭૬.

હરિને ભજતાં હજુ

ભજન

૧૬૧

૨૬.

હાં રે દાણ માગે

ભજન

૪૪

૧૮૨.

હાં રે મારાં પ્રેમ પંખીડાં

ભજન

૧૬૬

૬૪.

હાંરે હરિ વસે

ભજન

૬૯

૧૯૧.

હું તો ખોળું છું ભગવાન

ભજન

૧૭૭

૪૦.

હું વાણોતર તારો

ભજન

૫૫

૨૯૩.

હે જગત્રાતા

ભજન

૨૬૫

૧૫૦.

હે પ્રભુ ! આ વિશ્વમાં તું

ભજન

૧૩૯

૨૦૨.

હે રામ લક્ષ્મણ જાનકીના

ભજન

૧૮૮

૧૬૪.

હો રંગ રે હો

ભજન

૧૫૧

૨૨૧.

હો લક્ષ્મણ વાંક નથી કંઈ મારો

ભજન

૨૦૫

૧૫૬.

હો.. ઓ.. રામજી

ભજન

૧૪૪

૭૯.

હોલા હોલીની જોડલીને

ભજન

૭૯

૩૦૫.      

અચ્યુતં કેશવં

થાળ

૨૭૩

૨૯૯.

આવજો આવજો જમવાને

થાળ

૨૬૯

૩૦૧.

જમવા આવો જશોદાના બાળ

થાળ

૨૭૧

૩૦૦.

જમવા આવો મનને ભાવો

થાળ

૨૬૯

૨૯૭.

જમવા પધારો

થાળ

૨૬૭

૩૦૨.

જમવા પધારો

થાળ

૨૭૧

૨૯૮.

જમવાને આવજો

થાળ

૨૬૮

૨૯૫.

જમો તો જમાડું રે

થાળ

૨૬૬

૩૦૩.

જમો સત્યનારાયણ દેવ

થાળ

૨૭૨

૨૯૪.

જીવણ આવો જમવાને

થાળ

૨૬૫

૩૦૬.

પારણું

થાળ

૨૭૪

૩૦૪.

પ્રસાદાર્પણ

થાળ

૨૭૩

૨૯૬.

મારા રસભીના રણછોડ

થાળ

૨૬૭

૩૦૭.

હાલરડું

થાળ

૨૭૫

૩૦૮.

હાલરડું

થાળ

૨૭૫

૩૧૦.

કબીરની સાખી

સાખી-દુહા

૨૮૨

૩૦૯.

તુલસીદાસની સાખી

સાખી-દુહા

૨૭૬

૩૧૧.

પરચુરણ સાખી

સાખી-દુહા

૨૮૪

૩૧૨.

શેર

સાખી-દુહા

૨૮૯

૩૧૮

પરચુરણ ધૂન

ધૂન

૨૯૬

૩૧૭.

ભજ ગોવિંદ ગોવિંદ

ધૂન

૨૯૬

૩૧૩.

રઘુપતિ રાઘવ રાજારામ-૧

ધૂન

૨૯૩

૩૧૪.

રઘુપતિ રાઘવ રાજારામ-૨

ધૂન

૨૯૪

૩૧૫.

રામધૂન-સબ જન અબ

ધૂન

૨૯૪

૩૧૬.

શંકર મહાજટાધારી

ધૂન

૨૯૫

 

 

 

થી

 

–    હરિ ૐ તત્ સત્

 

૩૦૦

 

 

 

 

 

 

 

દેવપૂજાના ઉપચારો

ડૉ. પી. યુ. શાસ્ત્રી.

આપણે ઘેર લગ્નપ્રસંગ હોય કે નવા મકાનનું વાસ્તુ હોય, સત્યનારાયણની કથા હોય કે વેદપુરાણમાં કહેલા નાનામોટા યજ્ઞો હોય – પ્રત્યેક પ્રસંગે દેવની પૂજા તો એક આવશ્યક અંગ તરીકે આવવાની જ. આનું કારણ એ છે કે કોઈપણ કૌટુંબિક કે સામાજીક પ્રસંગે આપણે જેમ સગાંસંબંધી, પાડોશીઓ અને પરિચિતોને નિમંત્રણ આપીએ છીએ, આપણે ઘેર તેમનો સત્કાર કરી ભોજન કરાવીએ છીએ. એ જ રીતે પ્રત્યેક પ્રસંગે દેવોને પણ આપણે નિમંત્રીએ છીએ ને જુદી જુદી સામગ્રી વડે તેમનો સત્કાર કરીએ છીએ. આ સત્કારની ક્રિયાને આપણે દેવપૂજા એવા નામે પ્રાચીનકાળથી ઓળખીએ છીએ, ‘પૂજા’ શબ્દનો અર્થ આદરસત્કાર એવો અહીં થાય છે, એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ. પ્રાચીન ભારતના લોકોએ આદરણીય દેવો ને મનુષ્યોનો સત્કાર કઈ કઈ સામગ્રી વડે કરવો તેની સૂક્ષ્મ વિચારણા કરી છે, એ ભારતીય સંસ્કૃતિનું એક ઉજ્જવળ પાસું છે. માતા, પિતા, ગુરૂ, બ્રાહ્મણ, અતિથિ વગેરેને પણ દેવો માનતી આ સંસ્કૃતિએ આદરસત્કાર કરવાની ક્રિયાની સૂક્ષ્મ વિગતો ચોકસાઈથી નક્કી કરી છે, એ આપણે માટે ગૌરવ લેવા જેવી બાબત છે.

દેવની પૂજા કરવા માટે જે વસ્તુઓ કે સામગ્રી વપરાય તેને ‘ઉપચાર’ એવા શબ્દ વડે ઓળખવામાં આવે છે. ‘ઉપચાર’ શબ્દનો એક અર્થ ‘પૂજા’ એવો પણ છે. આમ પૂજા ને પૂજામાં વપરાતી સામગ્રી એ બંને માટે ઉપચાર શબ્દ પ્રયોજી શકાય. આમ છતાં મોટે ભાગે ઉપચાર શબ્દનો અર્થ પૂજાની સામગ્રી એવો જ કરવામાં આવે છે. કુલ ૨૪ ઉપચારો આદર્શ ઉપચારો ગણી શકાય. એ તમામ દેવોની પૂજા માટે ખપ લાગી શકે.

(૧) આવાહન અથવા સ્વાગત : પહેલો ઉપચાર આવાહન કે સ્વાગતનો છે. તેમાં જેની પૂજા કરવાની હોય તે દેવને પ્રેમથી બોલાવવામાં આવે છે. જેમ આપણે ઘેર કોઈ સામાજીક પ્રસંગ હોય તો તેમાં હાજર રહેવા અન્ય પરિચિતોને આપણે કંકોતરી વગેરે વડે નિમંત્રણ આપીએ છીએ તેમ, દેવને પણ એ પ્રસંગે તાત્કાલિક આવી પહોંચવા આપણે બોલાવીએ તેનું નામ આવાહન. જ્યારે ‘આપ આવ્યાં તે સારૂં કર્યું’ એમ કહીએ તેનું નામ સ્વાગત.

આ ઉપચારમાં દેવનું વર્ણન કરી, આવા દેવને હું બોલાવું છુંએમ કહેવામાં આવે છે અને તેમના સ્વાગત માટે આવાહનની મુદ્રા બતાવવામાં આવે છે.

(૨) આસન : બીજો ઉપચાર આસન આપવાનો છે. આપણા નિમંત્રણથી પધારેલા મહેમાનને આપ આવ્યા તે સારૂં કર્યું એટલું કહેવું બસ નથી. આવી પહોંચેલા મહેમાનને બેસવા માટે આસન આપવું જોઈએ. જગતના વ્યવહારમાં આપણે જેમ આપણી સંપત્તિને છાજે તેવું ખુરશી જેવું આસન મહેમાનને બેસવા આપીએ છીએ તેમ દેવો માટે પવિત્ર દર્ભ-ઘાસના આસનથી માંડીને સોનાચાંદીનાં રત્નજડિત આસન સુધી આપણને પોસાય તેવું આસન આપણે આપી શકીએ છીએ. અલબત્ત, દરેક જાતનાં આસનનું ફળ જુદું જુદું છે અને તે વિશે સૂક્ષ્મ વિચારણા શાસ્ત્રમાં કરવામાં આવી છે.

(૩) પાદ્ય : ત્રીજો ઉપચાર પાદ્ય એટલે પગ ધોવાનું પાણી આપવાનો છે. અતિથિ રસ્તા પર ચાલીને આવે એટલે પગ ધૂળવાળા થયા હોય તેથી તેમને ધૂળવાળા પગ સ્વચ્છ કરવા માટે આપણે પાણી આપીએ તે સ્વાભાવિક છે.

એવી રીતે દેવને પણ પગ પખાળવા પાણી આપીએ એ સ્પષ્ટ છે.

(૪) અર્ધ્ય : ચોથો ઉપચાર અર્ધ્ય આપવાનો છે. ઘેર આવીને બેઠેલા મહેમાન પ્રત્યે આદર બતાવવા આપણે જેમ મંગળ વસ્તુઓ આપીએ છીએ, તેમ પધારેલા દેવને પણ આદર આપવા માટે આઠ મંગળ વસ્તુઓ – પાણી, દૂધ, દહીં, ઘી, દર્ભ, ચોખા, જવ ને સરસવ આપવામાં આવે તેનું નામ અર્ધ્ય કે અર્ધમંગળ વસ્તુઓ આપીને આદર આપવાની ભાવના તેમાં રહેલી છે.

અહીં ધ્યાનમાં રાખવા જેવી વાત એ છે કે સામવાદી બ્રાહ્મણો માટે અર્ધ્યમ્ એવો શબ્દ ને તે સિવાયના બધાએ અર્ધઃ એવો શબ્દ પ્રયોજવો જોઈએ એવો નિયમ શ્રૌતસૂત્રોમાં કહ્યો છે.

(૫) આચમનીય : પાંચમો ઉપચાર આચમનીય એટલે આચમન કરવા માટે પાણી આપવાનો છે. આ ઉપચારોમાં અર્ધ્ય, મધુપર્ક, સ્નાન , વસ્ત્ર ને નૈવેદ્યને અંતે મોં સાફ કરવા માટે પાણી આપવાનો શિરસ્તો છે. એમાં અર્ધ્ય, મધુપર્ક અને નૈવેદ્યમાં ખાવાપીવાની ક્રિયા હોવાથી તેને અંતે મોં સાફ કરવા પાણી આપવામાં આવે તે સમજાય એવું છે.

સ્નાન વડે આખા શરીરની શુદ્ધિ થાય તે પછી મુખની શુદ્ધિ આચમનથી થાય તે પણ મનમાં બેસે તેવી વાત છે. પરંતુ વસ્ત્ર ધારણ કરીને પણ મોંની શુદ્ધિ કરવાનું કારણ અપવિત્ર વસ્ત્ર પહેર્યું હોય તો તેને પવિત્ર બનાવવા માટે છે.

(૬) મધુપર્ક : છઠ્ઠો ઉપચાર મધુપર્કનો છે. મધુપર્ક એટલે મધ સાથેનું મિશ્રણ-મોંઘેરા મહેમાનના સત્કાર માટે તેના શરીરની શુદ્ધિ થાય અને રસ્તામાં ચાલીને થાકેલા મહેમાનનો થાક ઊતરી જાય એ કાજે મધ, દહીં, ઘી, સાકર, અને પાણી એ પાંચે વસ્તુનું મિશ્રણ અતિથિને આપવામાં આવે છે. સાકર કે ગોળ નાખેલું પાણી કે એકલી સાકર કે પતાસાં વહેંચવાનો રિવાજ આજે પણ આપણે ત્યાં પ્રચલિત છે. જ્યારે મધ, દહીં અને ઘી વગેરે શુકનવંતી અને શક્તિપ્રદ વસ્તુઓ થાક ઉતારી શરીરને તાજગી બક્ષે છે. આમ મધુપર્કનો ઉપચાર દૂરથી આવતા મહેમાનના થાકને દૂર કરનારો હોવાથી નજીકથી આવતા અતિથિ માટે આવશ્યક નથી.

(૭) આચમન : મધુપર્કને અંતે મુખશુદ્ધિ માટે સાતમો આચમનનો ઉપચાર કરવામાં આવે છે તે આપણે જોઈ ગયા.

(૮) સ્નાન : આઠમો ઉપચાર સ્નાનનો છે. દૂરથી આવીને બેઠેલા અને જરાક સ્વસ્થ થયેલા મહેમાનને શરીરશુદ્ધિ કરવા અને થાક ઉતારવા સ્નાનનો ઉપચાર જરૂરી છે તેમ દેવને પણ એ હેતુસર સ્નાન કરાવવામાં આવે છે. મોંઘેરા મહેમાન સમા દેવને દૂધ, દહી, ઘી, મધ ને સાકર એ પંચ-અમૃત વડે સ્નાન કરાવવામાં આવે છે. તદુપરાતં, સુગંધી પાણી અને અત્તર વગેરે સુગંધી દ્રવ્યો ચોળીને તે પછી શુદ્ધ પાણી વડે સ્નાન કરાવવામાં આવે છે અને તીર્થના પાણી વડે અભિષેક એટલે સતત સિંચન પણ કરવામાં આવે છે.

સ્નાનના ઉપચારથી અતિથિનો થાક ઉતરી તેને શરીરશુદ્ધિ અને તાજગી પ્રાપ્ત થાય છે. સ્નાનની સામગ્રી પ્રાચીન ભારતની સમૃદ્ધિનો ખ્યાલ આપે છે.

(૯) વસ્ત્રોપવસ્ત્રોપવીત : નવમો ઉપચાર વસ્ત્ર વગેરેનો છે. તેમાં અતિથિને સ્નાન પછી શરીરને ચોક્ખા કપડાથી સાફ કરી, તેમને પહેરવા માટે પીતાંબર વગેરે વસ્ત્ર અને ઓઢવા માટે વળી ઉપરણા જેવું ઉપવસ્ત્ર આપવામાં આવે છે. રસ્તામાં મલિન અને દૂષિત થયેલી જનોઈને દૂર કરી, નવી જનોઈ પહેરાવવામાં આવે છે.

મહેમાનની જેમ દેવને પણ વસ્ત્ર વગેરે પહેરવા આપવામાં આવે છે.

એ નોંધવા જેવું છે કે મહેમાનને તો વસ્ત્ર વગેરે આપવાં જ પડે, જ્યારે દેવને વસ્ત્ર વગેરે ન હોય તો ચોખા ચઢાવીને એ ઉપચાર કર્યો છે એમ માનવાની સગવડ છે. વસ્ત્રની જેમ ભૂષણ અને રાજોપચારમાં પણ ફક્ત ચોખા ચઢાવીને એ ઉપચાર કરેલો માની શકાય.

આવી સગવડ મનુષ્ય અતિથિના સત્કારમાં નથી.

વસ્ત્ર શરીરને ટાઢ-તાપ વગેરેથી બચાવતાં હોઈ જરૂરી છે એ સ્પષ્ટ છે.

(૧૦) ભૂષણ : દેવપૂજાનો દસમો ઉપચાર ભૂષણ કે આભરણનો છે. તેમાં વસ્ત્ર વગેરે ધારણ કરેલા મહેમાનને ઘરેણાં પહેરાવાય છે. શરીરની શોભા માટે અતિથિની જેમ દેવને પણ તે પહેરાવાય છે. સોનાનાં આભૂષણ ઝળહળાં થતાં હોવાથી તે પ્રકાશ ને જ્ઞાનનાં પ્રતીક તો છે જ, પરંતુ સાથે સાથે શરીર પર પહેરવાથી શરીર સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ ફાયદાકારક છે અને શોભાકારક તો છે જ.

(૧૧) ગંધ : દેવપૂજાનો અગિયારમો ઉપચાર ગંધ. એટલે ચંદન કે કંકુનું તિલક કરવાનો છે કે જેનાથી મુખશોભામાં વૃદ્ધિ થાય છે. ચંદન વગેરે સુગંધી પદાર્થોનું તિલક કપાળમાં કરવાથી મસ્તકને ઠંડક અને આહલાદ પ્રાપ્ત થાય છે, સાથે સાથે કંકુનો ચાંદલો કરવાથી એકલી ઠંડકને બદલે થોડીક ગરમી પણ મળે છે અને આજુબાજુની હવા પણ સુગંધિત બને છે. અતિથિની જેમ દેવને પણ આ સુગંધી દ્રવ્યો લગાડવાનો ઉપચાર કરવામાં આવે છે, જેથી શોભામાં વૃદ્ધિ અને વાતાવરણમાં પ્રસન્નતાનો અનુભવ થાય છે.

એવી જ રીતે અબીલ, ગુલાલ, સિંદૂર વગેરે સોભાગ્યદ્રવ્યોનો ઉપચાર પણ પુષ્પ પછી કરવાનું પ્રયોજન એ જ છે.

(૧૨) પુષ્પ : દેવપૂજાનો બારમો ઉપચાર પુષ્પ એટલે ફૂલો ચઢાવવાનો છે. સુગંધી દ્રવ્યોની જેમ જે તે ઋતુમાં થતાં ફૂલ વડે અતિથિના શરીરની શોભા વધારવામાં આવે છે. સાથે સાથે વાતાવરણ સુગંધિત ને પ્રસન્ન બને છે. એનાથી આપણું મન પણ તરબતર થાય છે. અતિથિની જેમ દેવને પણ આ શોભાકારક ઉપચાર કરી વાતાવરણ પ્રસન્ન બનાવવામાં આવે છે.

પ્રાચીન ભારતના લોકોનો ફૂલોનો શોખ આ ઉપચારના પાયામાં છે.

(૧૩) ધૂપ : દેવપૂજાનો તેરમો ઉપચાર ધૂપનો છે.

તેમાં અગરું વગેરે સુગંધી દ્રવ્યોના ધુમાડાથી વાતાવરણને સુગંધિત કરી અતિથિના મનની પ્રસન્નતા હાંસલ કરવામાં આવે છે.

અતિથિની જેમ દેવને પણ તે સુગંધી દ્રવ્યોના ધુમાડા વડે વાતાવરણની પ્રસન્નતા સંપન્ન થાય છે.

વાતાવરણની પ્રસન્નતા વડે મનની પ્રસન્નતા અનુભવાય છે.

આ ધૂપના ઉપચાર વડે હવાની શુદ્ધિ થતાં સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

(૧૪) દીપ : પૂજાનો ચૌદમો ઉપચાર દીપનો છે. તેમાં ઘી કે તેલનો દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે. ઘી કે તેલનો દીવો પેટાવવાથી હવાની શુદ્ધિ થઈ સ્વાસ્થ્ય જળવાય છે. વળી દીવો પ્રકાશ આપવાની સાથે જ્ઞાનનું પણ પ્રતીક છે. તેથી તે જાગતિક પદાર્થોનું જ્ઞાન પણ આપે છે. દીવાની જ્યોત આત્મજ્યોતના ભાન દ્વારા આત્માના સ્વરૂપનો બોધ પણ કરાવે છે, તેથી  આ ઉપચાર પણ મહત્વનો છે.

(૧૫) નૈવેદ્ય : દેવપૂજાનો પંદરમો ઉપચાર નૈવેદ્યનો છે. શરીરની શોભા મનની પ્રસન્નતા અને વાતાવરણની શુદ્ધિ થાય ત્યારે જ અતિથિ ભોજન લે તે યોગ્ય છે. આથી આ ઉપચારમાં અતિથિની જેમ દેવને પણ ભોજન આપવામાં આવે છે. નિમંત્રેલા અતિથિને ભોજનની વિવિધ વાનગીઓ વડે સંતોષ આપવો એ મહત્વનું છે. અતિથિ અને દેવને ભોજન આપવાનું કારણ એ છે કે, બીજી કોઈ ભૌતિક વસ્તુ આપવાથી લેનારને ક્યારેક સંપૂર્ણ સંતોષ થતો નથી. વધુ આપવામાં આવે તો લેનાર વ્યક્તિ ના પાડતી નથી. જ્યારે ભોજનની વાનગી વડે વ્યક્તિ ધરાઈ જાય છે, ને એથી વધુ આપો તો તે ના પાડે છે.

આ અન્ન જમ્યાનો સંતોષ અતિથિને આપવો એ ગૃહસ્થની આવશ્યક ફરજ છે. આ વાનગીઓમાં ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, પેય, લેહ્ય ને ચોષ્ય એમ પાંચ પ્રકારની વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે. અતિથિ એ દેવ છે એમ માનનારી આ સંસ્કૃતિમાં અતિથિને ભોજન વડે તૃપ્ત કરવાનો ઉપચાર મહત્વનો છે. દેવની પાસે નૈવેદ્ય મૂકી ધેનુમુદ્રા બતાવી ભોજનને અમૃત બનાવી તે પછી તેને ગ્રાસમુદ્ર બતાવી છે. પાંચ પ્રાણોને તૃપ્ત કરવા પાંચ પાંચ કોળિયા બે વાર વચ્ચે અને અંતે પાણી સાથે આપવામાં આવે છે.

એ પછી હાથ ને મોં ધોવડાવી હાથને ચંદનચર્ચિત કરવામાં આવે છે.

(૧૬) આચમન : ભોજન પછી આગળ જણાવ્યા મુજબ પાણી વડે મુખશુદ્ધિ માટે આચમનનો સોળમો ઉપચાર આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ પણ મહત્વનો છે.

(૧૭) તાંબુલ : દેવપૂજાનો સત્તરમો ઉપચાર તાંબૂલનો છે. ભોજન પછી મુખવાસ માટે અતિથિને જેમ પાનનું બીડું ધરવામાં આવે છે તેમ, દેવને પણ મુખવાસ માટે પાનસોપારી આપવામાં આવે છે. તેનાથી મુખની શુદ્ધિ, વાતાવરણની પ્રસન્નતા અને ભોજનનું સમ્યક પાચન એ ત્રણ કાર્યો થાય છે.

(૧૮) અર્ચન : દેવપૂજાનો અઢારમો ઉપચાર અર્ચનનો છે. તેમાં દેવની પ્રશંસા કરવાની સાથે તેમની સેવા કરવામાં આવે છે. ભોજન કરીને પાન ચાવી રહેલા અતિથિને માટે પ્રશંસાના ઉદગારો કાઢીને તે દ્વારા તેમની સેવા કે પૂજા કરવામાં આવે છે. અર્ચનના ઉપચાર વડે આપણું જે કંઈ અશુભ કે અનિષ્ટ થયું હોય તે નાશ પામે છે એમ શાસ્ત્ર કહે છે.

ધર્મશાસ્ત્રનો નિયમ એવો છે કે ગ્રહો, બ્રાહ્મણો અને દેવોની પૂજા કરવાથી તમામ પ્રકારનું અનિષ્ટ નાશ પામે છે. સાચા હ્રદયની પ્રશંસા વડે પૂજા કરવાથી સર્વજ્ઞ એવા દેવ પણ ખુશ થાય એ સ્વાભાવિક છે.

(૧૯) સ્તોત્ર : દેવપૂજાનો ઓગણીસમો ઉપચાર સ્તોત્રનો છે. તેમાં અર્ચનની જેમ જ દેવની સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. દેવનું અને દેવના ગુણ અને પરાક્રમોનું વર્ણન કરી દેવને ખુશ કરવા તેનું નામસ્તોત્ર. તેમાં દેવની સ્તુતિ કરતા શ્લોકો બોલી દેવની કૃપા યાચવામાં આવે છે. અર્ચનમાં શારીરિક સેવાનો ભાવ કેન્દ્રમાં છે, જ્યારે સ્તોત્રમાં માનસિક શરણાગતિનો ભાવ મુખ્ય છે.

અતિથિને પણ આ રીતે ભોજન બાદ સેવા અને સ્તુતિ વડે ખુશ કરવામાં આવે તે કુદરતી છે.

(૨૦) તર્પણ : દેવપૂજાનો વીસમો ઉપચાર તર્પણનો છે. તેમાં પાણીનો પ્યાલો બલિ આપી દેવને ખુશ કરવામાં આવે છે. જાગતિક વ્યવહારમાં જેમ અતિથિ ને ભોજન ઉપર પાણી આવે છે. દેવ, પિતૃ, ઋષિ, મનુષ્ય વગેરેને પોતાના તમામ વસ્તુ આપવાના પ્રતીક તરીકે પાણી મૂકીને પોતાના સર્વસ્વના અર્પણની તૈયારીનો ભાવ બતાવી, આવી ઉદાત્ત ભાવના વડે તેમને ખુશ કરવા એ આ ઉપચારના કેન્દ્રમાં છે. વળી તેમાં આત્મનિવેદન પ્રકારની ભક્તિ પણ રહેલી છે. દેવ ભાવનાના ભૂખ્યા હોઈ, તેમની પ્રત્યે ભાવ પ્રદર્શિત કરવાથી જ તે ખુશ થઈ જાય છે તે આ ઉપચારના પાયામાં રહેલી વાત છે.

(૨૧) માલ્ય : દેવપૂજાનો એકવીસમો ઉપચાર માલ્ય એટલે ફૂલો અને ફૂલની માળા અર્પણ કરવાનો છે. તેને ‘પુષ્પાંજલિ’ એવા નામે પણ ઓળખે છે. નિમંત્રિત મહેમાનને ભોજન વગેરેથી ખુશ કરી છેવટે તેમને વિદાય આપતાં પહેલાં પોતાની ભાવનાના પ્રતીક તરીકે ફૂલો આપવામાં આવે કે ફૂલોની માળા પહેરાવવામાં આવે તે કુદરતી છે. તેનાથી દેવને પણ પોતાના મનમાં રહેલી ભાવના જણાવી વિદાયને માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે.

(૨૨) અનુલેપન : દેવપૂજાનો બાવીસમો ઉપચાર અનુલેપનનો છે. તેમાં મહેમાનને વિદાય આપતાં પહેલાં ચંદન વગેરેનો લેપ કરવામાં આવે છે. આથી વાતાવરણ શુદ્ધ અને પ્રસન્ન બને છે. એ દ્વારા મહેમાનને પોતાના મનની ભાવનાનો ખ્યાલ આપી વિદાય માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે.

આમ માલ્યની જેમ આ ઉપચાર પણ વિદાય માટે તૈયાર કરતો ઉપચાર છે.

(૨૩) નમસ્કાર : દેવપૂજાનો તેવીસમો ઉપચાર નમસ્કાર કે વંદનનો છે. તેમાં નિમંત્રિત મહેમાનને ભોજનાદિથી ખુશ કરી, અંતે મનના સારા ભાવથી વિદાય આપવા માટે બે હાથ જોડી પગે લાગવામાં આવે છે. દેવને પણ બે હાથ જોડી વિદાય આપવામાં આવે છે. આમાં દેવ તરફ વંદન વડે આદર તો બતાવવામાં આવે છે જ, પરંતુ સાથે સાથે આદરસત્કારમાં અજાણતાં કશી પણ ખામી આવી ગઈ હોય તો પોતાના મનનો ભાવ તેવો નથી એમ બતાવી તેને નિભાવી લેવા માટે ક્ષમા યાચવાનો ભાવ પણ બે હાથ જોડી વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. પોતાનાથી કશું ન બને તો હાથ જોડી માફી માગવાનું બની શકે છે.  

(૨૪) વિસર્જન : દેવપૂજાનો અંતિમ ઉપચાર વિસર્જનનો છે. તેમાં મહેમાન અનેક પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યસ્ત હોવાથી તેમને અન્યત્ર જવા માટે વિદાય આપવામાં આવે છે. મહેમાનને શરીરથી ભલે બીજે જવા વિદાય આપી, પણ તેમનું સંભારણું તો મનમાં હંમેશ રહેલું છે. આથી તેમને મનથી વિદાય આપી નથી એ બતાવવા અન્યત્ર જવાનું તો કહેવામાં આવે છે જ, પરંતુ ‘ફરી અહીં પાછા આવવા માટે જજો’ એમ કહેવામાં આવે છે. ગુજરાતી ભાષામાં આપણે વિદાય થનારા મહેમાનને ‘જાઓ’ એમ નથી કહેતા, પણ ફરી આવવા માટે ‘આવજો’ એવો શબ્દ પ્રયોજીએ છીયે, એ આ ભાવને બરાબર વ્યક્ત કરે છે. દેવને પણ અનેક સ્થળો આવી જ પૂજા ગ્રહણ કરવા જવાનું હોવાથી ફરી વાર પોતે પૂજા માટે બોલાવે ત્યારે આવી પહોંચવાના ભાવ સાથે વિદાય આપવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત આરતી વગેરે સત્કારના ઉપચારો એટલે વિવેકો છે તે બધાને સૂક્ષ્મ રીતે જોતાં એ સ્પષ્ટ થાય છે કે, દેવપૂજાનો વિધિ અતિથિસત્કારના આપણા રોજિંદા વ્યવહાર જેવો છે. ઉપચાર એ શબ્દનો એક અર્થ ‘વિવેક’ એવો થાય છે તે પણ આ જ વાત સિદ્ધ કરે છે.

 

………………..

………….

(૧૦)

………….

યૌવન ધન પાહુન દિન ચારા,

યૌવન ધન પાહુન દિન ચારા, વાકા ગર્વ કરૈ સો ગમારા.

પશુ ચામ કે બનત પનહિયા, નૌબત બનત નગારા,

નર દેહી કછુ કામ ન આવે, ભૂલા ફિરૈ ગમારા…

દશો શીશ ભુજા બિસ જાકે, પુત્રન કે પરિવારા,

મર્દ ગર્દ મેં મિલ ગૌ યારો, લંકા કે સરદારા…

હાડક પિંજરા ચામ સુ મઢિયા, ભીતર ભરા ભંગારા,

ઉપર રંગ સુરેખ રંગા હૈ, કારીગર કરતારા…

સત્યનામ જાનૈ નહિં વાકો, મારિ મારિ યમ હારા,

કહહિં કબીર સુનો હો સન્તો, છોડ ચલે પરિવારા…

……………

હે ગમાર મનુષ્યો ! આ યુવાની, ધન, દૌલત વિગેરેનો ગર્વ કરશો નહિં કારણકે ધન, દૌલત, સ્ત્રી, પુત્ર, આ શરીરની યુવાની વિગેરે ચાર દિવસના મહેમાન જેવી ક્ષણિક અને અનિત્ય છે. તે ક્યારે નષ્ટ થઈ જશે તેની ખબર નથી અને અંત સમયે આ કશું જ કામ લાગવાનું નથી કે સાથે જવાનું પણ નથી તેથી શ્રી કબીર સાહેબ આ દેહની અસારતા બતાવે છે. પશુના મૃત્યુ પછી તો તેના ચામડાનાં પગરખાં, ઢોલ, નગારાદિ વાજીંત્ર બને છે, જ્યારે મનુષ્યનો દેહ મર્યા પછી કોઈ જ કામમાં આવતો નથી, તે તું સમજ અને દેહનું મિથ્યાભિમાન કરી ગમારની જેમ ભટકીશ નહિં. લંકાના રાજા સરદાર રાવણને દશ માથાં, વીશ, હાથ તેમજ પુત્ર પરિવાર ધન સંપત્તિ અઢળક હોવા છતાં પણ આજે તેના દેહનો એક ટૂકડો પણ રહેવા પામ્યો નથી. આવા વીર પરૂષો પણ ધૂળમાં મળી ગયા એટલે કે પંચમહાભૂતમાં વિલીન થઈ ગયા તો સામાન્ય માણસની તો વાત જ શી કરવી? આ સુંદર દેહની રચના કારીગર કર્તા, ધર્તા, હર્તા, ઈશ્વરે હાડકાંનું પાંજરૂં બનાવી તેને ચામડીથી મઢી ઉપર સુંદર રેખા ચિહ્ન યુક્ત બે આંખ, કાન તથા મોઢું, નાક, ઈન્દ્રિયોથી રંગી દીધું છે, પણ તેની અંદર તો “ભંગાર” એટલે કે કર્કટ-કૂડા, મળ, મૂત્ર, માંસ, મજ્જા વિગેરે ભરેલું છે. તો આવા દેહનું અભિમાન કરીને તું તેમાં કેમ ભૂલ્યો છે? તેથી શ્રી કબીર સાહેબ કહે છે કે જેણે વિવેક વિચારાદિ દ્વારા આ સત્ય સ્વરૂપાત્મા રામનો અનુભવ કર્યો નહિં એટલે કે આત્માને દેહથી જુદો જાણ્યો નથી તેને જન્મ, જરા, વ્યાધિ તેમજ મૃત્યુ રૂપ દુઃખ ભોગવવું પડે છે અને સર્વ પરિવારને છોડીને એકલો જ દુઃખ ભોગવે છે તેથી જો યમયાતના રૂપ કષ્ટમાંથી મુક્તિ જોઈતી હોય તો શીઘ્ર ચેતીને રામનામનું સ્મરણ કરો અને દેહની આસક્તિ છોડો.    

…………

………….

(૧૧)

………….

………

……….

(૯)

હંસા યહ પિંજરા નહિં તેરા.

હંસા યહ પિંજરા નહિં તેરા.

માટી ચુન ચુન મહલ બનાયા, લોગ કહૈં ઘર મેરા,

ના ઘર મેરા ના ઘર તેરા, ચિડિયા રૈનિ બસેરા…

બાબા દાદા ભાઈ ભતીજા, કોઈ ન ચલે સંગ તેરા,

હાથી ઘોડા માલ ખજાના, પરા રહૈ ઘન ઘેરા…

માતુ પિતા સ્વારથ કે લોભી, કહતે મેરા મેરા,

કહૈં કબીર સુનો ભાઈ સાધો, ઈક દિન જંગલ ડેરા…

…………

હૈ બૌરે મનુષ્યો! જે શરીરને માટે તમે મિથ્યા સ્ત્રી, પુત્ર, ધનાદિમાં આસક્ત રહો છો, તે જ્ઞાન ધ્યાનાદિના સાધન રૂપ આ અમુલ્ય શ્રેષ્ઠ માનવ શરીર પણ આપણું નથી. જે શરીરનું અભિમાન કરો છો, જેને પવિત્ર સમજો છો, તેને મર્યા પછી કોઈ અડકતું પણ નથી. આમ કોઈ શરીર વસ્તુતઃ પોતાની સાથે રહેવાનું નથી. છતાં પણ લોકો આ મારૂં ઘર છે, મારી સંપત્તિ છે, એમ મારૂં મારૂં કરીને મરી જાય છે, પણ કોઈ વસ્તુ સાથે જતી નથી તે સમજો. પિતા, દાદા, ભાઈ, ભત્રીજા આમ કોઈ સગા સંબંધીઓ પણ તારી સાથે આવવાના નથી. હાથી, ઘોડા, ધન, દૌલત બધું અહીંનું અહીં જ પડી રહેવાનું છે. માતા, પિતા પણ સ્વાર્થને કારણે કહે છે કે આ મારો પુત્ર છે કારણ કે વૃધ્ધાવસ્થામાં પુત્ર તેમની સેવા કરે, પણ અંત સમયે સગા સંબંધી કે ધન દૌલત કામ લાગતાં નથી અને છેલ્લે એક ને એક દિવસ “જંગલ ડેરા” એટલે કે મૃત્યુને પામવાનું જ છે, ચાહે રાજા, રંક, અમીર કે ફકીર હોય, તો પણ તે અમર રહેતા નથી. એટલા માટે શીઘ્ર ચેતો, રામને ભજો અને શરીર વિષયક આસક્તિને ત્યાગો. જ્ઞાની, મતિમાન પુરૂષ પાસે જઈ આ શરીરને, અનાત્મ, અપવિત્ર, અનિત્ય, દુઃખરૂપ જાણી, અભિમાન, આસક્તિથી રહિત થાઓ. અને વિવેક દ્રષ્ટિ દ્વારા આત્માને દેહથી અત્યન્ત જુદો જાણીને શોક મુક્ત થાઓ એ જ શ્રી કબીર સાહેબનો ઉપદેશ છે.

………………..

………….

(૧૦)

………….

અધ્યાય 2 જો

જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

2.સાંખ્ય—યોગ

 

મોહને વશ થઇ મનુષ્ય અધર્મ ધર્મ માને છે,મોહને લીધે પોતીકા અને પારકા એવો ભેદ અર્જુને કર્યો. એ ભેદ મિથ્યા છે એમ સમજાવતાં શ્રીકૃષ્ણ પ્રથમ દેહ અને આત્માની ભિન્નતા બતાવે છે, દેહની અનિત્યતા અને પૃથક્તા તથા આત્માની નિત્યતા અને તેનીએકતા બતાવેછે.

પછી સમજાવેછે કે મનુષ્ય કેવળપુરુષાર્થનો અધિકારી છે, પરિણામોનો નથી. તેથી તેણે કર્તવ્યનો નિશ્ચ્ય કરી, નિશ્ચિંત રહી તેને વિશે પરાયણ રહેવું જોઇએ. એવી પરાયણતાથી તે મોક્ષને સાધી શકે છે.

સંજય બોલ્યા–

આમ તે રાંકભાવે ને આંસુએ વ્યગ્ર દૃષ્ટિથી

શોચતા પાર્થને આવાં વચનો માધવે કહ્યાં–         1

આમ કરુણાથી ઘેરાયેલા અને અશ્રુપૂર્ણ વ્યાકુળ નેત્રોવાળા દુ:ખી અર્જુન પ્રત્યે મધુસૂદને આ વચન કહ્યાં :

શ્રી ભગવાન બોલ્યા–

ક્યાંથી મોહ તને આવો ઊપજ્યો વસમી પળે

નહીં જે આર્યને શોભે, સ્વર્ગ ને યશ જે હરે ?         2

હે અર્જુન ! શ્રેષ્ઠ પુરુષોને અયોગ્ય, સ્વર્ગથી વિમુખ રાખનાર અને અપજશ દેનાર એવો આ મોહ તને આવી વિષમ ઘડીએ ક્યાંથી થઇ આવ્યો ?

 

મા તું કાયર થા, પાર્થ, તને આ ઘટતું નથી;

હૈયાના દૂબળા ભાવ છોડી ઊઠ, પરંતપ.             3

હે પાર્થ ! તું નામર્દ ન થા. આ તને ન શોભે. હ્રદયની નિર્બળતાનો ત્યાગ કરીહે પરંતપ ! તું ઊઠ.

3

અર્જુન બોલ્યા–

મારે જે પૂજવા યોગ્ય ભીષ્મ ને દ્રોણ, તે પ્રતિ

કેમ હું રણસંગ્રામે બાણોથી યુદ્ધ આદરું?              4

હે મધુસૂદન ! રણભૂમિમાં બાણો વડે હું ભીષ્મ અને દ્રોણની સામે કેમ લડું ? હે અરિસૂદન ! એઓ તો પૂજનીય છે.  4

 

વિના હણીને ગુરુઓ મહાત્મ

ભિક્ષા વડે જીવવું તેય સારું;

હણી અમે તો ગુરુ અર્થવાંછુ

લોહીભર્યા માણશું ભોગ લોકે !                       5

મહાનુભાવ ગુરુજનોને ન મારતાં આ લોકમાં મારે ભિક્ષાથી નિર્વાહ કરવો એ પણ વધારે સારું છે, કેમ કે ગુરુજનોને મારીને તો મારે લોહીથી ખરડાયેલા અર્થ અને કામરૂપી ભોગો જ ભોગવવા રહ્યા.  5

 

થાયે  અમારો જય તેમનો વા–

શામાં અમારું હિત તે ન સૂઝે;

જેને હણી જીવવુંયે ગમે ના,

સામા ખડા તે ધૃતરાષ્ટ્ર-પુત્રો.                        6

 

જું જાનતો નથી કે બે માંથી શું સારું ગણાય, અમે જીતીએ એ?કે તેઓ અમને જીતે એ ? જેમનેમારીને અમે જીવવાયે ન ઇચ્છીએ તે જ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો આ સામે ઊભા છે.   6

સ્વભાવ મેટ્યો મુજ રાંકભાવે,

ન ધર્મ સૂઝે, તમને હું પૂછું;

બોધો મ’ંર નિશ્ચિત શ્રેય જેમાં,

છું શિષ્ય, આવ્યો શરણે તમારે.                      7

 

દીનતાને કારણે મારો મૂલ સ્વભાવ હણાઇ ગયો છે. કર્તવ્ય વિશે હું મૂંઝવણમાં પડ્યો છું. તતેથી જેમાં મારું હિત હોય તે મને નિશ્ચયપૂર્વક કહેવા તમને વીનવું છું. હું તમારો શિષ્ય છું. તમારે શરણે આવ્યો છું. મને દોરો.

 

સમૃદ્ધ ને શત્રુ વિનાનું રાજ્ય

મળે જગે કે સુરલોકમાંયે;

તોયે ન દેખું કંઇ શોક ટાળે

મારી બધી ઇન્દ્રિય તાવનારો.                      8

 

આ લોકમાં ધનધાન્યસંપન્ન નિષ્કંટક રાજ્ય મળે તો તેથીયે, ઇન્દ્રિયોને ચૂસી લેનારા આ મારા શોકને ટાળી શકે એવું કશું હું જોતો નથી.  8

સંજય બોલ્યા–

પરંતપ, ગુડાકેશે આમ ગોવિંદને કહી,

”હું તો નહીં લડું’ એવું બોલી મૌન ધર્યું પછી.       9

હે રાજન્ !

હ્રષિકેશ ગોવિંદને ઉપર પ્રમાને કહી, શત્રુને અકળાવનાર તરીકે જેની નામના છે એવા ગુડાકેશ અર્જુન ‘નથી લડવાનો’ એમ બોલી ચૂપ થયા.   9

 

આમ બે સૈન્યની વચ્ચે ખેદે વ્યાપેલ પાર્થને

હસતા-શું હૃષીકેશે આવાં ત્યાં વચનો કહ્યાં–       10

હે ભારત ! બંને સેના વચ્ચે આમ ઉદાસ થઇ બેઠેલા એ અર્જુનને હસતા નહીં હોય તેમ હૃષીકેશે આ વચન કહ્યાં:  10

શ્રીભગવાન બોલ્યા–

ન ઘટે ત્યાં કરે શોક,ને વાતોજ્ઞાનની વદે !

પ્રાણો ગયા-રહ્યા તેનો જ્ઞાનીઓ શોક ના કરે.       11

શોક ન કરવા યોગ્યનો તું શોક કરે છે, અને પંડિતાઇના બોલ બોલે છે, પણ પંડિતો તો મૂઆજીવતાની પાછળ શોક નથી કરતા.   11

હું તું કે આ મહીપાળો, પૂર્વે ક્યરે હતા નહીં,

ન હઇશું ભવિષ્યેયે એમ તું જાણતો રખે.            12

કેમ કે ખરું જોતાં હું, તું કે આ રાજાઓ કોઇ કાળમાં નહોતા અથવા હવે પછી નહીં હોઇએ એવું છે જ નહીં   12

 

દેહીને દેહમાં આવે બાળ, જોબનને જરા,

તેમ આવે નવો દેહ, તેમાં મૂંઝાય ધીર ના.          13

દેહધારીને જેમ આ દેહને વિશે કૌમાર, યૌવન અને જરાની પ્રાપ્તિ થાય છે તેમ જ અન્ય દેહની પ્રાપ્તિ પન થાય છે. તી વિશે બુદ્ધિમાન પુરુષ અકળાતો નથી.   13

સ્પર્શાદિ વિષયો જાણ, શીતોષ્ણ-સુખદુ:ખદા,

અનિત્ય, જાય ને આવે, તેને, અર્જુન, લે સહી.        14

હે કૌંતેય ! ઇન્દ્રિયોના વિષયો જોડેના સ્પર્શો ઠંડી, ગરમી, સુખ અને દુ:ખ દેનારા હોય છે. તે અનિત્ય હોઇ, આવે છે ને અલોપ થાય છે. હે ભારત ! તેમને તું સહન કરી છૂટ  14

તે પીડી ન શકે જેને, સમ જે સુખદુ:ખમાં,

તે ધીર માનવી થાય પામવા યોગ્ય મોક્ષને.          15

હે પુરુષશ્રેષ્ઠ ! સુખદુ:ખમાં વ્યાકુળ નથી કરતા તે મોક્ષને યોગ્ય બને છે.  15

અસત્યને ન અસ્તિત્વ, નથી નાશેય સત્યનો;

નિહાળ્યો તે તત્ત્વદર્શીએ આવો સિદ્ધાંત બેઉનો.       16

અસત્ ની હસ્તી નથી, ને સત્ય નો નાશ નથી. આ બંનેનો નિર્ણય જ્ઞાનીઓએ જાણ્યો છે.   16

જાણજે અવિનાશી તે જેથી વિસ્તર્યું આ બધું;

તે અવ્યય તણો નાશ કોઇયે ના કરી શકે.            17

જે વડે આ અખિલ જગત વ્યાપ્ત છે તેને તું અવિનાશી જાણજે. આ અવ્યયનો વિનાશ કરવા કોઇ પણ સમર્થ નથી.  17

અવિનાશી, પ્રમાતીત, નિત્ય દેહીતણાં કહ્યાં

શરીરો અંતવાળાં આ તેથી તું ઝૂઝ, અર્જુન.          18

નિત્ય રહેનારા તેમ જ મન અને ઇન્દ્રિયોની સમજમાં ન આવનારા એવા અવિનાશી દેહી (આત્મા)ના આ દેહો નાશવંત કહ્યા છે, તેથી હે ભારત ! તું યુદ્ધ કર.   18

જે માને કે હણે છે તે, જે માને તે હણાય છ,

બંનેયે તત્ત્વ જાણે ના, હણે ના તે હણાય ના.         19

જે આને હણનાર તરીકે માને છે તેમ જ જે આને હણાયેલો માને છે એ બંને કંઇ જાણતા નથી. આ (આત્મા) નથી હણતો, નથી હણાતો.     19

ન જન્મ પામે, ન કદાપિ મૃત્યુ,

ન્હોતો ન તે કે ન હશે ન પાછો :

અજન્મ, તે નિત્ય, સદા, પુરાણ,

હણ્યે શરીરે ન હણાય તે તો.                         20

 

આ કદી જન્મતો નથી, કે મરતો નથી; આ હતો કે હવે થવાનો નથી એવુંયે નથી; તેથી તે અજન્મા છે. નિત્ય છે, શાસ્વત છે, પુરાતન છે; શરીર હણાયાથી તે હણાતો નથી.    20

જે એને જાણતો નિત્ય, અનાશી, અજ, અવ્યય,

તે નર કેમ ને કોને હણાવે અથવા હણે?              21

હે પાર્થ ! જે પુરુષ, આત્માને અવિનાશી, નિત્ય, અજન્મા અને અવ્યય માને છે તે કેવી રીતે કોઇને હણાવે કે કોઇને હણે ?    21

ત્યજી દઇ જીર્ણ થયેલ વસ્ત્રો,

લે છે નવાં જેમ મનુષ્ય બીજાં;

ત્યજી દઇ જીર્ણ શરીર તેમ,

પામે નવાં અન્ય શરીર દેહી.                        22

 

મનુષ્ય જેમ જૂનાં વસ્ત્રો નાખી દઇ બીજાં નવાં ધારણ કરે છે, તેમ દેહધારી જીવ જીર્ણ થઇ ગયેલા દેહને છોડી બીજા ન્વા દેહને પામે છે.  22

ન તેને છેદતાં શસ્ત્રો, ન તેને અગ્નિ બાલતો,

ન તેને ભીંજવે પાણી, ન તેને વાયુ સૂકવે.          23

એ (આત્મા) ને શસ્ત્રો છેદતાં નથી, અગ્નિ બાળતો નથી, પાણી પળાળતું નથી, વાયુ સુકવતો નથી.   23

 

છેદાય ના, બળે ના તે, ન ભીંજાય, સુકાય ના :

સર્વવ્યાપક તે નિત્ય,સ્થિર, નિશ્ચળ, શાશ્વત.          24

આ છેદી શકાતો નથી, બાળી શકાતો નથી, પલાળી શકાતો નથી કે સૂકવી  શકાતો નથી. આ નિત્ય છે, સર્વગત છે,સ્થિર છે, અચળ છે, અને સનાતન છે.  24

તેને અચિંત્ય, અવ્યક્ત, નિર્વિકાર કહે વળી;

તેથી એવો પિછાણી તે, તને શોક ઘટે નહીં.          25

વળી એ ઇન્દ્રિયોને અને મનને અગમ્ય છે, વિકારરહિત કહેવાયો છે, માટે એને તેવો જાણીને તારે એનો શોક કરવો ઉચિત નથી.   25

ને જો માને તું આત્માનાં જન્મ-મૃત્યુ ક્ષણે ક્ષણે,

તોયે તારે, મહાબાહુ, આવો શોક ઘટે નહીં.           26

 

અથવા જો તું આને નિત્ય જન્મવાવાળો અને નિત્ય મરવાવાળો માને તોયે હે મહાબાહો ! તારે એને વિશે શોક કરવો ઉચિત નથી.   26

જન્મ્યાનું નિશ્ચયે મૃત્યુ, મૂઆનો જન્મ નિશ્ચયે;

માટે જે ન ટળે તેમાં તને શોક ઘટે નહીં.             27

જન્મેલાને મૃત્યુ અને મરેલાને જન્મ અનિવાર્ય છે. તેથી જે અનિવાર્ય છે તેનો શોક કરવો તને યોગ્ય

નથી.  27

અવ્યક્ત આદિ ભૂતોનું, મધ્યમાં વ્યક્ત ભાસતું;

વળી, અવ્યક્ત છે અંત, તેમાં ઉદ્વેગ જોગ શું ?       28

હે ભારત ! ભૂતમાત્રની જન્મ પૂર્વેની અને મરણ પછીની સ્થિતિ જોઇ શકાતી નથી; તે અવ્યક્ત છે, વચ્ચેની સ્થિતિ જ વ્યક્ત એટલે કે પ્રગટ થાઅય છે. આમાં ચિંતાને અવકાશ ક્યાં છે ?   28

 

નોંધ : ભૂત એટલે સ્થાવર-જંગમ તમામ સૃષ્ટિ.

આશ્ચર્ય-શું કોઇ નિહાલતું એ,

આશ્ચર્ય-શું તેમ વદે, વળી, કો,  

આશ્ચર્ય-શું અન્ય સુણેય કોઇ,

સુણ્યા છતાં કો સમજ ન તેને.                         29

કોઇ આ (આત્મા) ને આશ્ચર્ય સરખો જુએ છે, બીજો તેને આશ્ચર્ય સરખો વર્ણવે છે; વળી બીજા તેને આશ્ચર્ય સરખો વર્ણવાયેલો સાંભળે છે, અને સાંભળવા છતાં કોઇ તેને જાણતું નથી.  29

સદા અવધ્ય તે દેહી સઘળાના શરીરમાં;

કોઇયે ભૂતનો તેથી તને શોક ઘટે નહીં                 30

હે ભારત! બધાના દેહમાં રહેલો આ દેહધારી આત્મા નિત્ય અને અવધ્ય છે; તેથી તારે ભૂતમાત્રને વિશે શોકકરવો ઘટતો નથી.   30

નોંધ : આટલે લગી શ્રીકૃષ્ણે બુદ્ધિપ્રયોગથી આત્માનુંનિત્યત્વ અને દેહનું અનિત્યત્વ બતાવી સૂચવ્યું કે જો કોઇ સ્થિતિમાં દેહનો નાશ કરવો યોગ્ય ગણાય, તો સ્વજન પરજનનો ભેદ કરી કૌરવ સગા છે તેથી તેમને કેમ હણાય એ વિચાર મોહજન્ય છે.

હવે અર્જુનને ક્ષત્રિયધર્મ શો છે તે બતાવે છે.

                                5

 

 

વળી, સ્વધર્મ જોતાંયે ન તારે ડરવું ઘટે;

ધર્મયુદ્ધ થકી બીજું શ્રેય ક્ષત્રિયને નથી.                31

સ્વધર્મનો વિચાર કરીને પણ તારે અચકાવું ઉચિત નથી, કારણકે ધર્મયુદ્ધ કરતાં ક્ષત્રિયને માટે બીજું કંઇ વધારે શ્રેયસ્કર હોય નહીં.   31

અનાયાસે ઉઘાડું જ સ્વર્ગનું દ્વાર સાંપડ્યું;

ક્ષરૈયો ભાગ્યશાળી જે તે પામે યુદ્ધ આ સમું.      32

હે પાર્થ ! આમ પોતાની મેળે પ્રાપ્ત થયેલું, ને જાને સ્વર્ગદ્વાર જ ખૂલ્યું નહીં હોય એવું યુદ્ધ તો ભાગ્યશાળી ક્ષત્રિયોને જ મળે છે.  32

માટે આ ધર્મસંગ્રામ આવો જો ન કરીશ તું,

તો તું સ્વધર્મ ને કીર્તિ છાંડી પામીશ પાપને.               33

જો તું આ ધર્મપ્રાત સંગ્રામ નહીં કરે તો સ્વધર્મ અને કીર્તિ બંને ખોઇ પાપ વહોરી લઇશ. 33

અખંડ કરશે વાતો લોકો તારી અકીર્તિની;

માની પુરુષને કાજે અકીર્તિ મૃત્યુથી વધુ,                   34

 

બધા લોકો તારી નિંદા નરંતર કર્યા કરશે. અને માન પામેલાને માટે અપકીર્તિ એ મરણ કરતાં પણ બૂરી વસ્તુ છે.  34

 

ડરીને રણ તેં ટાળ્યું માનશે સૌ મહારથી;

રહ્યો સ્ન્માન્ય જેઓમાં તુચ્છ તેને જ તું થશે.           35

જે મહારથીઓમાં તું માન પામ્યો તેઓ તને ભયને લીધે રણમાંથી નાઠેલો માનશે અને તેમની વચ્ચે તારો દરજ્જો ઊતરી જશે.   35

ન બોલ્યાના ઘણા બોલ બોલશે તુજ શત્રુઓ;

નિંદશે તુજ સામર્થ્ય, તેથી દુ:ખ કયું વધું?             36

અને તારા શત્રુઓ તારા બળને નિંદતાનિંદતા ન બોલવાના અનેક બોલ બોલશે, આથી વધારે દુ:ખ કર બીજું શું હોઇ શકે ?   36

હણાયે પામશે સ્વર્ગ, જીત્યે ભોગવશે મહી;

માટે, પાર્થ, ખડો થા તું, યુદ્ધાર્થે દૃઢનિશ્ચયે.             37

જો તું હણાઇશ તો તને સ્વર્ગ મળશે. જો જીતીશ તો તું પૃથ્વી ભોગવશે. તેથી હે કૌંતેય ! લડવાનો નિશ્ચય કરીને તું ઊભો થા.   37

 

નોંધ :ભગવાને પ્રથમ આત્માનું નિત્યત્વ અને દેહનું અનિત્યત્વ બતાવ્યું. ત્યાર પછી સહજપ્રાપ્ત યુદ્ધ કરવામાં ક્ષત્રિયને ધર્મનો બાધ હોય નહીં એમ પણ બતાવ્યું.એટલે 31મા શ્લોકથી ભગવાને પરમાર્થની સાથે ઉપયોગનો [લાભહાનિની વ્યવહાર દૃષ્ટિનો ] મેળ સાધ્યો.

લાભ-હાનિ, સુખો-દુ:ખો, હાર-જીત કરી સમ,

પછી યુદ્ધાર્થે થા સજ્જ, તો ના પાપ થશે તને.         38

ભગવાન હવે, ગીતાની મુખ્ય બોધનો પ્રવેશ એક શ્લોકમાં કરાવે છે.

સુખ અને દુ:ખ, લાભ અને હાનિ, જય અને પરાજયસરખાં માની લડવા સારુ તત્પર થા. એમ કરવાથી તને પાપ નહીં લાગે.   38

કહી આ સાંખ્યની બુદ્ધિ, હવે સાંભળ યોગની;

જે બુદ્ધિથી થયે યુક્ત તોડીશ કર્મબંધન.                   39

હવે યોગવાદ પ્રમાણે સમજ પાડું છું તે સાંભળ. એનો આશ્રય લેવાથી તું કર્મનાં બંધનો તોડી શકીશ.    39

 

આદર્યં વણસે ના ને વિઘ્ન ના ઊપજે અહીં;

સ્વલ્પેઆ ધર્મનો અંશ ઉગારે ભયથી વડા.             40

આ નિષ્ઠાથી થયેલા આરંભનો નાશ થતો નથી, એમાં વિપરીત પરિણામ પણ આવતું નથી. આ ધર્મનું યત્કિંચિત પાલન પણ મહાભયમાંથી ઉગારી લે છે.  40

એમાં મનુષ્યની બુદ્ધિ એક નિશ્ચયમાં રહે;

અનંત, બહુશાખાળી બુદ્ધિ બુદ્ધિ નિશ્ચયહીનની.           41

હે કુરુનંદન ! (યોગવાદીની)નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ એકરૂપ હોય છે, જ્યારેઅનિશ્ચયવાળાની બુદ્ધિઓ એટલે કે વાસનાઓ બહુ શાખાવાળી અને અનંત હોય છે.   41

નોંધ: બુદ્ધિ એક મટી અનેક (બુદ્ધિઓ) થાય છે ત્યારે તે બુદ્ધિ મટી વાસનાનું રૂપ લે છે તેથી બુદ્ધિઓ એટલે વાસના.

અલ્પબુદ્ધિજનો, પાર્થ કાઅમ-સ્વર્ગ-પરાયણ,

વેદવાદ વિશે મગ્ન, આવી જે કર્મકાંડની                   42

અજ્ઞાની વેદિયા, ‘આ સિવાય બીજું કંઇ નથી’ એવું બોલનારા, કામનાવાળા, અને સ્વર્ગને જ શ્રેષ્ઠમાનનારા લોકો જન્મમરણરૂપી કર્મનાં ફળો દેનારી, ભોગ અને ઐશ્વર્યને વિશે આસક્ત થયેલા તેમની તે બુદ્ધિ મરાઇ જાય છે; તેમની બુદ્ધિ નથી નિશ્ચયવાળી હોતી, અને નથી સમાધિને વિશે સ્થિર થઇ શકતી.   42-43-44.

નોંધ :યોગવાદની વિરુદ્ધ કર્મકાંદનું એટલું જ વેદવાદનું વર્ણનૌપલા ત્રણ શ્લોકમાં આવ્યું. કર્મકાંદ અથવા વેદવાદ એટલે ફળ ઉપજાવવા મથનારી અસંખ્ય ક્રિયાઓ. આ ક્રિયાઓ વેદાંતથી એટલે કે વેદના રહસ્યથી, અલગ અને અલ્પ પરિણામવાળી હોવાથી નિરર્થક છે.

 

 

જન્મ-કર્મ- ફળો દેતી, ભોગ-ઐશ્વર્ય સાધતી

વાણીને ખીલવી બોલે,”આથી અન્ય કશું નથી.”            43

ભોગ-ઐશ્વર્યમાં ચોંટ્યા, હરાઇ બુદ્ધિ તે વડે,–

તેમની બુદ્ધિની નિષ્ઠા ઠરે નહીં સમાધિમાં.          44

ત્રિગુણાત્મક વેદાર્થો, થા ગુણાતીત, આત્મવાન્ .

નિશ્ચિંત યોગ ને ક્ષેમે, નિર્દ્વંદ, નિત્ય-સત્ત્વવાન્ .        45

 

હે અર્જુન! જે ત્રણ ગુણો વેદનો વિષય છે તેમનાથી તું અલિપ્ત રહે. સુખદુ:ખાદિ દ્વંદ્વોથી છૂટો થા. નિત્ય સત્ય વસ્તુ કિશે સ્થિત રહે. કંઇ વસ્તુ મેલવવા –સાચવવાની ભાંજગડમાંથી મુક્ત રહે, અને આત્મપરાયણ થા.    45

 

નીર-ભરેલ સર્વત્ર તળાવે કામ જેટલું,

તેટલું સર્વ વેદોમાં વિજ્ઞાની બ્રહ્મનિષ્ઠને.                    46

 

જે અર્થ કૂવાથી સરે છે તે બધો બધી રીતે સરોવરમાંથી જેમ સરે છે, તેમ જ જે કાંઇ બધા વેદમાં છે તે જ્ઞાનવાન બ્રહ્મપરાયણને આત્માનુભવમાંથી મળી રહે છે.     46

કર્મે જ અધિકારી તું, ક્યારેય ફળનો નહીં,

મા હો કર્મફળે દૃષ્ટિ , મા હો રાગ અકર્મમાં.            47

કર્મને વિશે જ તને અધિકાર (કાબૂ) છે, તેમાંથી નીપજતાં અનેક ફળોને વિશે કદી નહીં. કર્મનું ફળ તારો હેતુ ન હજો. કર્મ ન કરવા વિશે પણ તને આગ્રહ ન હજો.   47

કર યોગે રહી કર્મ, તેમાં આસક્તિને ત્યજી;

યશાયશ સમા માની –સમતા તે જ યોગ છે.       48

 

હે ધનંજય! આસક્ત છોડી યોગસ્થ રહી એટલે કે સફળતા- નિષ્ફળતા વિશે સમાઅન ભાવ રાખી તું કર્મ કર. સમતા એ જ યોગ કહેવાય છે.   48

અત્યંત હીન તો કર્મ બુદ્ધિયોગ થકી ખરે;

શરણું બુદ્ધિમાં શોધ, રાંક જે ફળ વાંછતાં.                   49

હે ધનંજય ! સમત્વબુદ્ધિ સાથે સરખાવતાં કેવળ કર્મ ઘણું તુચ્છ છે. તું સમત્વબુદ્ધિનો આશ્રય લે. ફળની લાલસા રાખનારા પામરો દયાપાત્ર છે.   49

બુદ્ધિયોગી અહીં છોડે પાપ ને પુણ્ય બેઉયે;

માટે થા યોગમાં યુક્ત, કર્મે કૌશલ્ય યોગ છે.       50

 

બુદ્ધિયુક્ત એટલે સમતાવાળો પુરુષ અહીં જ પાપપુણ્યનો સ્પર્શ થવા દેતો નથી; તેથી તું સમત્વને સારુ પ્રયત્ન કર. સમતા એ જ કાર્યકુષળતા છે.  50

બુદ્ધિયોગી વિવેકી તે, ત્યાગીને કર્મનાં ફળો,

જન્મબંધનથી છૂટી પોં’ચે નિર્દોષ ધામને.                   51

કેમ કે સમત્વબુદ્ધિવાળા મુનિઓ કર્મથી ઉત્પન્ન થતાં ફળનો ત્યાગ કરીને જન્મબંધનમાંથી મુક્ત થઇ નિષ્કલંક એવા મોક્ષપદને પામે છે.   51

મોહનાં કળણો જ્યારે તારી બુદ્ધિ તરી જશે;

સુણ્યું ને સુણવું બાકી બેએ નિર્વેદ આવશે.              52

 

જ્યારે તારી બુદ્ધિ મોહરૂપી કીચડને પાર ઊતરી જશે ત્યારે તને સાંભળેલાને વિશે તેમ જ સાંભળવાનું બાકી હશે તેને વિશે ઉદાસીનતા પ્રાપ્ત થશે.   52

બહુ સુણી ગૂંચાયેલી તારી બુદ્ધિ થશે સ્થિર,

અચંચળ, સમાધિસ્થ, ત્યારે તું યોગ પામશે.        53

અનેક પ્રકારના સિદ્ધાંતો સાંભળવાથી વ્યગ્ર થઇ ગયેલી તારી બુદ્ધિ જ્યારે સમાધિમાં સ્થિર થશે ત્યારે જ તું સમત્વને એટલે કે યોગને પામીશ.    53

સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો

શ્રીમદ્  ભગવદ્  ગીતા—અધ્યાય બીજો/શ્લોક:54 થી 72

 

નોંધ:-

સમગેય ગુજરાતી પદ્ય ભાષાંતર “ગીતા ધ્વનિ”/કિશોરલાલ મશરૂવાળાનું છે.

ગદ્ય સમજૂતિ ગાંધીજીના “અનાસક્તિયોગ” માંથી છે.

 

 

અર્જુન બોલ્યા:

સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો કેમ કેશવ?

બોલે, રહે, ફરે કેમ, મુનિ જે સ્થિરબુધ્ધિનો?…54

 

અર્જુન બોલ્યા:

હે કેશવ !સ્થિતપ્રજ્ઞનાં એટલે કે સમાધિસ્થનાં શાં ચિહ્ન હોય?સ્થિતપ્રજ્ઞ કેવી રીતે બોલે, બેસે ને ચાલે?…..54

 

 

શ્રીભગવાન બોલ્યા–

મનની કામના સર્વે છોડીને, આત્મમાં જ જે

રહે સંતુષ્ટ આત્માથી, તે સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો….55

 

શ્રીભગવાન બોલ્યા–

હે પાર્થ !જ્યારે મનમાં ઊઠતી બધી કામનાઓ મનુષ્ય ત્યાગ કરે છે અને આત્મમાં આત્મા વડે જ સંતુષ્ટ રહે છે ત્યારે તે સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય છે….55

નોંધ:

આત્મામાં આત્મા વડે  જ સંતુષ્ટ રહેવું એટલે આત્માનો આનન્દ અંદરથી શોધવો,

સુખદુ:ખ દેનારી બહારની વસ્તુઓ ઉપર આનંદનો આધાર ન રાખવો.

આનંદ એ સુખથી નોખી વસ્તુ છે એ ધ્યાનમાં રાખવું ઘટે. મને પૈસા મળે તેમાં  હું સુખ માનું એ મોહ. હું ભિખારી હોઉં, ભૂખનું દુ;ખ હોય છતાં હું ચોરીની કે બીજી લાલચમાં ન પડું તેમાં જે વસ્તુ રહેલ છે તે આનંદ આપે છે, તેને આત્મસંતોષ કહી શકાય.

 

દુ:ખે ઉદ્વેગ ના ચિત્તે,સુખોની ઝંખના ગઇ;

ગયા રાગ-ભય-ક્રોધ, મુનિ તે સ્થિરબુધ્ધિનો…56

દુ:ખોથી જે દુ:ખી ન થાય, સુખોની ઇચ્છા ન રાખે અને જે રાગ,ભય અને ક્રોધથી રહિત હોય તે મુનિ સ્થિરબુધ્ધિ કહેવાય છે….56

 

આસક્ત નહીં જે ક્યાંય, મળ્યે કાંઇ શુભાશુભ;

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ તેની પ્રજ્ઞા  થઇ સ્થિર….57

 

 

જે બધે રાગ રહિત છે અને શુભ પામતાં તેને નથી આવકાર આપતો અથવા અશુભ પામીને નથી અકળાતો તેની બુધ્ધિ સ્થિર છે…..57

 

કાચબો જેમ અંગોને, તેમ જે વિષયોથકી

સંકેલે ઇન્દ્રિયો પૂર્ણ, તેની પ્રજ્ઞા થઇ સ્થિર….58

કાચબો સર્વ કોરથી અંગો સમેટી લે તેમ આ પુરુષજ્યારે ઇન્દ્રિયોને તેમના વિષયોમાંથી સમેટી લે છે ત્યારે તેની બુધ્ધિ સ્થિર થઇ છે એમ કહેવાય..58

નિરાહારી શરીરીના ટળે છે વિષયો છતાં,

રસ રહી જતો તેમાં, તે ટળે પેખતાં પરં…59

દેહધારી જ્યારે નિરાહારી રહે છે ત્યારે તેના વિષયો મોળા પડે છે જરૂર; પણ (વિષય પરત્વેનો) એનો રસ નથી જતો;તે રસ તો પરવસ્તુના દર્શનથી,પરમાત્માનો સાક્ષાત્કારથવાથી શમે છે…..59

 

નોંધ:

આ શ્લોક ઉપવાસાદિનો નિષેધનથી કરતો પણ તેની મર્યાદા સૂચવે છે.વિષયોને શાંત કરવા સારુ ઉપવાસાદિ આવશ્યક છે,પણ તેમની જડ એટલે તેમને વિશે ર્હેલોરસ તો કેવળ ઇશ્વરની ઝાંખી થયે જ શમે.ઇશ્વરસાક્ષાત્કારનો જેને રસ લાગ્યો તે બીજા રસોને ભૂલી જ જાય….

 

 

પ્રયત્નમાં રહે તોયે શાણાયે નરના હરે

 

મનને ઇન્દ્રિયો મસ્ત વેગથી વિષયો ભણી….60

 

હે કૌંતેય! ડાહ્યો પુરુષ યત્ન કરતો હોય છતાં ઇન્દ્રિયો એવી તો વલોવી નાખનારી છે કે તેનું મન બળાત્કારે હરી લે છે….60

 

યોગથી તે વશે રાખી રહેવું મત્પરાયણ,

ઇન્દ્રિયો સંયમે જેની, તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર….61

 

એ  બધી ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી યોગીએ મારામાં તન્મય થઇ રહેવું જોઇએ,કેમ કે પોતાની ઇંદ્રિયો જેના વશમાં છે તેની જ બુધ્ધિ સ્થિર રહે છે….61

નોંધ:

એટલે કે ભક્તિ વિના-ઇશ્વરની સહાય વિના, પુરુષ-પ્રયત્ન મિથ્યા છે.

 

વિષયોનું રહે ધ્યાન તેમાં આસક્તિ ઊપજે,

જન્મે આસક્તિથી કામ, કામથી ક્રોધ નીપજે….62

 

 

વિષયોનું ચિંતવન કરનાર પુરુષના મનમાં તેમને વિશે આસક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.આસક્તિમાંથી કામના થાય છે અને કામનામાંથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે….62

 

નોંધ:

 

કામનાવાળાને ક્રોધ અનિવાર્ય છે, કેમ કે કામ કોઇ દિવસ તૃપ્ત થતો જ નથી.

 

 

ક્રોધથી મૂઢતા આવે, મૂઢતા સ્મૃતિને હરે;

સ્મૃતિલોપે બુધ્ધિનાશ, બુધ્ધિનાશે વિનાશ છે….63

ક્રોધમાંથી મૂઢતા પેદા થાય છે, મૂઢતામાંથી ભાન ભુલાય છે ને ભાન જવાથી જ્ઞાનનો નાશ થાય છે અને જેના જ્ઞાનનો નાશ થયો તે જાતે જ નાશ પામે છે.(તેની સર્વે પ્રકારે અધોગતિ થાય છે.)…63

રાગ ને દ્વેષ છૂટેલીઇન્દ્રિયે વિષયો ગ્રહે

વશેન્દ્રિય સ્થિરાત્મા જે, તે પામે છે પ્રસન્નતા….64

પણ જેનું મન પોતાના કાબૂમાં છે અને જે રાગદ્વેષરહિત એવી તથા પોતાને વશ વર્તનારી ઇન્દ્રિયોથી (ઘટતા) વિષયોનું ગ્રહણ કરે છે તે પુરુષ ચિત્તની પ્રસન્નતા મેળવે છે….64

પામ્યે પ્રસન્નતા તેનાં દુ:ખો સૌ નાશ પામતા;

પામ્યો પ્રસન્નતાતેની બુધ્ધિ શીઘ્ર બને સ્થિર…65

ચિત્તની પ્રસન્નતાથી એનાં બધાં દુ:ખો ટળે છે અને પ્રસન્નતા પામેલાની બુધ્ધિ તરત જ સ્થિર થાય છે…65

 

અયોગીને નથી બુધ્ધિ, અયોગીને ન ભાવના;

ન ભાવહીનને શાંતિ,સુખ ક્યાંથી અશાંતને?….66

જેને સમત્વ નથી તેને વિવેક નથી, ભક્તિ નથી. અને જેને ભક્તિ નથી તેને શાંતિ નથી. હવે જ્યાં શાંતિ નથી ત્યાં સુખ ક્યાંથી હોય?…..66

ઇન્દ્રિયો વિષયે દોડે, તે પૂઠે જે વહે મન,

દેહીની તે હરે બુધ્ધિ, જેમ વા નાવને જળે….67

વિષયોમાં ભટકતી ઇન્દ્રિયોની પાછળ જેનું મન દોડી જાય છે તેનું એ મન –વાયુ જેમ પાણીમાં નૌકાને તાણી લઇ જાય છે તેમ—તેની બુધ્ધિને ગમે ત્યાં તાણી લઇ જાય છે….67

તેથી જેણે બધી રીતે રક્ષેલી વિષયોથકી

ઇન્દ્રિયો નિગ્રહે રાખી, તેની પ્રજ્ઞા થઇ સ્થિર….68

તેથી હે મહાબાહો !જેની ઇન્દ્રિયો ચોમેર વિષયોમાંથી નીકળીને પોતાના વશમાં આવી ગયેલી હોય છે તેની બુધ્ધિ સ્થિર થાય છે…68

 

નિશા જે સર્વ ભૂતોની, તેમાં જાગ્રત સંયમી,

જેમાં જાગે બધાં ભૂતો, તે જ્ઞાની મુનિની નિશા….69

જે ટાણે સર્વ પ્રાણી સૂતાં હોય છે તે ટાણે સંયમી જાગતો હોય છેઅને જેમાં (જ્યારે) લોકો જાગતા હોય છે તેમાં(ત્યારે) જ્ઞાનવાન મુનિ સૂતો હોય છે…69

નોંધ:

ભોગી મનુષ્યો રાત્રિના બારએક વાગ્યા સુધી નાચ, રંગ, ખાનપાનાદિમાં પોતાનો સમય ગાળે છે ને પછી સવારના સાતાઅઠ વાગ્યા સુધી સૂએ છે.સંયમી રાત્રિના સાતઆઠ વાગ્યે સૂઇ મધરાતે ઊઠી ઇશ્વરનું ધ્યાન ધરે છે.

વળી જ્યાં ભોગી સંસારનો પ્રપંચ વધારે છે ને ઇશ્વરને ભૂલે છે ત્યાં સંયમી સંસારી પ્રપંચથી અણજાણ રહે છે ને ઇશ્વરનો સાક્ષાત્કાર કરે છે એમ બંનેના પંથ ન્યારા છે એમ આ શ્લોકમાં ભગવાને સૂચવ્યું છે…

 

સદા ભરાતા અચલપ્રતિષ્ઠ

   સમુદ્રમાં નીર બધાં પ્રવેશે;

જેમાં પ્રવેશે સહુ કામ તેમ,

તે શાંતિ પામે નહીં કામકામી…70

 

બધેથી સતત  ભરાતાં છતાં જેની મર્યાદા અચળ રહે છે  એવા સમુદ્રમાં જેમ પાણી સમાઇ જાય છે તેમ જે મનુષ્યને વિશે સંસારના ભોગો શમી જાય છે તે જ શાંતિ પામે છે, નહીં કે કામનાવાળો મનુષ્ય….70

 

છોડીને કામના સર્વે ફરે જે નર નિસ્પૃહ,

અહંતા—મમતા મૂકી, તે પામે શાંતિ, ભારત…71

બધી કામનાઓને છોડી જે પુરુષ ઇચ્છા, મમતા અને અહંકારરહિત થઇ વિચરે છે તે જ શાંતિ પામે છે….71

 

આ છે બ્રહ્મદશા, એને પામ્યે ના મોહમાં પડે;

અંતકાળેય તે રાખી બ્રહ્મનિરવાણ મેળવે….72

હે પાર્થ ! ઇશ્વરને ઓળખનારની સ્થિતિ આવી વર્તે છે. તે પામ્યા પછી તે મોહને વશ નથી થતો, અને મરણકાળે પણ આવી જ સ્થિતિ નભે એટલે તે બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે..72

                               ૐ તત્સત્

જે બ્રહ્મવિદ્યા પણ છે તેમ જ યોગશાસ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી  ઉપનિષદમાં આવેલા શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો’સાંખ્ય-યોગ’ નામનો બીજો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.   

 

GITA-DHWANI

ગીતાધ્વનિ(ભગવદ્ ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ)/કિશોરલાલ મશરૂવાળા

અને અનાઅસક્તિયોગ/ગાંધીજીનો સંગમ

અધ્યાય 1 લો

અર્જુન-વિષાદ-યોગ// અર્જુનનો ખેદ-

 

 

સારું શું અને માઠું શું  એ જાણવાની ઇચ્છા સરખો જેના મનમાં ન થાય તેની પાસે ધર્મની વાતો શી? ધર્મજ્જ્ઞાસા વિના જ્ઞાન મળે નહીં. દુ:ખ વિના સુખ નથી. ધર્મવેદના, ધર્મસંકટ, હૃદયમંથન સહુ જિજ્ઞાસુને એક વખત થાય જ છે.

(1)

 

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા

ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે યુદ્ધાર્થે એકઠા થઇ,

મારા ને પાંડુના પુત્રો વર્ત્યા શી રીતે, સંજય ?      1

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા:

 

હે સંજય ! મને કહો, કે યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી ધર્મક્ષેત્રરૂપ કુરુક્ષેત્રમાં એકઠા થયેલા મારા અને પાંડુના પુત્રોએ શું કર્યું?

નોંધ: કુરુક્ષેત્રની લડાઇ એનિમિત્ત માત્ર છે. અથવા ખરું કુરુક્ષેત્ર આપણું શરીર છે. પાપમાં તેની ઉત્પત્તિ છે અને પાપનું તે ભાજન થઇ રહે છે; તેથી તે કુરુક્ષેત્ર છે.

તે કુરુક્ષેત્ર છે તેમ જ ધર્મક્ષેત્ર પણ છે કેમ કે એ મોક્ષનું દ્કાર થૈ શકે છે.

જો તેને આપણે ઇશ્વરનું નિવાસસ્થાન માનીએ અને કરીએ તો તે ધર્મક્ષેત્ર છે.તે ક્ષેત્રમાં આપણી સામે રોજ કાંઇ ને કાંઇ લડાઇ હોય છે.

કૌરવ એટલે આસુરી વૃત્તો. પાંદુપુત્રો એટલે દૈવી વૃત્તિઓ. પ્રત્યેક શરીરમાં સારી અને નઠારી વૃત્તિઓ વચ્ચે યુદ્ધ ચાલ્યા જ કરે છે એમ કોણ નથી અનુભવતું? અને આવી ઘણીખરી લડાઇઓ તો આ મારુંને આ તારુંએમાંથી થાય છે. સ્વજન-પરજનના ભેદમાંથી આવી લડાઇ થાય છે.

 

સંજય બોલ્યા

દેખી પાંડવની સેના ઊભેલી વ્યૂહને રચી,

દ્રોણાચાર્ય કને પોંચી રાજા દુર્યોધને કહ્યું:           2

તે સમયે પાંડવોની સેનાને ગોઠવાયેલી

જોઇને રાજા દુર્યોધન આચાર્ય દ્રોણની પાસે જઇને બોલ્યા:

:દુર્યોધન બોલ્યા

જુઓ, આચાર્ય, આ મોટી સેનાઓ પાંડવો તણી,

જે તમ બુદ્ધિમાન્ શિષ્ય દ્રૌપદે વ્યૂહમાં રચી.         3

હે આચાર્ય! આપના બુદ્ધિમાન શિષ્ય દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ગોઠવેલી આ મોટી સેના જુઓ. 3

 

અહીં શૂરા ધનુર્ધારી  ભીમ-અર્જુન શા રણે;

યુયુધાન, વિરાટેય, દ્રુપદેય મહારથી;                4

અહીં ભીમ અર્જુન જેવા લડવામાં શૂરવીર મહાધનુર્ધારીઓ, યુયુધાન(સાત્યકિ), વિરાટ, મહારથી દ્રુપદરાજા, ધૃષ્ટકેતુ, ચેકિતાન, રેજસ્વી કાશીરાજ, પુરુજિત કુંતિભોજ, અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શૈલ્યતેમ જ પરાક્રમી યુધામન્યુ, બળવાન ઉત્તમૌજા, સુભદ્રાપુત્ર (અભિમન્યુ) અને દ્રૌપદીના પુત્રો (દેખાય) છે. એ બધા જ મહારથી છે.   4-5-6

 

કાશી ને શિબિના શૂરા નરેન્દ્રો, ધૃષ્ટકેતુયે,

ચેકિતાન, તથા રાજા પુરુજિત કુંતિભોજનો:          5

કુંતિભોજ= ભૂરિશ્રવા, કુંતિભોજ એ કુળનું નામ છે.

પરાક્રમી યુધામન્યુ, ઉત્તમૌજા પ્રતાપ વાન્ ,         6

આપણા પક્ષના મુખ્ય, તેય, આચાર્ય ઓળખો;

જાણવા યોગ્ય જે મારા સેનાના નાયકો કહું :         7

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ !  હવે આપણા જે મુખ્ય યોદ્ધાઓ છે તેમને આપ જાણમાં લો. મારી સેનાના (એ) નાયકોનાં નામ હું આપના ધ્યાન ઉપર લાવવા સારુ કહું.    7

 

આપ, ભીષ્મ તથા કર્ણ, સંગ્રામવિજ્યી કૃપ,

અશ્વત્થામા, વિકર્ણેય, સોમદત્તતણો સુત.             8

એક તો આપ પોતે, [પછી] ભીષ્મ, કર્ણ, યુદ્ધમાં જયવાન એવા કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ, અને સોમદત્તના પુત્ર ભૂરિશ્રવા. એ ઉપરાંત બીજા પણ ઘણા શૂરાઓ મારે અર્થે પ્રાણ અર્પણ કરવાની તૈયારી સાથે ઊભેલા છે. તેઓ સઘળા વિવિધ પ્રકારનાં શસ્ત્રો વાપરનારા અને યુદ્ધમાં કુશળ છે.     8-9

 

બીજાયે બહુ છે શૂરા, હું-કાજે જીવ જે ત્યજે;

સર્વે યુદ્ધકળાપૂર્ણ, અસ્ત્રશસ્ત્રો વડે સજ્યા.            9

અગણ્ય આપની સેના, જેના રક્ષક ભીષ્મ છે;

ગણ્ય છે એમની સેના, જેનો રક્ષક ભીમ છે.        10

[છતાં] ભીષ્મે રક્ષેલી આપણીસેનાનું બળ અપૂર્ણ છે, જ્યારે ભીમથી રક્ષિત તેમની સેના પૂરી છે.   10

 

(અગણ્ય અને ગણ્ય .મૂળના અપર્યાપ્ત અને પર્યાપ્ત શબ્દોને બદલે વાપર્યા છે, અને તેની માફક જ દ્વિઅર્થી છે. એટલે કે અગણ્ય-(1) ગણાય નહીં એટલે અપાર, અથવા (2) ન ગણવા જેવી, નજીવી. ગણ્યતેથી ઊલટું. બંનેનોપહેલો અર્થ વધારે ઠીક લાગે છે, પણ ઘણા બીજો અર્થ કરે છે.)

 

જેને જે ભાગમાં રાખ્યા, તે તે સૌ મોરચે રહી;

ભીષ્મની સર્વ બાજુથી રક્ષા સૌ કરજો ભલી.        11

તેથી તમે બધા પોતપોતાને સ્થાનેથી બધે માર્ગે ભીષ્મ પિતામહને રક્ષા બરાબર કરજો.    11

[આમ દુર્યોધને કહ્યું પણ દ્રોણાચાર્યે જવાબમાં કશું જ કહ્યું નહીં]

તેથી સંજય બોલ્યા

તેનો વધારવા હર્ષ, કરીને સિંહનાદ ત્યાં

પ્રતાપી વૃદ્ધ દાદાએ બજાવ્યો શંખ જોરથી.         12

એવામાં, કુરૂઓના વડા પ્રતાપી ભીષ્મ પિતામહે  તેને હર્ષ પમાદવા, ઊંચે સ્વરે સિંહનાદ કરીને શંખ વગાડ્યો.    12

પછી તો શંખ, ભેરી ને નગારાં, રણશિંગડાં

વાગ્યાં સૌ સામટાં તેનો પ્રચંડ ધ્વનિ ઊપજ્યો.     13

એ ઉપરથી શંખો, નગારાં, ઢોલ, મૃદંગ અને રણશિંગો એકસાથે વાગી ઊઠ્યાં.એ અવાજ ઘનઘોર હતો.   13

 

તે પછી શ્વેત અશ્વોથી જોડાયેલા મહારથે

બેઠેલા માધવે-પાર્થે વગાડ્યા દિવ્ય શંખ બે.       14

એવે ટાણે, સફેદ ઘોડાવાળા મોટા રથમાં બેઠેલા શ્રીકૃષ્ણે અને અર્જુને પણ દિવ્ય શંખો વગાડ્યા.   14

પાંચજન્ય હૃષીકેશે, દેવદત્ત ધનંજયે,

વાયો પૌંડ્ર મહાશંખ ભીમકર્મા વૃકોદરે:            15

શ્રીકૃષ્ણે પાંચજન્ય શંખ વગાડ્યો. ધનંજય-અર્જુને દેવદત્ત શંખ વગાડ્યો. ભયાનક કર્મવાળા ભીમે પૌંડ્ર નામનો મહાશંક વગાડ્યો.     15

અનંતજયને રાજા કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે,

નકુલે-સહદેવેયે, સુઘોષ-મણિપુષ્પક:             16

કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે અનંતવિજય નામે શંખ વગાડ્યો ને નકુલે સુઘોષ તથા મણિપુષ્પક નામે શંખ વગાડ્યા.16

કાશીરાજા મહાધંવા ને શિખંડી મહારથી,

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટેય, અપરાજિત સાત્યકિ;         17

તેમ જ, મોટા ધનુષવાળા કાશીરાજ, મહારથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, રાજા વિરાટ, અજિત સાત્યકિ,દ્રુપદરાજ, દ્રૌપદીના પુત્રો, સુભદ્રાપુત્ર મહાબાહુ અભિમન્યુ આ બધાએ, હે રાજન્  !પોતપોતાના જુદા જુદા શંખ વગાડ્યા.  17-18

દ્રુપદ, દ્રૌપદીપુત્રો, અભિમન્યુ મહાભુજા,

સહુએ સર્વ બાજુથી શંખો ફૂંક્યા જુદા જુદા.       18

તે ઘોષે કૌરવો કેરી છાતીના કટકા કર્યા,

અને આકાશ ને પૃથ્વી ભર્યા ગર્જી ભયંકર.      19

પૃથ્વી અને આકાશને ગજાવતા એ ભયંકર નાદે કૌરવોનાં હ્રદયોને જાને ચીરી નાખ્યાં. 19

ત્યાં શસ્ત્ર ચાલવા ટાણે કૌરવોને કપિધ્વજે

વ્યવસ્થાથી ખડા ભાળી ઉઠાવ્યું સ્વધનુષ્યને,    20

હવે, હે રાજન્  ! જેની ધજા પર હનુમાન છે એવા અર્જુને કૌરવોને ગોઠવાયેલા જોઇને, હથિયાર ચાલવાની તૈયારીને સમયે , પોતાનું ધનુષ ચડાવી હૃષીકેશને આ વચન કહ્યાં:  20

 

ને હૃશિકેશને આવું કહ્યું વેણ, મહીપતે:

અર્જુન બોલ્યા

બન્ને આ સૈન્યની મધ્યે લો મારો રથ, અચ્યુત,     21

હે અચ્યુત! મારા રથને (જરીક ) બે સેનાની વચ્ચે લઇને ઊભો રાખો; જેથી, યુદ્ધની કામનાથી ઊભેલાને હું નીરખું ને જાણું કે આ રણસંગ્રામમાં મારે કોની કોની સાથે લડવાનું છે. દુર્બુદ્ધિ દુર્યોધનનું લડાઇમાં પ્રિય કરવાની ઇચ્છાવાળા જે યોદ્ધાઓ એકઠા થયેલા છે તેમને જું જોઉં તો ખરો.’ 21-22-23

 

 

જ્યાં સુધી નીરખું કોણ ઊભા આ યુદ્ધ ઇચ્છતા,

ને લોણ મુજ સાથે આ રણસંગ્રામ ખેલશે.          22

અહીં ટોળે વળેલા આ યોદ્ધાઓ જોઉં તો જરા,

પ્રિય જે ઇચ્છતા યુદ્ધે દુરયોધન કુબુદ્ધિનું.           23

સંજય બોલ્યા

ગુડાકેશ તણા આવા વેણને માધવે સુણી

બે સૈન્યવચમાં ઊભો કીધો તે ઉત્તમ રથ;          24

 

હે રાજન્ !

જ્યારે અર્જુને આમ શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું ત્યારે તેમણે બંને સેનાઓ વચ્ચે, બધા રાજાઓ તેમ જ ભીષ્મ-દ્રોણની સામે તે ઉત્તમ રથ ખડો કરીને કહ્યું:

હે પાર્થ ! એકઠા થયેલા આ કૌરવોને જો.’24-25

ભીષ્મ ને દ્રોણની સામે, ને સૌ રાજા ભણી ફરી,

બોલ્યા માધવ,”જો પાર્થ,કૌરવોના સમૂહ આ.”     25

(2)

 

ત્યાં દીઠા અર્જુને ઊભા બન્નેયે સૈન્યને વિશે

ગુરુઓ, બાપ, ને દાદા, મામાઓ, ભાઇઓ, સખા,  26

ત્યાં બંને સેનાઓમાં રહેલા વડીલો, પિતામહ, આચાર્ય, મામા, ભાઇઓ, પુત્રો, પૌત્રો, ગોઠિયાઓ, સસરાઓ અને સ્નેહીઓ આદિને અર્જુન ઊભેલા જોઇ ખેદ ઉતપન્ન થવાથી દીન બનેલા કુંતીપુત્ર આ પ્રમાને બોલ્યા: 26-27-28

સસરા, દીકરા, પોતા, સુહૃદો, સ્વજનો ઘણા :

અવા સ્ર્વે સગાવ્હાલા ઊભેલા જોઇ, અર્જુન,        27

અત્યંત રાંક ભાવે શું, બોલ્યો ગળગળો થઇ:

અર્જુન બોલ્યા

દેખી આ સ્વજનો સામે ઊભેલા યુદ્ધ ઇચ્છતા,       28

હે કૃષ્ણ ! લડવાને સારુ ઉત્સુક થઇ ભેળા થયેલા આ સગાં સ્નેહીઓને જોઇને મારાં ગાત્ર ઢીલાં થઇ જાય છે. મોઢું સુકાય છે, શરીરમાં ધ્રુજારી છૂટે છે અને રૂંવાં ઊભાં થાય છે. હાથમાંથી ગાંડીવ સરી જાઅય છે, ચામડી બહુ બળે છે. મારાથી ઊભા રહેવાતું નથી. કેમ કે મારું મગજ ફર્તું જેવું લાગે છે. 28-29-30

 

ગાત્રો ઢીલાં પદે મારાં, મોઢામાં શોષ ઊપજે;

કંપારી દેહમાં ઊઠે, રૂંવાડાં થાય છે ખડાં;           29

ગાંડીવ હાથથી છૂટે, વ્યાપે દાહ ત્વચા વિશે;

રહેવાય નહીં ઊભા, જાણે મારું ભમે મન.           30

ચિહ્ નોયે અવળાં  સર્વે, ને દેખાય, કેશવ;

જોઉં નહીં કંઇ શ્રેય હણીને સ્વજનો રણે.             31

વળી હે કેશવ ! હું અહીં વિપરીત અશુભ ચિહ્ નો જોઉં છું. યુદ્ધમાં સ્વજનોને મારીને હું કંઇ શ્રેય નથી

જોતો. 31

નથી હું ઇચ્છતો જીત, નહીં રાજ્ય, નહીં સુખો;

રાજ કે ભોગ કે જીવ્યું, અમારે કામનું કશું ?         32

હે કૃષ્ણ! તેમને મારીને હું નથી ઇચ્છતો વિજય, નથી માગતો રાજ્ય કે જાતજાતનાં સુખ; હે ગોવિન્દ! અમારે રાજ્ય કે ભોગોનો કે જીવતરનોયે શો ખપ ? 32

ઇચ્છીએ જેમને કાજે રાજ્ય કે ભોગ કે સુખો,

તે આ ઊભા રણે આવી ત્યજીને પ્રાણ-વૈભવો.       33

જેમને કાજે આપણે રાજ્ય, ભોગો અનેસુખ ઇચ્છ્યું તે આ આચાર્યો, વડીલ, પુત્રો, પૌત્રો,દાદા, મામા, સસરા, સાળા અને બીજા સંબંધીજન જીવવાની અને ધનની તમા છોડીને લડાઇને સારુ ઊભેલા.  33-34

ગુરુઓ, બાપ ને બેટા, દાદા-પોતા વળી ઘણા,

મામાઓ, સસરા, સાળા, સંબંધો, સ્વજનો બધા.      34

ન ઇચ્છુંહણવા આ સૌ, ભલે જાતે હણાઉં હું;

ત્રિલોક-રાજ્ય કાજેયે, પૃથ્વી કારણ કેમ તો ?        35

ભલે તેઓ મને મારી નાખે,પણ ત્રિલોકીના રાજ્ય સારુ પણ હે મધુસૂદન, હું તેમને હણવા નથી ઇચ્છતો, તો પચી આ ભૂમિ માટે કેમ જ હણું?.  35

હણીને કૌરવો સર્વે અમારું પ્રિય શું થશે?

અમને આતતાયીને હણ્યાનું પાપ કેવળ !            36

 

(આતતાયીશસ્ત્ર ઉગામનાર. આ કોણ?સાધારણ રીતે કૌરવો માટે સમજવામાં આવે છે, પણ મારો અભિપ્રાય તેને અમનેના વિશેષણ તરીકે લેવાનો છે.આ માટે કર્ણપર્વ 91-49, શલ્ય પર્વ 11-11 વગેરેમાં આધાર છે.ગમે તે અર્થ કરી શકાય એવી રચના રાખી છે.કિ.મ)

હે જનાર્દન ! ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને હણીને અમને શો આનંદ થાય? આતતાયીઓને પણ હણીને અમને પાપ જ લાગે.  36

 

માટે ન હણવા યોગ્ય કૌરવો, અમ બંધુઓ;

સ્વજનોને હણી કેમ પામીએ સુખને અમે ?           37

તેથી હે માધવ ! અમારા પોતાના જ બાંધવ એવા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને અમારે હણવા એ યોગ્ય નથી. સ્વજનોને હણીને અમે શું સુખી થઇશું ? 37

 

લોભથી વણસી બુદ્ધિ તેથી તે પેખતા નથી

કુળક્ષયે થતો દોષ મિત્રદ્રોહેય પાપ જે.               38

લોભથી ચિત્ત મલિન થયેલાં હોવાથી તેઓ ભલે કુળનાશથી થતા દોષને અને મિત્રદ્રોહના પાપને ન જોઇ શકે, પણ હે જનાર્દન ! કુળનશથી થતા દોષને સમજનારા અમને આ પાપમાંથી બચવાનું કેમ ન

સૂઝે ?38-39

વળવા પાપથી આવા અમે કાં ન વિચારવું,-

કુળક્ષયે થતો દોષ દેખતા સ્પષ્ટ જો અમે ?          39

કુળક્ષયે થતો નાશ કુળધર્મો સનાતન;

ધર્મનાશે કુળે આખે વર્તે આણ અધર્મની.             40

કુલનો નાશ થયો એટલે પરાપૂર્વથી ચાલતા અવેલા કુલધર્મોનો નાશ થાય, અને ધર્મનો નાશ થયો એટલે તો અધર્મ કુલ આખાને ડુબાવી દે છે. 40

 

અધર્મ વ્યાપતા લાજ લૂંટાય કુળનારની.,

કુળસ્ત્રીઓ થયે ભ્રષ્ટ વર્ણશંકર નીપજે.               41

હે કૃષ્ણ ! અધર્મની વૃદ્ધિ થવાથી કુલસ્ત્રીઓ દૂષિઅત થાય છે. અને તેમના દૂષિઅત થવાથી વર્ણનો સંકર થાય છે. 41

 

 

નરકે જ પડે તેથી કુળ ને કુળઘાતકો;

પિતરોયે પડે હેઠા ન મળ્યે પિંડતર્પણ.              42

 

આવો સંકર કુલઘાતકને અને તેના કુલને નરકમાં પહોંચાડે છે અને પિંડોદકની ક્રિયાથી વંચિત થવાથી તેના પિતરોની પણ અવગતિ થાય છે. 42

કુળઘાતકના આવા દોષે સંકરકારક

ઊખડે જાતિધર્મો ને કુળધર્મો સનાતન.              43

કુલઘાતક લોકોના આ વર્ણસંકરને-ઉત્પન્ન-કરનારા દોષોથી સનાતન કુલધર્મોનો અને જાતિધર્મોનો નાશ થાય છે. 43

ઊખડે જે મનુષ્યોના કુળના ધર્મ, તેમનો

સદાયે નરકે વાસએવું છે સાંભળ્યું અમે.          44

હે જનાર્દન ! જેમના કુલધર્મનો ઉચ્છેદ થયો છે એવા મનુષ્યોનો અવશ્ય નરકમાં વાસ થાય છે એવું આપણે સાંભળતા આવ્યા છીએ. 44

 

અહો કેવું મહાપાપ માંડ્યું આદરવા અમે !

કે રાજ્યસુખના લોભે નીકળ્યા હણવા સગા !        45

અરેરે ! કેવું મહાપાપ કરવાને અમે તૈયાર થયા છીએ કે રાજ્યસુખને લોભે સ્વજનોને હણવા તત્પર થયા ! 45

 

ન કરતાં પ્રતીકાર મને નિ:શસ્ત્રને હણે

રણમાં કૌરવો શસ્ત્રે, તેમાં ક્ષેમ મને વધુ.             46

ધૃતરાષ્ટ્રના શ્સ્ત્રધારી પુત્રો જો શસ્ત્ર વિનાના અને સામે ન થનારા મને રણમાં હણે તો તે મારે સારુ વધારે કલ્યાણકારક થાય. 46

 

 

સંજય બોલ્યા

આમ બોલી રણે પાર્થ ગયો બેસી રથાસને,

ધનુષ્યબાણને છોડી, શોકૌદ્વેગથી ભર્યો.               47

 

શોકથી વ્યગ્રચિત્ત થયેલા અર્જુન રણમધ્યે આમ બોલી ધનુષબાણને પડતાં મૂકી રથની બેઠકપર બેસી ગયા.

ૐ તત્સત્  .

જે બ્રહ્મવિદ્યા પણ અછે તેમ જ યોગશાસ્ત્ર પણ છે એવી આ શ્રીભગવાને ગાયેલી ઉપનિષદમાં આવેલા શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો અર્જુન-વિષાદ-યોગનામનો પહેલો અધ્યાય અત્રે પૂરો થાય છે.

…………..

(૮)

………….

ભજન કે કારણ તન ધારી.

ભજન કે કારણ તન ધારી.

વહાં સે આયે ભજન કરન કે, કૌન કુમતિ તો મતિ મારી…

સાંચ કહૌં પરતીત માન લે, ઝૂઠ કે પલરા ડગમારી…

રામ નામ તોહિ ભૂલ ગયા હૈ, ઈક દિન કાલ ઝપટ મારી…

 કહૈં કબીર સુનો ભાઈ સાધો, ખેલત જૂઆ ચલા હારી…

………….

જે લોકો પાખંડ, પ્રપંચ લૌકિક સુખાદિમાં જ આસક્ત રહે છે તેના પ્રતિ શ્રી કબીર સાહેબ કહે છે કે આ શરીર (દેહ) ભજન કરવા માટે પ્રાપ્ત થયેલ છે. હે અભાગી મનુષ્યો! રામનું ભજન સ્મરણ કરવામાં તમને શું દંડ લાગે છે? શું હાનિ થાય છે? સંસાર પાખંડ વિષયાદિમાં રમણ કરવાથી તમારે જન્માદિ જન્ય દુઃખનો દંડ ભોગવવો પડે છે અને આત્મારામમાં રમણ કરવાથી બધાં જ દુઃખ નિવૃત્ત થઈ જાય છે. તો પણ તું ભગવાનનું ભજન કરતો નથી તેથી તારી મતિ (બુધ્ધિ) મરી ગઈ છે. આ હું સત્ય વાત કહું છું તેની પ્રતીતિ કરી લે. કારણકે જો હું સાચી વાત કહું છું તો સર્વ જગત ક્રોધ કરે છે અને ખીજાઈને કહે છે કે સંસારમાંજ સુખ છે. પરંતુ મારાથી જૂઠી વાત કહેવાતી નથી. જૂઠી અવિદ્યમાન, મિથ્યા વસ્તુને મારાથી સત્ય છે એમ કહેવાતું નથી કારણ સંસારમાં જૂઠા લોકોનો પલ્લો ભારે છે. સંસાર જૂઠા તરફ જ આકર્ષાય છે. મનુષ્ય સંસારમાં આવીને રામને ભૂલી ગયો છે, તેથી કાળના વશમાં થઈ દુઃખી થાય છે. તેથી શ્રી કબીર સાહેબ કહે છે કે શરીર ધારણ કર્યા પછી અવશ્ય ભજન સત્સંગ કર. તેમાં જ તારૂં કલ્યાણ છે અને આ નહિં કરીને જે સ્વર્ગાદિની ઈચ્છાથી તામસ તપ કરે છે, બાહ્ય વેષ ધારણ કરીને ઢોંગ કરે છે તેઓ મરણ કાળમાં મહાન કષ્ટ ભોગવે છે. જે આ જન્મમાં જ દાવ પુરો રમતા નથી તે સંસારને જીતી શકતા નથી અને જેમ જુગારી જુગારમાં હારીને જતો રહે છે, તેમ તમે પણ સંસારમાં હારીને રામનામના સ્મરણ વગર જન્મ વ્યર્થ ગુમાવ્યો. તેથી કર્તવ્ય છે કે વિવેક, વિચાર, વૈરાગ્ય, શમ, દમાદિ દ્વારા જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કરો.

………

……….

(૯)

………….

(૭)

હીરા સે જન્મ ગમાયો રે,

હીરા સે જન્મ ગમાયો રે, ભજન બિનુ બાવરે.

ના સંગતિ સાધુન કે કીના, ના ગુરૂ દ્વારે આયો રે,

બહિ વહિ મરે બૈલ કી નાઈ, જો નિરેવોસો ખાયો રે…

યહ સંસાર હાટ બનિયાં કે, સબ જગ સૌદે આયો રે,

કાહુન કીના દામ ચૌગુને, કાહુન મૂલ ગમાયો રે…

યહ સંસાર કૂલ સેમર કા, લાલી દેખ લુભાયો રે,

મારે ચોંચ રૂઆ જબ નિકસ્યો, શિર ધુનિ કે પછતાયો રે…

તું બન્દે માયા કે લોભિ, મમતા મહલ ચિનાયો રે,

કહહીં કબીર એક રામ ભજે બિનુ, અન્ત સમય દુઃખ પાયો રે…

…………

હે બાવરા ! હે જીવ ! ભજન વિના આ હીરા તુલ્ય પ્રકાશમય જન્મ (દેહ) વ્યર્થ વ્યતીત થઈ રહ્યો છે. વિચારાદિ નહિં કરવાથી તથા રક્ષક ગુરૂ અને બ્રહ્માત્માની પ્રાપ્તિ નહિં થવાથી તું ઘાણીના બળદ સમાન થઈ ગયો છે. અર્થાત તેલીનો બળદ જેમ આંખ બંધ હોવાથી આજુબાજુ કાંઈ ન જોતાં એક જ સ્થાનમાં વારંવાર ફરીને ભાર ખેંચવાનું દુઃખ પોતાના પ્રયોજન વગર જ સહ્યા કરે છે, તેમ સાધુની સંગતિ નહિં કરવાથી અને ગુરૂના દ્વારે નહિં જવાથી તારા જ્ઞાન વિવેક રૂપી નેત્રો બંધ થઈ ગયાં છે. તેથી વિભુ આત્મતત્વને જાણતો નથી અને સ્વર્ગલોક, મૃત્યુલોક વિગેરેની કલ્પના કરીને તેમાં ઘાણીના બળદની માફક વારંવાર ફર્યા કરે છે. અને બળદ જેમ ભાર ખેંચવાનું દુઃખ પોતાના પ્રયોજન વગર ભોગવે છે તેમ તું પણ અનેક યોનિઓમાં જન્મ મરણ રૂપ દુઃખ પોતાના પ્રયોજન વગર ભોગવે છે. તેથી શ્રી કબીર સાહેબ કહે છે કે ઉપર બતાવેલા દુઃખની નિવૃત્તિ માટે સાધુ, મહાત્મા, ગુરૂની સંગતિમાં બેસ કે જેથી તારૂં કલ્યાણ થાય. આ સંસાર વાણિયાના વ્યવહાર જેવો છે. વાણિયો જેમ વ્યવહારમાં વસ્તુઓનો સોદો કરે છે તેમ તું પણ કર્મ બંધનમાં પડી જગતની વસ્તુઓનો સોદો કરે છે. પણ જન્મ મળ્યા પછી પરમાત્માની પ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્ન કરતો નથી. કોઈક વાણિયો વ્યવહારમાં પૈસા કમાઈ તેને ચાર ગણા કરે છે અને કોઈક મૂળ મુડી પણ ખોઈ બેસે છે, તેમ તેં પણ વિચારાદિ વિના, સ્વાત્માનુભૂતિ વિના આ મનુષ્ય જન્મ વ્યર્થ ખોઈ નાંખ્યો છે. આ સંસાર સેમરના ફૂલ જેવો છે. સેમરના ઝાડ ઉપર કેટલાય ચાતકાદિ પક્ષીઓ સુંદર ફળની પ્રાપ્તિની આશાએ બેસે છે. પરંતુ તેમાં પક્ષી જ્યારે ચાંચ મારે છે ત્યારે તેમાંથી રૂ ઉડે છે અને તેમાં પાંખો લપટાઈ જાય છે. આમ તેમાંથી સુંદર ફળ રૂપ સાર મળતો નથી. તેથી સેવન કર્યા પછી પસ્તાય છે, અને માથું પટકે છે. તેમ હે વંશાભિમાની મનુષ્યો! તમે પણ આ સંસરમાં સુખ ચાહો છો. ધન, દૌલત, સ્ત્રી, પુત્ર, રાજ, પાટ, વિગેરેનો લોભ હોવાથી મમતા રૂપી મહેલ પણ તમેજ આ સંસારમાં ઉભો કરો છો. બધા જ લોકો તેનાથી સુખ ચાહે છે પણ સુખ પામી શકતા નથી. તો સુખી થવાનો ઉપાય શું છે? શ્રી કબીર સાહેબ કહે છે કે રામનું સ્મરણ કરો, તો અંત સમયે ઘણું દુઃખ પડશે. આ જીવ બંધનમાં પડશે અને મુક્તિ તો ઘણી દૂર રહેશે.

………………..

…………..

(૮)

…………

(ૐ)

………….

(૬)

ભજન બિના દિન બીતા જાય.

ભજન બિના દિન બીતા જાય.

કર લે ભજન ભલો તન પાયો, ભજન બિના સુખ પાયા કિન રે,

ઉપજત વિનશત યુગ ચારો ગૌ, વેદ વિચારત ગૈ મુનિ ગન રે.

પલ માંહીં પરલય હો જાઈ, વિનશત લગૈ ઘડી ના છિન રે,

કહૈં કબીર ભજન કર વાકા, પાનિ સે પિણ્ડ સમારા જિન રે.

…………

આ મનુષ્ય જન્મ ઘણો દુર્લભ છે તે વારંવાર મળતો નથી. છતાં પણ તમે તો આખી જીંદગી ઈશ્વર સ્મરણ, ભજન વગર વ્યર્થ વ્યતીત કરી દો છો. જ્યારે આ દેહમાંથી પ્રાણ છૂટી જશે ત્યારે તેનાથી કોઈ પ્રયોજન સિધ્ધ કરી શકવાના નથી. તેથી યમની યાતનાઓથી બચવા માટે શ્રી કબીર સાહેબ કહે છે કે આ ભલો મનુષ્ય દેહ ધારણ કર્યા પછી ઈશ્વર ભજન કરવું જોઈએ કારણકે ભજન વગર એટલે કે જ્ઞાન વગર દુઃખની નિવૃત્તિ થતી નથી અને નિરતિશય સુખની પ્રાપ્તિ થતી નથી. આ શરીર રૂપી ઘરને મર્યા પછી કોઈ સાથે લઈ જતું નથી. જીવોના મોહ, કામ, કર્માદિ દ્વારા તેમને કષ્ટ થાય છે, અને મોહાદિની નિવૃત્તિ કેવળ સર્વાત્મા સ્વરૂપ રામની પ્રાપ્તિથી જ થાય છે. આમને આમ કેટલાય શરીરો ચારે યુગમાં ઉત્પન્ન થઈને નાશ થઈ ગયા; વેદને ભણવા, વિચારવાવાળા મુનીઓ પણ મરી ગયા. આ સંસાર ક્ષણ ભંગુર છે તેનો પણ પ્રલય કાળમાં નાશ થઈ જાય છે. દરેક પ્રાણી સંસારમાં વારંવાર પોતાનાં કર્મનું ફળ ભોગવવા આવે છે અને જાય છે. આ દેહ પંચભૂતનું કાર્ય તેમજ મિથ્યા, ભ્રમરૂપ કૃત્રિમ તથા સ્વપ્ન તુલ્ય માયાથી યુક્ત છે. જો દેહની આ દશા છે તો વસ્તુતઃ કોણ કોનો પુત્ર છે? પિતા છે? સ્ત્રી છે? પતિ છે? કેવળ અજ્ઞાન કામમૂલક કર્મથી દરેક જીવ અનેક જન્મમાં ભ્રમે છે તેથી શ્રી કબીર સાહેબ આ દુઃખથી નિવૃત્ત થવા માટે કહે છે કે જે સર્વનો આધાર છે, જેની સત્તા માત્રથી આ બધું નિયંત્રણમાં રહે છે; તેનું ભજન કરો, સ્મરણ કરો જેથી તમારૂં કલ્યાણ થાય.

…………..

………….

(૭)

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.