Latest Entries »

સંત શ્રી કબીરજીનાં બોધ વચનો – ભજનો અને શ્રી ધર્મદાસને આપેલો ઉપદેશ

Just another WordPress.com weblog

« કબીર ભજન – ૯ – ( 183 – 206 )

કબીર ભજન – ૧૦ – ( 207 – 222 )

 

 

કબીર ભજન – ૧૦ – ( 207 – 222 )

(૨૦૭)

સાધુકા હોના મુશ્કિલ હૈ.

સાધુકા હોના મુશ્કિલ હૈ,

કામ ક્રોધકી ચોટ બચાવૈ, સો જન સાધુ હૈ… ।। ૧ ।।

કાયા મધ્યે ધુની ધકાવૈ, રમતા રામ રમૈ,

કરમ કાઠ કોયલા કરી ડારૈ, જગસે ન્યારા હૈ… ।। ૨ ।।

આશા તૃષ્ણા કલહ કલ્પના, મમતા દૂર કરૈ,

દમ્ભ માન મદ લોભ મોહસે, આઠોં પહર લરૈં… ।। ૩ ।।

માયા મહા ઠગિન હૈ હરિકી, જ્ઞાન વિરાગ હરૈ,

તાસે હોય હોશિયાર નિરંતર, ગુરૂ પદ ધ્યાન ધરૈ… ।। ૪ ।।

મોટી માયા સબ કોઈ ત્યાગે, ઝીની નાહિં તજૈ,

કહૈં કબીર સાધ સોઈ સાંચા, ઝીની દેખી ભગૈ… ।। ૫ ।।

(૨૦૮)

સાધો જીવતહી કરૂ આશા.

સાધો જીવતહી કરૂં‘ આશા,

મુયે મુક્તિ ગુરૂ કહૈં સ્વારથી, ઝૂઠા દૈ વિશ્વાસા… ।। ૧ ।।

જીવન સમઝે જીવત બૂઝે, જીવત મુક્તિ નિવાસા,

જિયત કર્મકી ફાંસ ન કાટી, મુયે મુક્તિકી આશા… ।। ૨ ।।

તન છૂટે જિવ મિલન કહત હૈ, સો સબ ઝૂઠી આશા,

અબહું મિલા તો તબહું મિલેગા, નહિં તો યમપુર બાસા… ।। ૩ ।।

દૂર-દૂર ઢૂંઢે મન લોભી, મિટૈ ન ગર્ભ તરાસા,

સાધુ સંતકી કરૈ ન સેવા, કાટૈ યમકી ફાંસા… ।। ૪ ।।

સત્ય ગહૈ સદગુરૂકો ચીન્હૈ, સત્ય જ્ઞાન વિશ્વાસા,

કહૈ કબીર સાધુન હિતકારી, હમ સાધુનકે દાસા… ।। ૫ ।।

(૨૦૯)

સારી પહિર મૈલી કર ડારી, દામનકી-

સારી પહિર મૈલી કર ડારી, દામનકી બહુ ભારી જી… ।।

જૈસન કર્મ કિહૌ પૂરબમેં, તૈસન દેહ સંવારી જી,

આઠ માસ નવ સિરજત લાગે, અજમતકી બિનકારી જી… ।। ૧ ।।

જાહુ રસિક ધન સાબુન લાવહુ, ઈ તન ધોય પછારી જી,

કહહિં કબીર જો સારી સુધારી, તા કર મૈં બલિહારી જી… ।। ૨ ।।

(૨૧૦)

સાહબ તેરા ભેદ ન જાને કોઈ

સાહેબ તેરા ભેદ ન જાને કોઈ… ।।

પાની લૈ લૈ સાબુન લૈ લૈ, મલ મલ કાયા ધોઈ,

અંતર ઘટકા દાગ ન છૂટૈ, નિર્મલ કૈસે હોઈ… ।। ૧ ।।

યા ઘટ ભીતર બૈલ બંધે હૈ, નિર્મલ ખેતી હોઈ,

સુખિયા બૈઠે ભજન કરત હૈ, દુખિયા દિનભર રોઈ… ।। ૨ ।।

યા ઘટ ભીતર અગ્નિ જરત હૈ, ધૂમ ન પરગટ હોઈ,

કૈ દિલ જાને અપના ભાઈ, કૈ સિર બીતી હોઈ… ।। ૩ ।।

જડબિનુ બેલ બેલ બિનુ તુમ્બા, બિનુ ફુલે ફલ હોઈ,

કહૈ કબીર સુનો ભાઈ સાધો, ગુરૂ બિન જ્ઞાન ન હોઈ… ।। ૪ ।।

(૨૧૧)

સાંઈકી નગરિયા જાના હૈરે બન્દે.

સાંઈકી નગરિયાં જાના હૈ રે બંદે,

જગ નાહિં અપના, બેગાના હૈ રે બંદે, જાના હૈ રે બંદે… ।।

પત્તા તૂટા ડાલસે, લે ગઈ પવન ઉડાય,

અબકે બિછુડે ના મિલે, દૂર પડેંગે જાય… ।। ૧ ।।

માલી આવત દેખકે, કલિયન કરે પૂકાર,

ફુલી ફુલી ચૂન લીયે, કાલ હમારી બાર… ।। ૨ ।।

ચલતી ચક્કી દેખ કર, જીયા કબીરા રોય,

દુઈ પાટનકે બીચમેં, સાવત બચા ન કોય… ।। ૩ ।।

લૂંટ શકે તો લૂંટ લે, સત્ય નામકી લૂંટ,

પાછે ફિર પછતાઓગે, પ્રાણ જાવે જબ છૂટ… ।। ૪ ।।

માટી કહે કુંભારસે, તું ક્યોં રૂંઢે મોર,

એક દિન ઐસા હોયેગા, મેં રૂંઢુંગી તોર… ।। ૫ ।।

લકડી કહે લુહારસે, તૂં મત જારો મોહે,

એક દિન ઐસા હોયેગા, મેં જારૂંગી તોહે… ।। ૬ ।।

બંદે તું કર બંદગી, તો પાવે દિદાર,

અવસર માનસ જન્મકા, બહુરી ન બારંબાર… ।। ૭ ।।

કબીરા સોયા ક્યા કરે, જાગન જપો મોરાર,

એક દિન હૈ સોવના, લંબે પાંવ પસાર… ।। ૮ ।।

(૨૧૨)

સાંઈ મિલના નહિં આસાનકા.

સાંઈ મિલના નહિં આસાનકા… ।।

સાંઈકા મિલના બરકત ચઢના, ચિત્ત ચૂકે કિસ કામકા… ।। ૧ ।।

સતીકા સત સૂરકા રણ હૈ, સન્મુખ ધાવ સહ બાનકા… ।। ૨ ।।

કહે સુને કછુ કામ ન આવે, ભ્રમ ન મિટે જીવ જાનકા… ।। ૩ ।।

કહૈં કબીર સુનો ભાઈ સાધો, કઠિન પન્થ ગુરૂ જ્ઞાનકા… ।। ૪ ।।

(૨૧૩)

સુગના બોલ તું નિજ નામ.

સુગના બોલ તૂં નિજ નામ… ।।

આવત જાત બિલમ ન લાગૈ, મંજિલ આઠોં ધામ,

લાખન કોસ પલકમેં જાવૈ, કહૂં ન કરત મુકામ… ।। ૧ ।।

હાથ પાંવ મુખ પેટ પીઠ નહિં, લાલ શ્વેત નહિં શ્યામ,

પાંખન બિના ઉડે નિસિ વાસર, શીત લગે નહિં ધામ… ।। ૨ ।।

વેદ કહૈ સરગુણકે આગે, નિર્ગુણકા વિશ્રામ,

સરગુણ નિર્ગુણ તજો સોહાગિન, જાય પહુંચ નિજ ધામ… ।। ૩ ।।

નૂરે ઓઢન નૂરે ડાસન, નૂરેકા સિરહાન,

કહૈં કબીર સુનો ભાઈ સાધો, સતગુરૂ નૂર તમામ… ।। ૪ ।।

(૨૧૪)

સુનો સુનો સાધોજી, રાજા રામ કહોજી.

સુનો સુનો સાધોજી, રાજા રામ કહોજી… ।।

ભાવ ભક્તિકા ધોકા સહાય, જુગ જુગત નહિં પાવે,

ભગત ભૂલ ગયે રામ દિવાને, નિજ પદ બાંકો દેવે… ।। ૧ ।।

કયા મદની ઉગ્રસેનકી, સુરત ક્યા સુઝેગી,

ધનભારીસે રામ મિલત, બન જાતે સુદામાજીકી… ।। ૨ ।।

કહે કબીરા સુનો ભાઈ સાધુ, રામ મિલત હૈ ભક્તિ,

જંતર મંતર લટપટ હોવૈ, રામ ભજનસે મુક્તિ… ।। ૩ ।।

(૨૧૫)

સુગવા પિંજરવા છોડી ભાગા.

સુગવા પિંજરવા છોડિ ભાગા… ।।

ઈસ પિંજરેમેં દસ દરવાજા, દસ દરવાજા કિવરવા લાગા… ।। ૧ ।।

અંખિયન સેતી નીર બહન લાગ્યો, અબ કસ નહિં તૂ બોલત અભાગા… ।। ૨ ।।

કહત કબીર સુનો ભાઈ સાધો, ઉડિગા હંસ ટૂટિ ગયો તાગા… ।। ૩ ।।

(૨૧૬)

સુમિરન કરીલે મેરે મના.

સુમિરન કરિ લે મેરે મના, તેરી બીતી ઉમર હરિનામ બિના… ।।

હસ્તિ દંત બિનુ, પંછી પંખ બિનુ, નારી પુરૂષ બિના,

વૈશ્યા પુત્ર પિતા બિનુ હોતા, વૈસે પ્રાણી જ્ઞાન બિના… ।। ૧ ।।

દેહ નૈન બિનુ, રૈન ચન્દ બિનુ, મન્દિર દીપ બિના,

જૈસે તરૂવર ફલ બિન હીના, વૈસે પ્રાણી જ્ઞાન બિના… ।। ૨ ।।

કૂપ નીર બિનુ, ધનુ ક્ષીર બિનુ, ધરતી મેહ બિના,

જૈસે પંડિત વેદ બિનુ હીના, વૈસે પ્રાણી જ્ઞાન બિના… ।। ૩ ।।

કામ ક્રોધ ઔર લોભ મોહ સબ, તૃષ્ણા ત્યાગૈ સંતજના,

કહહિં કબીર એક ગુરૂ કે શરણ બિનુ, કોઈ નહિં જગમેં અપના… ।। ૪ ।।

(૨૧૭)

સુમિરન બિનુ ગોતા ખાવોગે.

સુમિરન બિનુ ગોતા ખાવોગે… ।।

મૂઠી બાંધ ગર્ભસે આયા, હાથ પસારે જાઓગે… ।। ૧ ।।

જૈસે મોતી પરત ઓસકે, બેર ભયે ઝરિ જાઓગે… ।। ૨ ।।

જૈસે હાટ લગાવૈ હટવા, સૌદા બિનુ પછતાઓગે… ।। ૩ ।।

કહૈં કબીર સુનો ભાઈ સાધો, સૌદા લેકર જાઓગે… ।। ૪ ।।

(૨૧૮)

હમકા ઓઢાવે ચાદરિયારે, ચલતી-

હમકા ઓઢાવે ચાદરિયા રે, ચલતી ફિરીયા ચલતી ફિરીયા… ।।

પ્રાણ રામ જબ નિત સંગ લાગે, ઉલટ ગઈ દો નૈન કુતરિયા… ।। ૧ ।।

ભિતરસે જબ બાહિર લાયે, તૂટ ગઈ સબ મહેલ અટરિયા… ।। ૨ ।।

ચાર જનેં મિલ હાથ ઉઠાઈન, રોવત લે ચલે ડગર ડગરિયા… ।। ૩ ।।

કહત કબીરા સુનો ભાઈ સાધુ, સંગ જલી વો તો તૂટી લકરિયા… ।। ૪ ।।

(૨૧૯)

હમારે ગુરૂ મિલે બ્રહ્મજ્ઞાની,

હમારે ગુરૂ મિલે બ્રહ્મજ્ઞાની, પાઈ અમર નિશાની… ।।

કાગ પલટ ગુરૂ હંસા કિન્હે, દિની નામ નિશાની,

હંસા પહુંચે સુખ સાગર પર, મુક્તિ ભરે જહાં પાની… ।। ૧ ।।

જલ બીચ કુંભ કુંભ બીચ જલ હૈ, બાહર ભિતર પાની,

નીકસ્યો કુંભ જલ જલહી સમાના, યે ગતિ વિરલેને જાની… ।। ૨ ।।

હૈ અથાગ થા સંતનમેં, દરિયા લહર સમાની,

જીવર જાલ ડાલકા તરી હૈ, જબ મીન બિખલ ભય પાની… ।। ૩ ।।

અનુભવકા જ્ઞાન ઉજલત દિવાના, સો હૈ અકથ કહાની,

કહત કબીર ગુંગેકી સેના, જીન જાની ઉન માની… ।। ૪ ।।

(૨૨૦)

હરિકા ભજન કરૂંગા બે, જમસે ખુબ-

હરિકા ભજન કરૂંગા બે, જમસે ખુબ લડુંગા બે… ।।

અહમતા મારૂં મમતા મારૂં, ખાન ઝાદ કહેલાવું,

મન મેરા ચોક્કસ કર રાખું, ચિત્ત ચૈતનમેં મિલાવું… ।। ૧ ।।

રામ નામકા ઘોડા મેરા, શીલ લગામ ચઢાવું,

ભજન પ્રતાપે હાથમેં બરછી, સનમુખ લેકર ધાવું… ।। ૨ ।।

ઓર લોક કસબકે ચાકર, મય હજુરકા કાજી,

કામ ક્રોધકી ગરદન મારૂં, સાહેબ રાખું રાજી… ।। ૩ ।।

સાહેબકા સાચા ચાકર, મેરા નામ કબીરા,

સબ સંતનકુ શિશ નમાવું, જો હરિ પરખે હિરા… ।। ૪ ।।

(૨૨૧)

હરિજન ચાર વરણસે ઊંચા.

હરિજન ચાર વરણસે ઊંચા… ।।

નહિં માનો તો સાખિ દેખાઊં, સવરીકે ફલ ખાયો ઝૂઠા… ।। ૧ ।।

દુર્યોધન ઘર મેવા ત્યાગે, સાગ વિદુર ઘર ખાયો રૂખા… ।। ૨ ।।

રાજા યુધિષ્ઠિર યજ્ઞ એક ઠાને, બાજે ઘંટ ન વિપ્ર ભયો ઝૂઠા… ।। ૩ ।।

કહહિં કબીર સ્વપચકે જેબે, બાજૈ ઘંટ ગગન ચઢિ ઊંચા… ।। ૪ ।।

(૨૨૨)

હંસા પ્યારે સરવર તજિ કહાં જાય.

હંસા પ્યારે સરવર તજિ કહા જાય… ।।

જેહિ સરવર બિચ મોતિયા ચુગત હોતે, બહુ વિધિ કેલિ કરાય… ।। ૧ ।।

સૂખે તાલ પુરઈન જલ છાંડે, કમલ ગયે કુમ્હિલાય… ।। ૨ ।।

કહહિં કબીર જો અબકી બિછુરે, બહુરિ મિલો કબ આય… ।। ૩ ।।

 

સમાપ્ત

લહરી

 

Contents

નિવેદન… 6

અનુક્રમ.. 7

મનચકોર. 9

આશ્ચર્ય.. 10

શરદની એક રાત્રી… 11

સંયોગભાવ.. 11

ત્રિરંગ.. 12

અજંપો… 14

મન – મગતરું. 15

વિમુક્ત માનવી… 15

ઘેરી રહે તો… 16

જીવનમૃત્યુ… 16

કોણ ?. 17

હા, નિશા… 18

કૃષ્ણત્રયી… 19

દારોગા… 25

સ્પૃહા.. 29

માનવતા… 29

બાળક. 30

કવિ… 31

વિધિકાંકરા.. 31

હસ્તાક્ષર. 32

પહાડીના ફૂલને.. 34

મારી કેડીમાં… 35

આરજૂ.. 36

મૃત્યુની ગાંઠ. 37

ઝાકળ.. 37

ઈશુનું સ્મિત.. 38

શબ્દ હેં ?. 40

પરિસંખ્યા….. 41

કાલ ને આજ.. 42

પલ્લું…. 43

એક દર્શન.. 43

દેહને.. 44

રોમેન્ટિસિઝમ.. 44

ખરી ગોળી છૂટે. 45

કષ્ટાતું સૌન્દર્ય.. 46

લઈ લે આંખો… 47

દીઠાં.. 48

ઘોડાલિયું.. 49

સૌન્દર્ય.. 50

(૨). 51

પૂજારી ને પ્રભુ.. 52

તર્પણ.. 52

બંધન.. 53

મગફળી… 57

હું+એ.. 58

કાશ્મીર. 59

સૉનેટ ૧ લું. 59

સૉનેટ ૨ જું. 60

સૉનેટ ૩ જું. 61

સૉનેટ ૪ થું. 62

સોનેટ ૫ મું.. 63

સોનેટ ૬ ઠ્ઠું. 63

આકર્ષણ.. 64

પતન પ્રેમ.. 65

કાળ.. 65

જૂનુંનવું.. 66

આજ, સખી… 69

સ્મરણાંજલિ… 70

અમદાવાદને.. 72

કાળકોતરમાં… 75

નોરતાં… 76

ગુરૂશિષ્ય… 78

આકર્ષણ.. 78

લુસાકા.. 80

ભોજન.. 82

સ્પુટનિકને.. 83

૩૦મી જાન્યુઆરી ૧૯૫૮.. 84

ખેલદિલી… 85

ત્યાં…. 86

ગોકળ કાના… 87

ચન્દ્રમાને.. 88

શી યાત્રા… 89

શ્રેયશત્રુ.. 90

હરિહંસ.. 90

અમે તો… 91

પારણું.. 91

સુખોદ્ ગમ.. 92

દુઃખોદ્ ગમ.. 93

ખેડૂત.. 93

મધ્યમવર્ગ.. 94

શહેરી.. 95

ચાસ.. 96

કલા દર્શન.. 97

તો ઘણું.. 97

સંગતિ… 98

મજૂર. 98

પુનરાવર્તન.. 99

અનુયાયી… 99

મારા શહેરે. 104

લાલબત્તી… 106

આગાહી.. 106

હાથને શું.. 107

નારિયેળી… 107

જાગૃતિ… 110

પુરદેવતા… 111

तददूरे तदन्तिके.. 116

આવનજાવન.. 141

 

લહરી

ચીમનલાલ લ. વ્યાસ

ˈનિશાકરˈ

મુખ્ય વિક્રેતા.

ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય – પ્રકાશક તથા વિક્રેતા – ગાંધી રસ્તો – અમદાવાદ.

પ્રકાશક – ચીમનલાલ લ. વ્યાસ – પો. બૉક્ષ – ૧૫૪૭ – લુસાકા – (ઉત્તર રહોડેશિયા)

પ્રથમ આવૃત્તિ ː ૧૯૬૩

કિંમત . રૂ।. ૨-૫૦ ન. પૈ.

મુદ્રક

ગોવિંદલાલ જગશીભાઈ શાહ – શારદા મુદ્રણાલય – પાનકોર નાકા – અમદાવાદ.

અર્પણ…

આચાર્યશ્રી રામપ્રસાદ પ્રેમશંકર બક્ષીને…

અપંખાળું પંખી તવ નયનનો નેહ મળતાં,

નિકુંજે કિલ્લોલ કવિતવનની મસ્ત મનડે…

નિવેદન…

જીવનના પરમ રહસ્યના નિતાન્ત રમણીય અણસારાનું કોક વાર અલ્પ વિચાર-પુદગલ ઊગે ને અદ્રશ્ય થઈ જાય છે તેમાંનું ઝીલી શકાયું તેટલાનો કલાવ્યાપાર માંડી આ ˈલહરીˈનું સર્જન કર્યું છે. ભાવબ્રહ્મના ઝગારાને સાકાર કરવાની ઘેલછા ક્યાંથી જાગી તે જાણતો નથી. સૌન્દર્યની ભાવનાને કેટલે અંશે મૂર્ત કરી શક્યો છું તેનીય ખબર નથી; કદાચ ઘેરનો ઘેર પણ હોઉં. શાંતિ અને માંગલ્યની વિશ્વઝંખનામાં ˈલહરીˈ અત્યાલ્પ પણ સાદ પૂરાવી શકશે? આ જ પ્રશ્ન આજે તો હું મને પૂછી રહ્યો છું. લેખન પાછળની મારી આંતરિક વૃત્તિ પર વિવિધ વ્યક્તિઓ, વાચન, સ્વ-પરાનુભવ, આદિની અનેકમુખી અસર થઈ જ હશે.

આમાંનાં કેટલાંક કાવ્યોને પ્રગટ કરનાર સામયિકો તેમજ કવિતા પ્રવૃત્તિને પોષવામાં સહાયભૂત થતા મુરબ્બીઓ ને સ્નેહીઓ પ્રત્યે આભારની લાગણી અનુભવું છું.

ચીમન લ. વ્યાસ – પો. બૉક્ષ – ૧૫૪૭ – લુસાકા – (ઉત્તર રહોડેશિયા).

આવકાર

પૂરાં એકવીસ વર્ષ પહેલાં કવિમિત્ર ચીમન વ્યાસનો મને પરિચય થયો. અલ્પ દિવસોનો એ સંબંધ સમયના માપથી કાર્લાર્ણવ ઉપર સરેલ કોઈ લહરી જેવો જ હતો.

દશેક વર્ષ પછી ફરીને અમે મળ્યા. ત્યારે શ્રી વ્યાસ મુંબઈની એક કોલેજમાં ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનું અધ્યાપન કરતા હતા.

વળી દશેક વર્ષે અમદાવાદ આવીને મને તેઓ મળ્યા, ત્યારે જાણ્યું કે દૂર રહોડેશિયામાં તેમણે વસવાટ સ્વીકાર્યો છે, લુસાકા નગરમાં. આ વખતે અંતરિયાળ સમયની ભેટ જેવો એક સંગ્રહ તેઓ આપી ગયા. અધ્યયન અને અધ્યાપનના એમના જીવનકાળમાં યૌવનસુલભ પ્રવૃત્તિ તરીકે એમણે જે દુઃસાહસ કર્યું, તે હતું ચિદાર્ણવમાં પ્રતિ પળ ઉઠતી લહરીઓને શબ્દોની ચાળણીમાં ઉલેચવાનું દુષ્કર કાર્ય.

સહેલું ગણાય ત્યારે પણ લેખન ઝાઝેરા મંથન પછીનું નવનીત હોય છે. ભાષામાં કાવ્યનું અવતરણ સર્વ અર્થમાં ધન્ય પ્રસંગ બને છે, જો કવિને કાવ્ય સિદ્ધ થાય તો. એટલે જ કાવ્યની ખોજમાં વર્ષો અર્પનાર કવિજન સમાજને ઉપકારક લેખાય છે. કાવ્યવ્યાપાર માનવે વેઠેલ યાતનાઓમાં સહુથી નિર્દોષ વ્યાપાર ઠર્યો છે. એ એવો સોદો છે જેમાં બધી ચિંતા અને બધી ખોટ કવિને માથે, અને નફામાં રહ્યું તે સમાજને સમર્પિત.

ˈલહરીˈ આવા પ્રકારની ભેટ હોવાથી હું આદરપૂર્વક તેને સત્કારૂં છું. દૂર આફ્રિકામાં વસીને યોગક્ષેમની પ્રવૃત્તિમાં રચ્યા રહેવું પડે ત્યારે પણ સ્વભાવમાં હૈયાસંપત સાચવીને લેખન કરી રહેલા આ કવિમિત્રના સૌજન્યે મને ઋણી બનાવ્યો છે.

અમદાવાદ                                                       સં. ર. ભટ્ટ

૩-૭-૧૯૬૨

અનુક્રમ

અનુક્રમ નામ પાનું અનુક્રમ નામ પાનું
મનચકોર 3 ૧૮ બાળક 27
આશ્ચર્ય ૧૯ કવિ ૨૮
શરદની એક રાત્રી ૨૦ વિધિકાંકરા ૨૯
સંયોગભાવ ૨૧ હસ્તાક્ષર ૩૦
ત્રિરંગ ૨૨ ભૂલી પડેલી હંસીને ૩૧
અજંપો ૨૩ પહાડીના ફૂલને ૩૨
મન-મગતરૂં ૧૦ ૨૪ મારી કેડીમાં ૩૩
વિમુક્ત માનવી ૧૧ ૨૫ આરજૂ ૩૪
ઘેરી રહે તો ૧૨ ૨૬ મૃત્યુની ગાંઠ ૩૫
૧૦ જીવનમૃત્યુ ૧૩ ૨૭ ઝાકળ ૩૬
૧૧ કોણ? ૧૪ ૨૮ ઈશુનું સ્મિત ૩૭
૧૨ હા, નિશા ૧૫ ૨૯ શબ્દ હેં? ૩૯
૧૩ કૃષ્ણત્રયી ૧૬ ૩૦ પરિસંખ્યા ૪૦
૧૪ દારોગા ૨૨ ૩૧ કાલ ને આજ ૪૧
૧૫ એક નજરે ૨૪ ૩૨ પલ્લું ૪૨
૧૬ સ્પૃહા ૨૫ ૩૩ એક દર્શન ૪૩
૧૭ માનવતા ૨૬ ૩૪ દેહને ૪૪
૩૫ રોમેન્ટિસિઝમ ૪૫ ૬૪ ત્યાં ૯૦
૩૬ ખરી ગોળી છૂટે ૪૬ ૬૫ ગોકળ કાના ૯૧
૩૭ કષ્ટાતું સૌન્દર્ય ૪૮ ૬૬ ચન્દ્રમાન ૯૨
૩૮ લઈ લે આંખો ૪૯ ૬૭ શી યાત્રા ૯૪
૩૯ દીઠાં ૫૦ ૬૮ શ્રેયશત્રુ ૯૫
૪૦ ઘોડાલિયું ૫૧ ૬૯ હરિહંસ ૯૬
૪૧ સૌન્દર્ય ૫૨ ૭૦ અમે તો ૯૭
૪૨ પૂજારી ને પ્રભુ ૫૪ ૭૧ પારણું ૯૮
૪૩ તર્પણ ૫૫ ૭૨ સુખોદગમ ૯૯
૪૪ બંધન ૫૬ ૭૩ દુઃખોદગમ ૧૦૦
૪૫ મગફળી ૫૯ ૭૪ ખેડુત ૧૦૧
૪૬ હું + એ ૬૧ ૭૫ મધ્યમવર્ગ ૧૦૨
૪૭ કાશ્મીર ૬૨ ૭૬ શહેરી ૧૦૩
૪૮ આકર્ષણ ૬૬ ૭૭ ચાસ ૧૦૪
૪૯ પતનપ્રેમ ૬૭ ૭૮ કલાદર્શન ૧૦૫
૫૦ કાળ ૬૮ ૭૯ તો ઘણું ૧૦૬
૫૧ જૂનું નવું ૬૯ ૮૦ સંગતિ ૧૦૭
૫૨ આજ, સખી ૭૨ ૮૧ મજૂર ૧૦૮
૫૩ સ્મરણાંજલિ ૭૩ ૮૨ પુનરાવર્તન ૧૦૯
૫૪ અમદાવાદને ૭૫ ૮૩ અનુયાયી ૧૧૦
૫૫ કાળકોતરમાં ૭૭ ૮૪ મારા શહેરે ૧૧૪
૫૬ નોરતાં ૭૮ ૮૫ લાલ બત્તી ૧૧૫
૫૭ ગુરૂ શિષ્ય ૮૦ ૮૬ અગાહી ૧૧૬
૫૮ આકર્ષણ ૮૧ ૮૭ હાથને શું ૧૧૭
૫૯ લુસાકા ૮૩ ૮૮ નારિયેળી ૧૧૮
૬૦ ભોજન ૮૫ ૮૯ જાગૃતિ ૧૨૦
૬૧ સ્પુટનિકને ૮૬ ૯૦ પુરદેવતા ૧૨૧
૬૨ ૩૦ મી જાન્યુઆરી ૧૯૫૮ ૮૭ ૯૧ तद्तूरे तद्न्तिके ૧૨૫
૬૩ ખેલદિલી ૮૯ ૯૨ આવનજાવન ૧૪૪

 

મનચકોર

મનચકોર ! ક્યાં તું ફરે ?

તૃપ્તિ કાજે સ્થૂળ દેહની આતમ શીદને હરે ?

પ્રેમજ્યોતને પડખે મૂકી પંકમહીં ડગ ભરે ?

મનચકોર ! આ શું કરે ?

ભોજનથાળ ભર્યો હડસેલી સમણાંમાં કાં સરે ?

ગંગાજમના નીર તજી રેતીમાં કૂવા કરે ?

મનચકોર ! અવળું ફરે ?

વિશ્વાસફૂલેલી વિશ્વવાડીમાં શંકાસર્પથી ડરે ?

તુષાર ટીપે તરસ છીપશે ? શાને વલખાં કરે ?

મનચકોર ! શાંતા હરે ?

સ્નેહ છલોછલ સરોવર ભરિયું, મૃગજળ પૂંઠે મરે ?

તર્કતંતુની જાળ રચીને જાતે સપડાઈ મરે ?

મનચકોર ! પાછું ફરે ?

૧૮-૭-૫૨.

આશ્ચર્ય

આકાશ કેરી ધરતી તપાવી,

શુક્રર્ષિ નંદી હળિયે નિયોજી,

તેજોન્ન વાવે વર રોજ ખેડી…

નીંદી કરે તે ય મઘામજૂર,

આછોરતું ને મસ તૂલ ફુલ્લ…

પેખી પ્રમોદે મુનિ નેત્ર ઢાળી,

હસંત ગાંડું ચિર કાળ, કન્યા,

ચારી જતી ત્યાં મૃગલું નિરાંતે…

૬-૭-૫૪.

શરદની એક રાત્રી

સજી શ્વેત સાડી સરી શ્યામરંગી,

નભે વાદળી તે રસી વાડકાંટા,

ભળી ચંદ્રમાં, જ્યાં અબોલા રસંતું,

હતું મોલ ઓઠે કૃષિપ્રીતયુગ્મ…

રમે બાળ શેˈરી, શરીરે સફેદ,

ખરી તેમ તારા ય છૂટા પડેલ.

નવોઢા સુચંપી કરી સાસુકેરી,

જતાં નાથ પાસે થઈ દેર તેથી,

ગયો નિંદરુંમાં લપેટાઈ તેને,

જગાડંત પ્રેમે ભરી ચીમટીને…

મને જાગતાને જગાડી ય તેમ,

નિશા એક આવી જતી શારદી રૈ…

૬-૨-૫૫.

સંયોગભાવ

આછું કેવું હસે છે, શશિયર રવિનું તેજ પામી હસે ને !

અંગાંગે યજ્ઞ યોજી, ધવલ કિરણનો પ્રાણ હોંશે પખાળી…

શાતા સંભાવ્ય ઢોળી, અકલિત ઉરની માંડવીમાં સુવાડી,

મારૂં હૈયું રસે છે, સતત અનિલ જે ગોષ્ઠિદા પુષ્પ ચાહે…

શુકલા રાત્રી ઉતારી સ્વજનસુખ વડાં વસ્ત્ર તારાજડેલાં,

ગાળી વર્ષા વહાવી અનિમિષ નયને રૂપ ચૂમંત તારૂં…

ઘેલી સંયોગદાત્રી રજનિરતિભલી આપણી લગ્નકુંજે,

કેવું ચાહે પ્રભાત શતદલ સબળું રોપવા, શારદા ! તું ?

૩૦-૧૨-૫૪.

ત્રિરંગ

સહું સતત બાળતા પ્રખર વાયરા ગ્રીષ્મના,

વિદગ્ધ ઉરપદ્મના રસપરાગને શોષતા…

તણાય અતિ વૃષ્ટિમાં નવલ અંકુરાદર્શ સૌ,

નવાણસહ હું ધરું ગગનકાલિમા અંતરે…

તળાવ મુજ બુદ્ધિનું મલિનતા ઉઘાડી કરી,

ગ્રહે શરદ સાથમાં અવનિકીટના બિંબને…

સદોષ હિમકાળમાં પ્રણયનીર થીજી જતાં,

બચેલ હરિયાળી તે ધવલતા અકારી ધરે…

અને શિશિર ડારતી અડગ ઊર્મિઓ તે છતાં,

વહું જિવિતભાર કાં વજનમાં વધે જાય જે ?

કહું, શરમ આવતી તદપિ ? આટલી ખેવના ː

વસંતરસ માહરે વહવવા થવું કોકિલા…

(૨) વસંતરસ માહરે વહવવા થવું કોકિલા…

ન શક્ય યદિ એ બને, તદપિ ના બનું ગ્રીષ્મ હું…

પિડાય ધરણી બધી પ્રબળ ઝાળમાં વેરની,

ઉમેરણ ન હું કરું શરણકુંજને બાળવા…

વિષૈલ જગજીભને ઉરસુધારસે સીંચવા,

બનું સફળ તો ભલે, વિષમ વાત ના ઉચ્ચરું…

ધરી જગત સામને ગણિત આત્મસૌન્દર્યનું,

ન વા શિવ સુભાવના જનનનો બનું જ્યોતિષી…

નહીં નયન આકળાં અધિક ઓશિયાળાં કરું,

ન તો વ્યથિત વિશ્વને વ્યથિત ભાર મારે કરું…

થવું પ્રણયપંથનું કુસુમ, કંટકો તીક્ષ્ણ ના,

ઉરે, જગત સુન્દરોત્તર બને, ભરી ઝંખના…

(૩) ઉરે, જગત સુન્દરોત્તર બને, ભરી ઝંખના,

કશુંક વિપરીત હાં, હ્રદયખેતરે જો રહે…

ઉબાણ મસ ખેડવું, અધિક ક્ષારને એહના,

ઉભાણ સડવા દઈ ઉર મહીં જ સૌ દાટવું…

થશે મધુર મોલ શો શિવતણા રસે ઓપતો,

સદા મનુજ માત્રને ધવલ પંથ નિર્દેશતો !

હતાં સકલ લોક જે પ્રથમ પેખતાં વ્યંગમાં,

હવે નિજ કરાંગુલી મુખમહીં ગ્રહી ન્યાળશે…

વળી, સભર આગ્રહે ધન બધું મને વ્હેંચતો,

લહી કવણ ભાવથી મન મહીં ભલા બોધશે !

પરંતુ વિધિ ! ના ગમે અગર આ ય તો એહવું,

દઈ મરણ રાચજે જિવિતથી ચડે સોગણું…    ૮-૧૦-૫૩.

અજંપો

આશા શોધે સુખ હૈયાસાગરમાં,

મનની મીઠાશ હાથ નાˈવી જી રે…

સ્વાતિના મોતીને શોધે સાગરમાં,

મોટાં મોજાં ઉથલાવી જી રે…

ઢાળેલી છીપલીમાં સૂતેલી વેદના,

ઉડીને ચિત્તડે ચોંટી જી રે…

ફેડી ફીટે ન એવી વિરહની વેદના,

રૂંધીને કંઠ નેન ચૂતી જી રે…

તનના તરંગને મનના ઉમંગને,

વીંખીપીંખીને વિષ વામે જી રે…

ઘેલી આ જોવનાઈ કરી અપંગ ને,

વામણી વિરાટ બની ઘૂમે જી રે…

આતમના અજવાળે આંજીને વેદના,

હૈયામાં ઠાલવું ચેતના જી રે…

વાधे ઝાઝી તેમ અંતરની ખેવના,

જાગે મિલન કેરી ઝંખના જી રે…

૧૯-૫-૫૪.

૧૦

મન – મગતરું

છંછેડેલા મણિધર સમું ઓકતું ઝેર શાને,

નાનું શું આ મન-મગતરું માનવીનું સદાય ?

ના કોˈ છેડે તદપિ ? ઉરથી વ્યાપતી પ્રીત રૂંધી,

દેવા ગુસ્સો અતિ વિવશ થૈ આમ ખાલી કરે છે ?

તો નક્કી છે વિજય ઉરનો તેટલો ભવ્ય સદ્ય…

૩૦-૮-૫૩.

૧૧

વિમુક્ત માનવી

ઉષોદય સુકાળની ગણતરીતણો જ્યારથી

થયો, મનુજ ઝૂઝતો રિપુવિમુક્ત થૈ મહાલવા…

હણી હ્રદયસત્ત્વને, રૂધિરઆજ્ય હોમ્યે જતાં,

અનંત વરસો પછી ˮ રિપુ અઠંગ છે માનવી…

સ્વયં નિજ જમાતનો,ˮ સમજ આટલી ઊતરી !

હજી સમય કેટલો વિફલ ઝૂરવું મુક્તિને ?

ચઢી, નિસરણીવડે વિમલ આત્મની, જાતથી,

ઘણા ઉપર ને પછી મલિન લોભઈર્ષ્યા-જડી…

કમાન કડવીતણો કડડ તોડતો સેતુ તે,

વિમુક્ત બસ માનવી, અવર સર્વ બંદી-જનો…

૩૦-૬-૫૪.

૧૨

ઘેરી રહે તો

શકે ન જીવી જન વર્તમાને,

ધારેલ રીતે, ન ભવિષ્ય ખેડે.

વિચાર ભૂતોસમ ભૂતકેરા,

ઘેરી રહે જો મનને સદાય…

૨-૭-૫૪.

૧૩

જીવનમૃત્યુ

મસ્તિષ્કે જે યુદ્ધ જામે ક્ષણાર્ધ,

ઊર્મિપ્રોર્યું શ્રેયનું કલ્પનોત્થ.

લાધે ત્યારે જે અજંપો અદીર્ઘ,

ને આનંદે પ્રાણપાંખો જરાક.

ત્યારે જીવ્યા તેટલી જિંદગાની,

બાકી તો સૌ મોત જીવ્યા કરે છે…

૨૦-૧૦-૫૪.

૧૪

કોણ ?

સૂતાં સંધ્યા, ચોથનો ચન્દ્રમા ને,

પારેવાં સૌ, કોણ જાગે હજી છે ?

સ્વપ્નાં કેરી સૃષ્ટિમાં સ્વાતિ સાથે,

હાથાબેલી માણવી રાત આખી.

તેવો લ્હાવો છોડનારો અભાગી,

આકાશે તે કોણ તાકી રહે છે ?

પૃથ્વી કેરી રસસરિતને તીર ઊભો છતાં ય,

હૈયાઘાવો ગગનસરમાં કોણ ધોવા ચહે છે ?

શ્રદ્ધા છાંડી વનિ પરના ન્યાયના આસનેથી,

તારા ભોમે નિજ વિતકની કોણ ગાથા રડે છે ?

રાત્રી અંતે છે કશું ના બનેલું,

એવી રીતે કોણ ઉલ્લાસઘેલો.

દાબીને સૌ દર્દ ચીત્કાર, ડૂબે,

સૂર્યોત્સાહે કાર્ય અર્ધાં રહેલે ?

કોણે એનું ચિત્ત આવું ઘડીને,

શાને, કેવો વિશ્વવિશ્રમ્ભ યોજ્યો ?

૨૮-૧૧-૫૪.

૧૫

હા, નિશા

કરૂં સ્મરણ તાહરૂં સતત, શર્વરી શામળી !

ન તે તિમિરમાં બધાં દિવસપાપને ભારવા.

ન વા શ્રમ શરીરનો શયનમાં વહી શામવા,

નહીં વિષયની મઝા તવ કને સરી માણવી…

ન રૂદ્ર તવ રૂપથી, ભયકરા ! ડરૂં હું જરી,

કદી અરવ નાદથી ભડકતો નથી તાહરા.

ચહું ન લવ સાધના તવ કુતત્ત્વની હ્રેયના,

ગ્રહી શરણ તાહરૂં મલિનતા ન સંતાડવી.

સદા સ્મિત મુખે ધરી ફલદશા વહું કર્મની,

રહું સબળ ઉદ્યમી વિષયવાસના ત્યાગવા.

ન બીક પરવા કશી તિમિરતેજની કારમા,

ન દીન પણ હું, રખે સદય નેત્રથી દર્શતી.

અદીઠ રવિપુંજની કિરણરેખ કોˈ લાધશે,

લહી, સ્તવન આદરૂં સુભગ શાન્તિદા, ઓ નિશા !

૧૯-૬-૫૪.

૧૬

કૃષ્ણત્રયી

શ્રીકૃષ્ણ રાણીસહ એક રાત્રે,

સૂતેલાˈતા દ્વારિકામાં પ્રમોદે,

ત્યાં શબ્દ આવ્યો ˮ પ્રિય રાધિકા, ઓ !

ઓ રાધિકા રે ! વ્રજની નિવાસી ! ˮ

નિદ્રા નાઠી. સર્વ ઊઠ્યાં. જગાડ્યા,

પાસે આવી પ્રેમથી નાથને ય,

રાણીઓએ.

છતાં ˮ ના થયું છે કશું,ˮ એમ બોલી,

ખરો ભાવ ઢાંક્યો. ગયા તુર્ત ઊંઘી,

જગાડી મહેચ્છા ઘટસ્ફોટકેરી,

બધાં ય રાણી ઉરમાં સમાન.

કરી આમ ચર્ચા સવારે બધી એ ː

૧ લી રાણી — ˮ ક્યમ સહન થવું આ ? ક્યાં લગી આમ રˈશે ?ˮ

૨ જી રાણી — ˮ સકલ કુલવડેરી, રૂપ ને શીલપૂર્ણા,

વહુઅર સજવે છે મ્હેલ, તો યે ન જાણે,

નટવર નવ છોડે નામ રાધાતણું કાં ?ˮ

૩ જી રાણી — ˮ નિદ્રામહીં સ્મરણ જે રમણીતણું છે,

ચાલ્યા કરે, અવલ કાં નવ હોય રૂપે !ˮ

૪ થી રાણી — ˮ શ્રી પ્રાણનાથ સમરે પણ જે પુકારે,

તે શીલરૂપમય રે ! નહિ આપણે કે ?

બધી– ˮ સવારે પૂછશું આ સૌ રોહિણીમાતને નકી.ˮ

સવારે ના,

બપોરે ના ફાવ્યું પ્રિયતમતણાં કાર્ય કરવે.

જરી સંધ્યા પ્હેલાં સકલ મહિષી આતુર મુખે,

ગઈ માતા પાસે,

ધીરેથી ઘનરાધિકા મિલનનો વૃત્તાન્ત છે છેડિયો.

૧૭

રોહિણી— અધિક વસતાં કૃષ્ણકાજે વ્રજે મેં,

જે જોયું છે, મુજ મનમહીં ખૂબ વાગોળિયું છે.

કહેવામાં એ હરકત નથી. જા, સુભદ્રા ! અહીંથી,

દ્વારે ચોકી સરસસ કરજે, આવવા ના દઈશ

કોˈ દેહીને.

આવે ને જો કૃષ્ણ તેને ય ના જ

ક્હેવી તારે.

  • 0

સુભદ્રા ગઈ કે બધી કાન માંડી,

સરી માત પાસે. થઈ વાત ચાલુ.

વાતોની અસરે કરી નટવર ક્ષુબ્ધાત્મ થાતા ગયા,

બેઠેલા નવકુંજમાં તદપિ, તે અંતઃપુરે આવિયા.

સુભદ્રાએ કરી આડા હાથ ને અટકાવિયા.

ઊભા ઊભા પરમ ગરવી રાસલીલાકથાને,

સૂણી આંખે અમિત વહવી સ્વર્ગગંગાદ્વિધારા.

દેખી અવસ્થા ઘનનેહયુક્ત,

સુભદ્રા ય પામી મહાભાવ એવા.

૧૮

સંવેદનોત્થ સબળી સ્થિતિ પામવાથી,

વૃન્દાવનેશ્વરમહીં સઘળી સમાઈ,

રાણી રૂડા શ્રવણથી ઉરભાવ પોષી.

અદ્વૈત રાધાસહ કૃષ્ણ સાથે સાધી થઈ સૌ સર્વાત્મરૂપ.

(૨)

એકદા યમુનાતીર્થે સ્નાનાર્થે રાધિકા ગઈ,

યોગાનુયોગ એવો, ત્યાં રાણીઓ યાદવી હતી.

પછી કાં કૃષ્ણ ના તહીં ?

આ આરે જવ રાધિકા જલમહીં ક્રીડા કરે એકલી,

પેલે આરે રાજવીવંશ આખો.

વચ્ચે ખેલે નટવર ધરી બંસરી જિંદગીની.

ભાળી રાધા જે કિનારે, બધીએ,

પ્હોંચી રાણી,

સૂણેલું બહુ વાર નામ ગરવું રાધાતણું એટલે,

આજે આવો મજાનો અવસર મળિયો તે જતો કેમ થાય ?

તેથી –

રાધા ઘણી ખુશ થઈ સઘળાં નિહાળી,

કૃષ્ણાત્મનાં પ્રિયજનો નિજનાં ગણીને.

રાધા કેરાં શીલ, સૌન્દર્યકેરો,

રાણીઓ પે ખૂબ પડ્યો પ્રભાવ.

તેથી લાવી દૂધ, આપ્યું. દુલારી,

રાજી થાતી પી ગઈ પ્રીતરૂપ.

પછી ઘરે ગૈ પ્રભુ વંદતાંક…

૧૯

રાત્રે નટવર અને રૂકિમણી પાસપાસા,

ત્યારે ભાળ્યાં વિભુવરતણાં પાદપાની બળેલાં.

બોલાવી સઘળી નિવાસરમણી.

શોધ્યું, થયું આમ કાં ?

લાધ્યું કારણ ના કશું.

નટવરે આંખો ઉઘાડી તહીં.

પૂછ્યું ː ˮ દાઝ્યા ક્યારે પગે આ ?

ક્યમ નવ અમને જાણ કીધી જરાય ?ˮ

જરા વાર તો ના કશું કૃષ્ણ બોલ્યા.

થતાં સબળ આગ્રહ સ્વર કરી ઘણો મીઠડો,

વદ્યા ː ˮ સરલ રાધિકા ઉરમહીં વસે પાય આ,

સદા. પળ થતા નથી અલગ. બંધને રાચતા.

અને ગરમ દૂધ સૌ સ્વજનશાં તમે આપિયું,

ગણી તવ કૃપા બધું ગટગટાવિયું પ્રેમથી.

ગયું જઠરમાં તહીં ચરણ દાઝિયા સ્હેજ છે. ˮ

0

તરત સમજી રાણીઓ પ્રેમમૂલ્ય.

ચલિત મન થયાં ત્યાં સ્થિર ને નાદયુક્ત.

ભવન વિમલમાંહે રાસ જામ્યો અગમ્ય.

( ૩)

ગોપી કેરાં નામ સૂણે તહીં છે,

બંસીધારી સર્વ વેઠે વિકાર,

એક્કી સાથે. એટલે ખૂબ ઈર્ષ્યા

રાણીઓને થાય. લીલા નટેશે,

તેથી માંડી, ને થયા ખૂબ માંદા.

૨૦

વૈદ્યે આવી, ˮ ઔષધી આપવામાં.ˮ

ઉચ્ચાર્યું છે, ˮ પાદરેણુ જરૂરી. ˮ

ˮ આપે છે એ કોણ ? ˮ પૂછ્યું સભામાં,

શેˈરે, ગામેગામ, તો યે ન લાધી.

રાણીઓ તો પૂજ્યભાવે નિહાળે,

સ્વામી, તેથી સાવ મૂંગી રહી જ.

આવે, જતા અનુચરો, પણ હાથ ખાલી.

0          0

તદા વિકલ કૃષ્ણની વિપત ટાળવા ઓધવ,

ગયા વ્રજ ભણી.

ગોપી ઘેલી કૃષ્ણની માંદગીની,

વાતો સૂણી કંપવા ખૂબ માંડી.

માગી જ્યારે પદરજ દવા સાથ પાવા લગાર,

સૌને માથે મરણવસમી વિજળીઓ પડી ત્યાં.

ત્યાં તો રાધા છટાથી ચરણ કમલને આપતી હર્ષઘેલી,

બોલી : ” લે લો. અમારે કઠિન ન કશું નાથ કાજે જરીય. ”

” હાં, હાં, ગાંડી ! શું કરે આ ? ન ભાન ? ”

બોલી ગોપી એક સાથે બધી જ.

ઓધવે ય પડી પાછા આટલું ઉચ્ચારિયું :

” રાધા આજે પતનફલને આમ કાં આવકારે ? ”

૨૧

રાધા – પતન મળતાં નાથ જો સ્વસ્થ થાય,

મારે માટે પતન, સુરની ભોમકાથી સવાયુ.

ઓધવે પ્રેમધારથી શુદ્ધ કાયા કરી અને

મસળી મસ લૈ રજને ડિલ પે.

રહી શેષ તેની કરી પોટલી ને,

ગયા કૃષ્ણ પાસે.

0          0

ગયો ગર્વ ને મોહ રાણી તણો ન,

વહી પ્રીત ગંગા યમુના સમેત.

૩-૫-૫૭.

૨૨

દારોગા

જોતરી હળ, પરોણીઆરે,

‘ હાલો મારા બાપા ‘ લલકારી,

ડુંડાંનું હાલરૂં ઘવરાવી,

હોજરી જગની ધરપાવી,

જીવ્યા કરે તેમાં ઊગે શી ચતુરાઈ ચાલાક શહેરની ?

ચાસનાં ચીતરામણ,

ચવડાની ચોખ્ખાઈ,

પાણતની પ્રીત,

ક્યાંથી વરે કોઈ ફિલ્મી ગીત ?

સુથાર સઘળા એને જ કાજ,

કારીગરીના પલટે સાજ સોળે કળાએ.

હોંશે હળ, ગાલ્લા ને ધૂંસરીની,

કરતા કાયાપલટ.

કોસના ચાકળાના ડામરાની સર્જે ભાત નવનવલી.

ઘણ ને એરણ, લોઢું લાલ,

ધમણતાલે ગજવે કોઢ,

ગાળે લુહાર હાડ ને માંસ ચાર ને છની એ ઓરડીમાં,

ભારેલી ભઠ્ઠીની ગરમી પડકારતો,

ઘડ્યે જતો કોશ, કોદાળી, પાવડા,

દાતરડાંને કકરાવતો,

ખેડુને પડખે ખડે પગે શિયાળે, ઉનાળે, ચોમાસે.

૨૩

કુંભાર વિશ્વકર્માનો ચોથો અવતાર,

ઘડે છે માટલાં, રામથાળી ટપલાથી,

ચાકે ચડાવે માટીના પિંડ એકેકથી ચડિયાતા.

ખળામાં એ આવે, ન આવે તો ય,

અબોટ સુખડી પામે છે પ્રેમથી.

ગામડિયા આ કરે પતીજ પોતાના કામની, ન અન્યની.

સાવધાન રહીને કર્મ માનીને ધર્મ પાળે પોતાનું,

ન ઓતરે કોઈનું.

ઝળાંઝળાં, રચ્યાંપચ્યાં નિજ રૂપમાં ખૂબ,

નગરો આપણાં કર્યાં તે એમણે.

ચડતીપડતીના પછડાટ, ઈચ્છા ઘરના અદના વાસ,

કદી ન ચાહે મૂંગા પ્રાણ એ મૂર્તિના.

એમને ન જાહેર સભાનો મોહ.

પદવી, ખુરશીથી રહેતા દૂર,

કાયદાની ગૂંચમાં પડતા ના. કાજીના ન્યાયને સમજે ના,

કોઈના ય કાજી થતાં ગભરાય, ડરતા એકલા ભગવાનથી,

દુનિયાની દાનતતે ચોખ્ખી રાખવા મથતા.

આવકાર્યા ના હોય તો આજ,

ચાલો ઉમંગે ઉરને ઠામ,

વસાવી એમને અર્ચવા મથીએ,

ગામઠી ભાષાના ભાવ, મીઠાં મજૂરીનાં રોટલા-છાશ.

૧૯-૫-૫૭.

૨૪

એક નજરે

મળેલા તે દા’ડે નટવર ! તમે, છે સ્મરણમાં :

ન બોલ્યા કે ચાલ્યા, નયન પણ નો’તાં નચવિયાં.

કરેલું મેં નક્કી : બસ, અવ તમારી નજરથી,

રહી છેટે મારે તવ હ્રદયઉન્માદ વધતો,

વધારી જોવું છે દ્રઢ મન કરી ગોકુલતણી,

ગલીમાં સંતાઈ. તદપિ,

થતાં ચારે નેત્રો મિલનરસરંગે ચમકતાં,

ધસી આવ્યું હોઠે દરશન કરીને મરકતાં,

થઈ હૈયું પાણી,

રિસાયેલું પેલું મન તરત દોડ્યું રઢ કરી,

રચી દેહે લીલા પ્રિય ભુજતણા સ્વસ્તિકમહીં.

બધી બાજી મારી વિફલ બસ આ એક નજરે !

૨૩-૫-૫૪.

૨૫

સ્પૃહા

મારાં સુંદર શમણાંના ઓરતા શરમાવશો ના પળવાર.

મારાં બુદ્ધિ ને બળનો બકવા મન ધરશો ના પળવાર.

વેગ આકાર ને રંગની લીલા આશાભરી મબલખ,

તેને તજાવી અસંતોષ વરવા ભેરવો ના ભયખખ, રે. – મારાં.

પંખીને ભાવે કભાવે મળી તેથી પાંખો તે ઊડે રોજ,

સુંદરવરની વિશ્રામડાળની નિત્ય કર્યા કરે ખોજ, રે. – મારાં.

મહિમા પરોઢની સુંદરતાનો, કોકિલ કલશોર,

બળબળતા બપોરના હૈયે સત્વ ભરો કંઈ ઓર, રે. – મારાં.

૨૦-૫-૫૭.

૨૬

માનવતા

બેઠી સુવિદ્યારસશારદા ત્યાં,

દવાતણી લે દિલડાક્ટોરી,

કૃષ્ણોર્મિકેરાં મૃદુ હેતવારિ,

કરંત આઘી મુજ માંદગીને,

હંસાત્મભાવે મનમૌક્તિકો સૌ,

આરોગ્યકેરાં વહતાં હતાં જ.

દામોદરે સૌ ઉપચાર કીધા.

ન માંદગી એ : સ્થિતિ નેહકરી.

0                      0

આજે અહીં હું બહુ દૂર આવી,

દવા-ઘરે જ્યાં મસ રંગભેદ,

શય્યામહીં છું તવ યાદ આવ્યે,

નિદ્રા પખાળું મનચિત્ર જોતો,

ચૂમ્યો કહીને : ” ક્યમ ? હું અહીં ના ?

સાજો કરીને જ ઠરીશ, જોજે. ”

0                      0

ભાળ્યાં વિભેદે હસતાં અભેદ,

શ્વેતાંગ ભૂરાં નયનો મહીં મેં,

દામોદરી ને ત્રણ હેતરૂપ.

કદી ન ભૂલું મનુરૂપ આ તો.

૧૦-૧૦-૫૪.

૨૭

બાળક

તા તા, પા પા, મ મા મા કલરવ કરતું ઘૂંટણે જિંદગીની,

ખૂંદે તાજી તળેટી, લઘુ ખગનયને શૃંગ પે મીટ માંડે,

નાના દેહે લળીને મૃદુ ખગુણ વિમુક્તાત્મ ભાવે વિલોકે,

દૂધાધારી વહંતી હ્રદયમધુરતા ઓસમાં ચાટવાને,

અંગાંગે ઠેકનારૂં, લ લ લ લ લવતી જીભ વાગોળનારૂં,

” પૃથ્વી નાની ઘણી, છું સમયબલધણી ” એહવો શ્વાસ લેતું.

છો ને મોટાં થયાં તો, પતન પણ ભલે આપણું થાય અદ્ય,

ઊંચે વા ખીણમાંહે ટમ ટમ ટમતા પ્રાણના દીપ બૂઝે.

કાલે મોટું થવાનું જિવિત શિશુમહીં આપણું જે રમે છે,

પાછું પ્હાડી ચડીને શિખર પર ધજા કો’પળે રોપવાનું.

૧૨-૧-૫૫.

૨૮

કવિ

વિરાટ દર્શનાત્મના અધીર શુક્રતેજમાં,

કષાય કલ્પના ભરી કરંત શબ્દમાંડણી,

મહીં સ્વરૂપદ્રદર્શનાર્થ વિશ્વ અંડસારની,

ભરંત ઊર્મિ ઉષ્ણ, મસ્ત, કર્મસંનિકર્ષની.

સમાય અર્થ શબ્દમાં પ્રાણ, અંગ, ચિત્ત લૈ,

અવર્ણ્ય ખેળ મેળવી વણંત કાવ્યબાંધણી.

૧૧-૧-૫૫.

૨૯

વિધિકાંકરા

નાખી પા’ણા કૌતુકે શાંત નીરે,

ઊઠન્તા સૌ બુદબુદો નીરખું છું.

ન્યાળે તેવી રીતથી ત્યાં વિધાતા,

ફેંકી તૃષ્ણાકાંકરા જિંદગીમાં.

૧૫-૯-૫૨.

૩૦

હસ્તાક્ષર

વાયુએ ઉરાડી વેળુમાં,

ભથવારીના પાલવમાં,

કન્યાકેરા કુંતલમાં,

મુગ્ધાકેરા મૌનમહીં,

કવિઓની, ગીતોની, નર્તકીની ન્યાતમાં,

ઘરડા ગાલની કરચલીઓમાં,

સીમંતિનીના સેંથામાં,

દરિયાના ઓટલે ઓટની જમાતમાં,

પંખીની પાંખે, પશુની આંખે,

ખરતાં પાંદડાંની વાટમાં,

ગોવાળિયાની ગદતી ડાંગે,

નાનેરાં બાળના સુંવાળા વાને,

સંતાકૂકડી રમતા પ્રેમે,

અવધૂતકેરા કેશમહીં,

ફૂલમહીં, ફળબીજમહીં,

આમ અહીં, વળી તેમ તહીં,

નજરે નજરે, પગલે પગલે,

સઘળે પ્રભુ તેં સહી કીધ ખરી,

નવ ઝાંખી થતી , ન ભૂંસાય કદી,

નહિ એવી કરી શક્યું કોઈ હજી.

૨૧-૫-૫૭.

૩૧

ભૂલી પડેલી હંસીને

મ્હેંક પદ્મપરાગ મસૃણ પગે, મોંમાં મૃણાલાંકુર,

ચાલે તે યે વિવેક તાલસર, છે નેત્રાંબુજો કામણાં.

ગ્રીવા માનસકેલિયોગ્ય નમણી, વાણી મધુસ્વાદિની,

અંગાંગે નવલી છટા, ધવલતા બાહ્યાંતરે વ્યાપતી.

એવી લૈ કમનીયતા વરસતી દેહાત્મના ઐક્યની,

હંસી ! શેં બકરાજમાં અવતરી ? એમાં જ શું જીવશે ?

તારાં શીલ સુભાવની કદર શું એ તુચ્છબુદ્ધિ કરે !

ના, ના. જા, કલરાજ હંસકુલના સાન્નિધ્યમાં, માનસી !

૧૪-૮-૫૩.

૩૨

પહાડીના ફૂલને

ઓ પહાડીના ફૂલ,

કંટાળા ને કલાર વચ્ચે ઊગ્યું, કોની ભૂલ ?

કાંટાળા પથરાળી ભોમે મઘમઘતા મસ ફૂલ !

રૂપરસેલા  ફૂલ !

પહાડી કેરી કરાડ કોરી ઘાલ્યાં ઊંડે મૂળ,

નાચે નિત્યે નમણું ગાંડી માથે ઘાલી ધૂળ.

કર્મકળેલા ફૂલ !

શૂળો વીંધી અંગો ત્યારે અંતરમાં મશગૂલ,

વાંકુંચૂંકું વધતું જાતું કરી શૂળશું સૂલ.

એકલવાયા ફૂલ !

પા’ણે દીધા તાતા ઘાએ છુંદાતું આમૂલ,

હોંશે તો યે વહેંચ્યે જાતું પ્રેમપદારથતૂલ.

ત્યાગ રળેલા ફૂલ !

કામણકોર્યું જીવન તારૂં, સુંદર આ તો ભૂલ !

મનડું મહાલે ધરતીઢાળે, આકાશે દિલ ડૂલ.

ઓ ધરતીના ફૂલ !

૯-૧૧-૫૪.

૩૩

મારી કેડીમાં

મારા કેડીમાં જાળાં, ઝાંખરાં, કાંટા, કાંકરા ખૂબ,

જાનારાં ધોરી વાટનાં બધાં તેથી ચઢી છે ઊબ,

જતો મને એકલો જોતાં, મુસાફર ભાળી રહેતાં.

વાવ, કૂવાનું નામ ન મળે, વડ, આંબાવણ વાટ,

આરામ ઈચ્છે ન આંતરડી ય, તાપ પડે છો અઘાટ,

લાગે મને સીધું જાતો, લોકજીભે છું ‘પાગલ’ હું તો.

ડાહ્યા થઈને કામ જ શું છે ? ડાહ્યાપણું છે જૂઠ,

વરતે કાળો કેર જગે તો ય ડાહ્યા ન વાળે પૂંઠ,

ભળું શીદ એ વણઝારે ? અનાવિલ અરમાન મારે.

ભાથું મારા જીવનું બાંધ્યું, ભોમિયો કેવળ આંખ,

દેહની ટેકણ લાકડી લીધી ભલે થવાતું ખાખ,

એવું ધારી ધસતો જાતો, મઝા એની હું જ કમાતો.

ધોરી વાટતણો મોહ નહીં ને ત્યાગવું એ જ સબબ,

હૈયાને ચીંથરે મનનાં મોતીનો બાંધેલ છે અસબાબ,

લુંટાવાનું ગમતું મને, ખુમારી વાટની છે ને ?

આયખું છોને ઉતરડાતું, વાટ પૂરી છો ન થાય,

તો  ય ન મારે પાછા વળવું, ચાહે જનાવર ખાય,

તે દિ’ એની ભૂખ ધરાશે, અવરને જીવ ન લેશે.

૨૮-૫-૫૪.

૩૪

આરજૂ

ભલા દિનકરે તજી ક્ષિતિજ, શર્વરી ગોદમાં,

લઈ સકલ સૃષ્ટિને વિલસતી મહા મોદમાં,

કરી વિવિધ ગેલ ને હરણ, મેષ, કન્યા, બધાં,

પડે ગગન બાગનાં કુસુમ સૂંઘતાં ગંગમાં.

ઈશારત કરી મને તરત નિંદરાદેશમાં,

નિશા નિરવ લે ગઈ, બહવ મંડળો ઘેનમાં,

અદીઠ અતિ રમ્ય ને અધિક ભવ્ય સ્વપ્નોતણાં,

તહીં અતિથિશા મને અગણ ભાવથી ભેટિયાં.

નિરાશ નહિ ઊર્મિ કો’, વિરહનાં નહીં ખોરડાં,

ન વા નયન શુષ્ક, ના દમન, દાનવી દ્વેષ ના,

અભૂતસહ ભૂતનાં સ્મરણ હર્ષથી ભેટતાં,

બધાં અકલ વાદને મન સુષુપ્તમાં નાચતાં.

હરો રજનિ ! આજનાં અમિત કષ્ટ, ને કાલની,

ભરો સહનશીલતા અગમ દેશમાં ફેરવી.

૨૪-૬-૫૪.

૩૫

મૃત્યુની ગાંઠ

ઝંખાતી કો’ ઝંખના પોષવાને,

સૌન્દર્યોની આદરી ખોજ મેં તે,

જે જે ભાળું શબ્દ સાજે સજાવી,

ગાયે રાખું સર્વમાં સુન્દરાત્મ,

પેખી, માણું સર્જનાનંદ સખ્ય.

વૈરાયેલા કાવ્યમાં શબ્દ જેમ,

સંઘર્ષોની જીવતો જિંદગાની,

માંહે રેડી દ્રષ્ટિનું પૂત રૂપ,

માણું તેવું, આજ સૌન્દર્યમાંહે,

સત્યાત્માના ભર્ગની ભવ્ય રેખા,

કેવી છે તે માણવા કર્મ માંડ્યાં.

સ્વર્ગે જાવા સદ્ય ના ચાહતો હું.

જાવા દા’ડે યે કરી ગાંઠ જાવું,

પૃથ્વીકેરા રૂપને વેરવા ત્યાં.

૩-૨-૫૬.

૩૬

ઝાકળ

ઝાકળના બિંદુમાં સૂતેલાં શમણાં,

ઉષા ઊગી ને મેં દીઠાં નવાં.

એવાં અજાણ્યાં, નાનાં ને નિર્દોષ,

જૂની કથાનાં પાસાં નવાં.

ઘાસની જાજમ ઘેરીમાં કાળું,

પંકી પીળી ચાંચે ચૂગે.

આકાશી નૂરને અવનિવાળું,

સોનુંરૂપું શી રીતે પૂગે ?

સૂનેરી કૂંજે અરૂણઘોડલા,

આવીને મૂંગા હણહણ્યા.

નીચાં નમીને ફૂલ તાળીઓ લેતાં,

ક્યારાને માંડવે માવજી જડ્યા.

પહેલા ખોળાનું આકાશી વહાણું,

ભાળીને મનડું ભાન ભૂલ્યું.

અંતરના પાઠ એના વાંચીને જીવતર,

ઊંડા અજાણ્યા દેશે ડૂલ્યું.

૨૧-૫-૫૭.

૩૭ – ૩૮

ઈશુનું સ્મિત

તજીને હિંદની માયા, કુટુંબ વિશ્વને ગણી,

વસંતાં ટ્રાન્સવાલે બે કુટુંબો કૈંક વર્ષથી.

સજાવી જંગલે કુંજ પ્રકૃતિજન્ય સ્નાનના,

આગારોની સમીપે, ત્યાં યાત્રીઓ શાંતિ પામતા.

છવાયાં રંગભેદનાં ઝાંખરાં બળતાં છતાં,

અભેદે પ્રીતથી માલ દુકાને વેચતાં હતાં.

પ્રવાસી સર્વ દેશોના પ્રશંસા કરતા જતા,

હિન્દીના ભાવ હૈયાના-માલના સરખાવતા.

અદેખા શ્વેતવર્ણોએ ઠરાવ્યું તો ય ઠાઠથી :

“જશો ના એ દુકાને” કહે. દુકાનો ગોઠવી નવી.

પરંતુ પ્રીતનાં ભૂખ્યાં માનવી માનવી ચહે,

માલના ભાવ છે ગૌણ, પ્રીત તો પ્રીતમાં વહે.

સત્તાના તોરમાં આવી દુકાનો નજદીકનો,

કુંડનો માર્ગ રૂંધીને લાંબો અન્ય ઉઘાડિયો.

નવા રસ્તે ઘણા વાંકે નાશ છે જાનમાલનો,

કાયદો કરનારાંને સ્પર્શ સંહારનો થતો ?

અંતરાયો છતાં સૌએ ઘરાકો ત્રાસ વેઠતાં,

હિન્દીઓની દુકાનેથી ખરીદી ખૂબ રાચતાં.

ખમાયું આય ના તેથી દુકાનો ઘેરતી ઘણી,

તારની વાડ બાંધીને મનાઈ સખ્ત છે કરી.

છતાં વેપાર તો ચાલે, સત્તાધારી વિમાસતા,

પ્રજાના સુખને બ્હાને રંગનો ભેદ રંગતા.

ચણી દિવાલ મોટી ને ખાઈ ચોમેરથી કરી,

લગાવ્યું પાટિયું : સૌના ભલાને કાજ આ બધું.

ભલાં જે રંગમાં લાગે, ભલાં હોયે ન સૌ જનો,

ખુદાના નૂરનાં જાયાં ખુદાઈથી જ શોભતાં.

હતું છેટું છસો વાર, દોઢ ગાઉ થયું છતાં,

સજ્જનો સર્વ આવે છે, ભીંતથી બૂમ મારતાં.

હિન્દીઓ માલ વેચે છે તારથી દેહ વીંધતા,

સીડીને ભીંત પે માંડી ખાઈથી દૂર ફેંકતા.

મઝા એમાં ઘરાકોને અનેરી આવતી હશે,

સેવા-પ્રેમતણો ભૂખ્યો ઈશુ યે હસતો હશે.

૮-૫-૫૫.

૩૯

શબ્દ હેં ?

સુવર્ણ રંગ પુષ્પનો, સુરાગકંઠ કોકિલ-

-તણો ગ્રહી વિશિષ્ટ જન્મ ધારતો તું, ગર્વિલા !

અખંડ જન્મચક્રનું ભરેલ કાવ્ય હાર્દમાં,

ઉમંગવસ્ત્રથી સજે વિચાર દેહ વ્યંગમાં.

વિલાય નિત્ય તું મરી, તુરંત જન્મતો ફરી,

સિવાય જન્મ મોત તેં ન વાત દૂસરી કરી.

અનંત કાળ પૂર્વથી અનંગ જિંદગીતણી,

અભંગ આભલે ભરી અમંદ રેખને ગણી.

લસંત ઓઠ ઓઠ યે વિસ્મત તંતુવાદ્યશો,

ભરંત ગીત વિશ્વમાં અભીષ્ટ મીષ્ટ દેવશો.

કરંત કન્યકાતણો અદીઠ નેહ વ્યક્ત તું,

મહાનુભૂતિજન્ય બોધ આપતો વિદૂર તું.

અભેદવાદનું રહસ્ય ખોલતો કદીક તે,

વહંત નેહ અર્પવા ધરાતણો મનુષ્યને.

લડાવતો કદીક અન્ય જીભથી અરિષ્ટ થૈ,

વિષણ્ણ તેમ શાંતિકાજ માનવો લડંત કૈં.

અજંપ ઊર્મિબંધુ ! તું અભદ્ર જીવ અંતરે,

પડેલ ભદ્રભાવના જગાડશે ન, શબ્દ, હેં ?

૨૯-૫-૫૪.

૪૦

પરિસંખ્યા

કહો જી, મારે ક્યાં જઈ ને રહેવું ?

કાનાને તમે કેમ ન કહેતાં કાંઈ હોય જે કહેવું ?

શાને મારે માથે નાખો ના સહેવાનું સહેવું ? – કહોજી.

ઘરમાં તો એ સૌનો પ્યારો, શી રીતે કહું “જા, રે” ?

બહાર તો બહાવરી ગોપીઓને ગાયોની જેમ ચારે. – કહોજી.

ઊંચે જોઉં તો આકાશેથી વેણુ બજાવે વહાલો,

નીચે જોતાં સઘળે પ્રીતમ પ્રગટે છે મતવાલો. – કહોજી.

નાઠી નાઠી જમના ઝીલું, થાતો એ આરે ચાવો,

કદંબ ઓઠે એકલી રોતાં સાદ પુરાવે માવો. – કહોજી.

હું જ્યાં હોઉં ત્યાં એ મદારી માંકડાં પકડી લાવે,

જેમ હું થાવા દૂર મથુંને, રમાં ધૂન મચાવે. – કહોજી.

રોકો જી એને તો જરા મારે જોવું.

૨૧-૫-૫૭.

૪૧

કાલ ને આજ

જ્યારે હતાં ને સઘળાં કિશોર,

માંદા પડીને મરતાં વિશેષ,

નિર્માલ્ય ને ભૂખડી બારસોશાં,

ના જીવવા ચાહતાં’તાં અશક્ત.

આજે જુવાની સુખથી ભરેલી,

આવી મળી છે, બહુ ડૉક્ટરોને,

રોગો, દવા છે, અતિ જ્ઞાન લાધ્યું,

તેથી પથારીવશ કેમ થાવું,

લેવી દવા શી, દરદી બનીને,

જીવ્યે જવાનું બહુ આવડે છે,

ને જે મરે તે વણ-માંદગીએ,

યુદ્ધે નહીં તો ઉરભગ્ન થાતાં.

૧૨-૭-૫૭.

૪૨

પલ્લું

નાણાંપ્રધાન — મારૂં ખાતું ખૂબ પૈસા કમાતું,

તોયે ખાદ્યે સર્વ ખર્ચાય સાથે.

ખોરાકપ્રધાન — જે ઊગે તે સર્વ પૈસો બને છે,

તેથી મારે માગવા અન્નભીખ,

ખાતું મૂકી દૂર જાવું પડે છે.

હું – બન્ને સાચા. હાલ મારા ગવાહી,

પૂરે તેની. વાંક મારો, પ્રજા હું.

૧૫-૭-૫૭.

૪૩-૪૪-૪૫

એક દર્શન

ભિન્નત્વમાં પણ અભિન્ન લસે કશુંક,

ને એકમાં વસત ભાવ અનેક સાથે.

આ વાતને સમજવી અઘરી પડી તે,

નિત્યે વિચાર કરતો મનખાં ચહું, ત્યાં,

સૌન્દર્ય, સ્નેહ, નમણી ગતિ સાંપડી, ને,

ભાળી શકુન્તલ ગુણો ત્રણની બનેલી.

૧૦-૬-૫૭.

૪૪

દેહને

અરે પ્યારી માયા ! તવ ઉરમહીં કો’ દિન થતું :

તને ચાહી ખૂંદી અતિ મૃદુ કરે સૌ જન સદા ?

૧૫-૬-૫૭.

૪૫

રોમેન્ટિસિઝમ

  1. – આવાં તે શાં જગ લજવતાં ચિત્ર આ ચીતરે છે ?
  2. – પૈસા માટે ઉર વહવવું શક્ય શાનું બને રે !

નિત્યે એ તો ત્રણ ડઝનની નેમ પૂરી કરે છે !

  1. – ચાલો ત્યારે ગૃહ સજવતાં જીવતાં ચિત્ર જોવા.

૨૯-૬-૫૭.

૪૬ – ૪૭

ખરી ગોળી છૂટે

ખરી ગોળી છૂટે,

બધાં હૈયાં વીંધે,

મહા અંધાપાળી યુગયુગતણા,

મહાકાળી જાણે રસકસવણી તપ્ત ધરણી,

હથોડે ઠોકેલી ઈશુઉરપરે ચૂંકસમ, ને,

હજી આજે જાણે સનનન કરંતી સરકતી,

પિતાહૈયે પેઠી, જગતિમિર જેવી,

બધે તેવી છૂટે.

હજી ગોળી છૂટે,

હથોડાના સૂરો હ્રદયધબકારામહીં બજે,

હજી એવી ગોળીઅસર જગમાં, અંધ જનને,

વધારે સંતાપે રવિકિરણઉષ્મા તેમ જ, પિતા !

અમારે યે થ્યું’તું તવ પદરવ થતાં,

પછી કાં ના છૂટે ?

ઘણી ગોળી છૂટે.

હણી ગ્રીકોએ રે ! સ્વજન નિજ, ફીણ્યું નવ કશું.

કશું વીંધી કૃષ્ણ પ્રથિત યદુવંશે ય લણિયું ?

વધારામાં ખોયું જિવિત, બળ, ચરિત્ર્ય, સઘળું.

અને માથે લાદી,

મહાત્મા એવાની પ્રસવકર પીડા અવનિને,

વકાસે મોં આજે.

છતાં ગોળી છૂટે.

બધે ગોળી છૂટે,

નહીં તો યે લેશે રૂધિરતરસી રેત પલળે,

ન તો શાતા પામે મનુજમન દંભી લડકણાં,

નવા એકે માંડી કદમ પણ પૃથ્વી રજ બઢે.

હતી ત્યાં ને ત્યાં છે.

હતી જેવી, તેવી.

ભલે ગોળી છૂટે,

ભલે પાપે રેડ્યું રૂધિર વહતું સૌ અનઘનું.

મરે છે તેને તો અનલ હકની રિદ્ધિ વરતી.

સદા તેથી ગૂંજે સ્વર ગગનભેદી રૂધિરનો :

ચહું વ્હેવા નિત્યે પલપલ તવાર્થે, પ્રિયતમ !

અને ગોળી છૂટે.

૧-૮-૫૫.

૪૮

કષ્ટાતું સૌન્દર્ય

હું જાણે કે વિશ્વવેત્તા ન હોઉં,

શોધ્યે જાતો ટેકરીપે ભમંતો,

મૂલ્યો મોંઘાં માણસાઈતણાં, ત્યાં,

દીઠો મારો ભોમિયો શીર્ણ જોડા,

દાબી બેઠો.

જીંદગીના ઝગારા

અંગેઠીમાં ઊઠતા તાકતો જૈ

શેક્યે જાતો રોટલા વેદનાના,

પાસું એકે ના રહે ક્યાંય કાચું,

એવી રીતે, શંકરાચાર્યકેરી,

ગાદી સામે હાથ લાંબા કરંતો,

દાઝ્યે જાતો (ના હતી તાવડી તે).

દીઠું આ જ્યાં દ્રષ્ય, ઉદ્વેગ જાગ્યો.

ઉર્મિ મારી સ્વર્ગથી ઊતરીને,

પેઠી પૃથ્વીકદર્મે સોંસરી, ને,

ચોંકી ઊઠ્યા પ્રાણ, કાશ્મીર આ રે !

૨૦-૮-૫૫.

૪૯

લઈ લે આંખો

પ્રભો ! શાને દીધાં નયન ભમરાળાં મનુજને ?

ઉમેરી દ્રશ્યોમાં અધિક અમદીઠેલ નિજનું,

કરીને મૂક્યું છે જગત અતિ જૂઠું મફતનું !

અને દીધાં તો કાં ચટક ચણિયાળે મગજને ?

સવાયાં છે બન્ને, શરમ ન અડે, દ્વેષ જ કરે,

અને તેથી લૂખ્ખાં તરકટતણો બોજ વહતું,

સદા હાંફે હૈયું, જિવિત પણ ભારે બહુ મરે.

મળે જો કો’ પ્રેમી ઉભય વણ કામે વિફરતાં.

ગલી કૂંચી કેરૂં, કુટિર, ભવને ક્ષુબ્ધ ઉર તે,

ચહે પ્રીતિપ્રોર્યું જગત જડતા ઔષધ વડું.

પરિંદું કો’ આવી ઉરવિટપડાળે વિકસતું,

પ્રસારે પાંખો તો નયન મન તે તત્ક્ષણ હણે.

અરે ! લૈ લે આંખો સકલ જગસંઘર્ષ જણતી,

અને ના, તો મારા હ્રદય પર ઉષ્માળ જડવી.

૨૩-૨-૫૫.

૫૦

દીઠાં

દવ લાગેલાં ડુંગરિયે મેં કેસૂડાં દીઠાં.

લળી લળીને ગીતો ગાતાં,

બળતાં તો યે બળ પાતાં.

હૈયે જીવન છલકાતાં,

નયણે નૂર મદમાતાં.

ખ્વાબ ખુદાઈ ખાખના મેં ખોળિયે દીઠાં.

ડાળે ડાળે દેવ પ્રગટતા,

રૂંવે રૂંવે રામ રમંતા.

દુઃખિયારી આ દુનિયા માથે,

શોભા સઘળી એકલ હાથે,

રોપી ઊભા રૂદ્રતણાં મેં શમણાં દીઠાં.

ઝાંઝવાનાં જળથી રમતાં ઝરણાં દીઠાં.

૨૩-૨-૫૭.

૫૧

ઘોડાલિયું

કોણે કીધું આ વાસનું જાદુ ? ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

જોવનાઈજગતનું પ્યાદું, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

એને ઘમકે મેળા ભરાતા, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

ગાગરમાં સાગર સમાતા, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

એમાં મર્માળાં મહેણાં ગવાતાં, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

જીવતરનાં લહાણાં લૂંટાતાં, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

રામવાડી ફાગણશી ફાલે, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

ફળ વહેંચીને ખાય તેમહાલે, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

જેનાં હૈયાં ના રાધા હુલાવે, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

તેને કાનો શી રીતે રમાડે ? ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

મન માણે ના આભની માયા, ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

(તો) શેં ગાશે અગમ ગીત કાયા ? ઘોડાલિયું ઘમકે છે.

૧૬-૩-૫૭.

૫૨

સૌન્દર્ય

” અંગાંગના ગઠનની રચનાકલામાં,

સૌન્દર્ય,” કૈંક વદતાં. પણ હું ન માનું.

જો એમ હોય, રચના રમણીય લાગે,

જે કોકને, નવ ગમે લવ કોકને કાં ?

કાલે હતું મનમહીં નવ આજ ભાવે,

એવું ય કાં અનુભવે જગ રોજ રોજ ?

પ્રેમીજનો ઘડપણે પણ રૂપ ભાળે,

પ્રેમીમહીં, વિજનમાં ખગ જેમ ગાય.

હૈયાતણો ઉમળકો અનુરૂપ થાતાં,

સૌન્દર્ય સૌ અનુભવે, નવ હોય તો ય.

જ્યારે હતી મનુકુળે સમભાવવૃત્તિ,

સૌ માણતાં મધુરતા જડચેતનત્વે.

સૌન્દર્યવૃત્તિ જગની અવ ગૂંગળાતાં,

પેખે અસુંદરપણું જન કુંઠિતાત્મ.

નેત્રોતણાં પડળ આ અળગાં થતાં જ,

નક્કી બધે વિલસશે કમનીયતા, ને,

અસ્વચ્છ બાળ રમતું તરણે નિહાળી,

આનંદપ્રફુલ્લ મનડાં બસ નાચવાનાં.

૨૭-૫-૫૫.

૫૩

(૨)

સૌન્દર્યનાં અમલ ને રસપૂર્ણ નામ ?

શું નામ છે નભતણી રમણીયતાનું ?

પાણીતણી ? ખગતણી ? વનની રતીનું ?

નેત્રોતણા ગણિતથી પર સર્વ રૂપ.

નામીથકી ય વડિયાં વસતાં અનામી,

રૂપો સદા નયનનાં અભિસાર વાંછે.

છે હાર ને વિજયમાં સમભાવનાદે,

સૌન્દર્યનું કટક તો કરતું ઉજાણી.

જે મોક્ષમાં વિલસતી કમનીય રેખ,

બંદીમહીં ય હસતી વિકસંત સૂની.

ના દેશ ને સમયની પણ લેશ જાણી.

એણે કશી વિષમતા, અભિરામ નિત્ય.

તું આવતાં જગતને પણ એક ઓર,

સૌન્દર્યના શિખરનું જડશે નિશાન.

૨૫-૭-૫૭.

૫૪

પૂજારી ને પ્રભુ

પ્રભુપૂજનમાં મશગૂલ રહી,

કરવા સરખાં પણ કાર્ય તજી,

જપ, યજ્ઞતણા અવધૂતતણું,

ધરણીપર જીવન પૂર્ણ થતાં,

પ્રભુ નર્કમહીં નજરે પડતા,

નિત દર્શન દૈ નમણું હસતા.

૨૯-૭-૫૭.

૫૫

તર્પણ

જ્યારે ભણી સમજણો રજ હું થયો કે,

મેં આદરી વિષમતારણ ખેપ નાની.

કેડી, પિતા ! નવ જડી તવ અર્ધખેડી,

આયુષ્યની અબુધતા સમજાવનારી.

જીવ્યા ઘણું. શિશિરના દિન તો ય મારે,

મધ્યાહનને પલટતા ઢળતી નિશામાં.

સદ્ય શ્વસી સ્વજન કાં સઘળાં વિસાર્યાં ?

મારે હવે ક્યમ કરી સ્મરવા સવારે ?

બંસી હવે નવ રહી, પણ સૂર ગૂંજે.

પૂરા થયા જિવિતના અવ નૃત્ય—તાલ,

હૈયે ઠરી વિવિધતા પ્રગટાવનાર.

જાગ્યો તહીં જ શમણું તવ નેહ ભાસે.

સંસ્કાર જે રૂધિરને કસતા નિહાળું,

તેની હવે તવ છબી રચતો રમું છું.

૨૫-૭-૫૭.

૫૬

બંધન

આ દેહ નમણી નમણી. અંગ નાજુક : આંખ નાનીમાં,

ભરેલાં કૈંક મોતી,

હાથ કેરો સ્પર્શ અદભુત,

ઉર શ્વાસોચ્છવાસથી જીવન શરૂ થઈ આવિયું,

પડદા પછાડીથી, છતું થઈ નાચિયું, નચવ્યો મને.

માહરાં આ દેહની, આ જીભ, ને આ શબ્દની,

કાયાપલટ આશ્ચર્યકારક,

માહરી પત્નીદ્વારા સાંપડી સંતાનમાં.

ત્રિલોકની અગાધતાના અંશનો પામિયો પરચો હવે.

શી રીતથી હું હર્ષ, અશ્રુ, હોઠ, મારી પેનને રોકી શકું,

જ્યાં માહરો ભેદી ખજાનો, સૌ ખજાનાથી સવાયો,

આજ સામે આવિયો ?

હર્ષ કેવો થાય ઝાંખો જાણિયું મેં,

અશ્રુ આગળ હેતનાં રળિયામણાં.

આજ ઉત્સવ માહરાં અંગાંગ માણે એહના,

નરમાશવાળા સ્પર્શમાં.

સાંધે સાંધામાં, મધુરી રક્તવાહિની મહીં,

બુદ્ધિ, હૈયે, અસ્થિમાં કુબેરના ભંડારથી ય,

બેવડી દોલતભરી તેની પ્રતીતિકાજ ઊગી ઝંખના,

શૂન્યમાં છે સૃષ્ટિ સઘળી જેમ,

સાંકડી થઈને પડી.

૫૭

કાંઈ જ્યાં નહોતું તહીંથી અવતરીને,

ભેટિયું ભગવાન કેરૂં ગીતડું,

પૃથ્વી, પાણી, તેજછાયા, વાયુની વિચારધારા,

આજ જાણે માહરી થઈ માહરે ચરણે ઢળી,

હું અજાણ્યો એહને,

એ અજાણ્યું મુજને,

તો ય કેવી ભાવના ભરતી ચડે છે બેઉમાં નેત્રો મળ્યે,

આમ નાની માહરી દુનિયામહીં જાદુ થયું.

પણ જાદુના કરનારને તે શું કહું હું શબ્દમાં !

છે કહેવું માહરે તે કર્મથી,

રૂપ બીજું માહરૂં આ કાલ કહેશે.

પત્ની છૂટી માહરી તે વારથી,

બંધને બંધાઈ ચૂક્યો દેવનાં દર્શનતણા રહસ્યના,

માનવીનાં સોણલામાં દુનિયા દુનિયા રહેતી નથી.

આજ દુઃખ દૂર થયાં,

વેર ને ઝેર વેગળાં થયાં.

દેવથી ય ડરવું ના રહ્યું.

એટલે વિનવું દેવસમ તુજને :

ગાગરના સાગર ઓ !

સદ્સંકલ્પ,

તાહરા મૃત્યુનો કરવા માંડજે આજથી,

જીવજે દુનિયાના દવમાં સોણલાં રચતું,

ઘડજે પ્લાન ઈષ્ટાપત્તિના,

દેહદર્શી ના થતું કદી.

૫૮

બંધનથી નાસતું ના, મુક્તિનાં એ તો એંધાણ.

દ્વેષથી ડરતું ના, પ્રીતિનું એ છે પ્રમાણ.

તાહરા જન્મથી ભાન મને થાય છે :

માહરે જન્મવું મરવું જ પડશે.

કલ્પના કર્મ વા ધર્મમાં કરેલી ભૂલ,

કરૂણામય તાહરે રૂદને સમાઈ ગઈ,

અંતરના ઊંડાણે અજવાળું દઈ ગઈ.

ચંદ્ર જેમ હૂંફ કાજ સૂર્યની પ્રદક્ષિણા,

પૃથ્વીને વળગી ફરતો,

ફરતાં’તાં આજવેળ હું ને જનેતા તારી,

પૃથ્વીના પંકે રાખીને પાય તાહરા ‘કર્ષણે,

તેના પરિપાકરૂપે હૂંફાળું તેજ તું,

આવીને રમતું થયું અમારે અંક.

પ્રીત ગંભીર ના તત્ત્વટૂંપણાથી લેશ,

બલ્કે વધારે હોય એવું આજ લાગે છે.

કોણ પૂરે સાખ એની ?

સત્ય એકલું જ, ભાઈ ! જાણે જૂઠાણું આંહીં ચાલે છે કેટલું,

એવો આ ઘાટ ને ઘટનો ખેલ છે.

૩-૧૧-૫૭.

૫૯

મગફળી

શિવને પૂજવા રાતે કમલપૂજાથી,

એટલે દહાડે ઉપવાસ.

વડા પ્રધાનને મળવું હોય તો,

વડા પ્રધાન જેવા થવું પડે, કપડે, વાતે, છટામાં,

ને જુઓ મુલાકાત થાય ના તો.

એવું મનાય છે દેવદરબારમાં ય,

માટે આજે ઉપવાસ.

ફળાહાર કાજે આણી જે મગફળી,

તાકી રહી એનાં શેકનારને ખાનારને.

ઊગે બધે. ખાતાં બધાં.

મેનિયા ભોજ્ય ને ભોક્તાનો,

જોઈને ત્રાસે ન થાળીઓ ?

શેકાયાં શીંગનાં નાનડાં ડિલ, દિલ ને પ્રાણ,

કરે અદેખાઈ અગ્નિની, તુલસીની.

ઘૃણાથી જોતાં દીવનખંડ, ફૂલોની શોભા શરમાળ.

“આપણે અચાનક લોહીમાંથી જાગી,

માગશું આપણી શાયબી,

સહ્યે જવાની પાછી,

મનસાવાચાકર્મણા.

અન્યના અપકાર આપણી જેમ સહીને,

આદરશે ઉપકાર આપણાથી પોષાતાં માનવી,

ત્યારે જરૂર,

૬૦

અવનીનૂર પલટાશે, ત્રેવડાશે ને હરખાશે,”

એવા વિચારે નાચ્યો ફળાહાર,

તાવડીમાં તડ તડ થાતો.

૯-૧૦-૫૭.

૬૧

હું+એ

મળી. ભળી ઊંઘમાં સોણલાશી !

હસી હસી પીરસી જિંદગાની,

સ્વપ્નીલ આ જન્મની સ્વસ્થતાની,

કાયાતણી ચંદની તેં રચી શી !

આત્મોર્મિના તેજછાયા વણાટે,

શી ઉર્વિની ભાત છાપી અભંગે !

પાઈ મુદાખેળ વણાટ ઘટ્ટ,

કીધું, ખમે ઘર્ષણરાસ એવું.

અને હવે પુખ્ત જૂના વિભાવે,

પ્રસાદથી અંતરમાળિયું આ,

કિલ્લોલતું થાય તે કાજ હોંશે,

વસંતાઆરે ગરવું વિચાર્યું.

ઊંડાં થયાં નીર. વહી અમે ” એક ”

થયાં. ભલેને ” ત્રણ ” લોક નોંધે.

૩-૧૧-૫૭.

૬૨

કાશ્મીર

સૉનેટ ૧ લું.

ઈંગ્લેન્ડની સહચરી ધરણી અહીંની,

શોભામહીં ય ટપતી સ્વિસ ભોમકાને,

પૂર્વાર્ધની કુદરતી રમણીયતાએ,

આંહીં વસી વિવિધતા રસળી અનેરી.

સ્વપ્નાંતણી શરબતી રચના વડેરી,

સત્યાત્મ અંગ વસતી અનિબદ્ધ શબ્દે.

વાસ્તવ્ય મૌન હસતા મસ માનવીએ,

આ સ્થાનમાં પ્રણયની ભરતી વહાવી.

બુદ્ધિ પ્રમાણઅદકી અહીં દેવદીધી,

ખીલી સમસ્ત જગને બિરદાવવાને,

સંગીત, શાસ્ત્ર, કવિતા પણ સૌ કળાએ,

વ્યાપ્યાં પુરા વિશદતા નિજની જમાવી,

ત્યાં કાલ ! ખેલ અખમો હિમ ઉષ્ણતાનો,

ઝાઝા ઝરા, ઝરણનો ક્યમ છે રચાવ્યો ?

૬૩

સૉનેટ ૨ જું.

કાશ્મીર કાવ્ય જગનું. ચિર સ્વર્ગ સ્થિર,

છાયા બની વિલસતું વિપદા વચાળે.

મિથ્યા ન સૃષ્ટિ, સબળી યુગ કૈંક સાથે,

આંહી બની મધુરતા કમનીય ધીર.

ખીલંત પુષ્પ રસ આ ધરતી ધનાઢ્ય-

કેરો મળે સુરતણા રસધામબાગે,

દેવોતણી મદદ આ ધરણી સપુતે,

સત્કાલમાં વિમલતા વહવી કરેલ.

માનવ્ય ભાવ સુરતામય લીન આત્મ,

પ્રસ્થાન નિત્ય કરતો ભ્રમણા તજીને,

આજે વિભિન્ન અવની સુરલોકથી છે.

ને સ્વર્ગ પૂર્ણ નિજના સ્વરમાં પ્રચૂર,

બેરાન દેવ ! કરવું નવ હોય કાંઈ,

પ્રેમામૃતા અવનિને કરજો રસાળી.

૬૩

સૉનેટ ૩ જું.

સૌન્દર્ય સદ્ય સઘળે નજરે પડે જ,

આબાલવૃદ્ધ જન ને તરુ, પુષ્પ સંધાં,

સ્વર્ગાંકની સ્મૃતિસમાં નમણાં નિહાળ્યાં,

સંસ્કાર દેશ બહુના, બહુરૂપ રત્ન—

પાસા વિશિષ્ટ ચળકે, મહીં ઘાટ ભિન્ન,

સ્રોતાત્મ ને સરતણા, હિમ ભાવ શૃંગે,

ગૂંથાઈ ને – પથિકને નરમાશ અર્પે,

આનંદની અવધિ આ જગપે અબોટ.

જ્યાં કેશરે જિવિતને રસગંધપૂર્ણ,

કીધું, અને સરસ રેશમ ઊન આપ્યાં,

ઊગે અનાજ સઘળું, તહીં કેમ ભૂખ્યાં,

વસ્રોવણાં, રસવણાં જન આમ રુગ્ણ ?

છે આજ ધામ સુરને નરના વિસામા,

આહીં ન પ્લાન રચવા તવ કાં અનોખા ?

૬૪

સૉનેટ ૪ થું.

ઐશ્વર્ય સર્વ જગનું સઘળું હરીને,

એકાકી સ્વર્ગ કરિયું શીદ દેવ ! આમ ?

વિચ્છેદ વ્યષ્ટિ કરતાં જ સમાજ સાથે,

ઉચ્છિષ્ટ સર્વ કરતી, વિપદા જ આણે.

પોતે જ ભાર બનતું નિજનો સદાય,

ક્ષુદ્રાત્મથી જવ થતું મહત્તત્ત્વ દૂર.

નૃદેવભેદ વરવા કરવા થકી ન,

આનંદ લેશ નજરે પડતો કહીં ય.

માટીમહીં ભળી જતો મનુવંશ એવો,

શ્રદ્ધા જતાં બળતણી નિજના નિદાન,

યુદ્ધો થતાં અવનવાં, નહિ મુક્ત જીવ,

શ્થુલોપભોગમયતાધ્વજ ઠેર રોપ્યો.

ઝંખંત ઐક્ય અદનું, સુર ! આમ આવી,

સાધો મનુષ્યસહ સૌ મમતા સજાવી.

૬૫

સોનેટ ૫ મું

પૃથ્વી હજી સુરતણા સ્મરતી રહી છે,

જન્મો. અસંભવતણી ચિર આશમાંહી,

શક્તિ પ્રશેષ સઘળી સુરયોગ કેરી,

આગે કરી અદયતા સઘળી હણે છે,

શ્યામા કૃશાંગ સઘળાં ઢળતાં ડરીને,

ઔત્સુક્યથી વ્યથિત થૈ સુરભાવધાર—

કાજે તૃર્ષાર્ત ભમતી રવિ આસપાસ,

સૌ હારમાં વિજયનો વર હાર ગૂંથે.

અજ્ઞાનમાં નિહિત છે ઉરનો ઉજાશ,

પાપીમહીં અનઘનાં ઝરણાં નિગૂઢ,

જીર્ણાત્મમાં જગતનો સઘળો પ્રભાવ,

નારાયણો વિપતનો ગિરિ ઝીલતા જ.

ઓ મા ! ન દેવ અવ છે રજ દેવ જેવા,

ચાલો, હવે નિજતણી કરીએ જ સેવા.

૬૫

સોનેટ ૬ ઠ્ઠું

ઊઠો, હવે ન કરવી રજ વાર વા’લા !

હાર્યા તહીં જ રચવા જય-થાંભલાઓ,

આ ભોમ તો સુરતણી શત સાધનાનો,

આવાસ છે. નવ ઘટે પુરૂષાર્થહીણા,

થાવું અને કરગરી બનવું નમાલા.

છો દેવ દુર્ગમ કરે શુચિતાવિચાર,

ને એમ નાશ નિજનો કરતા અમાપ,

બાળંત નંદનવને સુરગંગઆરા.

વૈકુંઠ અંગ જનની જવ આપણી છે,

લીલા અખંડ નવ કાં રચવી હવે તો ?

ના દેવને ગરજ છે લવ આપણી, તો,

માટીપ્રદીપ ન હવે મળશે ય એને.

જાશે સુવાસ સુરતાપુરમાં સફાળી,

ઉત્થાનશાંતિ વરશે તવ દેવદેવી.

૩૧-૫-1957.

૬૬

આકર્ષણ

પોદળો તો ઊખડે છે ધૂળ લેતો,

ધૂળ સાથે એહને સંબંધ જૂનો.

માહરે સંબંધ શ્રેયો ભાવ સાથે,

પ્રેમ સાથે, જિંદગી દેનાર સાથે,

એટલે તો ઊતરી આવ્યો ધરાપે,

પ્રેમભાવે ઈશ્વરી ફાલી રહેલી,

સ્પર્શવાનો હાર્દ એનું જીવવાનો.

પામવાનો હું ય મારી નેમધૂળ.

૬-૧૧-૫૭.

૬૭

પતન પ્રેમ

આ જિંદગીની ટોચ ઊંચી ખૂબ, આંબે વીરલા.

સ્હેલાઈથી સૌ ગર્તમાં જાતા પડે છે જીવડા.

ઉત્ત્થાન કેરી આશ મારી થાય પૂરી તૂર્ત ના,

એ હું ય જાણું તે નિપાતે રાચવા મંથ્યા કરૂં.

જો હારવાનું છે, ફરી પ્રસ્થાન કાજે ઝઝવું,

કાં પાંદડાના જેહવી ના જિંદગાની જીવવી,

છાંયો પ્રસારી યાત્રિકોપે, મોત આવ્યે મોદથી,

દોડી ધરાને ભેટવી યે વ્હાલથી નાચી જરી.

૬-૧૧-૫૭.

૬૮

કાળ

હૈયું રતુમડું તડબૂચ જેવું થાતું કદીક,

સ્મૃતિ રેલે આકાશ ભૂરૂં ત્યારે,

શ્રાવણિયો તડકો તૂલે તરપાય ને,

પોયણાં, પંખી, તારલિયાતેજ શીતળ,

ઘર્ષણ કેડે જતાં અચૂક ક્યાંક તેની,

ડુંગરને ડહેલે ઊગેલ ઘાસમાંથી,

ભૂત ને ભવિષ્ય મૌનવાતે વળગાડી,

કહેતા તે કદી ન કહી શકું હું.

અનુભવ કોઈનો કહી શકે ન કોઈ પૂરો.

વીતી ને આવતી કાલના વીરલા,

ક્ષિતિજપાળે ઊભા છે સાથમાં,

એક ભૂલવા ને બીજો આરંભવા જાદુ જીવનનો.

પૂછે એ કાંઈ, સમજું છું કાંઈ,

મથું સમજવા સાર અમારા ત્રણનો તંઈ,

ભૂતકાળ ભરખ્યે જાતો મને,

વર્તમાન રખડી જાતો, અને,

ભાવિ વિમાસે વાટડી જોઈ,

જાતો હું કાળનો કાળ ક્યાં તે જાણું ન હું ય.

૯-૧૦-૫૭.

૬૯

જૂનુંનવું

“જૂનું તે સોનું ના બધું,” એમ કહી,

અપનાવીએ નવીનતા,

ન સમજાય તો ય.

ઓ કુતુબમિનાર !

ઓ સોમનાથ ! રૂદ્રમાળ ! સાંચી !

નાલંદા ! સ્વર્ગાશ્રમ ! બોલબાલા,

તમારી ય હતી એક વાર.

અંચળો રોજરોજ અવનિ બદલ્યે જાય.

એવો ન દહાડો એક, આંતરે ન અચંબો ક્યાંક.

જેમનો તેમ હોય તો એકલો ધર્મ.

તે ય પાળે તેનો.

આજના પ્રચારકો ને પૂજારીઓ છે વેપારીઓ વ્યવહારૂ,

ડાબી જમણીનો ફેર રાખતા જાય.

મંદિર, મસ્જીદ, ગિરજાઘર,

આજની વાર્તાના અકોડા સાંધી આપતાં,

યાત્રાધામ કવિતા કરૂણ પૂરી પાડતાં,

ભજવે ધર્મ નાટક નવલાં.

વંટોળિયારૂપ આ યુગનો,

અદનો અંશ હું માનવ,

નવીનતાનો અવતાર અગિયારમો.

એકવાર નીકળ્યો નાવીન્ય માણવા,

ગામડે ગામડાં જોઈ,

૭૦

નગરે નગરોથી અંજાઈ,

દેશે દેશથી ડરતો જઈ,

માનવી માથે છોગું આવતો’તો પાછો.

ભૂલી ગયો છું નામ,

(નામ છે સઘળાં સરખાં પણા યુગમાં)

તે ચૌટાની આડ-ગલીમાં,

આભડછેટ તડકાની ન અભડાવે ત્યાં,

શેઠ, કારીગર, ગુમાસ્તા,

કારકૂન, શૉર્ટહેન્ડ ટાઈપિસ્ટ,

કરતા કામ કૂડાં માળા !

તીડનાં ટોળાં જેમ ફરતા ભાળ્યા ખાતા જૂના ખમીરને.

ટકોરે ટાવરના સાબદી થાતી,

પ્રજાસેવકની ઝોળી નાણે નખરાળી.

ચૂંટણીની થાતી ચકચાર,

છાપાંની સરવાણી ફૂટ્યા કરી પાતી પાણી ગંધાતાં,

બધાયમાં એક જ પ્રાણ રમતા,

વેરકપટકેરા.

ડરી જઈ જોઈ જમાત આ,

રહીસહી જૂનવાણી ભાવના,

ઘસડી ગઈ મંદિરે મહાદેવના.

ત્યાં જઈ જોયું તો ખાલી આસન !

ધર્મે ધાડ પડી પછી વિચારવાનું રહ્યું જ શું ?

રાતથી ઝાઝો દહાડે એટલે,

ચોરથી ડરતો જાઉં છું નવલા.

૭૧

સાચવવા નાનડી ભાવના જૂની દેહના દરવાડે દોહ્યલી,

શ્રદ્ધા-બાજી ખેલતો જાઉં,

હસતો જાઉં મનના ભયને મારતો.

૧૦-૧૦-૫૭.

૭૨

આજ, સખી

આજ, સખી ! મને કા’ન મળ્યો’તો,

પલભર દર્શન પામી.

નેનનો નિર્મળ રાસ રચ્યો’તો,

દુર્ગમ દુગ્ધા વામી. – આજ.

મોરી મન તડપન,

મસ તનની જલન,

ઉરપયનું વહન,

પ્રાણચિત્તનું ગગન,

(તે) શાંત સુધામય એ ગયો કરતો,

હર્ષની હેલી જામી. – આજ.

અંગઅંગ અમડાઈ,

સાચી શમણાં વધાઈ,

અણદીઠ કો ‘ સગાઈ,

જાગી, ગઈ છે જુદાઈ,

(તે) પળનો ન મનમાં કશો ઓરતો,

કૃષ્ણલીલા હું કામી. – આજ.

૩-૧૨-૫૭.

૭૩

સ્મરણાંજલિ

ચાલો આજે યાદ તાજી કરીએ,

માતાકેરા પ્રાણ ને દેહધારી,

માતાકેરા મુક્તિયજ્ઞે સિધાવ્યા,

તે વીરોની.

લાઠી ખાધી, જેલ વેઠી, વિસામો,

લીધો લેશે ના, અને મુક્તિ પામ્યા,

તેથી વ્રેહે એમનાં ગીત ગાવાં,

આંસું માંહે એમના ભાવ જોવા.

ગાતા દોલાં ગીત યુદ્ધે ચઢેલા,

તારૂણ્યેથી સત્યથી નેત્ર આંજી,

સ્નાયુકેરા દોરને તંગ બાંધી,

આઝાદીની ઊર્મિનાં આયુધો લૈ,

હાર્યું કેવું મૃત્યુ યે એમનાથી !

વૃદ્ધાવસ્થા ના નડી ક્યાંય પંગુ !

હાર્યા ના એ હારથી, બેવડાવી,

જુસ્સો ઝૂઝ્યા વિઘ્ન વચ્ચે વિજેતા.

પ્રાતઃકાળે વંદવું, સાંજ ટાણે,

ગાથા ગાવી એમની આરતીમાં,

કાલાત્માએ પ્રાણમોંઘા ગણીને,

કંડાર્યા છે સર્વ યુગાંગ ફુલ્લ.

આવી વચ્ચે આપણી એ હવે ના,

ઊભા રહેશે, તો ય જાણે સદા ય,

૭૪

આશાઓના આપણી અંકુરો એ,

થૈને કેવા દ્રષ્ટિપુણ્યે વસે છે !

શોધી કાઢે બાળ માતા તુરન્ત,

તેવી રીતે નિત્ય પ્રત્યક્ષ થાતા,

જીવ્યે જાશે આપણા પૂર્વજો એ,

તર્પ્યે જાતા આપણી ઝંખનાને.

વ્હેતાં તોડે નીર બેફામ બંધ,

ખર્યે જાતા તારલા પંથ ચીંધે,

નાની તો યે વીજ અજ્ઞાન વીંધે,

તેવા વંદું વીર ! દોરંત અંધ,

હિન્દોર્સ્તાના.

વૃક્ષોકેરાં પર્ણની જેમ જેણે,

જીવી જાણ્યું ને ખરી સૌ પ્રમાણ્યું.

૨૪-૧૨-૫૭.

૭૫

અમદાવાદને

સૌન્દર્ય જે કુદરતી વિલસી રહેલું,

તેમાં હતું મનુકુળે નિજ રૂપ રોપ્યું.

શિલ્પિ, મજૂર, કડિયે, ધનિકે, ગરીબે,

રાજા, નવાબ રસિયે, વર ઊર્મિશાહે,

રેડી કરેલ નમણું સઘળું સ્વરાગે.

ત્યાં આજ છે વ્હિસલના ભણકારરૂક્ષ.

છે માનવી મનુજનું બસ મુખ્ય ભક્ષ્ય,

તું કાળની સદયતા અવહેલનારી.

પૃથ્વીપરે સુરતણી નગરી સમાન,

કંડારવા, સજવવા, ઉર કોડ સેવ્યા,

કો’ દેશભક્તનયને, જિન, ઓલિયાએ,

તે સર્વ યંત્રગતિમાં ગરકી ગયું છે.

હૉટેલમાં ખણણતા કપતાસકોના,

ટંકાર, તેલ કકળે તળતું મજૂરી,

ખતાં મનુષ્ય હરખે ભજીયાય વાસી.

રિક્ષામહીં રખડતાં યુગલો અનાડી.

સંતૃપ્ત છે ગતિ ઘણી તવ તો ય તારો,

નર્કે સડે વિમલતામય પૂર્ણ ખોળો.

ભઠ્ઠી ગણી ભજન તું ભડકે બળે છે,

સ્વપ્નો ભરી હ્રદયમાં શત યંત્રકેરાં.

વસ્ત્રો વણે વિષમતા કરવા સુદૂર,

ઉત્થાનની, તદપિ છે તવ દેહ નગ્ન.

૭૬

સોદાગરી ઝળકતી તવ અંગ અંગે,

રૂંવે બધે તદપિ છે સળગંત આગ.

રાત્રે ન નિંદ, પડખું દિનમાં ન વાળે,

ઊજાગરા મલખના નળનીર ખાળે,

બે વાર ભોજન નહિ તવ ભાગ્યમાં છે.

લાગે મહા લખપતિ. પણ રંક રૂગ્ણ.

એકાગ્રતા અવતરી મસ સાબરેથી,

વિદ્યા વિહાર કરતી વરસો થયાંથી,

ઝંડો સદા ફરકતો તપવૃત્તિકેરો,

શૌર્યે અહીં થકવિયાં અઘ સૃષ્ટિકેરાં,

તો,

સાચું કહે કબ લગી પ્રતિભાપ્રકાશ,

ઢાંકી અને વણસવું નિર્મ્યું અહીં છે ?

ઉદ્વેગને પ્રશમતો તવ શક્તિકેરો,

ક્યારે થશે સભર કૈ ઉપયોગ આર્ષ ?

૨૫-૧૨-૫૭.

૭૭

કાળકોતરમાં

કાળના કોતરમાં આજ પગ મૂક્યો,

તો મૂકી જાણજો, ભાઈ,

એની ધારેથી અંદર જોયું,

તો જોઈ જીણજો, બાઈ,

એના ઊંડાણને તાગવા ન વાંસ કોઈ,

એના પોલાણને પામ્યા ન પીર કોઈ,

ક્યાંક લાદે શમણાંનો સથવારો,

તો કરી જાણજો, ભાઈ !

કોઈ ખરે ને તપનો તારો,

તો ઝીલી જાણજો, બાઈ !

શિયાળુ ઉનાળુ વાયરાની ઝાળો,

તેજ ને અંધારાં કેરો અંગારો,

તેમાં મરકીને ભરી બે ફાળો,

તો ભરી જાણજો, ભાઈ !

મધમાખી થઈ મધ ચાખો,

તો ચાખી જાણજો, બાઈ !

ભૂલેચૂકે આતમને ભાળો,

તો ભાળી જાણજો, ભાઈ !

પેલા જોબનનાં રૂપરંગ પામ્યાં,

તો પામી જાણજો, બાઈ !

૨૫-૧૨-૫૭.

૭૮

નોરતાં

આછાં આછાં તેજ ને વળી રંગે હૂંફે પૂર,

નવ નવરાતલડી.

શત શત શગની દીવડી કાંઈ પારે શત શતઝલ,

માની માંડવડી.

ગરબે ઘૂમે રોજ તે નરનારી જીવે શૂર,

નવ નવરાતલડી.

રાસ રચે રળિયામણા તેનાં વિકસે બન્ને કુલ,

માની માંડવડી.

દહાડે પાડે તેલ, રાતે મંગલ છેડે સૂર,

નવ નવરાતલડી.

શિવ ઉમા અરમાન ભરતાં એ ધરતીને ધૂળ,

માની માંડવડી.

ધરતીધાવણજોમ જેણે દાખવિયું ભરપૂર,

નવ નવરાતલડી.

ચાચરમાં તે ખૂબ રમઝટ પાડે છે રસ મૂલ,

માની માંડવડી.

પંખી મેળો ઉમટ્યો, કાંઈ રંગત જામી રાત,

નવ નવરાતલડી.

વાયરો, વાદળ જંપિયાં, દિન આવે ને દિન જાય,

માની માંડવડી.

ગાણું છેલ્લું ઊપડ્યું ભવ ભવની ગાતું રીત,

નવ નવરાતલડી.

૭૯

ઝીલો એની ઝાંય કે પરભવની પીડા જાય,

માની માંડવડી.

રાસયુગલ રમણીય પરથમકેરી ગાતું પ્રીત,

નવ નવરાતલડી.

કેવળ એક આનંદ અગોચર ગરબામાં કોરાય.

માની માંડવડી.

રમઝટ લોપે સીમ ત્યારે મોત રડે ચોધાર,

નવ નવરાતલડી.

દહાડો રેણુ દળ્યા કરે પરકમ્પાનો પરિવાર,

માની માંડવડી.

૩૦-૧૨-૫૭.

૮૦

ગુરૂશિષ્ય

સૃષ્ટિ પ્રબુદ્ધ ચલવે જગની નિશાળ,

પંખી, પશુ, વિવિધ સૌ તરૂ, શિષ્યમાળ.

છૂટ્ટી નહિ દિવસ બે ત્રણની ય તો ય,

થાકે નહિ, નવ રજા પણ પાડતું કો’.

શિક્ષા ન, પુસ્તક કશાં, નહિ કો’ પરીક્ષા,

થાતી, ન ગોખણપટી કવિતાતણી ય.

ઉલ્લાસભેર હસવું, રમવું ગમે તે,

ને માણવું, અનુભવે ભણવું રસાળ.

ત્યાં માનવી પણ નહીં ભણવા જ આવ્યો,

શાળા મહીં ઉપજિયા સઘળા સવાલ :

શી રીતથી ? ક્યમ થયું ? બસ, આમ કેમ ?

રે પ્રેમ, સંપ, જગની સ્થિર શાંતિ લુપ્ત !

આધી દિલે મનના ચિર આંચકા ને,

શાળાતણો ગુરૂ બની પજવે બધાંને.

૧૦-૧-૫૮.

૮૧

આકર્ષણ

માતા દીઠી એક મેં ગામ મારે.

ચોર્યું એના એકના એક પુત્રે,

પેટીમાંથી બાપનું કૈંક નાણું,

તેથી માર્યો તે તજી ગામ નાઠો.

ભૂખ્યો પ્યાસો ટ્રેનમાં ખૂબ દૂર,

પ્હોંચ્યો. ઝૂર્યો. તો ય ના ઘેર આવ્યો.

કેવું ઝૂઝે, શું કરે, ક્યાં હશે એ,

ના જાણે કૈં માત તો ય સ્મરે છે,

તેનો જાયો, વત્સલાં અશ્રુ સારે.

તેની યાદે વર્ષ સો-ની થઈ છે,

તો યે ઠેલે મોતને રોજ આઘું.

સ્વર્ગે પ્હોંચ્યો બાપ તો ક્યારનો ય.

જાણે લેશે કે જગો આ સ્થળે છે,

કો’ સ્નેહીને સદ્ય એ પત્ર નાખે,

ને આનંદે, ચંદ દા’ડા વિચારે,

એના કાઢે, અન્ન સારૂં રસેળે.

કો’ કન્યાના બાપને કાન શબ્દ,

નાખે ખાસ્સો લગ્નકેરો જગાના.

દેખી નાનાં બાળને કલ્પનામાં,

પૌત્રોસૂના પારણે એ હુલાવે.

માંદી થાતાં સો અને સાત કેડે,

પાણી કેરૂં બુંદ કંઠે ન જાય,

૮૨

અંત:કાળે યે જગો યાદ આવ્યો,

ને બોલી, “એ આવતાં દેહ છૂટે.”

શી લોહીની હા ! સગાઈ ઘડી છે !

આવ્યો ઓચિંતો જગો સાઠ વર્ષે,

પુત્રો, પુત્રી ને વધુ દખ્ખણી લૈ,

પેઠો જેવો ઉંબરે, દેહ છૂટ્યો.

મેના માની દેહરી આજ ઊભી,

ચીંધે માતા પુત્રને પ્રેમઅક્ય.

માનેને કો’ દીવડા, પુત્ર થાય.

એને પારે જે ગયાં બાળ, જીવે.

૭-૧-૫૮.

૮૩

લુસાકા

પ્રભા મોડી ઊગે,

લુસાકામાં રોજે,

ફરી પૂર્વે પાસું પ્રબળ બનતું આ નગર છે,

ગણે કાફૂયેનાં કળણ ન જરી તેજ રવિનાં,

હજી કાલે આ તો વડ-નગર ઈલ્કાબ વરિયું,

અને પેલે દા’ડે અભય વર પામ્યું પશુતણો.

“લુસાકા” શબ્દે છે,

“મહા કાંટા કેરા અમિત વન”નો અર્થ ભરિયો.

બધાં યુદ્ધે એણે નિજ રૂધિર રેડ્યું બળ કરી,

છતાં આઝાદી ના તનિક પણ પામ્યું અબ લગ.

દિવાલો બોધે છે સ્મરણ, ઈતિહાસો કલુષિત,

વિભેદો રંગોના પથ પથતણા પથ્થર વદે,

નથી ભૂલ્યા ગોરા પ્રથમ વસવાટી વિષમતા,

છતાં તેમાં રેડે દમન વરવાં નિત્ય નવલાં,

સદા અર્પે તાંબું, નવ નગર એણે વસવિયાં,

નહીં તો યે પામે કણ, વસન પૂરાં જન કદી.

લસે શે’રોમાંહે વિભવ મસ સામ્રાજ્યશમણાં,

તહીં ચારેકોરે અણઘડ હજી જીવ વસતા.

વસે છે તેવા એ,

“સદા રાખે ના તો અવર ગણની આણ ન ગણે,”

વિચારી અંગ્રેજે નિજ જનવડે ખંડ ભરિયો,

કહેવા : આ લોકો અનહદ ઉપકારો વનપરે,

૮૪

કરંતા આવ્યા છે.

હવે ઝંડો ગોરો લવ નવ ખસે અંગ પરથી.

પછી ક્યાંથી ઊગે,

પ્રભા પે’લી આંહીં ?

ભલે ઊગે મોડી, મસ સમય આ ભોમ ઉપરે,

રહેશે રેલંતી નિજ કિરણ. આઝાદ વન આ,

થશે મોડું તેવું અખિલ જગની મુક્તિ વરશે.

૫-૧-૫૮.

૮૫

ભોજન

જે છાળીમાં જમણ થાતું તે હતી એક વાર,

પૃથ્વીકેરા અભણ તત્વે ઐક્યની એક રેખા,

ને મિષ્ટાન્ન પ્રથમ નો’તાં આહવાં: ડોલતાં’તાં,

ક્ષેત્રે. વાડે રસ ભરેલાં નર્તતાં શાક મંદ.

ખોદી કાઢી રસ ઢળાવ્યો તે થયું પાત્ર ગોળ,

કાપી તોડી પતન કીધું શાક ને ધાન્ય કેરૂં,

ત્યારે આવો ચળકતો છે થાળ મિષ્ટાન્નવાળો,

પાણી આણે મસ મજાની વાનગી મોં મહીં છે.

હિંસા આવી ખચિત થાતી, કિંતુ સંભાળ રાખી,

ખાવું મારે કસર કેરો ખ્યાલ રાખી ઉરે કે,

એંઠું છાંડી અધિક ઊંડા ગર્તમાં ના પડું હું,

થાળી ફોડી અધિક હૈયાં તાવવાં ખાણમાં ના.

ઉત્થાને ને પવનમાંહે સર્વનો ખ્યાલ રાખી,

જીવું ત્યારે જિવિત થાશે સુન્દરાનંદકારી.

૯-૩-૫૮.

૮૬

સ્પુટનિકને

જેહાદ તું જગવતો અવકાશમાંહે,

વિજ્ઞાનમૂલ્ય બદલી સઘળાં જ નાંખી,

યુદ્ધોતણી ય પલટી પરિપૂર્ણ કાયા,

ફેરા ફરે અવનિના, શનિ સોમ ડારે.

સ્વાતંત્ર્ય-ધર્મ સબળી સરસાઈનો તું,

ઠેકો બની પરિબળો પણ ડારતો સૌ,

પૃથ્વી પટે પ્રતિપળે તવ વર્તમાન,

નોંધાય તેમ નવલા પડકાર જાગે.

આહવાન આજ મમ તું અવહેલતો ના :

છે શ્વાસ અદ્ધર થયો જગનો તું જન્મ્યે,

તેનું રહસ્ય પરખી ઈતિહાસપાને,

આંકી જજે અગમની શિવપંથરેખા.

આ ના બને તવથકી, નવ હું નમું, જા.

જોશું જ વાટ જગના નવચંદ્રકેરી.

૧૦-૨-૫૮.

૮૭

૩૦મી જાન્યુઆરી ૧૯૫૮

તારી હસ્તી,

ઈશ્વરી શક્તિકેરી,

હસ્તી માટે પૂરતું જે પ્રમાણ,

ત્યાગી અસ્થિ વ્યક્તિનાં આજ ફાલી,

વ્યાપી બેઠી,

સર્વ આત્મામહીં તે,

પામી કાયા વિશ્વથી ય વિરાટ.

સૂર્યાસ્તે ના સૂર્ય છે અસ્ત થાતો.

એ તો જાતો,

ઊગવા ક્યાંક દૂર.

માટીમાંહે બીજ જાતું ભળી તે,

મોટું થાવા વૃક્ષ બીજે રસાળી,

એવો આતો,

ઘાટ તારો અગમ્ય.

શબ્દે ઝીલી ના શક્યો ભાવ તું ય,

પૂરા, શબ્દો કર્મમાં ના સમાણા,

તેથી ” શબ્દો,

ગૌણ ને ભાવ મુખ્ય,”

એવું બોધી તું કસોટી કરાવે,

તારી, સૌની, ભાવ ને શબ્દકેરી.

પ્રાર્થું : તારી,

ભાવના કાળરેલે,

૮૮

વ્હેતી રાખી જીવવા ઝંખનારા,

ધ્યેયાત્માને દોરજે પૂર્ણ ભાવે.

૩૦-૧-૫૮.

૮૯

ખેલદિલી

થાકી ભૂમિપરે રમી તનતણી પ્રત્યક્ષ તાકાતથી,

ઑલિમ્પીક રમે નવી જગતના બે દેશ આકાશમાં.

તાકી કૈંક રહે જનો વિષમતા વાતો મહીં રેડતા,

જીતે કોણ, અશક્ય સૌ કવિજનો કહેવા. નિહાળી રહી,

માને અંતરનાદમાં મનુજ જે પ્રાર્થે પ્રભુ મૌનથી,

ટોળાં સ્વાર્થતણાં સદા નિજ રચે એલાયદા પેતરા.

એમાંથી ક્યમ સાંપડે અવનિને પ્રીતિપ્રમોદાર્થના,

તત્ત્વે પાંગરતાં અમી અકલ તે? કષ્ટાય પૃથ્વી બધી.

આવો, ઓ રશિયા, અમેરિકન, સૌ ! ત્યાગી મહા તાવણી,

હોયે માનવભાવના હ્રદયમાં. ઉન્માદનાં આંગણાં,

ખૂંદ્યાં ખૂબ. પ્રશાંત તત્વ વરિયાં તે સર્વ વિજ્ઞાનનાં,

આજે ભોગ ધરી ગરીબગુરબાં વસ્ત્રો નિવાસોવણાં,

પૂજો પ્રીત કરી, અદ્રષ્ટ વિભુયે માફી હસી આપશે.

ધર્મી ખેલતણા પછી નટ બનો, ઉત્તાપ સૌ શામશે.

૨૭-૩-૫૮.

૯૦

ત્યાં

જ્યાં ના ઉષા ફરકતી નયનો-પછી તે,

ઊભો હસે અરૂણનો રથ સપ્ત અશ્વે,

જ્યાં સૂર્યનો કર ફરે નવ હૂંફવાળી,

આત્માવડે તિમિરનો પડદો ખસે છે.

સંધ્યા ન રંગ વહવે તવ તેજ ગુપ્ત,

સંકેરતું તરૂણના તળ ભાવ ખંતે,

જ્યાં પ્હાડ ભવ્ય ન મળે, ગુરૂ જીવ પોતે.

જ્યાં ના સમુદ્ર લસતો, તન-રક્ત નાચે.

વિજ્ઞાનદીપ ગરવો નવ દોરતો ત્યાં,

હૈયાતણી ઉકલતે સઘળું પ્રબુદ્ધ.

પૃથ્વીતણી ગહનતા તનમાં સમાય,

આકાશની અકલતા વચને વસે છે.

આ વિશ્વથી ય વડિયાં તનવિશ્વ ભાસે.

બાહ્યાંતરે વિવિધતા અતિ મુક્ત નાચે.

૧૭-૨-૫૮.

૯૧

ગોકળ કાના

અમારા ગામનો ગોકળ કાનો ખેતી કરે ખૂબ ખંતે જી રે,

મહેનતનો બદલો મળતો ના તો ય થાતો નિરાશ ના અંતે જી રે.

ગાયો બેચાર ને વાછરડા વીસને હોડે વાદળના વાડે જી રે,

ભૂલ્યો ભૂલાય શેં આદમી એ ક્યાંય આવે ન કોઈની આડે જી રે.

ક્યારામાં પાણત વલોવ્યે જાતો, પોદળે ઉકરડો પાતો જી રે,

નાનેરા ડિલને વાવતો જાતો, ઊપણી આયુને ગાતો જી રે.

માર માર કરતા દહાડા જતા ને વનવન રાતડી વીતે જી રે,

મનના ખાલી ખોખાના ખૂણે પાવા વગાડતો પ્રીતે જી રે.

પોતડી એની પરસેવે ખાટી, પગે બપોર બળબળતા જી રે,

ટાઢમાં કોકવાર ફાટતાં ઓઠ સૌ આછું હસી દાંત દળતા જી રે.

હરાયા ઢોર શો હારે ન કોઈથી જીતને ય જીતે એવો જી રે,

દોઢાવે જોવનાઈ, મોતને મૂંઝવે માતાના પીંપળા જેવો જી રે.

આછેરા તારલા ઓઢીને ઊંઘતો ઋતુએ ઋતુને પાળતો જી રે,

જાગે ત્યાં તૂલ સૌ વાયરો ઢોળતાં, હોંશે ઉન્માદને ટાળતો જી રે.

૨૬-૯-૫૮.

૯૨

ચન્દ્રમાને

ઓ ચન્દ્રમા !

ખૂબ સુન્દર, તેજ કેરો શાંતિદૂત !

ખૂબ વર્ષોથી વધાવ્યો પ્રેમીએ, કવિએ બધા,

સજાવ્યો તું છે તેથી ય ઝાઝો સર્વદા,

ગામડાની કન્યાને શહેરીઓ સજવી શરમાવતા,

તેમ તને ય સઘળી દંતકથા ગણીને નાર લટકાં કરતી,

શરમાવે નરરૂપ તું તો ય.

સંતોષ ને સુખચેનના અવતારરૂપે પૂજતાં,

એક નહિ તો અન્ય તારા રૂપને માનવી,

પુનરપિ સ્થાપવા આશા અને વિશ્વાસને આસને તારા.

જુવાન તારામાં સદા પ્રેમતણી નિષ્ફળ હવા,

છૂપાવતા, મન મનાવતા.

ને બાળકો ?

નાનડી, નાજુકડી ઈચ્છાતણાં પુષ્પોવડે,

પૂજી પદારથ અર્પતાં’તાં તુજને આજવેળ.

આજ તારૂં માપ લેવા ને વજન આકારવા,

તારા ઉત્કર્ષને નાનો કરી દેખાડવા,

પૃથ્વી પર કાબુ જમાવી તાહરા વર્તુલના પરીઘના કો’બિંદુને,

ખોળે ખસીને સર્વ જગ ધમકાવવા,

થઈ ખડા વૈજ્ઞાનિકો વિચારતા, પડકારતા પ્રકૃતિ,

ત્યાં મને છે થાય :

પૃથ્વી પરનાં માનવીઓ,

૯૩

માનવીજાયાં પરે ના અંકુશ રાખી શકે,

એ તાહરા ઓઠાતળે તો શું મધુફળ ચાખશે ?

૪-૪-૫૮

૯૪

શી યાત્રા

કરોડોતણી ભૂખ ભાંગી શકાતી,

નથી, ને નવસ્ત્રાં ય છે તેટલાં જ,

વળી, રોગ ઝાઝાતણી યાતનાઓ,

વધે છે, ફરે છે બધે દાનપેટી,

તહીં કલ્પનાને ચગાવ્યા કરે તે ,

ગમે માંડવી કાં કહો, ચંદ્રયાત્રા ?

૨૬-૧૦-૫૮.

૯૫

શ્રેયશત્રુ

જે જિંદગી સામે જગાવે છે સદા જેહાદ તે,

જિંદગીના પ્રેમને પંપાળનારો જીવડો.

૬-૧૧-૫૮.

૯૬

હરિહંસ

હરિના ઓ હંસલા ! તું હરિ, હરિ ગા,

તારા ગરવા ગીતમાં ગુણ હરિકેરા ગા.—હરિના.

તારૂં સર ના એકલાનું, પારકું પરાયું ના,

કરતાં કામણકેલી સંઘે શરમા ના.—હરિના.

મોતીનો ચારો તારો ચણજે જરૂર,

અવગણતો જોજે તું અળખી ખજૂર.—હરિના.

હરિનો તું થાશે ત્યારે હરિ તારો છે,

ફેરના ફેરામાં પડે તો તો મારો છે.—હરિના.

૨૯-૧૧-૫૮.

૯૭

અમે તો

અમે તો આજના પર્વે રોજની એકતામહીં,

મેળવી શમતા સૌની વંદીએ વિશ્વદેવતા.

આપની ભાવના ઉચ્ચ સ્નેહથી અપનાવવા,

કર્મનો યોગ માંડીને લોકનું ક્ષેમ ચાહતા.

બધાંનું શ્રેયકારી હો ધ્યેય કલ્યાણરાજ્ય હો,

એટમો શાન્તિના દૂત બનીને ઘૂમતા રહો.

૨૨-૧૦-૫૭.

૯૮

પારણું

એની દોરી ખેંચે દરિયાવદિલ મા,

પારણું ઓરૂં આવે, ઓરૂં જાય.

ધીમે વીંઝણો વાયુનો વાજે, સમા !

પારણું ઓરૂં આવે, ઓરૂં જાય.

આંખે અનાવિલ નેહ નીતરતો,

ઓઠે આનંદ અરમાનિયો ઝૂલતો,

વાંકડિયા વાળમાં અમૃતની આંગળી,

ઉઘાડે માયાના માળિયાની આંગળી.

એને જાગ્યે જગતના પાવા વાય,

પારણું ઓરૂં આવે, ઓરૂં જાય.

એના જીવનની આછેરી ભરતી,

રસળે સઘળી અમારી ધરતી,

અજાણ્યા ભાવ ન અબોલી વાતો,

હૈયાનો સાંધે છે તાંતેતાંતો.

એને જોતાં ઉમંગ ઓરતા લહેરાય,

પારણું ઓરૂં આવે, ઓરૂં જાય.

૧-૧૦-૫૮

૯૯

સુખોદ્ ગમ

જન્મી ગરીબ ઘરમાં શિશુકાળથી હું,

આયુષ્યની અદયતા નિત આંબવાને.

ઘૂમું ઘણું, જગતકે સબ રંગ દેખૂં,

મિત્રો અનેક કરતો કરવા જ જેવા.

ઉદ્વેગ આગમનને હરખે વધાવું,

ભૂલો કરી ફળતણી કડવાશ ચાવું.

માણું મિજાજવરવી ગરવી ઉપેક્ષા,

સ્વાનુભવો પતનના કરતા તમાશા.

ને તો ય ના જગ કદી લવ તુચ્છકારૂં,

વા, માનવી પર નહીં મુજ દોષ ઢોળું.

આનંદથી વિહરતો લવતો જવાનો :

“સંજોગમાં નવ વસે, સુખ તો ઉરે છે.”

૬-૪-૫૮.

૧૦૦

દુઃખોદ્ ગમ

દૂભાય માનવ કરી પળ ભૂલ જાતે.

એથી ય કૈંક અદકું મન દુઃખ આણે.

જ્યારે ઠરે જગતની નજરે નકામો,

લોકો સદા અવગણે અવળે સ્વભાવે.

૬-૪-૫૮.

૧૦૧

ખેડૂત

તાપ ને ટાઢ ડારતા રેલા પસીનાના,

નિમાળા ખેરવે.

તેમ તેમ ખોપરી ખૂબ ચળક્યે જાય,

ખંખેરીને ખભેથી ધૂંસરી સાંજને પોર.

સેવવા ઓસડ સંધ્યાનું.

ગાતો આવે,

ધણનાં શ્વાસ વાદળ સાથે,

વાયુને વરસાવ્યે જાય.

શિશિર સુંદરતા,

વસંત વરણાગી,

ઉનાળાના આળસદિન,

સઘળું તેને છે સરખું.

કંટાળો ના દહાડો રાત.

ઊંડી આંખમહીં વરતાય કાળતણાં કામણની વાત,

ગાલતણી કરચલીએ ખંત, ધીરજ ને ધરણીસંતોષ,

છો ને સિક્કા ગીત ન ગાય એના ગજવે ફાટેલા.

સંસ્કૃતિ શું, ના સમજે તો ય ખરા એ ખમીરમાં,

ફરકે છે ઝંડા ઝાઝા,

ખેતર, ઘર, નિજ પશુતણો,

જીવ છતાં છે જીવનનો,

ધરતી પરનો ઘડવૈયો.

૨૬-૯-૫૮.

૧૦૨

મધ્યમવર્ગ

માધ્યમ મોટું રંક ને રાયકેરૂં,

લાડ લડાવીને બધાં ખાય ફોલી.

ના સુખ એવું કે બધી વાત નાની,

દુઃખ ન એવું કે રડે બોર આંસુ.

“શું અપનાવી જીવવું ?” પ્શ્ન એને,

“પુસ્તક લેવાં, કે નવાં વસ્ત્ર ? યાત્રા.

યા ઘર ? એવા ખ્યાલ વીંટંત ઝીણા.

બુદ્ધિ કસંતો મધ્ય માર્ગે પડે છે.

સંસ્કરણાત્મે વિશ્વને ખીલવીને,

એ જ ચડાવે છે ધજા ધર્મકેરી.

કર્મ, વિચારે જિંદગીતથ્ય નાણી,

સર્વ મહીં કૈં પ્રાણ ચૈતન્ય આણે.

કેળવણીની સર્વ શાખા, ગુરોચ્ચ,

રાજ્યતણો છે મુખ્ય આધાર એ જ.

૧૭-૬-૫૮.

૧૦૩

શહેરી

વાંકડિયા વાળ એના ગુંચળાઈ રહેતા,

તેમ તેનાં શમણાંય લૂખાંસૂકાં,

અવનિનો ભાર એ આકાશ ઊંચકી,

ચાલતો હોય એમ હાંફ્યા કરે.

મિલનાં ભૂંગળાંના ગોટામાં ગૂંગળાઈ,

અંતર આળું થતું જતું,

ઊપટી જાય તે રંગે દરવાડું,

મનના મોરલા માર્યે જતો.

જોવનાઈકેરા જુગારમાંહે,

હારી જતાં પરબારો જતો.

દેવને દરબાર.

દેવ પણ પૂછે કે જીવ્યો તે જિંદગી,

કેવી હતી,

ત્યારે ય આંખો ચોળ્યા કરે.

૨૬-૯-૫૮.

૧૦૪

ચાસ

ખેડી પાડે ખેતરે ચાસ સીધા,

તે ખેડૂતે ક્યાં, કહો, જ્ઞાન લીધું ?

શીખ્યો છું હું પેન ને ચાપડાથી,

સીધી લીટી દોરતાં, સાવ સીધી,

તો યે શાને ના પડે ચાસ એવા,

ક્યાં યે – હૈયે, જિંદગી ખેતરે ય ?

૨૬-૯-૫૮.

૧૦૫

કલા દર્શન

મિત્ર – ચિત્રો કલાકાર બધાતણાંથી,

ભીંતો સજાવી ઘરની, ન ભાળું,

તેમાં કદી કેમ કલા તમારી ?

ગમે નહીં શું નિજની જ પીછી ?

ચિત્રકાર – ચાહું સદા સર્વથકી વિશેષ,

મારી કરેલી રચના બધી ય.

ભારે પડે કિન્તુ મને જ એ જો,

રાખ્યા કરૂં ભીંત પરે મઢાવી.

૨૦-૬-૫૮.

૧૦૬

તો ઘણું

પૂર્વે કરેલ તપ જો ફળવા ચહે છે,

અન્યાય સર્વ જગના મુજપે થતા તે,

ભૂલી જવાય મુજથી. હસતે ચહેરે,

ચાહ્યા કરૂં જગતને, બસ તો ઘણું છે.

૧૮-૬-૫૮.

૧૦૭

સંગતિ

કોણે તને, ફળ ! કહે, તરૂપે ઉગાડ્યું ?

મોટું કરી, રસ ભરી જગમાં પકાવ્યું ?

છે માનવી મન કરી તવ જિંદગીને,

ચૂસી સદા સજવતો નિજની અજાણી.

” લાવણ્ય જે મધુર ગંધતણું ગુલાબે,

હોંશે ભરી કઠિન કંટકથી સુરક્ષે,

તેણે જ તો, ” અનિલની પખવાજ સાથે,

ઉચ્ચારતાં સદયતા શરમાળ નાચી.

૨૯-૯-૫૮.

૧૦૮

મજૂર

વરતાયે વર્ષો એનાં ના.

કાયમ ચહેરો એવો તંગ,

પથ્થરમાં ને એમાં ફેર લાગે ક્યારે યે ના લેશ.

ખાણ મહીં, ખેતર, ઘરમાં, યંત્ર સમીપ, ગમે ત્યાં હો.

ફીક્કી આંખમહીં પરખાય અતરની લગની આળી.

ખખડી ચૂક્યા તરૂ પરે હિમ પડે તેવી છે પીઠ.

શ્રમની કૂખે સળવળતા રોટીબાળતણો એ બાપ.

૨૬-૯-૫૮.

૧૦૯

પુનરાવર્તન

વિચાર નવ આણીએ : જગત આપણું ત્રસ્ત છે.

અનેક દમને ભર્યું, કલહટાંકણે કૂબડું.

હતું અદય આજથી અધિક કાલનું ટાંકણું,

છતાં જિસસ, ગાંધીએ સદયતા ભરી માનસે.

ભલે મનુજ આજનાં સમજતાં નહીં એહને,

ભલે અધિક જૂલ્મને અખિલ વિશ્વ વાગોળતું,

લડાયક ઝનૂનથી વિમલ સત્યને ડારતું.

થશે વિજય અંતમાં અનઘ-પ્યારનો દ્વેષપે.

જતો દિવસ ઊગતા રવિતણા રૂડા ખ્યાલને,

ઉદાર દિલથી નિશામય કરે, તદા આવતું,

મને અદલ શાંતિનું વરદ સોણલું કૃષ્ણનું,

વિમુક્ત મન માહરૂં છલકતું પ્રભાભાજને.

અખંડ ઈતિહાસ તો મનુસદાશની લેખિની,

અસત્ય પર સત્યનો વિજયલેખ આકારતી.

૧૭-૬-૫૮.

૧૧૦

અનુયાયી

કોકે પૂછ્યું :

” શું, ખરેખર જીવો છો ?”

આંખ મારા અંતરની ઊઘડી તુર્ત,

કાન વળ્યા આતમની સંજ્ઞા સૂણવા.

મનડાએ પૂછ્યું પોતાની જાતને :

” તારો આ માલિક જીવે છે ?

જીવે તો કેવું ? ક્યારે ? શા માટે ?”

ઉત્તર તો અટવાઈ ગયો આ પ્રશ્નોમાં.

રેડિયે પડોશના પડકાર્યું :

” ચોવીસમો એટમ-અખતરો,

અમેરિકાએ પૂરો કર્યો.”

“પશ્ચિમ એશિયાના પ્યાદે રમે છે,

પોતાના હિતમાં પારકાંને પજવી, ઠંડા યુદ્ધે ધકેલી.”

“કાશ્મીર કોનું તે કાશ્મીરમાં ના,

યુનોની ઑફિસે દૂર નક્કી કરવા મથે બીનકાશ્મીરીઓ”

“પાછા ફરે જો દુનિયાના દેશ પોતાના અવળા પંથેથી,

ચીનગારી ચાંપીને ક્યાંક,

પાટો બાંધીને જ્યાં દુઃખતું હોય ના.”

“રશિયા અમેરિકા મણને માથે સવાશેર,

શોધે છે બન્ને શસ્ત્રો જૂજવાં,

ફરતા કરે છે ઉપગ્રહ આગવા,

ડલેસ આંતરદેશીય અંકુશ શોધે છે એટલે.

૧૧૧

નાટો, સીટો ને બગદાદ પેક્ટ કરનાર અટવાય,

અંધારે નિજના, અંજાઈ અજવાળે પારકા.”

મળી ગયો જવાબ ઝટ :

” જીવું છું ? હા. જીવું છું.

ગૂંગળાવનારા, ઘૂરકાવનારા હરાયા યુગે.

ફજેતીના ફાળકા થાય,

ચાલાકી વાપરે ના તેના ચોમેરથી,

માટે જણાવું માથું હલાવી :

હૈયા આકરાના તેલે તળાતો,

દુનિયાના ડાકલે તો ય મજાનો નાચતો ગાતો,

જીવી રહ્યો છું, ન જાણું શા માટે.

હસવું આવેને સાંભળી વાત,

મારી આ, હસવું ખાળતા ના.

હસ્યે જજો.

ન સાંભળો જ્યાં વેળ,

સમાચાર ભયથી ભારે.

પંખીની પાંખે,

પ્રાણીના પેટે,

રણછાંયડે,

બેસીને આજ મૂંગા રહેવાય ના. સહેવાય ના.

દાવાદાર દોસ્તી દવે બળે,

દુઃખીયાંનો કોઈ ના દાતા બને,

છો ને વિસાત હોય પૈસા ચારની, વા,

રેખ રોટલી યા ચીંથરાની.

૧૧૨

ખરી કમાઈનો રોટલો ખાઉં છું,

એવું કહી ન છેતરૂં તમને, જાતને.

એ તો અકસ્માત,

ધરતીકંપ થાતાં,

ઊઘડે સોનાની ખાણ રવ રવ કરતાં પગલાં પાસ,

એવો થયો છે ઘાટ રોટલો મળે છે તે તો.

બાકી કરૂં જે કાંઈ તેથી ન ભોજનપાણીનો હક,

મળે મને.

કરૂં છું કામ તેથી સવાયું ખાઉં અનાજ.

વિધિ જો વિફરે થઈ રહ્યું !

‘ ખાઓ, પીઓ ને મઝા કરો, હવે છે આપણું રાજ,’

માનતાં લોક મથે મનાવવા.

(પણ) તમે જ કહોને,

શી રીતે ખાઉં સુખે ભોજન ?

શી રીતે શરબત પીધું પચે ?

ભૂખ્યાં પાસેથી અન્ન ઝૂંટવાય રોજ,

વિવિધ રીતે,

તેમાંનો હિસ્સો મળે મને,

તરસે તરફડી મરે ઘણાં, પીણાં ઉડાવીએ આપણે,

તેમના  લોહીનાં.

કાળ એનું કામ કર્યે જવાનો,

પાપીમાં પુણ્ય પ્રગટે ત્યાંવેળ.

ઘર્ષણ ખોટું તજીને દુનિયા,

જીવે છે કોકવાર પળ બે પળ નિર્ભય થઈ ને જીવ્યાસમું,

૧૧૩

હિંસાની મોટી હોળી કરી,

અન્યાય અળગો કરી, ધર્મથી ધરણી ભરી,

તૃષ્ણા તૃપ્ત ન થતી કદી,

જેમ જેમ ભોગવો તેમ તેમ દવની જેમ વધ્યે જતી,

એ સમજાતાં ભૂલી જશે વેર ને ઝેર દુનિયા.

ભલેને આજે હરાયા યુગે હું ય હરાયો થઈ ફરૂં,

વિશ્વાસ પૂરો છે ઉરમાં :

હું અનુયાયી—અનુગામી હનુમાનનો, લક્ષ્મણનો,

બુદ્ધ, ઈશુ ને ગાંધીનો, જરા ન હંગામી, પૂરો હામી.

અવનિ જેમ ભ્રમણ કરતી,

સુધર્યે જાય છે જરી જરી.

ધીરે ધીરે તજી બધી આસુરી વૃત્તિ,

સાત્વિક થાશું,

ભજીશું પ્રેમસુરતા સઘળી.

૮-૧૦-૫૭.

૧૧૪

મારા શહેરે

રાત્રે જાગું એક વાગ્યે કદી હું,

ભાળું શાન્તિ શે’રને શૃંગ નાચી,

લેતી થોડું વાયુની વક્ષપીઠે.

શ્વાનો જૂના માલિકો ફૂટપાથી,

ટાંકીકેરાં નીર દેનાર તાલ.

જોતાં ઊંચા માળની હાર દીર્ઘ,

તારા, ચંદા ને વળી શ્વાસ રૂગ્ણ,

ચોરોકેરી ચાતુરી, કોક યજ્ઞ.

ત્યારે પેસી મિત્રનેત્રે તૃતીય,

એ હૈયાંનો તાગ લેવા મથું છું.

ફિક્કો મારો ચંદ્ર ઉદ્વેગકેરો,

લીલા પેખી એમના વજ્રજેવા,

ભાવોવાળી સ્નેહનો સૂર્ય થાતો.

ત્યાં વાગે છે પાંચ ને મીલકેરાં,

ચીત્કારે છે ભૂંગળાં, ટ્રામ, ગાડી,

પંખી નાસે. નૃત્યનો નાશ થાય.

ઓળા ઝીણા મોતના મુક્તિ રૂંધી,

મિત્રોકેરી માહરા ભક્ષ્ય માગે.

મારૂં લોહી વ્યર્થ ઊનું થતું, ને,

ટાઢું થાતું આપમેળે નકામું.

મત્રીકાજે હું ય દા’ડે મથું છું,

આંખો પામે સ્થૈર્ય ના રાતના ય.

૪-૧-૫૮.

૧૧૫

લાલબત્તી

અણુઅખતરા આકાશે વા જલે, અનિલે કરી,

અરૂણરથને રૂંધે સત્તા મદે ચકચૂર તે.

વિષમય કરી પૃથ્વી નાંખે હરી અભયામૃત,

વિજયહસનો યોજી પાડે પ્રભાવ વિનાશથી,

પણ ભય જ વણે જીવાદોરી. જનો, જગધર્મ, ને,

પ્રજનન, સુરતા, ધાન્ય, પ્રાણી અનંગ કરી રહે.

અવનિપદમાં ધ્રૂજે, કલ્પે જનો કરૂણસ્થિતિ,

મરણચરણો ચાંપે ગેસ પ્રચંડ નિરંતર.

ચડસ-મરણિયા મોટી સત્તા ! પસંદ કરો તમે,

તવ વિભવબળે બ્હીતો ફીક્કો પ્રજાદલવારસો ?

૧૦-૧-૫૮.

૧૧૬

આગાહી

જ્યારે મને નહિ રહે રસ માનવીમાં,

કે સૃષ્ટિમાં પળપળે રસળી રહેલ,

માનીશ કે સ-રસતા મુજ જિંદગીથી,

છૂટા પડી. મરણ હું તવ નોતરીશ.

૩-૪-૫૮.

૧૧૭

હાથને શું

હૈયે વાગે હાથથી જે કરો તે,

આંસુ પાડે આંખ, મોં મ્લાન થાતું,

લેવાદેવા ના કશી છે પગોને,

તો યેવાગે નેવળો, ફેફસાંમાં,

વ્હેવા માંડે રક્ત ઝાઝું ઝપાટે,

માથું ભારે થાય, ને માનસીમાં,

સર્વે ખાતાં તંગ થાતાં જરામાં,

નિદ્રા થાતી વૈરિણી, પ્રેમ ફીક્કો,

લક્ષ્મી લાગે તુચ્છ, ઉલ્લાસ ઊણો,

વ્હાલાં થાતાં વેર, સંતોષ નાસે,

ખાવાનું ના ભાવતું, કોઈ પીણું,

મીઠું લાગે ના, બધે કૈંક થાતું.

ધ્રૂજારી આવે છતાં સાવ ઠંડા,

હાથોને શું પાપ કીધા પછીથી ?

૧૯-૨-૫૮.

૧૧૮

નારિયેળી

” લાંબી ઊંચી તાડની જાત, કિંવા,

સોપારીની છે સગી ” એમ છોને,

લોકો બોલે, ” નારિયેળી ” જુહૂની.

એને એના આગવા છે વિભાવ.

પ્હોળા હાથે એ લખે આભલે શું ?

ભાષા એની જાણનારા, કહો, છે ?

એના શબ્દે સૌ રસો એક સાથે,

નાચી ઊઠે સૌ ભરી અર્થપાક.

રાખી પૃથ્વીપે સદા પાય કૂણા,

માણે મુક્તિ પ્રાણની આભલાના.

ગન્ધર્વોની સૌ કળા નર્તકી એ,

શીખી કેવું મૌન સેવી રહી છે !

મૂંગી મૂંગા જીવની જેમ એ છે,

અર્પ્યેજાતી કૈં રહસ્યો અનામી.

શા શબ્દોમાં વર્ણવું શીલ તારૂં ?

પ્રજ્ઞામેદા વામણી તું – સમીપ.

પીતા નિત્યે શેઠિયા પુણ્ય તારૂં,

ઉદ્ધારીને આંગણે હાર મોટી.

પામ્યા છે ના ભેદ તારો હજી એ,

પામે ક્યાંથી તો પછી અન્ય મર્મી.

લાંબી દેહે ડોક ને યાદ, જીહવા,

લાંબાં તો યે ખંજરીતાલ માત્ર,

૧૧૯

તું અર્પે છે સૃષ્ટિવાદ્યે, સુપાત્ર !

તારો હિસ્સો વિશ્વસંગીતસત્રે.

સ્નાયુપ્રોયી શૃંખલાબદ્ધ તારાં,

અંગે ભંગી ભાવની બ્રહ્મકેરા.

શ્રદ્ધાકેરી સિદ્ધિ જેવાં ફળોના,

ગર્ભે કેવી તેં ભરી શ્વેત ભક્તિ !

ઝાંખી ઘીની માંડવીશી ઝગે તું,

છાયા ઢાળી માણસાઈ ભરેલી,

હાલે ધીમું જ્વારભાટા સમાન,

યોગી જાણે ડોલતો આત્મલીન.

એકાકી છો એ જ સારૂં થયું છે.

પાસે પાસે માનવીએ વસીને,

વિજ્ઞાને છે ત્યાં વધારો કરીને,

વાવ્યું એવું યુદ્ધ કે નિત્ય ચાલુ.

હું માનું છું : માનવી જે મરે છે,

મોટાં મોટાં તે તણી જિંદગીનાં,

જાદુમાંથી આપની જાત જન્મી,

તેથી અંગાંગોતણાં સ્વાર્પણોથી,

પોષ્યે જાતી જિંદગી સાધનોને,

અર્પી સાચાં, ત્યાગનો ધર્મ બોધી,

કલ્યાણી આ વિશ્વની નારિયેળી,

જોતી જીવે કાળની પૂરવૃત્તિ.

૩૧-૧૨-૫૭.

૧૨૦

જાગૃતિ

આજ લોક જાગિયાં છે જાગવા જેહવું,

ત્યાગવા ય માંડિયાં છે ત્યાગથી ત્રેવડું.

શસ્ત્ર, અસ્ત્ર, એટમોના સાધનાત્રાસથી,

થાકવા ય લાગિયાં તે ચેતના ચેતવે.

ચાહતાં ન આજ કોઈ યુદ્ધ અડ્ડા કહીં,

ભાવતાં ન ભોજનો જ્ઞાનનાં આકરાં.

એક સૂર ઊઠતો આજ ચોખંડથી :

રાજ્ય સર્વ સાથમાં સંપની વાતડી,

માંડતાંક હેતથી ભેટવા માંડશો,

તો જ ભાઈ ! જીરવી એટમો જીવશો.

ભાવનાર્ક જિંદગી ધ્યાનમાં રાખતાં,

વાસ્તવાર્થ માનવી આજનાં શોધતાં.

મૃત્યુધામ દેખતાં ગાવડાં નાસતાં,

કત્લકાજ હોડવાં શક્ય ના સર્વ એ.

૨૨-૨-૫૮.

૧૨૧

પુરદેવતા

નમન માહરાં,

નગર નમણા ! તારાં અંગને,

સકલ રસની લીલા એકત્વસુન્દરતા વરે.

બધાં અંગ એકેકના રૂપમાંહીં,

વહી રૂપ પોતાતણું ને સજાવી,

તને બ્રહ્માપુત્ર પ્રમાણી વસે છે,

ગણી સાસરૂં સૌ રસે તૃપ્ત થાતાં.

પણે એક કોરે ધને ગર્વઘેલો,

વસી માનવીને દબાવી હસે છે.

જુઓ, દક્ષિણે છે મજુરો દળંતા,

બધું દેહ અન્ન, પ્રસૂનો મરંતા.

માળા મહાકાશવડે પ્રભાવિત,

આકાશનો ગર્વ ઉતારવા ઘણા,

રચી કરી તેં ધરણી વિષાદથી,

ભરેલ તેને બહુરૂપિણી અહીં.

સંધો ભરેલો બહુ જાદુથી આ,

સંસાર કેવો ઝટ સાંગરે છે !

પાપો દેખી ના રહેવાય તેથી,

પુણ્યાત્માઓ ક્યાંક ઓઢી પછેડી,

દેવોના ઓ દેવ ! પ્રાર્થે તને છે.

આ સંસારે તું જ છે મુક્તિદાતા,

તેથી પ્હોંચી ઉમ્રના દાદરેથી,

૧૨૨

વ્હેલા માળે, દેહને ઝંપલા’વા.

ઈતિહાસે ભરે તારા માનવી અભિલાષ સૌ,

ભૂલો, શંકા, સમાધાને સ્વાર્થની સિદ્ધિ હેળવી.

રેસ્ટોરાં ઉભરાય માનવતણા નિઃશ્વાસથી પ્યારથી,

જૂઠ્ઠા, સાચવડે કદી વિલસતી. કંકાસથી છૂટવા,

ઝંખે તે જનથી. વડો જુગટિયા અડ્ડો અહીં જામતો.

યોજે રંક દળો પથે વિવિધતા ભિક્ષાતણી યુક્તિની.

શ્રેય ને પ્રેયનો હ્રાસ સમાન ભાવથી થતો,

પત્ની ને પ્રેયસી બન્ને રાતના રડતાં રહે.

તારાં યંત્રે, સાધને, હ્રેય તત્વે,

હાંકી મૂક્યાં ટાઢ ને તાપ આઘે,

તેથી બ્હીને આવતી ના વસંત,

તારે ખોઆવતી તો વહેલી,

નાસી જાતી જિંદગી ધન્યતાળી.

દા’ડો વીતે ઘર્ષણે, જૂઠ, લોભે,

ભૂખ્યો પ્યાસો વા કદી માર ખાઈ.

રાત્રી ફિલ્મી નાટકી કર્ષણોમાં,

ખૂપી લ્હાવો માણતી ચોરકાર્યે.

સ્નેહીકેરી તું સગાઈ રમાડે,

વેરીકેરા દ્વેષને યે ગમાડે,

ભક્તિપ્રોયા ભાવને કોક ખૂણે,

ગાતો રાખી ચેન ચોર્યા કરે છે.

૧૨૩

વિદ્યુત તેજલ પંથ પરે ય,

જીવનજાજમ રોજ બળે છે.

અંધાર ઢાંકે અરમાન રૂપલાં,

ત્યક્તા પ્રજાળે નવરક્ત જે સમે.

ખંડેરમાં મલકંત પથ્થરે,

છે આરસીમાં ઈતિહાસઈંગિત,

તેના પ્રયોગો વદ, આજવેળ ના,

પૂરા થયા તે કલહે કાળ જોતરે ?

મિલ વણે વસન ક્ષણબુદ્ધિનાં,

કડક, ને ખુરશી, જિવિતાર્ધને.

કરૂણતા કપરી ચરતાં દિસે,

પશુ, જનો, સઘળાં શ્રમઐક્યમાં.

તદપિ તું ગગને અજવાળિયું,

કરત તે કૃષિકો ય નિહાળતાં,

નજર ને ઉરમાં ભજતા તને,

ઋતુ, કૃષી વિસરી ઘર છાંડતા,

બળ કરી તુજને શણગારતા.

બલિ બની નિજને જ વધેરતા.

વાસી શાક અહીં મળે,

પાણી દૂધમહીં ભળે.

રોગો રોજ નવા ગ્રસે, નગરની લીલા છતાં પાંગરે.

વેપારી, વરણાગિયા વિવિધતામાંહે વધારો કરે.

કૉલેજો ધન દેશનું ખરચતી પ્રીતિ રમાડ્યા કરે,

બ્હેકાવે યુવકો અસંખ્ય યુવતી.

૧૨૪

રાષ્ટ્રોત્થાનતણું ખમીર વણસી,

કૉર્ટે જાય સદા, વકીલ વળગી ચૂસે જળો જેમ જ.

ક્લાર્કો, પેપર ને બજાર વરવાં, ટ્રામો અને ટ્રેનના,

ઘોંઘાટે ચડતાં અવાજ કરતાં ઉચ્ચાધિકારી મહી,

લેવા લાંચ ઘણા પ્રયોગ કરતા, અન્યાયનાં કાટલાં,

તોળ્યે જાય બધો જ માલ, વચમાં કો’ સત્યવાદી મરે.

ધૂમાડો ને ધૂળ હૈયે જતાંક,

ધૂણી ધખાવે ક્ષય રાજસીની.

ફીક્કાં નાનાં બાળને, ચંડ નાથ !

અંધાધૂંધી તાહરી ના ડસેને,

તો માનું કે છે બધી ક્રૂરતામાં,

તારે હૈયે સાત્વિક શ્વેત ઠંડી.

બજાવે જીવવીણા તું તારની અનુરાગના,

મંદિરે, ક્ષૂદ્ર સંગીતે ખેલતાં ધૃષ્ટ તત્વ સૌ.

બ્યુગલો તાહરાં ક્ષેમ સૂચવી સર્વ કાળનું,

છેતરી માનવીકેરી હેરતાં આત્મશક્તિને !

નેત્રના દર્શને યોગ મનઃચક્ષુતણો થતાં,

કલાવ્યાપારનો યોગ માણવા મળતો નકી.

વિલસે કાવ્યો પ્રાણ માનવી સર્વમાં ખરે,

કવિ જ છે રચી જાણે કવિતા શબ્દ કેળવી.

કહે, અવ્યક્ત તત્વો તું કેળવી રેડવા મથે,

વિશ્વના સંગીતે કેવી, સમાલોચક ! રાગિણી ?

૯-૧-૫૮.

૧૨૫

तददूरे तदन्तिके

(૧)

જ્યોત્સ્નાપોષી પૂર્ણતાને રજોટી,

વસ્ત્રો પ્હેરી કાલનાં અન્ય રીતે,

રસ્તે ઊગ્યા રંગ જોતો રૂપાળા,

પૃથ્વીતાવ્યા સત્વને શક્તિ અર્પી,

રૂપેરી તેજે ભરી અર્થમૌન,

આંબીજાવા પંથ પશ્ચિમનેસે,

ગાયો હાંકી પૂર્વની કોઢમાંથી,

જાતો જોવા સૂર્યને બ્રાહ્મકાળે,

દા’ડો આખો નાચવાથી નિશાનો,

ખોળો ખૂંદી ચેતના અર્થ સુપ્ત,

સ્ફૂરી ગૂંજે પ્રાણના ગીતમાંહે,

સૌન્દર્યોના સ્વર્ગની એષણાઓ,

ત્યારે આવે સૂર : ” જાગો તમે કે ?”

” હા, ઊભાં રો’,” બારણું જ્યાં ઉઘાડું,

ભાળું ઝાંખી તેજછાયા પ્રશિષ્ટ.

સાડી કાળી, પોલકે શ્વેતવર્ણી,

સંતાડીને બ્રહ્મ ઊભેલ લજ્જા.

તારૂણ્યેથી ઊગતી ભાવનાની,

ડોલે જાણે મૂર્તિમંતોર્મિ ઘેલી.

આંખો ચોળી આવકારાર્થ પાસે,

જાતાં ભાળું હું મને એકલો જ !

મ્હેંકી ઊઠે ફૂલડે રાતરાણી.

૧૨૬

માથે ઓઢી બંધ આંખે નિહાળું,

લાવણ્યોનું આવલીઐક્ય દિવ્ય.

ભાગ્યે જાતી રાત મારી, ન જોઉં,

આ શીલાને શામળી આત્મધૂપે,

ને ઊઠું જો હું નહીં કો’ નિશાયે,

પાછો આવે બોલ : ઊઠો જરાક.

સૂતો હોઉં ટ્રેનમાં, ઘેર, ક્યાં ય,

પત્ની સાથે કે પછી એકલો જ,

આજે તો છું આટલે દૂર દેશ,

તો યે તેનો તે જ રામાયણાન્ત,

જોતો જાણે કાવ્યકેરો ઝગારો,

ને પાછો હું થૈ જતો સાવ ઠાલો,

ઊઠી નિત્યે બારણું ખોલવાનું,

તેવું પાછું એકલે વાસવાનું.

વાસી, સૂતાં તેજની સેર ભાળું,

શય્યા માથે ઘૂમતી લુપ્ત થાતી.

ગાયત્રીનો મંત્ર ઉચ્ચારતો હું :

સૂર્યસંગી ગોપભાવો જગાડું.

(૨)

” જાગો છો કે ? ” હા, ” કહી દ્વાર ખોલી,

ખુલ્લાં રાખી ખૂબ વ્યાકૂળ થૈને,

ઘોળી ઝાઝી કલ્પના, કાવ્ય ઊર્મિ,

ઘૂંટે તેવી. સર્વ મસ્તિષ્કરેષા,

થાકી સૂતી ખંડમાં તેજ તેજ.

૧૨૭

કૂણા હાથે કોણ મારે શરીરે,

શાતા ઢોળી માતની હૂંફકેરી,

નાના હૈયે ઝંખના દીર્ઘ રોપે ?

જાગી આંખો, લોપ થૈ મૂર્તિ . તુર્ત,

જાગી મોંઘી કલ્પનાતીત વૃત્તિ,

સૈકાઓથી નિત્ય તાદાત્મ્યદોરે,

બ્રહ્મોત્પન્ના ભાવના મોક્તિકોને,

સાંધી રાખી સૃષ્ટિ વિસ્તારનારી.

તાલાવેલી જેટલી દર્શનાર્થ,

આભાસી આ સુંદરીકાજ જાગી,

કો ‘ કાજે ના કલ્પનામાં ય સેવી.

અવ્યુત્પન્ના ખંજરી આમ વાગી,

નિદ્રા છાની ચિત્ત ચોરંત ભાગી.

વિશ્વે ચીજો ચાહવા, મુશ્કરાવા,

રોવા, ધોવા એમ કલ્માષ જૂનો,

આવી સ્પર્શે મસૃણ પ્રીત માંડી,

એકાકી ના જીરવી એ શકે તે,

ઝંખે, શોધે એકતાપૂર્ણ હાર્દ,

પામ્યો છું હું સુન્દરી કલ્પનાની,

આવી તો યે ઐક્ય છે કેમ દૂર ?

શાને ના તું સત્વરે વ્યક્ત થાતી ?

આળી થાતાં ઊર્મિઓ તું જ રોશે.

ચંદાકાજે સાગરી ઓટ રોતી.

યોગી રોતો યોગને વેડફીને.

૧૨૮

( ૩)

પૃથ્વીકેરા જીવને સ્વપ્નબંકો,

રાચી પૃથ્વીપારની વાત માંડી,

આંસુકેરા તોરણે મોદકન્યા,

સાથે ઊણા ભાવને દીર્ઘ ઊંડા,

હૈયે ઠેલી લગ્નને માણવાને,

ઊભો તેવી છે દશા આવ મારી,

તેથી છે મેંઆમ કીધો વિચાર :

છોને આવે, બારણું ના ઉઘાડું,

બારીમાંથી તૃપ્ત થાતાં સુધી હું,

નેત્રો દ્વારા રૂપ પીધા કરીશ,

શીળી હૂંફે શબ્દ ઘૂંટ્યા કરીશ.

( ૪)

” જાગો. ઊઠો. બારણું તો ઉઘાડો. ”

ઊઠ્યો. બારી પાસ ઊભો લપાઈ.

દીઠી ત્યારે રમ્યતા જિંદગીની,

સ્વર્ગંગાના સ્રોતની ચેતનાશી.

કાળી સાડી વેલબુટ્ટે ભરેલી,

ઢાંક્યું હૈયું પોલકે ભાવિસંચ્યા.

હોઠે આવ્યા લાસ્યથી નેત્ર ખેલે,

ખેલે જેવી પુષ્પથી સૂર્યલાલી.

આકાશે કો ‘ પૂર્ણિમાના પ્રદેશે,

૧૨૯

અંધારામાં, બીજના ચંદ્રચાકે,

અભ્રોત્પન્ના, સ્વપ્નમાં, કલ્પનામાં,

પૃથ્વીકેરે ખોળલે, ક્યાં ય આવી,

શોભાકેરી ઝાંય ના વ્યક્ત દીઠી,

હૈયે જાગે કાવ્યના ભાવ તેવી.

ઓજે ઢાળ્યું દ્રૌપદી અંગ જાણે,

સીતાકેરી સૌમ્યતા, પ્રેમમીરાં,

સાવિત્રીની શીલનિષ્ઠા સચોટ,

આવી ઊભી બારણે ઢૂકડી જ.

ક્યાંથી થાયે તૃપ્તિ તે માત્ર જોયે,

મારે હૈયે વામણું પોમલું જે ?

ખોલી નાખ્યાં દ્વાર, આલિંગનાર્થ,

લાંબા થ્યા બે હાથ ઉન્માદદોર્યા.

ઊડ્યા ભાળ્યા કેશ ગૂંથેલ તેજે,

ખીલન્તાં બે ફૂલશા ગાલ લાલ,

અભ્રો નાચે વાયુલીલાર્દ્ર જેમ.

ગાયા પૂર્વે સૂર અદ્રશ્ય થાય,

તેવી રીતે શૂન્યતા વાપરી ત્યાં,

શોકાનંદે એક સાથે ધકેલી.

દુષ્યન્તોનાં રાગરોપ્યાં અધીરાં,

રામે રોપ્યાં સ્નેહકર્તવ્ય જન્મ્યાં,

અંબા-રાધા-દેવયાની ઉરોનાં,

યુદ્ધો જાગ્યાં વિશ્વનાં થાય તેથી,

ઝાઝાં લાંબાં. દેહનું સ્થૈર્ય ખૂટ્યું.

સ્વપ્ને દીઠું સત્ય ? કે સ્વપ્ન સત્યે ?

૧૩૦

વા એ બેનાં મિશ્રણે આંખ આંજી ?

અદ્વૈતેથી ઊતરી દ્વૈત આવ્યું ?

( ૫)

કાલે મૂક્યાં દ્વાર ખૂલ્લાં. સુવાડી,

સંતાપોમાં ઊર્મિમાળા તપેલી.

ચૂમી નિદ્રા વાગતાં ચાર સુધી,

આવી ત્યારે ઉર્વશી ? ના. ઉમા તો ?

નામો આપ્યે ન્યાય સંવેદ પામે,

એવી સંજ્ઞા એ નથી. નામપાર.

પ્રજ્ઞારૂપી સંહિતાહસ્ત ભાલે,

મૂકી ઋગ્વેદી કરે હાથ મારો,

પંપાળંતી બેસતાં ઈસકોરે,

ઓશિકાથી ઉચ્ચરી આટલું એ :

” જાણું વ્હાલા, ઝંખતો નિત્ય ભેટ,

એ યે જાણું, તાહરૂં વ્યગ્ર ચિત્ત.

તો યે આવી હું સરી સદ્ય જાતી,

ઉત્તાપોનો આંકડો જોડતાંક,

જેને લીધે તાહરે દુઃખ દુઃખી,

પત્ની તારી ખૂબ રીતે રિઝાવે,

દા’ડો આખો, રાતના ઊંઘ છાંડી,

ત્યારે ઓછો રંજ થાતો જરાક.

એ યે જાણું કે નથી ઝંખનામાં,

તારી લેશ પ્રેયનો અંશ તુચ્છ.

પ્રેય – શ્રેયે દુન્યવી યુગ્મ તારૂં

૧૩૧

ના ઊણું છે, ઊર્ધ્વતા પોષનારૂં.

તારે તો છે માત્ર સર્વાત્મભાવે,

મારી સાથે એકતા સાધવાની,

ઉત્કંઠા, જે વિશ્વનાં દ્વન્દ્વમાંહે,

રેલે જૂનું કાંક સંગીત સૂક્ષ્મ,

તો તું નાચે, ને બધાં સૃષ્ટિતત્વો,

પૃથ્વીપીઠે પ્રેમનું ધામ બાંધે.

મારી તારી કાળજૂની સગાઈ,

ખાવી મારે તે હતી છે વધાઈ.

માટે તારે ઝંખનાવ્યસ્ત રે’વું.

તારે હૈયે નિત્યરૂપે વસું છું.

મારી ઈચ્છા જે સમે પૂર્ણ થાશે,

નક્કી થાશે આપણું દ્વૈત દૂર,

માની લીધું તે હજી જ્ઞાન તારૂં,

માયામાંહે માહરી લિપ્ત તેથી.

ગાજે ભાવો જૂજવે રૂપ દા’ડો,

આવે એવો ત્યાં સુધી એકતાનો.

બેઠી થાતાં પ્રાણની પાંખડીઓ,

ચૂવા કાજે સિદ્ધિનો સ્વપ્નઅંશ,

ચૂમ્યાં હેતે હાથ, બે ગાલ, ભાલ,

તે માણ્યું મેં તે ક્ષણે લોપ મુદ્રા.

શાતા લાધી સ્વલ્પ આ બોલમાંથી,

તેને લીધે કર્મમાં વ્યસ્ત થાતો,

જીવ્યે રાખું જીવવા જેહવું, ને,

૧૩૨

માણું દોલું હેતથી વિશ્વ સર્વ.

શ્રદ્ધામાં છે સાન્ત્વના, ભવ્યતા. જે,

ઝંખ્યે રાખે માનવી, પામશે જ.

સ્વેચ્છાથી જે આદરે આત્મખોજ,

નક્કી થાતી પુષ્ટિ તેની અનલ્પ.

(૬)

એ આવે કે જાય છે શાંતિ મારી,

હાંક્યે રાખ્યું આજ શય્યામહીંથી :

” છો આવી તો. હું નહીં ખોલનારો.

( વાસી ન્હોતી દ્વારની સાંકળી મેં,

મોઢે આવી ‘ ના ‘ છતાં ‘ હા ‘ દિલે તે ! )

જાણે છે તું વ્રેહસંતાપ મારો,

તાવે તો યે માહરી પ્રીત રોજ !

કો ‘ સ્ત્રી આવી હોય, સૂણ્યું નથી મેં,

માગે પ્હેલું માન તે હું ય જાણું.

પામ્યે જોતી ના કદી પૂંઠ વાળી.

સ્ત્રીચારિત્ર્યે હોય ના સ્થૈર્ય આવું.

તું તો જાણે પૌરૂષ વૃત્તિવાળી.

મૂકી મર્યાદા બધી મેં છતાં ય,

તેં તો તારી રીત ચાલુ જ રાખી. ”

ખૂલ્યાં દ્વારો. આંખ મેં અર્ધ મીંચી,

મારી આશા આવતી જ્યાં નિહાળી.

જાગી સર્વે ઊર્મિ ઉલ્લાસબાગે,

માઝા મૂકી નાચિયાં અંગ મારાં.

૧૩૩

ગૂંજ્યો સારો ખંડ ખદ્યોતહાસ્યે,

આંજી દીધી ઈન્દ્રિયો સ્થૂળસૂક્ષ્મ.

ના રે’વાતાં સાબદાં પંચતત્વ,

થૈ ને દોડ્યાં માણવા સ્પર્શ સદ્ય.

ગન્ધર્વોની ભોમથી ઊતરેલી,

શ્યામા ઊભી સ્નેહશાતાસવાઈ.

સૂર્યોત્કંઠી ઓસના બિંદુ જેમ,

ચૂમી દેતી ક્યાં ય પાછી સરી ગૈ.

હેમન્તોની હાર કૂણી વસંતે,

જાતી વાગી બેતમા હાસ્ય અંતે.

ને હું બોલ્યો મૌન તોડી મદીલ :

” જોજે ને તું, આજ કેડે ન બોલું.

તું આવે છે. હું નથી ખોળતો ને ?

સંકોરીને ઈન્દ્રિયો, પ્રાણ, ચિત્ત,

સંવર્ધીને શક્તિ, સંકલ્પ સાધી,

જીવું એવું કે રહે મૃત્યુ દૂર.

ભેટું એવું મોત તે જન્મ પામું,

ત્યારે થાઉં પૂર્ણ હું નંદલાલો.

ઘેલી રાધાનો તને જન્મ આપું.

મારી પ્રીતિ નેન તારે જડેલી,

ચાહે હોંશે ગોપ, ગોપી, યશોદા.

હૈયે તારો જાપ ચાલ્યા કરે ને,

તો યે વાળી પૂંઠ બંસી બજાવું.

આવે પાસે તો હઠી દૂર જાઉં,

૧૩૪

આકર્ષન્તા પ્રાણ તારા ટગાવું,

કાલિન્દીને તીર નાચું, નચાવું.

હૈયું તારૂં મુગ્ધ ચોળી પલાળે,

તો યે તારી પાસ ના લેશ આવું,

ત્યારે થાશે ભાન કે થાય શું છે !

સ્ત્રીઓ ઝાઝી પ્રેમપૂર્ણા નથી જ,

એવું હું યે, બોલ, શંકા કરૂં કે ?

કે તું સાચી, હું ઠરૂં સાવ જૂઠ ?

મારે હૈયે તું વસે તેમ હું ય,

તારામાં છું. જાણતો સર્વ ભેદ,

તેં સંબોધ્યો એટલે, તો ય શું છે ?

જાશે ક્યાં તું ? જીત મારી થવાની. ”

ભીડ્યાં પાછાં દ્વાર, હૈયાતણાં ય.

સૌ નારી છે બોલકી, સર્વ જાણે.

ના હોયે જ્યાં વાત, એ વાત માંડે.

મારે માટે કેમ ના સત્ય એ છે ?

બોલ્યે રાખું એકલો હું મતીલો.

મિથ્યા માનું ના કદી શબ્દ એક, ”

(૭)

” માન્યું તું મેં, આવશે તું જ પાછી.

લોકો બોલે : સ્ત્રી કદી એમ ના’વે,

ને કો’ વીરો આમ ઘેલો બને ના.

મેણાં મારે લોક છો ને સદાય.

૧૩૫

જોવા જેવો યોગ છે આપણો તો.

હું ત્યાગું તો તું નથી છોડવાની,

કેડો મારો, તાહરા દૂર થાતાં,

પૂંઠે દોહી હું નકી આવવાનો.

દેહે છૂટાં તો ય શું ? પ્રાણ એક.

જન્મીને તેં પ્રીત મારી ઉપાસી,

ત્યાગ્યા કીધી સૌ યુગે મેં ઉદાસી,

તેથી આજે આપણે બેઉ ઘેલાં.

દેહી કેરે અંતરે પ્રીત જન્મી,

પ્હેલી, ત્યાંથી કલેશમાં પક્વ થાતી,

ઊંચે, નીચે ને વળી છેક નીચે,

પ્હોંચી, ઝાઝી ઊર્ધ્વગામી બનીને,

વિશ્વે વ્યાપી, બ્રહ્મ છે પ્રીતકૂખે,

જન્મ્યે જાતું પૂર્ણમાંથી ય પૂર્ણ.

હું ને તું તો એહના અલ્પ અંશ.

હું હારૂં ત્યાં જીત તારી થવાની,

તારે હાર્યે હું નકી જીતવાનો.

આરંભે તું પ્રીત ત્યાં અંત મારો,

થાતો, તારા અંતમાં બીજ મારૂં.

આરંભાન્તે ના દશા અન્ય પામ્યાં.

નારી તો ના એકની એક વાતે,

કંટાળે. કો’ આદમીને ગમે ના,

વારે વારે વાત વાગોળવાનું,

મંડાયે તો. ના દિવાસ્વપ્ન ચાહે.

૧૩૬

હું યે હ્યાં તો તાહરી કો ‘ સખી તે,

રાચું નિત્યે આપણાં દર્શનાન્તે.

ધીરે ધીરે પ્રેમ થાતો પ્રશાંત,

ઊંડો, ઘેરો, તો પછી આપણે કાં,

એ સિદ્ધાન્તે શાંત થાતાં નથી જ ?

પ્રાપ્તિપ્રોયી શાંતિની રાહ જોતાં ? ”

આવે છે એ રોજ. ઊઠું ય હું છું.

સ્પર્શી એની તીવ્રતા ના વલોતો,

સ્પર્શે એ તો ના નથી પાડતો ય.

ના સ્પર્શે તો રંજ થાતો ન એનો.

( ૮ )

” આવી પાછી કાવ્યઋચા બનીને ?

સંઘર્ષાતી જિંદગીની મિઠાશ,

દેવે દીધી તો ન કાં આવકારૂં ?

ખૂલ્યે જાતાં ભાગ્યનાં દ્વાર મારાં.

છો ને પૈસે ના સુખી, નંદમસ્ત,

છો ને મિત્રો પ્યાદુ માની રમંતા.

તારો થાતાં વ્રેહ અંગાંગ ચૂતાં.

પંપાળી ચૂમી જતી એ ન ઓછું.

રીઝેલી ઉલ્લાસિકા ! દાન આપે,

તેને માથાવાઢ છે ભીખવું તો.

છૂપો જેવો અગ્નિ છે કાષ્ટ હૈયે,

પૂષ્પે છૂપી ગંધ, સંગીત તારે,

દેહે દેહે પ્રાણના દીપ છૂપા,

૧૩૭

તેવી રીતે તું ય અદ્વૈતભાવે,

સંતાપેલી માહરે બ્રહ્મરન્ધ્રે.

અવ્યક્તા ! તું એકની બે બને છે,

પત્નીમાં યે નીરખું કૈંક વાર.

આવે રાતે પ્રેયસીરૂપ ધારી.

બન્ને પાઠો પૂર્ણ ભાવે કરે છે,

પુણ્યાપૃથ્વીમંચપે નાટ્ય મારે.

ને ત્રીજો છે પાઠ તારો અનંત :

વ્યાપી બેઠી શક્તિ થૈ વિશ્વતત્વે.

તું છે પાસે એહવું ભાન થાતાં,

આવે ગુસ્સો, કાં કસી તું રહી છે ?

ને થાતાં તું લુપ્ત હું નિઃસહાય.

બેચેની તો બેઉ રીતે કસે છે.

જ્ઞાનીઓનાં જ્ઞાન ખોટાં પડે ને,

તેવી આ તો સ્નેહસૌન્દર્યજુક્તિ.

ઝાંખી ઝાઝી ને ઝગંતી વિશેષ.

ભાલે તારે રંગ સંધ્યાઉષાના.

છે તેજસ્વી મધ્યકાલીનસૂર્યા,

હોઠે નિત્યે હાસ્ય ચંપાકળીનું.

પાસે તો યે દૂર. સાન્નિધ્યશંકા.

આવ્યે જાતું ધૈર્ય. છું ભક્તિભૂખ્યો.

જાતાં જામે સ્થૈર્ય, શ્રદ્ધાન્વિતાત્મ.

મારે માટે મૃત્યુ ના વ્રહજાયું,

મોટું, હું તો જિંદગીમાં જ માનું.

૧૩૮

કીર્તિચ્છાયું મોત ના જિંદગીની,

તોલે આવે કષ્ટથી શુદ્ધ થાતી,

માટે સાથે જિંદગી ધોધમાર,

લાવી, જાતાં મૂકતી સર્વ જાજે.

વ્હેલી આવે ચારથી તો ય વાંધો,

મારે છે ના. ઊંઘવા કાળ દીર્ઘ.

જાગી મારે માણવો વર્તમાન.

તું તો મારી પુણ્યખીલી વનશ્રી,

હું છું તારો પૂર્ણિમાચંદ્ર મુગ્ધ.

દ્રષ્ટા હું, તો દ્રશ્ય તું : બે વસંત :

તોફાની તો યે અવસ્થા તુરીય.

સાહી, મૂડી, આદિ વાદે વિતપ્ત,

આ લોકે તો માંડવો પ્રેમવાદ,

સંબંધોને પોષનારો સહિષ્ણુ,

જૂના લાંબા ને નવા યુદ્ધ માથે.

આઝાદી ને બંધન ભ્રાન્તિ, તેમ,

ભેટો હો વા એકલા ઝરવાનું.

બન્નેમાં છે રૂપ તો જિંદગીનું :

એકે છૂપું ઐક્યમાં વ્યક્ત, એ જ.

બેઠી જાણે કાવ્યશબ્દાર્થ હોઠે,

આવી બેઠા ધ્રુવતારા સ્વરૂપ.

આત્માકેરાં ગીતડાં ગૂંજવાં છે,

સંઘર્ષે ભાલાતણી નોક થૈને.

બોલ્યે જાતો હું ઘણું, તું ન બોલે,

૧૩૯

તો યે તારાં નેણમાંથી જવાબ,

આવ્યે જાતા ઊંઘમાં ખ્વાબ જેમ.

ઊગ્યો દા’ડો. જા. બધું એક મારે.

સન્નારી તો મંદ સંધી જ વાતે,

આ તો હું યે એટલો મંદ ધીર.

તારે કાજે ના કરૂં યત્ન મોટા,

જોતો તારી વાટ, હા, એટલું છે.

ભોળી તું ના, એટલે છે પતીજ,

કે મારી તું, છો ન પાસે વસંતી.”

( ૯ )

” સંધ્યા જાતાં તુર્ત આવી પ્રિયા ! તું ?

બંદી પ્રેમી કાળનાં હોય શાનાં ?

સાથે લાવી વીજળી મેઘવાળી ?

હાં, તું આવી તેતણે સ્કંધ બેસી.

પંકે ઊગે પોયણું, તેમ તું ય,

ઊગી હૈયે મેલખાયા મવાલ.

ઊગી પાછું પોયણું પંક થાતું,

વૈદોની વાણી સમી તું અનંત.

એ વાણીના અર્થને પામવાને,

યોગી પ્રસ્વેદે ઝરે, અલ્પ પામે.

પામ્યો ખાસ્સો યોગ-સંસાર-મર્મ,

હૂંફાળા હૈયાતળે, પારનો ય.

રાત્રીદા’ડો સૂર્યના અસ્ત ઊગ્યે,

થાતાં, મારાં રાતદા’ડો બધું તું.

૧૪૦

નંદા ! હેતે હેળવી સર્વ ઋતુ,

ઊગે સાથે ઓરડે માહરે તું.

વિશ્વાત્માનું તેજ લાવી બની છે,

આંગી મારી જિંદગીની જઘન્ય.

ભોગી હીંચે ભોજ્યના દેહકેરે,

હિંડોળે ભૂલી બધું ભાન, તેવું,

મારે થ્યું છે સ્પર્શથી દૂર તો ય.

તારાં નેત્રે જ્યારથી ઓળખીને,

પોતાનો કીધો, ગયો ગર્વ મારો.

રંગો કેરા સ્વંગ જામે ભરીને,

પાયે જાતી ઘૂંટડા જિંદગીના,

પીતાં પામું પ્રેરણા સર્જનોની,

તે માંડીને કાવ્યમાં હું વિભિન્ન,

ઉદબોધું છું સ્નેહભીની ખુશાલ,

સ્વપ્ને ફાલ્યા બાગમાં ઊભરાતી,

તારી લીલા ખૂબ વૈવિધ્યવાળી.

ઈચ્છીને કૈં પૂર્ણતા તાહરી ના,

પીંખી નાખી માહરે માણવી છે,

તારા સાન્નિધ્યે જડી મૂર્તિ તારી.

ચાહું આવે જાય તું તે જ રૂપે.

પૂજારી ના પાર્થિવ સ્થાપનાનો,

શ્વાસોચ્છવાસે તું હસે એ જ ઈચ્છા.

વ્યાખ્યા શાને જિંદગી મધ્યાબીંદુ,

ને ઓછાયાશા ધરા મોત કેરી,

૧૪૧

માંડું ? આશાકૂપના દેડકાઓ,

ઊંચાનીચા થાય થાવું હશે તો.

મારૂં ભૂલ્યો જે હતો મૂળરૂપ,

તારામાં દીઠું, થયો ભૂપભાવ.

ઉત્થાને યા ગર્તમાં જાય જીવ,

ત્યારે દેતાં ચાર આ નિત્ય યારી,

તત્વો : ઊંડી પ્રેરણા, લાગણી, ને,

આચારે જે મૂર્ત થાતા વિચાર,

નારદજીનો ગાભ સર્વે દશામાં,

તે સૌ ભાળું તાહરાં દાસ, ને તું,

મારી, શાને ના વહું મુક્ત ભાવ ?

આમંત્રું ના દર્શને તાહરાં કાં,

સર્વે પ્રાણી પંચતત્વે પ્રફુલ્લ,

સંઘર્ષે છે તો ય પૂરાં જ વ્યસ્ત ? ”

( ૧૦ )

” ભાગીદારી સર્વતઃ લાભદાયી,

દેહે, પૃથ્વી પે અને પ્રાણમાંહે,

તેમાં હોયે ઐક્ય હયાતણું તો,

‘ સોહમ્, ‘ ‘ સોહમ્, ‘ શબ્દ ગૂંજી રહેતો.

વાતો માંડી કાપતાં વાટ, થાકી,

પ્રસ્થાને જ્યાં રાતવાસો રહીએ,

વારા કાઢી ઊંઘવા જાગવાથી,

યાત્રા લાંબી સંઘમાં થાય ટૂંકી,

એથી તારી હૂંફ મારે જરૂરી.

૧૪૨

પત્ની મારી ચાહતી આ જ માટે.

તારી વાતો, કાવ્યનું કોડિયું આ,

મંડાયું તેમાં ય છે લાબ સૌને.

શ્રદ્ધામાં, વ્યાસમાં, શારદામાં,

ચારેકોરે જે વસે તેહમાં છે.

વાટે, ઘાટે, ચોક ને ચોતરે તું,

દ્રષ્ટિક્ષેપે, ચાંદની, પંચતત્વે,

પંખી, પ્રાણી, વૃક્ષ, પુષ્પે, લતામાં,

નાનાં મોટાં સર્વમાં, માંદગીમાં,

આનંદે, ઉદ્વેગ, ને ગર્ત, ટૂકે,

વારૂણ્યેથી મસ્ત ઉલ્લાસ પાતી.

ધોળા વાને ખીલતી સર્વ શાને,

શાને માંડું માંડવી સ્થૂળ તારી.

અભ્રે છાયી ધૂળના, અગ્નિમાંહે,

તત્વોકેરી તાવણીના તવાતી,

જેને માથે હાક છે વારિકેરી,

વીંટાયેલી પ્રકૃતિ પ્રાણ સાથે.

પ્હાડો ઊભા થય છે, નાશ થાતા,

ત્યાં, તેમાંના કેટલા કંપતા, કો ‘

લાવાકેરા કષ્ટથી ધૂંધવાતા,

ચ્હેરો તેથી જેહનો નિત્ય ભિન્ન.

વર્ષા આણે, પ્રાણવાયુ પ્રસારે,

અદ્રષ્ટા તે છાજલી સર્વ માથે.

ઉત્ક્રાન્ત્યોત્થ જીવ પામી વિકાસ,

૧૪૩

લીલા માંડી રૂપ કોરે કસીને,

તેમાંથી સૌ હિંસ્ર ને બુદ્ધિશાળી,

પ્રાણી જન્મી સૃષ્ટિને છે નચાવે,

તે પૃથ્વી છે સર્વને રક્ષનારી,

વિશ્વે જૂના ઘર્ષણે જિંદગીને,

તેમાં જ્યારે આપણો યોગ જામ્યો,

છે આવો તો એ જ છે ઈષ્ટ મારે.

મારાં નેત્રે પેખવાને તને હું,

મારાં કૂડાં આભલાં કાં કહેવું ?

મેં ના લીધો ભાગ જે જિંદગીમાં,

તારી, ઈચ્છું રાચવા મુક્ત ભાવે,

તારા સંગે, તે ય ના ચાહતી તો,

આઝાદીને ગૂંગળાવું કદી ના.

બાંદી મારા દેહથી, પ્રામથી વ,

શ્રેયે મારે તાહરા હેતમાંહે,

મારા ફિક્કા ને પુરાણા પ્રદોષ,

જોઈ, ગાંડી ઊર્મિપાયા અવાજ,

સૂણી, ત્યાગી જિંદગીને રસાતી,

નિઃસારે તો ના પડું. વાત નક્કી. ૪૫૮.

૧૪૪

આવનજાવન

ઓ મુસાફિર ! આમ ન ચાલ્યો જા.

એક અનોખા તુજ પાવાએ મોર નચાવી જા. – ઓ મુસાફિર !

આવન તોરી અકળાયે ના,

જાવન તોરી જકડાયે ના,

દેહકી લકડી હળવે ટેકી,

એક નજર તું એવી ફેંકી,

ભરતી આવે ભારી એવું ગાતો ગીતડું જા. – ઓ મુસાફિર !

છો ને સફર નાનેરી તારી,

ચાહે ગાવા નર ને નારી,

એમ સજાવી આરત જગની,

તું ય કમાતો જાને લગની,

પ્રેમપુષ્પથી પગથી છાયી નેમ સજાવી જા. – ઓ મુસાફિર !

૬-૧૦-૫૮. સોમ.

Anitaben Chauhan

Balwantrai Chauhan

Bhavna Umeria

Bhupendra Parmar

Bina Parmar

Chandrakant Patel

Chetan Chauhan

Chetan Desai

Devendra Ram

Devvrat Desai – અદભૂત ગુજરાતી ભાષાનો શણગાર

Dhiraj M Vala

Dhiraj M Vala

Diwan Thakore – vah aa pan sundar.

Dr-Praful Purohit

Harendra Parmar

Haresh Balsara

Harnish Jani

Harshida Chauhan

Hasman Thokia

Hasmukh Champaneri

Hitesh Kumar Yashvantbhai Joshi

Hitesh Parmar

Jivan Kanzariya

Kailash R Waghel

Kanchen Satyakant Chauhan

Kantilal Parmar

Kaushal Parmar

Krunal Champaneri

Kshatriya Samaj

Lila Gohil

Madhu Champaneri

Mayuri Patel

Prakash Solanki

Pravin Umrawala

Prince Dipak

Purnima Devidas Kshatriya

Ramanbhai Surti

Ramesh  Champaneri   Rashik Bhundia

Rekha Parmar

Rohn Parmar

Sagar Desai

Urvi Parmar

Varsha Chauhan

Vasanti Khsatriya

Vasanti Parmar Solanki

Vibha Chauhan

Vikram Thokia

Vinay Champaneri

Vinod Chauhan-London

Vishwa Mochi Samaj

Yashashvi Kuntawala

ગટુ પરમાર

વલ્લભભાઈ પટેલ

 

 

લહરી

Contents

લહરી… 1

અનુક્રમ.. 4

મનચકોર.. 6

આશ્ચર્ય.. 7

શરદની એક રાત્રી… 8

સંયોગભાવ.. 9

ત્રિરંગ.. 10

અજંપો… 12

મન – મગતરું.. 13

વિમુક્ત માનવી… 14

ઘેરી રહે તો… 14

જીવનમૃત્યુ… 15

કોણ ?. 16

હા, નિશા… 17

કૃષ્ણત્રયી… 18

 

લહરી

ચીમનલાલ લ. વ્યાસ

ˈનિશાકરˈ

મુખ્ય વિક્રેતા.

ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય – પ્રકાશક તથા વિક્રેતા – ગાંધી રસ્તો – અમદાવાદ.

પ્રકાશક – ચીમનલાલ લ. વ્યાસ – પો. બૉક્ષ – ૧૫૪૭ – લુસાકા – (ઉત્તર રહોડેશિયા)

પ્રથમ આવૃત્તિ ː ૧૯૬૩

કિંમત . રૂ।. ૨-૫૦ ન. પૈ.

મુદ્રક

ગોવિંદલાલ જગશીભાઈ શાહ – શારદા મુદ્રણાલય – પાનકોર નાકા – અમદાવાદ.

અર્પણ…

આચાર્યશ્રી રામપ્રસાદ પ્રેમશંકર બક્ષીને…

અપંખાળું પંખી તવ નયનનો નેહ મળતાં,

નિકુંજે કિલ્લોલ કવિતવનની મસ્ત મનડે…

નિવેદન…

જીવનના પરમ રહસ્યના નિતાન્ત રમણીય અણસારાનું કોક વાર અલ્પ વિચાર-પુદગલ ઊગે ને અદ્રશ્ય થઈ જાય છે તેમાંનું ઝીલી શકાયું તેટલાનો કલાવ્યાપાર માંડી આ ˈલહરીˈનું સર્જન કર્યું છે. ભાવબ્રહ્મના ઝગારાને સાકાર કરવાની ઘેલછા ક્યાંથી જાગી તે જાણતો નથી. સૌન્દર્યની ભાવનાને કેટલે અંશે મૂર્ત કરી શક્યો છું તેનીય ખબર નથી; કદાચ ઘેરનો ઘેર પણ હોઉં. શાંતિ અને માંગલ્યની વિશ્વઝંખનામાં ˈલહરીˈ અત્યાલ્પ પણ સાદ પૂરાવી શકશે? આ જ પ્રશ્ન આજે તો હું મને પૂછી રહ્યો છું. લેખન પાછળની મારી આંતરિક વૃત્તિ પર વિવિધ વ્યક્તિઓ, વાચન, સ્વ-પરાનુભવ, આદિની અનેકમુખી અસર થઈ જ હશે.

આમાંનાં કેટલાંક કાવ્યોને પ્રગટ કરનાર સામયિકો તેમજ કવિતા પ્રવૃત્તિને પોષવામાં સહાયભૂત થતા મુરબ્બીઓ ને સ્નેહીઓ પ્રત્યે આભારની લાગણી અનુભવું છું.

ચીમન લ. વ્યાસ – પો. બૉક્ષ – ૧૫૪૭ – લુસાકા – (ઉત્તર રહોડેશિયા).

આવકાર

પૂરાં એકવીસ વર્ષ પહેલાં કવિમિત્ર ચીમન વ્યાસનો મને પરિચય થયો. અલ્પ દિવસોનો એ સંબંધ સમયના માપથી કાર્લાર્ણવ ઉપર સરેલ કોઈ લહરી જેવો જ હતો.

દશેક વર્ષ પછી ફરીને અમે મળ્યા. ત્યારે શ્રી વ્યાસ મુંબઈની એક કોલેજમાં ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનું અધ્યાપન કરતા હતા.

વળી દશેક વર્ષે અમદાવાદ આવીને મને તેઓ મળ્યા, ત્યારે જાણ્યું કે દૂર રહોડેશિયામાં તેમણે વસવાટ સ્વીકાર્યો છે, લુસાકા નગરમાં. આ વખતે અંતરિયાળ સમયની ભેટ જેવો એક સંગ્રહ તેઓ આપી ગયા. અધ્યયન અને અધ્યાપનના એમના જીવનકાળમાં યૌવનસુલભ પ્રવૃત્તિ તરીકે એમણે જે દુઃસાહસ કર્યું, તે હતું ચિદાર્ણવમાં પ્રતિ પળ ઉઠતી લહરીઓને શબ્દોની ચાળણીમાં ઉલેચવાનું દુષ્કર કાર્ય.

સહેલું ગણાય ત્યારે પણ લેખન ઝાઝેરા મંથન પછીનું નવનીત હોય છે. ભાષામાં કાવ્યનું અવતરણ સર્વ અર્થમાં ધન્ય પ્રસંગ બને છે, જો કવિને કાવ્ય સિદ્ધ થાય તો. એટલે જ કાવ્યની ખોજમાં વર્ષો અર્પનાર કવિજન સમાજને ઉપકારક લેખાય છે. કાવ્યવ્યાપાર માનવે વેઠેલ યાતનાઓમાં સહુથી નિર્દોષ વ્યાપાર ઠર્યો છે. એ એવો સોદો છે જેમાં બધી ચિંતા અને બધી ખોટ કવિને માથે, અને નફામાં રહ્યું તે સમાજને સમર્પિત.

ˈલહરીˈ આવા પ્રકારની ભેટ હોવાથી હું આદરપૂર્વક તેને સત્કારૂં છું. દૂર આફ્રિકામાં વસીને યોગક્ષેમની પ્રવૃત્તિમાં રચ્યા રહેવું પડે ત્યારે પણ સ્વભાવમાં હૈયાસંપત સાચવીને લેખન કરી રહેલા આ કવિમિત્રના સૌજન્યે મને ઋણી બનાવ્યો છે.

અમદાવાદ                                                        સં. ર. ભટ્ટ

૩-૭-૧૯૬૨

 

 

અનુક્રમ

અનુક્રમ નામ પાનું અનુક્રમ નામ પાનું
મનચકોર 3 ૧૮ બાળક 27
આશ્ચર્ય ૧૯ કવિ ૨૮
શરદની એક રાત્રી ૨૦ વિધિકાંકરા ૨૯
સંયોગભાવ ૨૧ હસ્તાક્ષર ૩૦
ત્રિરંગ ૨૨ ભૂલી પડેલી હંસીને ૩૧
અજંપો ૨૩ પહાડીના ફૂલને ૩૨
મન-મગતરૂં ૧૦ ૨૪ મારી કેડીમાં ૩૩
વિમુક્ત માનવી ૧૧ ૨૫ આરજૂ ૩૪
ઘેરી રહે તો ૧૨ ૨૬ મૃત્યુની ગાંઠ ૩૫
૧૦ જીવનમૃત્યુ ૧૩ ૨૭ ઝાકળ ૩૬
૧૧ કોણ? ૧૪ ૨૮ ઈશુનું સ્મિત ૩૭
૧૨ હા, નિશા ૧૫ ૨૯ શબ્દ હેં? ૩૯
૧૩ કૃષ્ણત્રયી ૧૬ ૩૦ પરિસંખ્યા ૪૦
૧૪ દારોગા ૨૨ ૩૧ કાલ ને આજ ૪૧
૧૫ એક નજરે ૨૪ ૩૨ પલ્લું ૪૨
૧૬ સ્પૃહા ૨૫ ૩૩ એક દર્શન ૪૩
૧૭ માનવતા ૨૬ ૩૪ દેહને ૪૪
૩૫ રોમેન્ટિસિઝમ ૪૫ ૬૪ ત્યાં ૯૦
૩૬ ખરી ગોળી છૂટે ૪૬ ૬૫ ગોકળ કાના ૯૧
૩૭ કષ્ટાતું સૌન્દર્ય ૪૮ ૬૬ ચન્દ્રમાન ૯૨
૩૮ લઈ લે આંખો ૪૯ ૬૭ શી યાત્રા ૯૪
૩૯ દીઠાં ૫૦ ૬૮ શ્રેયશત્રુ ૯૫
૪૦ ઘોડાલિયું ૫૧ ૬૯ હરિહંસ ૯૬
૪૧ સૌન્દર્ય ૫૨ ૭૦ અમે તો ૯૭
૪૨ પૂજારી ને પ્રભુ ૫૪ ૭૧ પારણું ૯૮
૪૩ તર્પણ ૫૫ ૭૨ સુખોદગમ ૯૯
૪૪ બંધન ૫૬ ૭૩ દુઃખોદગમ ૧૦૦
૪૫ મગફળી ૫૯ ૭૪ ખેડુત ૧૦૧
૪૬ હું + એ ૬૧ ૭૫ મધ્યમવર્ગ ૧૦૨
૪૭ કાશ્મીર ૬૨ ૭૬ શહેરી ૧૦૩
૪૮ આકર્ષણ ૬૬ ૭૭ ચાસ ૧૦૪
૪૯ પતનપ્રેમ ૬૭ ૭૮ કલાદર્શન ૧૦૫
૫૦ કાળ ૬૮ ૭૯ તો ઘણું ૧૦૬
૫૧ જૂનું નવું ૬૯ ૮૦ સંગતિ ૧૦૭
૫૨ આજ, સખી ૭૨ ૮૧ મજૂર ૧૦૮
૫૩ સ્મરણાંજલિ ૭૩ ૮૨ પુનરાવર્તન ૧૦૯
૫૪ અમદાવાદને ૭૫ ૮૩ અનુયાયી ૧૧૦
૫૫ કાળકોતરમાં ૭૭ ૮૪ મારા શહેરે ૧૧૪
૫૬ નોરતાં ૭૮ ૮૫ લાલ બત્તી ૧૧૫
૫૭ ગુરૂ શિષ્ય ૮૦ ૮૬ અગાહી ૧૧૬
૫૮ આકર્ષણ ૮૧ ૮૭ હાથને શું ૧૧૭
૫૯ લુસાકા ૮૩ ૮૮ નારિયેળી ૧૧૮
૬૦ ભોજન ૮૫ ૮૯ જાગૃતિ ૧૨૦
૬૧ સ્પુટનિકને ૮૬ ૯૦ પુરદેવતા ૧૨૧
૬૨ ૩૦ મી જાન્યુઆરી ૧૯૫૮ ૮૭ ૯૧ तद्तूरे तद्न्तिके ૧૨૫
૬૩ ખેલદિલી ૮૯ ૯૨ આવનજાવન ૧૪૪

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

મનચકોર

મનચકોર ! ક્યાં તું ફરે ?

તૃપ્તિ કાજે સ્થૂળ દેહની આતમ શીદને હરે ?

પ્રેમજ્યોતને પડખે મૂકી પંકમહીં ડગ ભરે ?

મનચકોર ! આ શું કરે ?

ભોજનથાળ ભર્યો હડસેલી સમણાંમાં કાં સરે ?

ગંગાજમના નીર તજી રેતીમાં કૂવા કરે ?

મનચકોર ! અવળું ફરે ?

વિશ્વાસફૂલેલી વિશ્વવાડીમાં શંકાસર્પથી ડરે ?

તુષાર ટીપે તરસ છીપશે ? શાને વલખાં કરે ?

મનચકોર ! શાંતા હરે ?

સ્નેહ છલોછલ સરોવર ભરિયું, મૃગજળ પૂંઠે મરે ?

તર્કતંતુની જાળ રચીને જાતે સપડાઈ મરે ?

મનચકોર ! પાછું ફરે ?

૧૮-૭-૫૨.

 

 

 

 

આશ્ચર્ય

આકાશ કેરી ધરતી તપાવી,

શુક્રર્ષિ નંદી હળિયે નિયોજી,

તેજોન્ન વાવે વર રોજ ખેડી…

નીંદી કરે તે ય મઘામજૂર,

આછોરતું ને મસ તૂલ ફુલ્લ…

પેખી પ્રમોદે મુનિ નેત્ર ઢાળી,

હસંત ગાંડું ચિર કાળ, કન્યા,

ચારી જતી ત્યાં મૃગલું નિરાંતે…

૬-૭-૫૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

શરદની એક રાત્રી

સજી શ્વેત સાડી સરી શ્યામરંગી,

નભે વાદળી તે રસી વાડકાંટા,

ભળી ચંદ્રમાં, જ્યાં અબોલા રસંતું,

હતું મોલ ઓઠે કૃષિપ્રીતયુગ્મ…

રમે બાળ શેˈરી, શરીરે સફેદ,

ખરી તેમ તારા ય છૂટા પડેલ.

નવોઢા સુચંપી કરી સાસુકેરી,

જતાં નાથ પાસે થઈ દેર તેથી,

ગયો નિંદરુંમાં લપેટાઈ તેને,

જગાડંત પ્રેમે ભરી ચીમટીને…

મને જાગતાને જગાડી ય તેમ,

નિશા એક આવી જતી શારદી રૈ…

૬-૨-૫૫.

 

 

 

 

 

સંયોગભાવ

આછું કેવું હસે છે, શશિયર રવિનું તેજ પામી હસે ને !

અંગાંગે યજ્ઞ યોજી, ધવલ કિરણનો પ્રાણ હોંશે પખાળી…

શાતા સંભાવ્ય ઢોળી, અકલિત ઉરની માંડવીમાં સુવાડી,

મારૂં હૈયું રસે છે, સતત અનિલ જે ગોષ્ઠિદા પુષ્પ ચાહે…

શુકલા રાત્રી ઉતારી સ્વજનસુખ વડાં વસ્ત્ર તારાજડેલાં,

ગાળી વર્ષા વહાવી અનિમિષ નયને રૂપ ચૂમંત તારૂં…

ઘેલી સંયોગદાત્રી રજનિરતિભલી આપણી લગ્નકુંજે,

કેવું ચાહે પ્રભાત શતદલ સબળું રોપવા, શારદા ! તું ?

૩૦-૧૨-૫૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ત્રિરંગ

સહું સતત બાળતા પ્રખર વાયરા ગ્રીષ્મના,

વિદગ્ધ ઉરપદ્મના રસપરાગને શોષતા…

તણાય અતિ વૃષ્ટિમાં નવલ અંકુરાદર્શ સૌ,

નવાણસહ હું ધરું ગગનકાલિમા અંતરે…

તળાવ મુજ બુદ્ધિનું મલિનતા ઉઘાડી કરી,

ગ્રહે શરદ સાથમાં અવનિકીટના બિંબને…

સદોષ હિમકાળમાં પ્રણયનીર થીજી જતાં,

બચેલ હરિયાળી તે ધવલતા અકારી ધરે…

અને શિશિર ડારતી અડગ ઊર્મિઓ તે છતાં,

વહું જિવિતભાર કાં વજનમાં વધે જાય જે ?

કહું, શરમ આવતી તદપિ ? આટલી ખેવના ː

વસંતરસ માહરે વહવવા થવું કોકિલા…

(૨) વસંતરસ માહરે વહવવા થવું કોકિલા…

ન શક્ય યદિ એ બને, તદપિ ના બનું ગ્રીષ્મ હું…

પિડાય ધરણી બધી પ્રબળ ઝાળમાં વેરની,

ઉમેરણ ન હું કરું શરણકુંજને બાળવા…

વિષૈલ જગજીભને ઉરસુધારસે સીંચવા,

બનું સફળ તો ભલે, વિષમ વાત ના ઉચ્ચરું…

ધરી જગત સામને ગણિત આત્મસૌન્દર્યનું,

ન વા શિવ સુભાવના જનનનો બનું જ્યોતિષી…

નહીં નયન આકળાં અધિક ઓશિયાળાં કરું,

ન તો વ્યથિત વિશ્વને વ્યથિત ભાર મારે કરું…

થવું પ્રણયપંથનું કુસુમ, કંટકો તીક્ષ્ણ ના,

ઉરે, જગત સુન્દરોત્તર બને, ભરી ઝંખના…

(૩) ઉરે, જગત સુન્દરોત્તર બને, ભરી ઝંખના,

કશુંક વિપરીત હાં, હ્રદયખેતરે જો રહે…

ઉબાણ મસ ખેડવું, અધિક ક્ષારને એહના,

ઉભાણ સડવા દઈ ઉર મહીં જ સૌ દાટવું…

થશે મધુર મોલ શો શિવતણા રસે ઓપતો,

સદા મનુજ માત્રને ધવલ પંથ નિર્દેશતો !

હતાં સકલ લોક જે પ્રથમ પેખતાં વ્યંગમાં,

હવે નિજ કરાંગુલી મુખમહીં ગ્રહી ન્યાળશે…

વળી, સભર આગ્રહે ધન બધું મને વ્હેંચતો,

લહી કવણ ભાવથી મન મહીં ભલા બોધશે !

પરંતુ વિધિ ! ના ગમે અગર આ ય તો એહવું,

દઈ મરણ રાચજે જિવિતથી ચડે સોગણું…   ૮-૧૦-૫૩.

અજંપો

આશા શોધે સુખ હૈયાસાગરમાં,

મનની મીઠાશ હાથ નાˈવી જી રે…

સ્વાતિના મોતીને શોધે સાગરમાં,

મોટાં મોજાં ઉથલાવી જી રે…

ઢાળેલી છીપલીમાં સૂતેલી વેદના,

ઉડીને ચિત્તડે ચોંટી જી રે…

ફેડી ફીટે ન એવી વિરહની વેદના,

રૂંધીને કંઠ નેન ચૂતી જી રે…

તનના તરંગને મનના ઉમંગને,

વીંખીપીંખીને વિષ વામે જી રે…

ઘેલી આ જોવનાઈ કરી અપંગ ને,

વામણી વિરાટ બની ઘૂમે જી રે…

આતમના અજવાળે આંજીને વેદના,

હૈયામાં ઠાલવું ચેતના જી રે…

વાधे ઝાઝી તેમ અંતરની ખેવના,

જાગે મિલન કેરી ઝંખના જી રે…

૧૯-૫-૫૪.

 

૧૦

મન – મગતરું

છંછેડેલા મણિધર સમું ઓકતું ઝેર શાને,

નાનું શું આ મન-મગતરું માનવીનું સદાય ?

ના કોˈ છેડે તદપિ ? ઉરથી વ્યાપતી પ્રીત રૂંધી,

દેવા ગુસ્સો અતિ વિવશ થૈ આમ ખાલી કરે છે ?

તો નક્કી છે વિજય ઉરનો તેટલો ભવ્ય સદ્ય…

૩૦-૮-૫૩.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૧

વિમુક્ત માનવી

ઉષોદય સુકાળની ગણતરીતણો જ્યારથી

થયો, મનુજ ઝૂઝતો રિપુવિમુક્ત થૈ મહાલવા…

હણી હ્રદયસત્ત્વને, રૂધિરઆજ્ય હોમ્યે જતાં,

અનંત વરસો પછી ˮ રિપુ અઠંગ છે માનવી…

સ્વયં નિજ જમાતનો,ˮ સમજ આટલી ઊતરી !

હજી સમય કેટલો વિફલ ઝૂરવું મુક્તિને ?

ચઢી, નિસરણીવડે વિમલ આત્મની, જાતથી,

ઘણા ઉપર ને પછી મલિન લોભઈર્ષ્યા-જડી…

કમાન કડવીતણો કડડ તોડતો સેતુ તે,

વિમુક્ત બસ માનવી, અવર સર્વ બંદી-જનો…

૩૦-૬-૫૪.

૧૨

ઘેરી રહે તો

શકે ન જીવી જન વર્તમાને,

ધારેલ રીતે, ન ભવિષ્ય ખેડે.

વિચાર ભૂતોસમ ભૂતકેરા,

ઘેરી રહે જો મનને સદાય…

૨-૭-૫૪.

૧૩

જીવનમૃત્યુ

મસ્તિષ્કે જે યુદ્ધ જામે ક્ષણાર્ધ,

ઊર્મિપ્રોર્યું શ્રેયનું કલ્પનોત્થ.

લાધે ત્યારે જે અજંપો અદીર્ઘ,

ને આનંદે પ્રાણપાંખો જરાક.

ત્યારે જીવ્યા તેટલી જિંદગાની,

બાકી તો સૌ મોત જીવ્યા કરે છે…

૨૦-૧૦-૫૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૪

કોણ ?

સૂતાં સંધ્યા, ચોથનો ચન્દ્રમા ને,

પારેવાં સૌ, કોણ જાગે હજી છે ?

સ્વપ્નાં કેરી સૃષ્ટિમાં સ્વાતિ સાથે,

હાથાબેલી માણવી રાત આખી.

તેવો લ્હાવો છોડનારો અભાગી,

આકાશે તે કોણ તાકી રહે છે ?

પૃથ્વી કેરી રસસરિતને તીર ઊભો છતાં ય,

હૈયાઘાવો ગગનસરમાં કોણ ધોવા ચહે છે ?

શ્રદ્ધા છાંડી વનિ પરના ન્યાયના આસનેથી,

તારા ભોમે નિજ વિતકની કોણ ગાથા રડે છે ?

રાત્રી અંતે છે કશું ના બનેલું,

એવી રીતે કોણ ઉલ્લાસઘેલો.

દાબીને સૌ દર્દ ચીત્કાર, ડૂબે,

સૂર્યોત્સાહે કાર્ય અર્ધાં રહેલે ?

કોણે એનું ચિત્ત આવું ઘડીને,

શાને, કેવો વિશ્વવિશ્રમ્ભ યોજ્યો ?

૨૮-૧૧-૫૪.

 

૧૫

હા, નિશા

કરૂં સ્મરણ તાહરૂં સતત, શર્વરી શામળી !

ન તે તિમિરમાં બધાં દિવસપાપને ભારવા.

ન વા શ્રમ શરીરનો શયનમાં વહી શામવા,

નહીં વિષયની મઝા તવ કને સરી માણવી…

ન રૂદ્ર તવ રૂપથી, ભયકરા ! ડરૂં હું જરી,

કદી અરવ નાદથી ભડકતો નથી તાહરા.

ચહું ન લવ સાધના તવ કુતત્ત્વની હ્રેયના,

ગ્રહી શરણ તાહરૂં મલિનતા ન સંતાડવી.

સદા સ્મિત મુખે ધરી ફલદશા વહું કર્મની,

રહું સબળ ઉદ્યમી વિષયવાસના ત્યાગવા.

ન બીક પરવા કશી તિમિરતેજની કારમા,

ન દીન પણ હું, રખે સદય નેત્રથી દર્શતી.

અદીઠ રવિપુંજની કિરણરેખ કોˈ લાધશે,

લહી, સ્તવન આદરૂં સુભગ શાન્તિદા, ઓ નિશા !

૧૯-૬-૫૪.

 

 

 

૧૬

કૃષ્ણત્રયી

શ્રીકૃષ્ણ રાણીસહ એક રાત્રે,

સૂતેલાˈતા દ્વારિકામાં પ્રમોદે,

ત્યાં શબ્દ આવ્યો ˮ પ્રિય રાધિકા, ઓ !

ઓ રાધિકા રે ! વ્રજની નિવાસી ! ˮ

નિદ્રા નાઠી. સર્વ ઊઠ્યાં. જગાડ્યા,

પાસે આવી પ્રેમથી નાથને ય,

રાણીઓએ.

છતાં ˮ ના થયું છે કશું,ˮ એમ બોલી,

ખરો ભાવ ઢાંક્યો. ગયા તુર્ત ઊંઘી,

જગાડી મહેચ્છા ઘટસ્ફોટકેરી,

બધાં ય રાણી ઉરમાં સમાન.

કરી આમ ચર્ચા સવારે બધી એ ː

૧ લી રાણી — ˮ ક્યમ સહન થવું આ ? ક્યાં લગી આમ રˈશે ?ˮ

૨ જી રાણી — ˮ સકલ કુલવડેરી, રૂપ ને શીલપૂર્ણા,

વહુઅર સજવે છે મ્હેલ, તો યે ન જાણે,

નટવર નવ છોડે નામ રાધાતણું કાં ?ˮ

૩ જી રાણી — ˮ નિદ્રામહીં સ્મરણ જે રમણીતણું છે,

ચાલ્યા કરે, અવલ કાં નવ હોય રૂપે !ˮ

૪ થી રાણી — ˮ શ્રી પ્રાણનાથ સમરે પણ જે પુકારે,

તે શીલરૂપમય રે ! નહિ આપણે કે ?

બધી– ˮ સવારે પૂછશું આ સૌ રોહિણીમાતને નકી.ˮ

સવારે ના,

બપોરે ના ફાવ્યું પ્રિયતમતણાં કાર્ય કરવે.

જરી સંધ્યા પ્હેલાં સકલ મહિષી આતુર મુખે,

ગઈ માતા પાસે,

ધીરેથી ઘનરાધિકા મિલનનો વૃત્તાન્ત છે છેડિયો.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

પ્રાર્થનાની કળા – ૧

કોઈને પ્રશ્ન થશે કે પ્રાર્થનાની તે વળી કલા હોઈ શકે ?

હા, પ્રાર્થનાની કલા પણ છે ને એનું આગવું વિજ્ઞાન પણ છે.

જેઓ જીવનમાં પ્રાર્થનાના મહત્ત્વને સમજીને તેનો ઉપયોગ કરે છે તેમના માટે જીવન સરળ, સુંદર ને આનંદમય બની જાય છે.

શ્રી અરવિંદ કહેતાː’તમારા દૈનિક જીવનમાં પ્રાર્થનાનો આશ્રય ના લીધો હોય તો એક મહાન લાભથી વંચિત રહી ગયા છો એમ માનજો. આ દિવ્ય માધ્યમ દ્વારા એક પળમાં જ પરિવર્તનના પ્રકાશિત પથ ઉપર તમે આવી જાઓ છો.’

જીવનમાં સુભગ પરિવર્તન કોને ના ગમે? વત્તેઓછે અંશે અંધકારમાં અટવાતા માણસને પ્રકાશની જરૂર હોય છે જ. પ્રાર્થના એ પ્રકાશ પૂરો પાડે છે.

શ્રદ્ધાની શક્તિઃ વિશ્વનાં રહસ્યો વિશે અજબ પુસ્તક લખનારા સર જેમ્સ જીન્સે બ્રહ્માંડના સંચાલન પાછળ રહેલી દિવ્ય શક્તિ, શ્રદ્ધા ને પ્રાર્થનાની તાકાત વિશે મહત્વના વિધાન કરેલાં.

એક વૈજ્ઞાનિક કહેઃ ‘તમારા જેવા ટોચની પ્રતિષ્ઠાવાળા વૈજ્ઞાનિક આવાં હિંમતભર્યાં વિધાન કરે એ જરા આશ્ચર્ય જેવું લાગે છે.’

‘શ્રદ્ધાની આ મહાન શક્તિ વિશે શબ્દો જડતા નથી. વધુ શું કહું ? ‘

‘ખરેખર ? ‘

‘હા. શ્રદ્ધાવાનના હાથમાં અસીમ શક્તિઓ આવી જાય છે. શ્રદ્ધાનું, અંતરનું, આત્માનું, ભાવનું, પ્રાર્થનાનું, એક અજબ બળ હોય છે.’

‘આ તો નવી વાત છે.’

પ્રાર્થનાની કળા – ૨

‘ના. ચિરપુરાતન છે. તમને કોઈ અનુભવ નથી. માટે નવી લાગે છે.’

સર જીન્સના જેવો જ અનુભવ ડૉ. ભાભાનો હતો.

વિખ્યાત ફિલસૂફ કેન્ટ પણ એમ જ માનતા.

વિશ્વના મહાનતમ વૈજ્ઞાનિકોમાંના એક આઈન્સ્ટાઈન પરમ શક્તિમાં શ્રદ્ધા રાખતા હતા. એ નિયમિત પ્રાર્થના કરવાના આગ્રહી હતા.

મહાત્મા ગાંધીનો પ્રાર્થનાપ્રેમ તો જગતભરમાં જાણીતો છે, વિશ્વભરમાં વિખ્યાત છે.

અબ્રાહામ લિંકન પ્રાર્થનામાર્ગના પ્રવાસી હતા.

સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ પ્રાર્થનામાં અપાર રૂચી લેતા.

આવાં તો અનેક ઉદાહરણ મળી આવે. પ્રાર્થના એટલે કોઈ ઘેલા અને ભાવુક માણસોની ભ્રમાત્મક પ્રવૃત્તિ છે એમ નથી માનવાનું.

વિશ્વના અનેક મહાન પુરૂષો પ્રાર્થનામાં રસ લેતા આવ્યા છે.

ચૈતન્ય ચમત્કારઃ આ પ્રવૃત્તિ મહાન માણસો માટે જ છે એવું નથી. સામાન્યમાં સામાન્ય માણસથી શરૂ કરીને શ્રેષ્ઠ કક્ષાની વ્યક્તિઓના પ્રાર્થનાપ્રેમનાં અસંખ્ય ઉદાહરણ નોંધાયેલાં છે. પ્રાચીન સમયમાં ધ્રુવ, પ્રહ્લાદ, માર્કંડેય, વિભીષણ, કુન્તા, દ્રૌપદી, જિસસ, મોહમ્મદ, અષો જરથુસ્ત્રો, એલીજાહ ને એવાં તો અસંખ્ય વિભૂતિઉદાહરણ જોવા મળે છે.

આધુનિક સમયમાં પણ એવાં ઉદાહરણ આપણી આસપાસમાંથી મળી આવી શકે.

એવાં અસંખ્ય ઉદાહરણમાંથી માત્ર એક જ ઉદાહરણ જોઈએ.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩

આનંદાશ્રમવાળા સ્વામી રામદાસ ભારતની તીર્થયાત્રા દરમ્યાન ભગવાનને શરણે સંપૂર્ણતયા સમર્પિત થવાના સંકલ્પ સાથે વિચરતા હતા. એકવાર એમની પાસે પૈસોય નહીં કે ખાવાની સુવિધા પણ નહીં. શેતાન મન દલીલ કરવા માંડ્યું કે બરાબર બાર વાગે જો કોઈ ખાવાનું લઈને આવે તો ભગવાન અને શક્તિ બેય સાચાં.

રામદાસજીએ મનને પટાવીને બેસાડ્યું ને પોતે પણ એક અંધારી ગુફામાં જઈને બેસી ગયા. બરાબર બારને ટકોરે કોઈ ભોજનની થાળી મૂકીને ચાલ્યું ગયું.

આવં તો અનેક ઉદાહરણ એમના ને અન્યના જીવનમાંથી મળી શકે છે.

પ્રાર્થના એક દિવ્ય સીડી છે, જેના દ્વારા આત્મા પરમાત્મા સાથે જોડાય છે અને જીવને પરમની શક્તિનો લાભ મળવા માંડે છે.

વિશ્વવ્યાપી બળઃ તિબેટી લામા તીંગ-ચી એક વાર ગુફામાંથી બહાર આવતા હતા. દ્વાર પર ઊભેલા શિષ્યે પૂછ્યુઃ ˈઆ વખતે તો ચાલીસ દિવસે બહાર પધાર્યા!ˈ

ˈહા, હું આકાશને અડતો હતો ને પાતાળને હલાવતો હતો.ˈ

ˈના સમજાયું, ગુરૂદેવ!ˈ

ˈહું પ્રાર્થના કરતો હતો. મને અજબ મજા આવી ગઈ.ˈ

પ્રાર્થના આકાશને સ્પર્શી શકે ને પાતાળને હલાવી શકે છે એવો અનુભવીઓનો મત છે.

આ મત ગમેતેમ વાતોમાંથી નહીં, પણ પ્રાર્થનાના પ્રત્યક્ષ પરિચયમાંથી પ્રગટેલી છે.

પણ એવા અનુભવ માટે કોઈ તૈયાર હોય છે? આકાશપાતાળને હલાવવાની વાત જવા દો, માણસને પોતાનું હ્રદય હલાવતાં જ નથી આવડતું

પ્રાર્થનાની કળા – ૪

તેનું શું! ત્રીસ-ચાલીસ દિવસની વાત દૂર રહી, એટલી સેકન્ડ માટે પણ મનોવૃત્તિ પ્રાર્થનાલીન બને તોય ઘણું છે.

ˈતમે પ્રાર્થના વિષે શું માનો છો?ˈ નેપાળી મહાત્મા ભોલેરામને યાત્રિકોએ પૂછ્યું.

ˈએનો કોઈ નિયમ નથી એ જ નિયમ.ˈ

ˈતોપણ?ˈ

ˈપ્રાર્થના બાળકના રૂદન જેવી તાત્કાલિક અને સરળ, આંસુના જેવી સ્પષ્ટ અભિવ્યક્તિવાળી, હ્રદયવેદના જેવી ગુપ્ત, વિજઝબકારા જેવી ત્વરિત, વંટોળ જેવી સબળ પ્રેમ જેવી અસરકારક અને સંતોના હ્રદય જેવી દિવ્ય હોય છે. પછી હું શા નિયમ બતાવું?ˈ

તોપણ પ્રાર્થનાપંથે પહેલાં પહેલાં ભરનારને થોડા નિયમો તો જોઈશે જ.

સમજણના એવા દીવા માર્ગદર્શક સ્થંભો ઉપર ગોઠવ્યા હશે તો રસ્તો સરળ થશે.

પ્રભુનું વરદાનઃ ˈમને પ્રાર્થનાની કળા સમજાવો.ˈ

રામકૃષ્ણ પરમહંસને એક વાર રાખાલે વિનંતિ કરી.

ˈએમાં શું સમજાવવાનું હતું? ખૂબ જ ભાવથી પ્રભુના વરદાનનો ઉપયોગ કરવાનું રાખવું.ˈ

ˈકયું વરદાન?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૫

ˈપ્રાર્થનાનું. એનાથી આગળનો રાહ પ્રકાશિત થઈ જશે.ˈ

પ્રાર્થના પ્રભુનું વરદાન છે એટલું પણ સમજી લેવામાં આવે તો આગળનો રસ્તો ખરેખર પ્રકાશિત થઈ જાય. અહીં આપણને બાઈબલની પેલી પ્રાર્થના યાદ આવે છેઃ

ˈહે પ્રભુ!­ અમને પ્રાર્થના કરતાં શીખવો.ˈ જો એક આ પ્રાર્થના કરતાં પણ આવડી જાય તોય ધન્ય બની જઈએ. આપનામાં આ ભાવ જાગે તોય ક્યાંથી?

દરેક શક્તિને માધ્યમ જોઈએ છે. જેમ તાંબાના તારમાંથી વિદ્યુત્શક્તિ ઝડપથી વહે છે તેમ, ભાવભર્યાં હ્રદયોમાં પ્રાર્થનાબળ ઝડપથી પ્રવાહમાન થાય છે એ સમજી શકાય છે.

શ્રદ્ધાભર્યું હ્રદય પ્રાર્થનાનું ઉત્તમ વાહક બની રહે છે. આ વિશ્વમાં કોઈ મહાન શક્તિ છે. એને આપણામાં રસ છે, પ્રાર્થના દ્વારા એનો એ રસ વધારી શકાય છે, આપણી પ્રાર્થના સફળ થઈ શકે છે-વગેરે સમજણ આવી ગઈ હોય તો આ માર્ગે યાત્રા કરવાનું વધુ સરળ બને છે.

ભાવ મહત્ત્વનોઃ એક ગામમાં નવા પૂજારી આવ્યા. એમણે મંદિરમાં પ્રાર્થના દાખલ કરી. એ દર પૂનમે ને અગીયારશે બીજા માણસો પાસે પ્રાર્થના કરાવતા.

એમાં એક અભણ ખેડૂતનો વારો આવ્યો.

એ કહેઃ ˈહું તમારા જેવા વેદવાન નથી. મારી પરાથનામાં શાં ઠેકાણાં હોય?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૬

એને પૂજારીજીએ આપેલો જવાબ જોવા જેવો છેઃ ˈવિદ્વાનની પ્રાર્થના લોકો ઉપર પ્રભાવ પાડે, પણ સરળ હ્રદયની સાદી પ્રાર્થના પ્રભુને સ્પર્શી જાય છે. આપણે શબ્દો સાથે નહીં, ભાવોની સાથે કામ છે.ˈ

સાચી પ્રાર્થનાને શબ્દો સાથે કંઈ જ લેવાદેવા નથી હોતી. અંતરના ભાવ જ એમાં મહત્વના હોય છે. પરમ શક્તિને એમનો જ સ્પર્શ થાય. પોકળ શબ્દો હવામાં ઊડી જાય.

એક સંત કહેઃ ˈઆપણે પ્રાર્થના કરીએ છીએ એ વાત સાચી. પણ સાચી પ્રાર્થના કરીએ છીએ ખરા કે?ˈ

બહુ સમજવા જેવી વાત છે. પેલા પોપટની જેમ પ્રાર્થનાના શબ્દો રટી જવા, ટેપ ચલાવી જવી એ એક વાત છે અને અંતરના ભાવ જગાવવા એ બીજી જ વાત છે.

પરમાત્માને પ્રાર્થનાની લંબાઈમાં નહીં, સચ્ચાઈમાં રસ છે, ઊંડાણમાં રસ છે. એને શબ્દશુદ્ધિમાં નહીં, હ્રદયશુદ્ધિમાં, દિવ્ય બુદ્ધિમાં રસ છે. આપણે ભલે જગતને પ્રભાવિત કરી શકીએ, પ્રભુને પ્રભાવિત કરવાના કીમિયા જુદા છે.

સનાતન શક્તિઃ ગુરૂદેવ ટાગોરે શાન્તિનિકેતનના પ્રારંભમાં પ્રાર્થનાનો અટલ આગ્રહ રાખ્યો હતો. નીના નામની એક અંગ્રેજ વિદ્યાર્થિની કહેઃ ˈઆ તો એક નવી જ વાત કહેવાય.ˈ

ˈતું પ્રાર્થનાને નવી વાત કહે છે?ˈ

ˈહા. આ વળી શું?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૭

ˈજો, એ માનવઆત્માના આદિજન્મ સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિ છે. આપણા માટે એ નવી વાત હોય એમ બને. પ્રાર્થનાની શક્તિ સનાતન છે. એની વાત નવી નથી. આપણો પરિચય નવો ગણાય એટલું જ.ˈ

ગુરૂદેવની આ વાત તદ્દન સાચી છે. વિશ્વના સહુથી પુરાતન સાહિત્ય ગણાતા વેદમાં ગાયત્રીમંત્ર આવે છે. એમાં જે દિવ્ય તેજની પ્રાપ્તિની ઊંડી અભિપ્સા છે એ પ્રાર્થના જ છે. પોતાની પ્રજ્ઞાને દિવ્ય તેજથી રસી દેવાની ઝંખનાની અભિવ્યક્તિમાં આત્માની તેજભાવના જ પ્રતિબિંબિત થાય છે.

વેદોમાં આવી તો અસંખ્ય ઋચાઓ મળે છે, જે મૂળગત રીતે પ્રાર્થનાઓ જ છે. ઉત્તર કાશીવાળા દિવ્યેન્દ્ર સ્વામીએ આવી વેદોક્ત પ્રાર્થનાઓનું સુંદર સંકલન બહાર પાડેલું.

એમના કહેવા મુજબ ˈવેદોમાં આપેલી પ્રાર્થનાઓમાં માનવજાતનો એવો એક પણ પ્રશ્ન નથી જેનો જવાબ ના મળી શકે.ˈ

ઉપનિષદની ˈतमसो मा ज्योतिगमयˈ વિશ્વની ઉત્તમ પ્રાર્થનાઓમાંની એક છે. આખા જગતનો કોઈ ધર્મ એનો અનાદર ના કરી શકે. સાવ નાસ્તિક માણસને પણ આ પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કરવો પડે એવી ઉત્કૃષ્ટ કોટિની એ પ્રાર્થના છે. અજ્ઞાન, અંધકાર અને મૃત્યુમાંથી જ્ઞાન, પ્રકાશ અને જીવન તરફ જવાની ઊંડી અભીપ્સા કોને ના હોય?

થોડાં વર્ષ અગાઉ મુંબઈમાં બાંદ્રા પાસેના દરિયાકિનારે આવેલા અદ્ભૂત પ્રાર્થનાલયમાં જ્યુલિયાના નામના એક સાધિકાબહેનને મળવાની તક મળી હતી.

એમણે બાઈબલમાં આવતી પ્રાર્થનાઓ વિશે થોડા જ સમયમાં એટલી માહિતી આપી કે અમે લોકો ચકિત થઈ ગયેલાં.

પ્રાર્થનાની કળા – ૮

કુરાનમાં પણ સુંદર પ્રાર્થનાઓ મળી આવે છે. અવેસ્તામાં પણ વેદોનીજેમ સુંદર પ્રાર્થનાના ભંડાર છે. બહાઈ ધર્મની પ્રાર્થનાઓ જોવા જેવી છે. અમેરિકાના મૂળ રહેવાસી રેડ ઈન્ડિયનોની પ્રાર્થનાઓ પણ અનોખી હોય છે. વિશ્વનું એ કે ધર્મશાસ્ત્ર એવું નથી, જેમાં પ્રાર્થના જોવા ના મળે. આ ઉપરથી ખ્યાલ આવે છે કે પ્રાર્થના એક સનાતન તત્ત્વ છે. આનું એક કારણ છે. ધર્મનું અસ્તિત્વ છે માનવીના ઉત્થાન માટે. પ્રાર્થના એમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે. પછી એનો ઉલ્લેખ ના હોય એમ બને જ શી રીતે?

આત્માનો અવાજઃ પરમહંસ યોગાનંદ કહેતાઃ ˈપ્રાર્થના વિશ્વનું મહત્તમ બળ છે. જગતના તમામ ધર્મોએ આ બળને પુરસ્કાર્યું છે. આજના માનવ માટે પણ એ મોટામાં મોટું બળ બની શકે છે.ˈ

વિખ્યાત કવિ ટેનીસન કહેતાઃ ˈઆ જગત કલ્પી શકે છે એના કરતાં ઘણીઘણી વધારે વસ્તુઓ પ્રાર્થના દ્વારા શક્ય બને છે.ˈ

આનંદમયી માના મતે ˈપ્રાર્થના જીવનનું પરમોદ્ધારક બળ છે. એનો ઉપયોગ કરવામાં માણસનું કલ્યાણ છે.ˈ

આટલા બધા માણસો ખોટા ન હોઈ શકે. અહીં તો આપણે ગણતરીનાં જ નામનો ઉલ્લેખ કરીએ છીએ. પણ આ સૂચિમાં હજારોં નહીં, લાખો નામ ઉમેરી શકાય તેમ છે.

જીવનલક્ષી સર્જનો દ્વારા અસંખ્ય લોકોનું જીવનપરિવર્તન કરનાર ડૉ. ડેલ કાર્નેગી પ્રાર્થનાના જબરા આગ્રહી હતા.

એક સહાયક એમને પૂછેઃ ˈઅમારા માટે પ્રાર્થના કરવાનું શા માટે ફરજિઆત છે?ˈ

ˈ એટલા માટે કે તમને પ્રાર્થનાની શક્તિનો ખ્યાલ આવે.ˈˈપ્રાર્થના સફળ થાય ખરી?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૯

ˈકેમ ના થાય? સાચા હ્રદયની પ્રાર્થના સફળ થાય જ થાય. અનેક જણનો ને મારો એવો અનુભવ છે કે પ્રભુ આત્માનો અવાજ સાંભળે છે જ. તમારે એ અનુભવ મેળવવો હોય તો એ પ્રાર્થનાથી જ થઈ શકશે.ˈ

આ તો સીધી વાત છે. પ્રાર્થનાનું બળ સાચું છે કે નહીં એ માપવા માટે પણ એનો પ્રયોગ કરવો પડશે. ખાલી વાંચીને બેસી રહ્યે નહીં પાલવે.

પ્રભુ પધાર્યા!: કુરૂક્ષેત્રનું મેદાન. અનેક પ્રશ્નોથી પીડાતો અર્જુન સંઘર્ષના સાગરમાં ગોથાં ખાઈ રહ્યો છે. ભગવાનની સામે એ પાર વગરના પ્રશ્નો મૂકે છે, આશંકાઓ ઠાલવે છે.

ˈપ્રભુ ! મને ટૂંકમાં બતાવો કે મારે શું કરવું?ˈ

પ્રભુનો આદેશ છે કે ˈમારામાં મનવાળો થા.ˈ આ આદેશ બહુ સૂચક છે.

મન સંસારવ્યવહારની ચિંતાઓમાં જ ભટક્યા કરતું હોય ત્યારે પરમ શક્તિ સાથે સંપર્ક સાધવાનું બહુ મુશ્કેલ બની જાય છે.

એક સુંદર જાપાની કાવ્યનો અનુવાદ વાંચવાની તક મળી હતી.

એક મલમલનો પરદો છે. એની એક બાજુ માનવી છે, સામી બાજુ ભગવાન છે.

એણે હમણાં જ પ્રાર્થના પૂરી કરીને આંખો ઉઘાડી છે.

હોઠ ઉપર છેલ્લા શબ્દો છેઃ ˈઆવો પ્રભુ… પધારો પ્રભુ… મને સાંભળો પ્રભુ…ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૦

ˈજો હું આવી ગયો. ˈસામેથી જવાબ આવે છે.

ˈઅરે, આપ પધાર્યા છો?ˈ

ˈતારા બોલાવ્યા પહેલાં હું આવીશ, તારી પ્રાર્થના પહેલાં હું જવાબ આપીશ, એમ મેં તને નહોતું કહ્યું? હવે તો તને બરાબર પ્રતીતિ થઈ ને?ˈ

સંસારના વ્યવહારમાં ડૂબેલાઓને આટલે ગજે જવાની વેળા ભાગ્યે જ આવે. આપણને રસ છે આપણા પ્રશ્નોના ઉકેલમાં, આપણી માગણીઓમાં. આપણને જોઈએ છે સુખ, શાંતિ, આનંદ અને સમૃદ્ધિ; તો કોઈ માગે છે પ્રારણા અને પ્રકાશ.

ˈમારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ.ˈ-એ મોટા ભાગની પ્રાર્થનાઓનો સાર હોય છે. પણ કોઈ પ્રભુને એમ નથી કહેતું કે ˈતારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ!ˈ જોકે એમ કહેવામાં ગેરલાભ નથી જ હોતો. પણ નાનકડું મન એટલો ઉદાર દ્રષ્ટિકોણ અપનાવી શકે જ શી રીતે?

એને એ રીતે કેળવવા માટે પણ પ્રાર્થના કરવી પડે!

શ્રદ્ધા અને સમર્પણ­ː ખલીલ જિબ્રાને અલ્ મુસ્તફા નામના એક મહાન પાત્રનું સર્જન કર્યું છે. વિશ્વસાહિત્યમાં અને ફિલસૂફીમાં આ અલ્ મુસ્તફા અમર બની ગયા છે.

એમને એક શિષ્યા પૂછે છેઃ ˈ… અને ગુરૂદેવ, અમને પ્રાર્થના વિશે કહો.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૧

ˈજો હું આવી ગયો. ˈસામેથી જવાબ આવે છે.

ˈઅરે, આપ પધાર્યા છો?ˈ

ˈતારા બોલાવ્યા પહેલાં હું આવીશ, તારી પ્રાર્થના પહેલાં હું જવાબ આપીશ, એમ મેં તને નહોતું કહ્યું? હવે તો તને બરાબર પ્રતીતિ થઈ ને?ˈ

સંસારના વ્યવહારમાં ડૂબેલાઓને આટલે ગજે જવાની વેળા ભાગ્યે જ આવે. આપણને રસ છે આપણા પ્રશ્નોના ઉકેલમાં, આપણી માગણીઓમાં. આપણને જોઈએ છે સુખઘ, શાંતિ, આનંદ અને સમૃદ્ધિ; તો કોઈ માગે છે પ્રેરણા અને પ્રકાશ.

ˈમારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ.ˈ – એ મોટા ભાગની પ્રાર્થનાઓનો સાર હોય છે. પણ કોઈ પ્રભુને એમ નથી કહેતું કે ˈતારી ઈચ્છા પ્રમાણે થાઓ!ˈ જોકે એમ કહેવામાં ગેરલાભ નથી જ હોતો. પણ નાનકડું મન એટલો ઉદાર દ્રષ્ટિકોણ અપનાવી શકે જ શી રીતે?

એને એ રીતે કેળવવા માટે પણ પ્રાર્થના કરવી પડે!

શ્રદ્ધા અને સમર્પણઃ ખલીલ જિબ્રાને અલ્ મુસ્તફા નામના એક મહાન પાત્રનું સર્જન કર્યું છે. વિશ્વસાહિત્યમાં અને ફિલસૂફીમાં આ અલ્ મુસ્તફા અમર બની ગયા છે.

એમને એક શિષ્ય પૂછે છેઃ ˈ… અને ગુરૂદેવ, અમને પ્રાર્થના વિશે કહો.ˈ

ˈતમે શ્રદ્ધા વિશે જાણી લેશો તો પ્રાર્થના વિશે જાણવાની કોઈ જરૂર નહીં રહે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૨

પછી એ પ્રાર્થના અને શ્રદ્ધા બન્ને વિશે સુંદર વાર્તાલાપ કરે છે. પણ એમનો મૂળ મુદ્દો એ કે જેના અંતરમાં શ્રદ્ધા અને સમર્પણની એક બેલડી છે.

હિન્દીનાં જાણીતાં કવયિત્રી મહાદેવી વર્મા પાસે એક સાધિકાએ માર્ગદર્શન માટે વિનંતિ કરેલી.

ˈશું માર્ગદર્શન જોઈએ છે?ˈ મહાદેવીએ પૂછ્યું.

ˈમને જીવનઉદ્ધારનો રાહ બતાવો.ˈ ˈસમર્પણ એ જ રાહ.ˈ ˈઆટલું જ?ˈ

ˈહા. પરમાત્માને શરણે તારૂં સર્વસ્વ સમર્પિત કરી દે. તને સર્વ કંઈ મળી જશે.ˈ

આ જ મહાદેવીજીએ અન્યત્ર લખ્યું છેઃ સમર્પણ એ પૂર્ણ શ્રદ્ધાયુક્ત પ્રાર્થનાની પહેલી શરત.

અનન્ય નિષ્ઠાઃ યુરોપમાં નોક્ષ નામના એક મહાન સંત થઈ ગયા. પ્રભુના નામનો ઘોષ ગજાવતા ગજાવતા એ સ્કોટલેન્ડ જઈ પહોંચ્યા. ત્યાંના માણસો પશુઓ કરતાં પણ બદતર જીવન જીવતા હતા. એમનું હ્રદયપરિવર્તન કરવા એમણે ખૂબ જ પ્રયત્નો કર્યા, અનેક પ્રવચનો કર્યાં, પણ કંઈ ના વળ્યું. એમણે પોતાના મનને તપાસવા માંડ્યું. અંદરથી આદેશ આવ્યો કે હવે માત્ર પ્રાર્થનાનો જ રસ્તો બાકી રહ્યો છે. તરત જ પ્રાર્થના શરૂ કરી.

એ પરમાત્માને રાત-દિવસ પ્રાર્થવા લાગ્યા કે, ˈપ્રભુ, આ લોકોનું હ્રદયપરિવર્તન કરાવ અથવા મને ઉપાડી લે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૩

એમની પ્રાર્થના પરમાત્માએ સાંભળી જ. આ હતું અનન્ય નિષ્ઠાનું પરિણામ.

અરવિંદાશ્રમવાળાં શ્રી માતાજી પ્રાર્થનાનાં પરમ આગ્રહી હતાં.

ˈપ્રાર્થના ને ધ્યાનˈ વિશેનું તેમનું ફ્રેન્ચ પુસ્તક આ ક્ષેત્રમાં અનન્ય પ્રદાન ગણાય છે.

સરલ નામનો એક સાધક કહેઃ ˈમારે આત્મસાક્ષાત્કાર કરવો છે ને સખત શરદી થઈ છે. મારે શું કરવું?ˈ

તારા આ બેય પ્રશ્નોનો જવાબ તને પ્રાર્થનામાંથી જ મળી જશે. અનન્યભાવથી પ્રાર્થનામાં લાગી જા. શરદી ને અજ્ઞાન બેય ટળી જશે. ˈમાતાજીએ હસીને કહ્યું.

એમની વાત સો ટકા સાચી. દિવ્યતમ બળ ધરાવનારી ને ઉપયોગમાં સરળ પ્રાર્થના પ્રત્યેક સમસ્યા ઉકેલી શકે છે. આપણે તેની કળા જ જાણવાની જરૂર છે.

સુંદર સમન્વયઃ એવરેસ્ટવિજેતા સર લેઈ હન્ટને તેમની આ મહાન સિદ્ધિ બદલ સન્માનવાનો એક સમારંભ યોજવામાં આવેલો.

ˈતમે તો મહાન સિદ્ધિ મેળવી આવ્યા. ˈવિદેશી મહેમાને કહ્યું.

ˈપ્રભુની કૃપા.ˈ હન્ટે વિનમ્રતાથી જવાબ આપ્યો.           ˈપ્રભુની કૃપા?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૪

ˈહું સમજી શકું છું કે મારા મોંએ આ શબ્દો સાંભળતાં તમને આશ્ચર્ય થાય છે. પણ આ એક હકીકત છે કે પ્રભુની કૃપા વગર અમે સફળ થઈ જ ના શક્યા હોત.ˈ

ˈઆપની આસ્થા જોઈને મને આશ્ચર્ય થાય છે.ˈ

ˈહું કોઈ જબરા આધ્યાત્મિક જ્ઞાનવાળો કે પરમ આસ્તિક હોવાનો દાવો કરવા માગતો નથી. પણ અમારા આ મહાન ગણાયેલા કાર્યમાં પ્રાર્થના ખૂબ જ ઉપયોગી થઈ હતી એ સ્પષ્ટ કહેવું જોઈએ.ˈ

ˈઆ તો સાચે જએક સમાચાર કહેવાય.ˈ

ˈએ જે ગણો તે. અમે જબરૂં આયોજન કરેલું એ કબૂલ. તો અમે સફળ થઈશું જ એવો આશાવાદ પણ સતત રાખેલો. વળી અમારા આખા જૂથનો સહકાર અનોખો હતો. પણ મારા મતે અમારી સિદ્ધિમાં પ્રાર્થનાનો ફાળો ખૂબ જ મહત્ત્વનો ગણાય.ˈ

નોંધ લેવી પડે એવો આ અનુભવ ને અભિપ્રાય ગણાય. આપણે હન્ટની જેમ ભલે એવરેસ્ટનાં આરોહણ ના કરવાનાં હોય, જીવનમાં ડગલે-પગલે નાના-મોટા અવરોધના ડુંગરાઓ ચઢવાના તો આવે જ છે. એમાં પ્રાર્થનાનો ઉપયોગ કેમ ના કરી શકાય?

વ્યવહારની વાડીમાઃ ડૉ. રામચરણ ˈમહેન્દ્રˈ નામનાં જાણીતા લેખકે મનોવિજ્ઞાનનાં નાનાં-મોટાં થઈને ચારસો જેટલાં પુસ્તકો લખ્યાં હશે! એમનાં स्वर्णपथ અને आनंदमय जीवन નામનાં પુસ્તકો તો અદ્ભૂત છે. ઉચ્ચ જીવનની પ્રેરણાઓ આપતાં આ પુસ્તકોમાં એમણે એક બાબત ઉપર ખાસ ભાર મૂકતાં કહ્યું છે

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૫

કે, ˈપ્રાર્થના કરતી વખતે એ બરાબર યાદ રાખવાનું છે કે આપણે બ્રહ્માંડની મહત્તમ શક્તિ સાथे કામ કરી રહેલા છીએ. આ સ્મૃતિ ઉપકારક નીવડશે.ˈ આ શક્તિની સાથે જ્યારે દુન્યવી સફળતાની યોગ્ય રીતિ-નીતિઓ અજમાવવામાં આવે ત્યારે એક અકાટ્ય બળ આપણી અંદર ઊભું થાય છે.

ડૉ. નોર્મન પિલને એક શ્રીમંતને મળવાનું થયેલું.

ˈગજબનો છે તમારો ધંધો. આવી વિશાળ જગા ભાગ્યે જ જોઈ હશે,ˈ ડૉ. પીલે કહ્યુઃ

ˈતમને આશ્ચર્ય થશે કે આટલા વિશાળ ધંધાની શરૂઆત મેં શૂન્યથી જ કરેલી. સજ્જડ પુરૂષાર્થ, આશાવાદી વિચારો, પ્રમાણિક વ્યવહાર, માણસો સાથે માયાળુ રીતભાત અને યોગ્ય પ્રાર્થના મનધાર્યા પરિણામ લાવે છે એટલી સમજ સાથે આ ધંધો જમાવ્યો છે.ˈ

મને લાગે છે કે વ્યવહારજગતના માણસો માટે આમાં એક સુંદર માર્ગદર્શન છે.

વ્યવહારમાં અધ્યાત્મનું આવું સુંદર સંમિશ્રણ કરનાર ધન્ય જ ગણાય ને ?

અંદરનાં ઉચ્ચાલનઃ વૃંદા નામની એક વિદ્યાર્થિનીને જ્યારે પ્રાર્થનાપ્રવૃત્તિમાં રસ પડ્યો ત્યારે એણે નિયમિત પ્રાર્થના કરવાનું વ્રત લીધું. પરદેશ ગયેલા એના મોટાભાઈ પાછા આવ્યા ત્યારે વૃંદામાં થઈ ગયેલાં આમૂલ પરિવર્તનને જોઈને એ ચકિત જ થઈ ગયા.

ˈબહેના, તું તો સાવ બદલાઈ ગઈ. તારી ધમાલ ક્યાં ગઈ?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૬

ભાઈએ પૂછ્યું.

ˈભગવાન પાસે.ˈ ˈભગવાન જેવો શબ્દ તારા મોંમાં? આ શું વાત કરે છે તું?ˈ ˈમેં પ્રાર્થના કરવા માંડી ને મારૂં જીવન બદલાઈ ગયું.ˈ ˈબહુ રસ ભરી વાત કરી તેં.ˈ

આ શી રીતે બન્યું? આની પાછળ એક મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક નિયમ કામ કરે છે. તમે બે ઘડી ભગવાનની વાત છેટી રાખો તોપણ પેલા અચેતન મન ઉપર પ્રાર્થના અને શુભ વિચારની અસર પડે છે જ. બાહ્ય મનની ધમાલ અને ગૂંચો પણ ઉકેલાવા લાગે છે. અંતરતમ નિર્મળ બને છે, ભીતરની સ્વસ્થતા વધે છે. આમ પ્રાર્થના પ્રભુને નહીં, આપણને બદલે છે.

ને… પરિવર્તન તો સુભગ જ હોય ને?

પ્રભુને ગમતું.ː એક સુંદર જર્મન રૂપક કથા છે. એમાં શિયાળાની રાતનું વર્ણન છે. કાળી ડિબાંગ રાત છે. ચારે તરફ સખત બરફ પડ્યો છે. શ્રીમંતો પોતાનાં હૂંફાળાં મહાલયોમાં ઢબૂરાઈ ગયા છે. ગરીબોએ પણ પોતપોતાની ઝૂંપડીઓમાં તાપણાં કર્યાં છે. પ્રાણી ને પંખીઓ પણ એકબીજાની હૂંફે ગરમી મેળવીને ટકી જવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છે.

ધરતી તો ધરતી, સ્વર્ગમાં પણ ઠંડીનો જબરજસ્ત કડાકો બોલી ગયો છે.

આવા વાતાવરણમાં ખુદ પરમાત્મા પણ ઠરી ગયેલા! આ તો રૂપકકથા છે ને! ઠરી ગયેલા ભગવાન જેમતેમ કરીને બહાર નીકળ્યા.

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૭

એમને હૂંફ જોઈતી હતી. એ હૂંફ એમને મળી ગઈ, પ્રાર્થના કરતા માનવના ઉષ્માભર્યા હૈયામાંથી!

પ્રભુ જાણે સાચા પ્રાર્થનાપ્રેમીને શોધી રહેલા છે. એમને જ્યારે પણ હૂંફ જોઈએ ત્યારે એ પ્રાર્થનામય હ્રદયની ઉષ્મામાંથી મેળવી લે છે. કેટલી સુંદર કલ્પના છે! પ્રાર્થના માનવીના અંતરને આટલું દિવ્ય બનાવે છે એમ પેલા અનામી રૂપકકારનું કહેવાયું હશે ને?

અંજલિમાં અમૃતઃ ભગવાન બુદ્ધ સાક્ષાત્કાર પામ્યા પછી ધર્મચક્રપ્રવર્તન માટે નીકળ્યા હતા. એમના પિતાજીનો મિત્રરાજા એમને ઓળખી ગયો.

એ કહેઃ ˈકુમાર ગૌતમ! તમે તમારી કેવી અવદશા કરી છે! ચાલો, હું તમને મેળ કરી આપું અથવા તો હું તમને મારે ત્યાં જ રાખું.ˈ

એ ભલા માણસને તથાગત શો જવાબ આપે? પરમાત્મા સૂર્યમાળાઓ આપવા માગે છે ને આપણે ધૂળ ને ઢેફાં માગ્યા કરીએ છીએ! તથાગત મહાન રાજ્ય ને તેના વૈભવો છોડીને આવ્યા હતા. ત્યારે પેલો રાજા એમને ફરી પાછો ઝંઝટમાં નાખવા માગતો હતો.

આપણે ત્યાગી બની જવું એવી વાત નથી. આપણને પ્રાર્થનાની અપાર તાકાતનો ખ્યાલ નથી એ સમજવું છે. પ્રાર્થનામાં નાનીનાની વસ્તુઓના જ માગી શકાય એવું નથી. પણ એના દ્વારા જીવનના ને જગતના મહત્તમ પ્રશ્નો પણ હલ થઈ શકે છે એ યાદ રાખવાનું છે. જીવનના સર્વાંગી વિકાસમાં એ ખૂબ જ કામ આવી શકે.

પ્રાર્થના જેવી માનવીની બીજી કોઈ શક્તિ નથી.

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૮

એને બરાબર ઓળખીને યોગ્ય રીતે ઉપયોગમાં લઈએ તો આપણા માટે કંઈ જ અશક્ય ના રહે. સ્થળસંકોચને કારણે ઉદાહરણો ટાંકી શકાય તેમ નથી, પણ વિશ્વનો કોઈ પ્રશ્ન એવો નથી, માનવજીવનની કોઈ સમસ્યા એવી નથી, જેમના ઉકેલ માટે પ્રાર્થનાનો ઉપયોગ સફળતાપૂર્વક ના કરવામાં આવ્યો હોય.

ખજાનો ખૂલશેઃ દિવ્ય જીવન સંઘવાળા સ્વામી શિવાનંદ તેમના સાધનાકાળના આરંભમાં કલાકો સુધી ગંગાના શીતળ જળમાં ઊભા રહીને સાધના કરતા.

ˈઆજે શું કર્યું?ˈ એક સંન્યાસીએ એક દિવાળીએ પૂછ્યું. ˈચાવીનો ઉપયોગ કર્યો.ˈ ˈકયી ચાવી? તમારી પાસે તો એક પણ ચાવી નહોતી.ˈ

ˈએ મારા હ્રદયમાં હતી ને! મારા એક અસીમ ખજાનાની ચાવી છે પ્રાર્થના. આજે પ્રાર્થનામાં ખૂબ જ લીન થઈ શકાયું. ખૂબ મજા આવી.ˈ

સામાન્ય માનવીનું એ સદભાગ્ય ક્યાં કે એ વારંવાર પ્રાર્થનામાં લીન થઈ શકે? એ અનેક વાર પ્રયત્ન કરે ત્યારે એકાદ વાર સફળ થાય. પણ એ તો અભ્યાસનું કામ છે.

કરિયાણાની દુકાન ચલાવતા રમણભાઈને વર્ષો પછી મળવાનું બન્યું ત્યારે એમની સૌમ્યતા જોઈ હું ચકિત થઈ ગયેલો.

ˈકાકા, તમે તો અજબ રીતે શાન્ત લાગો છો.ˈ મેં એમને કહ્યું.

ˈકેમ ના લાગું? મને પ્રાર્થનાનું મહાન રહસ્ય મળી ગયું છે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૧૯

પ્રભુએ પ્રાર્થનારૂપે આપણા સહુના હાથમાં એક એવું મહાન રહસ્ય મૂક્યું છે કે એનો ઉપયોગ કરીએ તો આપણને  શાંતિ અને સમૃદ્ધિ, આનંદ ને મધુરતા બધું જ મળે.

કલ્યાણ-કેડીઃ પણ એ માટે પેલા અર્જુન જેવો સમર્પણભાવ જોઈએ. એણે ભગવાનને કહેલુઃ હું તારા વચનનું પાલન કરીશ, ˈઆવી નિષ્ઠાભરી આજ્ઞાંકિતતા હોય તો સાધકનો, સામાન્ય માનવીનો અને ખૂદ પરમાત્માનો રસ્તો પણ સરળ થઈ જાય!ˈ

બાઈબલમાં પણ આ શબ્દો ગમે એવા છેઃ I will. હું (તેમ) કરીશ. ˈજુઓ, કોઈ લાંબી વાત નથી, દલીલ નથી, ˈપણˈ, ˈછતાંˈ, ˈજોકેˈ એવી ઘાંચ નથી. ˈપ્રભુ, તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે કરીશˈ – એવો સીધોસાદો સમર્પણભાવ છે.

ગીતાએ પ્રબોધ્યું છે તેમ, આવા કલ્યાણપથના પ્રવાસીનું કદી અમંગલ થાય ખરૂં કે?

પ્રાર્થના એ ભીખ નથી. એ તો છે આપણો અનન્ય અધિકાર. એના દ્વારા આપણે સર્વેશ્વરનો સહારો મેળવી શકીએ, ઠીંગણો માણસ પર્વતના શિખર ઉપર ચડી જાય ત્યારે, એની ઊંચાઈ વધી ગઈ છે એમ ના સ્વીકારીએ તોપણ, એની દ્રષ્ટિનો વ્યાપ અનેકગણો વધી ગયો છે એમ તો સ્વીકારવું જ પડે.

કાકાસાહેબ કાલેલકર એક યુવકને કહેઃ ˈતારી મર્યાદા ઓગાળવાનું તું મને પૂછતો હતો ને?ˈ ˈહા, એ મારો ગંભીર પ્રશ્ન છે.ˈ

ˈતો એ પ્રશ્નના ઉકેલ માટે તું પ્રાર્થનાનો ઉપયોગ કર. તારી તમામ સીમાઓ ઓગળી જશે ને તું સાચા જીવનનો ભોગવનાર બનીશ.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૦

પ્રાર્થનામાં આ અને બીજી અનેક શક્તિઓ ભરેલી છે. યોગ્ય ઉપયોગ કરતાં એનાથી મુસીબતો જાય ને રાહત મળે એવો અનુભવ થાય ને થાય જ. આજ સુધીમાં અનેક લોકોએ આ અનુભવ કર્યો છે; તો આપણે પણ એ પ્રાર્થનાનું બળ કેમ ના અજમાવીએ?

દર્શનીય દીપઃ સતત ઝઘડતાં જ રહેતાં સુશીલાબેનને પ્રાર્થનાનો રસ્તો મળ્યો ત્યારે એ તો ધન્યતાનો જ અનુભવ કરી રહ્યાં. એમની એકની-એક પુત્રી વંદના કહેઃ ˈમમ્મી, તેં પ્રાર્થના શરૂ કરી ને લાભ મને મળ્યો.ˈ

ˈકેમ ના મળે? પ્રાર્થનાનો દીવો તો આપણા ઘરમાં થયો ગણાય ને?ˈ

બસ પ્રાર્થનાનો દીવો કરવાની જ વાત છે ને! એ જ્યારે પણ થાય ત્યારે અજવાળાં આપે જ આપે. પ્રાર્થના આત્માની બારી છે. એ એક એવું માધ્યમ છે જે અંધકારને હઠાવે છે. પ્રકાશને પ્રગટાવે છે, આત્માને ઉજ્જવળ કરે છે અને જીવનને જ્યોતિર્મય બનાવે છે.

અંતરની આરતઃ ˈમારે પ્રાર્થના કેવી રીતે કરવી જોઈએ?ˈ સ્વામી ચિન્મયાનંદને એક જર્મન શિષ્યે પૂછ્યું. ˈપૂરા હ્રદયથી સાચા ભાવથી.ˈ

ˈએ સાચું, પણ પ્રાર્થના કેમ બેસીને કરવી જોઈએ એ પૂછું છું.ˈ

ˈફાવે તે રીતે બેસવું. વ્યવસ્થિત આસન અને એકાન્ત હોય તો સારી વાત છે. પણ એ અનિવાર્ય નથી જ. તમારા અંતરમાં પ્રાર્થના માટેનો ઊંડો ઉન્મેષ જાગે એ જ મહત્ત્ત્વનું છે.ˈ

આ ઉન્મેષ એટલે અંતરની આરત. મીરાં કહેતી તેમ,

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૧

ˈઐસી લગન લગાઓ; કહાં તુ જાસી, ઐસી લગન લગાઓ.ˈ

રોમરોમમાં આ રણકાર જાગે ત્યારે પ્રાર્થનાની ઉચ્ચતમ અવધિ આવી ગઈ ગણાય.

ઈચ્છાની અભિવ્યક્તિઃ કેટલાક લોકોને આવી આરત ઊગતાં વાર લાગે છે.

એ પ્રાર્થનામાં સરળભાવે પોતાની ઈચ્છાઓ જ રજુ કરે તોપણ ચાલે.

ઈમર્સન કહેતોઃ ˮપોતાની નવીનવી ઈચ્છાઓની જાહેરાત કરતાં પહેલાં પરમાત્માએ અગાઉ કઈ કઈ ઈચ્છાઓ પૂરી કરેલી તે માટે માણસે ખૂબ આભાર માનવાનું રાખવું જોઈએ.ˮ

આવો કૃતજ્ઞતાનો ભાવ હ્રદયમાં જાગે છે એટલે હ્રદયમાં સાચી પ્રાર્થના માટે આપોઆપ મોકળાશ પેદા થાય છે. યાદ રાખો કે આપણી કોઈપણ ઈચ્છા પૂરી કરવાનું કામ પરમાત્મા માટે સરળ છે. માટે એની શક્તિ વિશે શંકા લાવ્યા વગર પ્રાર્થના કર્યે જ જવી.

મનની મધુરતાઃ એલિસ પ્રાર્થનામાંથી ઊભી થઈ ત્યારે મોં ઉપર ખૂબ થાક હતો. એના ગુરૂ પરમહંસ યોગાનંદે પૂછ્યુઃ ˮ પથરા ભાંગવા ગઈ હતી કે પ્રાર્થના કરવા?ˮ      ˮપ્રાર્થના કરવા.ˮ   ˮતો તારા ચહેરા ઉપર આટલો થાક ક્યાંથી? પ્રાર્થનાને અંતે તનમન પ્રફુલ્લ બની રહેવાં જોઈએ. રોમરોમમાં તાઝગીનો અનુભવ થવો જોઈએ.ˮ

પ્રાર્થના બનાવટી હશે ને એમાં માત્ર ફરિયાદો જ હશે તો આપણને આવી તાઝગીનો અનુભવ નહીં થાય. એને અંતે મનમાં મધુરતા હોય,

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૨

અંતર આનંદે છલકાય; તો જ સાચી પ્રાર્થના કરી કહેવાય. આ અનુભવ એટલા માટે થાય કે ભલે તત્કાળ પૂરતા પણ આવી પ્રાર્થના દરમ્યાન આપણી ક્ષુદ્રતામાંથી મુક્ત થઈ જઈએ છીએ. આપણને વિરાટનો સંપર્ક થઈ જાય છે. પછી આપણને ભાન થવા લાગે છે કે અગાઉ તો આપણે પોતાની જાતને એકલી જ માનતા હતા. પણ વાસ્તવમાં આપણે એકલા નથી જ નથી.

એક બહેન પોતાની પ્રાર્થનાને અંતે કંઈક આવા શબ્દો બોલતાઃ ˮહે પરમ! આજ થોડી વાર માટે પણ મારી ક્ષુદ્રતા વિસરાઈ ગઈ ને મને તારી વિરાટતાનો સંસ્પર્શ થયો. આ અનુભૂતિનો રણકાર આખા દિવસ દરમ્યાન મારામાં ચાલ્યા કરે એવી વિનંતિ છે.ˮ

અંધકારમાં સહારોઃ કાર્ડિનલ ન્યુમેન નામના એક ચિંતક હતા.

એમના ઉપર દુઃખો આવવામાં કંઈ બાકી નહીં રહેલું.

એમના એક મિત્ર વર્ષો પછી એમને મળ્યા તો એમણે જોયું કે, ન્યુમેનની આંખોમાં આનંદનાં અજવાળાં રેલાતાં હતાં.

મિત્રે કહ્યુઃ ˮતમે તો કોઈ ચમત્કાર કરી દીધો લાગે છે.ˮ ˮશાનો ચમત્કાર?ˮ

ˮતમારી આંખોમાં તેજના અજબ ઝગમગાટ રેલાય છે.ˮ

ˮએ અજવાળાં આત્માનાં છે.ˮ    ˮએ શી રીતે મળ્યાં?ˮ

ˮપ્રાર્થના દ્વારા. મારા જીવનમાં મેં એ દીપ પ્રગટાવ્યો ને મારા તમામ અંધકાર ઓગળી ગયા. મને પરમ પ્રકાશની પ્રાપ્તિ થઈ ગઈ.ˮ

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૩

પ્રભુનો આ પાવન પ્રકાશ સહુ કોઈને મળી શકે છે. એ પ્રકાશ પ્રાપ્ત કરવા માટે ન્યુમેને ગાયેલું તેમ આપણે પણ ગાવું રહ્યું, સાચા હ્રદયથી પ્રાર્થવું રહ્યુઃ

ˈપ્રેમળ જ્યોતિ તારી દાખવી, મુજ જીવનપંથ ઉજાળ.

ડગમગતો પગ રાખ તું સ્થિર મુજ, દૂર નજર છો ન જાય.

દૂર મારગ જોવા લોભ લગીર નથી, એક ડગલું બસ થાય.

મારે એક ડગલું બસ થાય.

આજ લગી રહ્યો ગર્વમાં હું, ને માગી મદદ ના લગાર.

આપમેળે માર્ગ જોઈને ચાલવા, હામ ધરી મૂઢ બાળ.

હવે નિજ શિશુને સંભાળ,ˈ

ન્યુમેનની લખેલી સુંદર પ્રાર્થનાના ગુજરાતી અનુવાદ ˈપ્રેમળ જ્યોતિˈના નામે પ્રખ્યાત થયેલા આ સુંદર ભજન જેવાં બીજાં ભજનો પણ પ્રાર્થનામાં અવશ્ય સામેલ કરી શકીએ.

તારાં ચરણમાં˸ સમર્પણનું આવું જ એક સુંદર સ્તોત્ર ભાવ સાથે વારંવાર રટવું જોઈએઃ ˈત્વમેવ માતા ચ પિતા ત્વમેવ…ˈ આ કોને યાદ નહીં હોય? એની છેલ્લી પંક્તિનો ભાવ ˈતમે જ મારા સર્વસ્વ છો. ˈજો એ પ્રાર્થના વખતે મનમાં બરાબર ગુંજી ઠે તો આપણે ધન્ય બની જઈએ. એવી જ પેલી પ્રાર્થના ˈમારાથી જે કંઈ થાય એ બધું જ હું નારાયણને સમર્પિત કરૂં છું.ˈ એ પણ મજાની છે. શોધવા બેસો તો આવી તો અનેક પ્રાર્થનાઓ મળી આવે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૪

પણ એ બધી પંક્તિઓ આંખ મીંચીને ગગડાવી જઈએ તો એ ઝાઝી અસરકારક નહીં નીવડે. ભાવ-ઊંડા હ્રદયનો ભાવ- જ પ્રાર્થનામાં મહત્વનો છે. એક સુંદર પ્રાર્થના છેઃ

ˈઅબ સૌંપ દિયા સ જીવનકા, સબ ભાર તુમ્હારે હાથોંમેં,

હૈ જીત તુમ્હારે હાથોંમેં, ઔર હાર તુમ્હારે હાથોંમેં.ˈ

હું તમને ખાતરી આપું છું કે પૂરા હ્રદયથી આ પ્રાર્થના કરવામાં આવે તો હારનું નામોનિશાન મટી જાય. અને જીંદગીની બાજી જીતમાં પલટાઈ જાય.

આ પ્રાર્થનાના છેલ્લા શબ્દો જુઓઃ

ˈમુઝમેં-તુઝમેં બસ ભેદ યહી, મૈં નર હૂં, તુમ નારાયણ હો,

મૈં હૂં સંસારકે હાથોંમેં, સંસાર તુમ્હારે હાથોં મેં, સબ ભાર તુમ્હારે હાથોં મેં!ˈ

પ્રકાશ પારાવારઃ ગાયત્રીના મહામંત્ર દ્વારા તમે દિવ્ય તેજની આરાધના કરી શકો. ઉપનિષદના तमसो मा ज्योतिर्गमय ઊંડા પ્રાર્થના ભાવ દ્વારા પરમ પ્રકાશની માગણી કરી શકો. વળી બાઈબલમાં આવતી વિખ્યાત પ્રભુપ્રાર્થના Lord’s Prayer દ્વારા તમે પરમ સાથે એકતાર બની શકો. તમે કયા શબ્દો વાપરો છો એનું મહત્વ નથી.તમારી ઉત્કટતા જ અગત્યની છે. એ ઉત્કટતા, સરળતા, શ્રદ્ધા ને ઊંડાણ પ્રાર્થનાને સફળ બનાવે છે જ.

પ્રાર્થના પ્રાણનો પરિમલ છે, અંતરની આરત છે. એમાં ભીતરની ભવ્યતા પ્રગટ થાય છે. એ મનને મધુર બનાવે છે ને જીવનચેતનાને જાગૃત કરે છે. વિરાટનો સંપર્ક કરાવીને એ આપણા ઉપર પરમ આશિષના ઓઘ વહાવે છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૫

પ્રાર્થના એ અંધકારમાં સાથી છે. એ પ્રભાતનું પ્રાગટ્ય કરીને આપણને પારાવાર પ્રકાશ આપે છે. લઘુતામાંથી મુક્ત થઈ પ્રભુતામાં પ્રવેશવાનો એ ઉત્તમ રસ્તો છે. તમારી કોઈ પણ સમસ્યાને એ ઉકેલી શકે છે.

દિવ્યતાનો ધોધ વહાવવાનો, ચેતનાસભર બનવાનો આ ઉત્તમ રસ્તો છે.

પ્રાર્થના ધરતી ઉપરનું એવું બળ છે, જે સ્વર્ગ ઉપર પણ નિયંત્રણ ધરાવે છે. જીવનને નંદનવન જેવું બનાવવા માટે તેનો આશરો લઈએ.

જીવનના સર્વાંગી વિકાસ માટે ને તમામ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે આ પ્રાર્થનાકલાનો ઉપયોગ કરો ને ધન્ય જીવનના સ્વામી બનો.

ન જાણે કેમ, મન વળીવળીને પ્રાર્થનાનો જ વિચાર કરવા લાગી જાય છે. ધ્યાન અને પ્રાર્થનામાંથી મને વધારે શું ગમે એ પ્રશ્નનો જવાબ તરત જ આપતાં થોડી મુશ્કેલી પડે.

પ્રાર્થના વિષે ઘણું વાંચ્યું. એનાં સુંદર અનુભવ પણ કર્યા. છતાં પ્રાર્થના વિશે જ્યારે પણ નવું વાંચવાનું આવ્યું છે ત્યારે કોઈક નવું પ્રકાશકિરણ અવશ્ય મળ્યું છે.

પણ આ તો માનવમન! સપાટ ધરતી પર સીધા ચાલવાનું એને ફાવે જ નહીં ને! પ્રાર્થના જેવી દિવ્ય છતાં પાર્થિવ બાબતોમાં ખૂબ જ ઉપયોગી પ્રક્રિયાને પણ સાવ યંત્રવત્ બનાવી દેવાનું આપણા કોઠે પડી ગયેલું છે. પછી એ એક સામાન્ય, રસહીન, રોજિંદી ઘટમાળ બની જાય છે. ના કોઈ ઉલ્લાસ, ના કોઈ ચેતન. પ્રાર્થના કરવાની છે માટે કરી નાખવાની.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૬

આનો ઝાઝો લાભ શી રીતે મળી શકે?

એક મનોવૈજ્ઞાનિકને પ્રાર્થનામાં એટલો બધો રસ પડ્યો કે બધાં કામ છોડી દઈને આખું જીવન પ્રાર્થનાકલાના સંશોધન અને ઉપાસના તરફ વાળી દીધું.

ઘણા લોકો એમની પાસે માર્ગદર્શન માટે આવતા.

લગભગ બધા જ માણસોને એ પૂછતાઃ

ˈપ્રાર્થના વિશે તમે છેલ્લેછેલ્લે ખાસ નવું કંઈ વાંચ્યું છે કે?ˈ

ˈપ્રાર્થના માટે વાંચવાની શી જરૂર? પ્રાર્થના એટલે પ્રાર્થના વળી.ˈ

ˈબસ, આટલા માટે વાંચવાની જરૂર, ˈપ્રાર્થના એટલે પ્રાર્થનાˈ એવા એકઢાળા રાગમાં આપણે બેસી ગયા છીએ. એના વિશે ઘણાં નવાં સંશોધનો થાય છે. જૂનાં વિધાનોના અવનવા અર્થો નીકળે છે. નવાનવા માણસોની અનુભૂતિઓમાંથી સાવ નવા ઉન્મેષો જાગે છે. આ બધાનો લાભ લઈએ તો ખોટું શું?ˈ  ˈવાત તો સાચી લાગે છે. પણ અમારા જેવા પૃથક્ જનોએ શરૂઆત ક્યાંથી કરવી?ˈ  ˈપહેલી વાત તો એ કે વારંવાર ખાસ સમય કાઢીને પ્રાર્થના વિશેની આપણી વિચારણાને કંઈક કડક બનીને તપાસવા માંડવું જોઈએ.ˈ

ˈતપાસ કરવી કેવી રીતે?ˈ  ˈપહેલાં તો એ જોવું કે આપણી પ્રાર્થનાની અસરકારકતા વધી છે કે ઘટી છે.ˈ

આપણને બધાને કામ આવે એવી આ સલાહ છે. હવે તો મોટા ભાગના લોકોએ કબૂલ્યું છે કે પ્રાર્થના એ માનવીની મોટામાં મોટી શક્તિ છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૭

માનવીની અંદર રહેલી થાઈરોડ વગેરે ગ્રંથિઓની જેમ જ પ્રાર્થના પણ માણસનાં તન અને મન ઉપર અસર કરે છે એ સિદ્ધાંત હવે વૈજ્ઞાનિક સ્વીકૃતિ પામ્યો છે.    આ અસરોને માપી શકે તેવાં સૂક્ષ્મ-સ્થૂલ સાધનો પણ વિજ્ઞાને શોધી કાઢ્યાં છે.

વિજળીશક્તિ, ચુંબકશક્તિ અને ગુરૂત્વાકર્ષણ જેવું જ અમોઘ અને અકાટ્ય બળ પ્રાર્થનાનું પણ છે એ વાત હવે જગજાહેર બની છે. થોડા પ્રયોગહીનો વગર બીજું કોઈ આ બાબતનો પ્રતિકાર નથી કરતું. દૈનિક જીવન જીવવામાં ને આપણા નાનામોટા પ્રશ્નો ઉકેલવામાં આ દિવ્ય બળ અનહદ ઉપયોગી થઈ શકે. પ્રાર્થના એક ફરજ છે એમ માનવાને બદલે, એ આપણો અનન્ય અધિકાર છે એમ બરાબર સમજીને ચાલીએ તો, સાચી અને અસરકારક પ્રાર્થના સિદ્ધ થાય.

થોડા પ્રાર્થનાપ્રેમી મિત્રોનું વર્તુળ તેમની સાપ્તાહિક મિટિંગમાં બેઠું હતું.

પ્રાર્થના પતાવ્યા પછી હંમેશના ક્રમમુજબ પ્રાર્થના વિશે અનુભવો અને વિચારોનું આદાનપ્રદાન એમણે શરૂ કર્યું. આજનો વિષય હતો ˈપ્રાર્થનાની વ્યાખ્યા.ˈ  ˈપ્રાર્થના એટલે શું?ˈ સંચાલકે પ્રશ્ન મૂક્યો.

એની ઘણીબધી વ્યાખ્યાઓ મળે છે. એ બોલી જવાનો અર્થ શો? ˈઆજે જ પ્રાર્થના વર્તુળમાં દાકલ થયેલા નવા સભ્યે દલીલ કરી.

ˈતમે જે વ્યાખ્યા બોલશો તે શા માટે બોલશો?ˈ

ˈમને ગમી હશે એટલા માટે.ˈ

એનો અર્થ એવો થાય કે તમે એ વ્યાખ્યા સાથે સહમત થાઓ છો.

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૮

પછી એ વ્યાખ્યા તમારી બની જાય છે.ˈ            ˈએ બરાબર છે.ˈ

ˈકોઈ એક જ વ્યાખ્યા તમારી હોય એવું ના પણ બને. તમે વધારે વાંચો, કોઈને સાંભળો કે સ્વયં તમારા અનુભવમાંથી પણ નવી વ્યાખ્યા મળી જાય. અહીં આપણે આવા અનુભવોની આપલે કરીને સમૃદ્ધ થવા ભેગા થયા છીએ એ ના ભૂલાય.ˈ

પછી સહુએ પોતપોતને ગમતી વ્યાખ્યાઓ આપી.

એક જણે કહ્યુઃ ˈમને એક નવી વ્યાખ્યા મળી છે.ˈ

ˈતો ઈંતેજારી વધાર્યા વગર બોલી જાઓ. અમે વિચાર કરવા લાગીએ.ˈ

ˈસાવ સાદી વ્યાખ્યા છે. પ્રાર્થના એટલે પ્રભુનો સંપર્ક સાધવાની પ્રક્રિયા.ˈ

સુંદર વ્યાખ્યા કહેવાય. આ ખાવા જેવી પ્રક્રિયા છે. જેમ તમારે જાતે જ ખાવું પડે તેમ. તમારે જાતે જ પ્રાર્થના કરવી પડે. (કોઈ તમારા માટે પ્રાર્થના કરીને તમને જરૂર ઉપયોગી થઈ શકે. પણ અહીં તો આપણે વ્યક્તિગત પ્રાર્થનાના લાભ ઉપર જ ભાર મૂકવો છે એટલે વિષયાંતર ના કરીએ.)

બીજા માણસો તમારા વતી ખાઈ ના શકે પણ ખોરાકનું વર્ણન કરીને, તમને સારૂં ભોજન પીરસીને, ભોજન તરફ આકર્ષી શકે જરૂર. આ જ રીતે બીજા માણસો તમને પ્રાર્થનાના પ્રવેશદ્વારે જરૂર લઈ જઈ શકે, એ પ્રેરણા આપી શકે; પણ એ અનુભવના પ્રદેશમાં પ્રવેશ તો તમારે જાતે જ કરવો પડે.

પ્રાર્થનાના અઠંગ ઉપાસક એવા એક ભાઈને પૂછવામાં આવ્યુઃ

પ્રાર્થનાની કળા – ૨૯

ˈએક પ્રાર્થના અને દસ પ્રાર્થનાના પ્રભાવમાં શો ફેર પડે?ˈ

ˈએવું સાદું ગણિત આમાં નહીં ચાલે. પ્રાર્થનામાં સંખ્યા અને ગુણવત્તા બેય જોવામાં આવે. યાદ રાખો કે ગુણવત્તા ઉપરથી પણ સંખ્યા નક્કી થઈ શકે. એક જ ઉત્તમ પ્રાર્થના દસ જેટલી થઈ જાય; ને સો નિર્મળ પ્રાર્થનાઓનું પરિણામ પણ એવું જ નિરાશાજનક આવે.ˈ

જો આમ જ હોય તો પ્રાર્થનાની ગુણવત્તા વધારવા માટે આપણે પૂરતા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ, એની કલાને બરાબર શીખવી જોઈએ.

આ માટે થોડી પ્રાથમિક બાબતો સમજી લેવી જોઈએ.

સ્વામી રામતીર્થ પાસે એક યુવક આવ્યો. કહેઃ ˈભગવાન નથી.ˈ

ˈઆ નવા સમાચાર તું ક્યાંથી લઈ આવ્યો? આ તો ભયંકર કહેવાય!ˈ રામબાદશાહે બનાવટી ગંભીરતાથી કહ્યું.

ˈભગવાન હોય તો મારી પ્રાર્થના ના સાંભળે?ˈ

ˈએ વાત ખરી. પ્રાર્થના ના સાંભળે એટલે એ બિચારાનો કાંકરો જ કાઢી નાખ્યો. સારૂં, તું મને એ બતાવ કે તેં ખરેખર પ્રાર્થના કરી હતી કે બીજું કંઈક?ˈ

ˈપ્રાર્થના જ કરેલી.ˈ      ˈએ વખતે તું ક્યાં હતો?ˈ

ˈનાટકની ટિકિટ ખરીદનારાઓની લાઈનમાં ઊભો હતો.ˈ

ˈહા. પ્રાર્થના માટે જગા તો સરસ પસંદ કરી. મારી ધારણા પ્રમાણે તારે ટિકિટ જોઈતી હતી એટલે જ ને?ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૦

ˈહા. પણ મારો નંબર આવ્યો ને બારી બંધ થઈ ગઈ. ભગવાન છે જ નહીં.

આવી ક્ષૂદ્ર બાબતો ઉપરથી ભગવાનને એના સિંહાસનેથી રૂખસદ આપી દેનારાઓની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. એમને એ પણ ખબર નથી હોતી કે પ્રાર્થના શાને માટે કરવી, ક્યાં કરવી. પ્રાર્થનાનું પણ કોઈઠ સ્તર છે, પ્રભુનો પણ કોઈ મહિમા છે. પ્રાર્થના માટે કોઈક સ્થળ તો હોવું જોઈએ.

આનો અર્થ એવો નથી થતો કે માત્ર મંદિરમાં, મૂર્તિ સામે, પ્રતીકો સામે, ભવ્ય સ્થળમાં કે ખાસ તૈયાર કરેલી જગાએ જ પ્રાર્થના કરી શકાય. જાહેરમાં, બસમાં, ગાડીમાં, ટોળાની વચ્ચે, ગંભીર જરૂર પડે તો ગમે ત્યાં, ગમે ત્યારે પ્રાર્થના થઈ શકે. પણ એ વખતે પ્રાર્થના માટેની આંતરિક ભૂમિકા આપણે તૈયાર કરી શકીશું ખરા? જે શાંતિ અને સમતા જોઈએ એ મનમાં પ્રગટાવી શકાશે ખરી?

એટલા માટે જ પ્રાર્થનામાં એકાંત સ્થળનું મહત્વ બતાવવામાં આવ્યું છે. બીજું કંઈ નહીં તો એક એવો ખૂણો પણ હોય જ્યાં અવરજવર નહીંવત્ હોય. ત્યાં બેસીને પણ પ્રાર્થના કરવાથી ચિત્તવૃત્તિને એકાગ્ર કરવાનું વધારે સરળ બને છે. પરમાત્મા અંદર બેઠેલો છે અને આપણે બહાર રઝળતા મનથી પ્રાર્થના કરવા લાગીએ તેનો શો અર્થ?

પ્રાર્થના માટે બહાર એકાંત જગા કે એકલખૂણો મળે એના કરતાં પણ પોતાના અંતરના એકાંતે પ્રવેશી શકાય એ વધારે જરૂરી છે. દરેક માનવીના હ્રદયમાં આવી સુંદર જગા હોય છેજ. માણસ જ્યારે આ જગા પ્રતિની અંતર્યાત્રા કરવાનું શરૂ કરે અને ક્રમશઃ એમાં નિષ્ણાત થાય ત્યારે એને આ એકાન્તનિવાસનો આનંદ માણવાનું વધુ ફાવે છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૧

પ્રાર્થનાનો શ્રેષ્ઠતમ લાભ તો જ એ લઈ શકે. આ ના ફાવતું હોય તો શીખી લેવું રહ્યું.

પ્રાર્થનાનો વિચાર કરીએ ત્યારે અનેક સવાલો ઊભા થાય છે. અનેક સ્પષ્ટતાઓ જરૂરી બની જાય છે. એમાં સહુથી મોટો પ્રશ્ન આવે છે પ્રાર્થનાની નિષ્ફળતાનો.       હું એ પ્રશ્નને જુદી રીતે જોઉં છું. એક જાણીતી વાત કહું.

એક ભાઈને ત્યાં આગ લાગી. એટલે એ કૂવો ખોદાવવા નીકળી પડ્યા. લોકોએ એમને ˈમૂર્ખશિરોમણિˈનો ઈલ્કાબ આપ્યો. કંઈક આવી ભૂલ આપણે કરીએ છીએ. પાણીનું મૂલ્ય અને અગ્નિનું જોખમ જાણનારાએ પાણીની વ્યવસ્થા પહેલી કરવી જોઈએ. પ્રાર્થના દ્વારા પ્રશ્નો ઉકેલવા હોય તો પ્રશ્નોનો ઢગલો થાય અને સમસ્યા એકદમ જલદ બને પછી જ પ્રાર્થના શરૂ કરવાની કેટલાકની રસમ હોય છે. એ વખતે મન કેટલું વ્યગ્ર હોય!

જો કે એક અનુભવીના જણાવ્યા મુજબ ˈઆ સમય પ્રાર્થના શીખવા માટેનો ઉત્તમ સમય હોય છે.ˈ ˈકેવી રીતે?ˈ

માણસને ભગવાનની સહાયની તાતી જરૂર હોય છે. એટલે આસમાની-સુલતાની વખતે એ વધારે ઊંડાણથી પ્રાર્થના કરશે.ˈ

ˈપરીક્ષાને સમયે વિદ્યાર્થીઓ વધારે એકાગ્રતાપૂર્વક વાંચે છે એમ?ˈ

ˈહા કંઈક એવું જ.ˈ

આનાં ભયસ્થાન શાં છે એનો ખ્યાલ આપવાની જરૂર છે ખરી? લોકોને મન ભગવાન એટલે સનાતન જમીનદાર.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૨

જ્યારે પણ ક્યાંક ગળું પકડાય એટલે એ જમીનદારને સાદ પાડવાનો, પણ જો આવી ˈનાસ બિલાડી, ઘોઘર આવ્યો.ˈ જેવી જ પ્રાર્થનાનો અભ્યાસ હોય તો આ વલણ અને સ્થિતિ તંદુરસ્ત નહીં ગણી શકાય.

આ એક મોટી કમનસીબી જ કહેવાય.

પ્રાર્થના એટલે માગણી જ નહીં. એ તો એનો એક ભાગ થયો, પ્રકાર થયો. પ્રાર્થના દ્વારા સર્વશક્તિના સ્વામી સાથે સંપર્ક સાધવાનો છે એ ભૂલાય કેમ? પ્રભુનો એવો સંપર્ક અને સાન્નિધ્ય માણસના જીવનમાં જલદતા ઊભી ના થવા દે ને કદાચ થઈ જાય તોપણ એનું નિવારણ થઈ જાય ને અંતે બધું મંગળમંગળ થઈ જાય.

આપણી પ્રાર્થના પ્રાર્થના ના પણ હોય. ˈહે ભગવાનˈ એવું સંબોધન પ્રાર્થનાનો ભાગ છે જ. પણ એના પછી જે કંઈ આવે તે સલાહસૂચના કે માત્ર ચિંતા જ હોય તો એને પ્રાર્થના કેમ કહેવાય?

ફીશર નામના એક પ્રાર્થનાપ્રેમી આ કળાના મોટા નિષ્ણાત.

એમની હદે ઊંડા ગયેલા બહુ ઓછા માણસો વિશે હું જાણું છું.

એમનું કામ એક જઃ પ્રાર્થના કરવી અને કરાવવી.

એમણે ઘણા લોકોને પ્રાર્થના વિશે પ્રકાશ આપ્યો છે.

ˈમારી પ્રાર્થના નિષ્ફળ ગઈ.ˈ ઘણા લોકો એમની પાસે ફરિયાદ કરે.

ˈકેવી રીતે?ˈ       ˈફલાણી પરિસ્થિતિમાં સુધારો થાય એટલા માટે મેં

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૩

વારંવાર પ્રાર્થના કરી. પણ સાવ નિષ્ફળતા મળી.ˈ         ˈકેવી પ્રાર્થના કરેલી?ˈ

ˈભગવાન પાસે મારાં દુઃખ ગાયેલાં.ˈ

ˈએટલે કે તમારી જે ચિંતાઓ હતી એમને વધારે એકાગ્ર નજરે જોઈને એમને તમે વધારે જલદ બનાવી.ˈ   ˈબનવાજોગ છે.ˈ

ˈના, એમ જ બને છે. મુસીબતોની હારમાળા રજુ કરવી એનું નામ પ્રાર્થના નથી.           પ્રાર્થનાનો સમય પૂરો થઈ ગયા પછી લાભને બદલે નુકસાન વધારે થતું હોય છે.ˈ

ˈકારણ? માણસ રચનાત્મક પ્રાર્થના કરવાને બદલે વધારે કાળજીપૂર્વક પોતાની મુસીબતો ઉપર ચોક્કસ સમયે એકાગ્ર થતો હોય છે. આથી તો મન વધારે નિર્બળ બનવાનું.

એના વરવા પ્રત્યાઘાત પડઘાયે જ જવાના.

પોતે અપુત્ર હોવાથી એક રાજાએ તેના ગરીબ પિતરાઈના પુત્રને ખોળે લીધો. લગભગ દસ પેઢી દૂરનો સંબંધ. નસીબદાર છોકરો રાતની રાતમાં રાજગાદીનો હકદાર થઈ ગયો. રાજમહેલના નિવાસની પહેલી જ રાતે એ રડતો હતો!     ˈકેમ બેટા રડે છે?ˈ        ˈમારે ખાવું છે.ˈ

ˈતે એ માટે રડવાનું? નોકરને હુકમ કર. ખાવાનું તૈયાર જ છે. હવે તું સામાન્ય છોકરો નથી; તું રાજકુમાર છે. તારા અધિકોરાને ઓળખ. આદેશ આપીને કામ કરાવતાં શીખ. આવતી કાલે તારે મોટું રાજ્ય ચલાવવાનું છે.ˈ

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૪

આપણેય રાજાઓના રાજો એવા મહાસમ્રાટના રાજકુમારો છીએ. પરમાત્માની પાસે જઈએ ત્યારે ઢીલા થઈને જવાની શી જરૂર? એની તમામ સમૃદ્ધિ પર આપણો અધિકાર છે.

પ્રેમાળ પરમાત્મા તમામ યોગ્ય ઈચ્છાઓ પૂરી કરવા તૈયાર છે.

પ્રાર્થના એ માટેનો પત્ર છે. બસ, ઉપયોગ કરો ને આનંદ પામો.

એક સુંદર પ્રયોગ વાંચવા મળેલો. એક વિદ્વાને એક કઠિયારાને બોલાવીને પૂછ્યુઃ     ˈઆખો દિવસ લાકડાં ચીરવાના કેટલા પૈસા લઈશ?ˈ

ˈપાંચ રૂપિયા.ˈ     હું તને દસ રૂપિયા આપીશ. પણ એક શરત. તારે સીધી કુહાડીએ લાકડાં નહીં કાપવાનાં. કામ ઓછું થાય તેનો વાંધો નહીં.ˈ

પેલો તરત કબૂલ થયો. અરધા કલાકમાં એ પાછો આવ્યો.

કહેઃ ˈમારે કામ નથી કરવું.ˈ     ˈપંદર રૂપિયા આપીશ.ˈ

ˈપંદરસો આપો તો પણ નહીં.ˈ

ˈમારે કામ નથી જોઈતું, નવી પદ્ધતિ જોવા પ્રયોગ કરી રહ્યો છું.ˈ

ˈસાˈબ, હું એવી ભારેભારે વાતોમાં કંઈ ના સમજું. હું તો આટલું જાણું કે લાકડાં ફાડતા હોઈએ તો છોડિયાં ઊડવાં જોઈએ. એ નથી ઊડતાં. મારે કામ નથી કરવું.ˈ

તમે પ્રાર્થના કરો કે પરિણામનાં છોડિયાં ના દેખાય તો સમજવું કે કુહાડી અવળી પડે છે, પ્રાર્થનાપદ્ધતિમાં ભૂલ છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૫

આ બાબત સમજી લઈને તરત જ રસ્તો બદલવો જોઈએ, નવો પ્રાર્થનાપથ શોધવો જોઈએ.

ˈબીજાની લખેલી પ્રાર્થનાઓનો ઉપયોગ કરાય કે?ˈ આ પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે.

અવશ્ય કરાય, પણ અમુક હદ સુધી જ. ગોખેલી પ્રાર્થનાઓનો અર્થ શું? હા, એમાં ભાવતન્મયતાઆવે તો સરસ.

સારો રસ્તો એ છે કે સરળ હ્રદયમાંથી જે પણ શબ્દો નીકળે એ તમારી પ્રાર્થના.      હવે પ્રાર્થનાની નિષ્ફળતાના મૂળ સવાલને હાથ ઉપર લઈએ.

આપણે સાવ અસ્પષ્ટ હોઈએ છીએ એ પ્રાર્થનાની નિષ્ફળતાનું એક અગત્યનું કારણ.

એક બહેનને ભારે શરદી થયેલી. કોઈએ એમને પ્રાર્થનાનો રસ્તો બતાવ્યો. બધાં સહકુટુંબ પ્રાર્થના કરવા બેઠાં. ભગવાનને વિનંતિ કરવામાં આવી. બધાં ઊભાં થાય એ પહેલાં આઠેક વરસના બાબાએ હાથ જોડીને કહ્યુઃ ˈઅને ભગવાન, ભૂલતો નહીં  કે મમ્મીને શરદી થયેલી છે. પણ તું એને એટલી બધી ગરમી ના આપતો કે એને તાવ આવી જાય.ˈ

કોઈને આ સંભળીને હસવું આવશે. પણ આમાં કંઈ હસવા જેવું નથી. બધી જ સ્પષ્ટતાઓ કરવાની તે ભગવાનને માટે નહીં, આપણે માટે. ભગવાન તો બધું જાણે છે. પણ તમારી પ્રાર્થના તમારી સામે તો સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ ને? એટલી કાળજી ઉપરથી તમારી નિષ્ઠાનું માપ નીકળશે. તમને પેલા વચનની ખબર હોવી જ જોઈએઃ ˈતારી શ્રદ્ધા પ્રમાણે થશે.ˈ એમ જ થાય છે.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૬

ˈભગવાન આપણી પ્રાર્થનાઓને નકારે છે ખરો?ˈ આ બીજો પ્રશ્ન.

નકારે પણ ખરો. તેથી શું? એક જણે સરસ કહેલુઃ ˈમારી બધી પ્રાર્થનાઓનો જવાબ ભગવાને ના આપ્યો તે બહુ સારૂં થયું એમ સમજનારો હું જીવતો છું.ˈ

કદાચ થોડું ગૂઢ લાગશે આ વાક્ય, પણ તદ્દન સાચું છે. ઘણીવાર લાગણીના ઉદ્રેકમાં કે અન્ય દબાણને કારણે આપણે પ્રાર્થના કરી નાંખીએ છીએ. કદીક આપણી માગણી અનુચિત હોય. ભગવાન બીજું જ કંઈ કરવા માગતો હોય. તો તે આપણી પ્રાર્થના નામંજૂર પણ કરે. આપણે માગેલી વસ્તુ કરતાં એ વધુ કિંમતી વસ્તુ આપવા માગતો હોય એમ પણ બને ને? બરાબર સમજી રાખો કે ભગવાન ના પાડે ત્યારે છીએ ત્યાંથી વધારે ઊંચી ભૂમિકા પર આપણને લઈ જવા માગતો હોય છે. માટે જ તો પ્રાર્થનાને અંતે ઉમેરવું જોઈએઃ

ˈહે ભગવાન! મારી બુદ્ધિ અને જરૂરિયાત મુજબ મેં તારી પાસે આ માગ્યું છે. તું એ આપ. અથવા કંઈક વધારે સારૂં આપ. તારી જ ઈચ્છાનો વિજય હો, પ્રભુ!ˈ

પ્રાર્થના વિશે મેં ઘણું વાંચ્યું છે. દરેક જગ્યાએથી કોઈક નવો વિચાર તો મળ્યો જ હશે. પણ ઉપર ઉલ્લેખેલા ફીશરનો એક વધારાનો વિચાર મને ખૂબ જ ગમી ગયેલો. એમના મતે પ્રાર્થનાની મૂળભૂત ત્રણ રીતોઃ કાં તો આપણે વિચારથી કાં વાણીથી, કાં વ્યવહારથી પ્રાર્થના કરીએ છીએ. (જો કે આપણી પ્રાર્થના વાણીની હોય છે. વાણીશૂરા ખરા ને?

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૭

આખો વ્યવહાર પ્રાર્થનામય બનાવી દેવો એ એક મહાન સિદ્ધિ છે. પણ એ ઘણો ઊંડો વિષય છે. એની ચર્ચા સ્વતંત્ર કરીશું.) તો બાકી રહી વૈચારિક પ્રાર્થના. એની ભૂમિકા ઘણી ઊંચી હોય છે. આપણાં વિચાર જો સતત પ્રભુ પ્રતિ પ્રેમપૂર્વક દોરાયેલા રહે તો એ ˈસતત પ્રાર્થનાˈ કહેવાય, જે ખૂબ જ અસરકારક નીવડે છે. ભગવાન સાથે વાતચીત કરવી, આપણો ભાવ એને સમજાવવો, એની પ્રેરણા આપણે ઝીલવી ને એ રીતે એક દિવ્ય વિદ્યુત્ વર્તુળ સંપૂર્ણ બનાવવું. આથી વધારે ને વધારે ઉચ્ચતર અનુભૂતિઓ થશે અને પ્રાર્થના વધારે સબળ અને સફળ બનતી જશે. આ સાથે શાબ્દિક પ્રાર્થના વિશે થોડું વિચારી લઈએ. ઉદાહરણ ઠીક પડશે.

એક ભાઈ છે. એ માંગલ્ય અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ માટે એમણે સવાર-સાંજ વીસવીસ મિનિટ જુદી ફાળવી છે. આ સમય દરમ્યાન એ સુંદર પ્રાર્થનાઓ કરે છે. બાકીના સમયની એમની વાતચીતનો થોડો અંશ જોઈએઃ ˈબહુ ખરાબ સમય છે… શું થશે એ નથી સમજાતું… કેમ ગોઠવવું એનો ખ્યાલ નથી આવતો. (વચ્ચે એક ભારે નિસાસો) પરિસ્થિતિ ક્યાં જઈને અટકશે… હવે હદ થઈ ગઈ… ભગવાન પણ શું કરવા બેઠો છે…ˈ

તમે વિચાર કરો કે આ ભી પેલી ચાલીસ મિનિટો બરબાદ ના કરતા હોત તો એ વધારે સારૂં હતું ને? આખો દિવસ નકારાત્મક ને નિરાશાવાદી વાણી બોલીને પેલી પ્રાર્થનાઓ ઉપર પાણી ફેરવવાનો અર્થ શો? શબ્દો એ જીવન છે. જેવા શબ્દો બોલાય એવું જીવન ઘડાય. આપણા જ શબ્દો આપણી પ્રાર્થનાનો વિરોધ કરે એ કેવું? તો આપણે જાણી લઈએ કે સામાન્ય વિચારો અને શબ્દો પણ પ્રાર્થનાઓ જ છે. એમની અસર પણ પડે છે જ.

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૮

તો હવે કાળજી રાખીએ કે એ વિચારો ને રોજિંદી વાતચીત પ્રાર્થનાની ભાવનાઓ ને સંકેતોની વિરોધી ન જ હોય.

હવે કર્મમય પ્રાર્થનાનો વિચાર પણ કરી લઈએ.

એક સુંદર ઉદાહરણ છે, જે હું જીવનભર ભૂલી નહીં શકું.

એક ગામમાં દુકાળ પડ્યો. રામજીમંદિરના મુખ્ય પૂજારીએ જાહેરાત કરી કે સાંજે બધા લોકોએ દુષ્કાળપીડિતો માટે પ્રાર્થના માટે એકઠા થવું. સાંજ પડ્યે ઘણા લોકો એકઠા થયા.

પ્રાર્થના શરૂ થવાની હતી ત્યાં જ એક છોકરો ત્યાં આવ્યો.

ˈથોડા લોકો બહાર આવો ને?ˈ એ બોલ્યો.

ˈશું કામ છે? અમે બધા પ્રાર્થના કરવા માટે બેઠા છીએ. તું આવ્યો ને પાછો કામ બતાવવા લાગ્યો. તારા બાપા કેમ નથી આવ્યા?ˈ

ˈએ વાડીએ નવા કૂવાનું કામ કરાવી રહ્યા છે. પણ એમણે ગાડું ભરીને પોતાની પ્રાર્થનાઓ મોકલી છે તે તમે બધા એમને મંદિરમાં લાવવામાં મને મદદ કરોˈ

ˈગાડું ભરીને પ્રાર્થનાઓ!?ˈ ચકિત થયેલા પૂજારીએ પૂછ્યું.

ˈહા. મારા પિતાજીએ ગરીબો માટે ઘઉં, બાજરી, ચોખા અને કઠોળના કોથળા તેમજ બટાટાવગેરે મોકલી આપીને કહ્યું છે કે

પ્રાર્થનાની કળા – ૩૯

મારે કામ છે એટલે હું પ્રાર્થનામાં નથી આવી શક્તો, પણ મારી પ્રાર્થનાઓ મોકલી આપું છું.ˈ

ઘણું કહેવું છે ને કંઈ કહેવું નથી. ના કહું તો અસંતોષ રહેશે. કહીશ તો મજા મારી જશે. ના ભઈ ના, મૌન રહી જાઉં આ વાત ઉપર. ગાડું ભરેલી પ્રાર્થનાઓની વાતના સ્મરણે જબરો કેફ ચડાવી દીધો છે. ભગવાન, તારી બલિહારી!

જીભની પ્રાર્થના સારી છે. પણ હૈયું ને હાથ એ પ્રાર્થનામાં જોડાય તો… ભયોભયો!

ભગવાન તમારી પ્રાર્થનાનો જવાબ આપવા માટે એના વિશ્રામ ભવનમાંથી સીધો જ ઊતરી આવશે એમ માનતા નહીં. એ ખુદ તમારો ઉપયોગ પણ કરે. એ તમને તૈયાર કરવા માગે. આ માટે તમારે તૈયાર રહેવું જોઈએ. ભગવાન જો તમારી ભૂમિકાને ઊંચી લેવા માગતો હોય ને તમારા દ્વારા તમારી પ્રાર્થનાનો જવાબ આપવા ઈચ્છતો હોય તો તમારે એને પૂરો સહકાર આપવો જોઈએ. જોજો પાછા આનો ભાર રાખતા! એનો પણ આનંદ માનજો ને પ્રેમાળ જવાબદારી માટે તૈયાર રહેજો.

ધ્યાન, દૂરિતનો નકાર, યોગ્ય આત્મસંકેત અને પ્રશાન્ત શ્રવણ એ પ્રાર્થનાનાં ચાર પગથિયાં છે. પણ લંબાણભયે એ સુંદર પાસાનું પૃથક્કરણ અહીં નહીં કરીએ. આપણે તો આટલું જ યાદ રાખવાનું કે પ્રાર્થનામાં આપણું અંતર રેડી નાખવાનું છે. પ્રભુ જવાબ આપે છે જ એ શ્રદ્ધા છોડવાની નથી. એના માર્ગદર્શનને ઝીલવાનું છે. જવાબમાં વાર થાય તો અકળાવાનું નથી. પ્રાર્થનામાં જીભની સાથે હાથ અને હૈયાનો સહકાર પણ આપવાનો છે. આપણામાં જે કોઈ અવરોધ લાગતા હોય એમને હાંકી કાઢવાના છે. ને એક મહાન રહસ્ય ક્યારેય ભૂલવાનું નથી કે જગતમાં ત્રણ જ શક્તિઓ શ્રેષ્ઠ છેઃ ભગવાનની, પ્રાર્થનાની ને શ્રદ્ધાની. એમનો ઉપયોગ કરો અને જે જોઈએ તે પામો.

પરમાત્માને તમારા પરમ કલ્યાણની બધી ખબર છે. એ તમારૂં મંગલ જ કરશે. પ્રાર્થના કરો ને સુખી થાઓ તે મારી પ્રાર્થના!

પ્રેરણાનો પ્રકાશ ભાગ ૧૦. પેજ ૧૬૩-૧૭૯. લેખકઃ મગનલાલ પંડ્યા. પ્રકાશન – માર્ચ ૧૯૯૮. જનકલ્યાણના લાઈફ મેમ્બરોને વિના મૂલ્યે સપ્રેમ ભેટ. વર્ષો પહેલાં મળેલ આ પુસ્તક વાંચવાનો અત્યારે સમય મળ્યો અને તેમાં પ્રાર્થનાની કળા મનને અસર કરી ગઈ તો કમ્પયુટર પર લખીને આપ સૌને એનો લાભ આપવા કોશિશ કરી છે.

 

`Geeta Dhwani

Price: INR 20.00

Authors: Kishorlal Mashruwala

Publisher: Navajivan Trust

Categories: Reflections

Book Size: 283.49 KB

Book Type: epub

ISBN(13): 9788172296094

Added Successfully

Could not add item to cart. Please try again later.

About The Book

સ્વ. શ્રી કિશોરલાલ મશરૂવાળાનો ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ ‘ગીતાધ્વનિ’ની આજ સુધીમાં સવા બે લાખ કરતાં વધુ નકલો લોકોના હાથમાં પહોંચી ચૂકી છે. ‘ગીતાધ્વનિ’ પહેલી વાર 1934માં પ્રસિદ્ધ થયું. 1946માં અનુવાદકે એટલે કે કિશોરલાલ મશરૂવાળાએ જ તેમાં કેટલાક સુધારા કર્યા. તેની વાત તેમણે ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં લખી છે તે વાચક જોઈ શકશે. ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ, તેના અમુક શબ્દો અને શ્લોકો પરની ટિપ્પણીઓ, વિવિધ નામોને સંલગ્ન પાત્રો ની સ્પષ્ટતા અને કઠણ શબ્દોના અર્થોથી સજ્જ આ પુસ્તક ગીતા વિષે એક અદભૂત સંદર્ભ ગ્રંથ છે.

ગીતા ધ્વનિ

(ભગવદ્ ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ)

કિશોરલાલ ઘનશ્યામલાલ મશરૂવાળા

નવજીવન

નવજીવન પ્રકાશન મંદિર

અમદાવાદ-૧૪

G.D.1.

મુદ્રક અને પ્રકાશક

શાંતિલાલ હરજીવન શાહ

નવજીવન મુદ્રણાલય, અમદાવાદ—૧૪

નવજીવન ટ્રસ્ટ, ૧૯૩૪

નવી સંશોધિત આવૃત્તિ, ૧૯૪૬

પુનર્મુદ્રણ પ્રત ૫,૦૦૦

કુલ પ્રત ૫૨,૦૦૦

૭૫ પૈસા                                                                       એપ્રિલ, ૧૯૬૯

G.D.2.

ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના

गीता ध्वनि ની નવી આવૃત્તિની ઘણા વખતથી માગણી હતી. પણ અનુવાદને ફરીથી તપાસી જવાની મારી ઈચ્છા હોવાથી, તેનું પુનર્મુદ્રણ મેં રોકી રાખ્યું હતું. બીજી આવૃત્તિમાં તથા આમાં ઘણા ફેરફારો જોવામાં આવશે. એટલે આને પણ તેટલે અંશે નવો અનુવાદ જ કહી શકાય.

આ અનુવાદ વખતે શ્રી ડાહ્યાલાલ હરગોવિંદ જાનીનો गीता माधुरी નામનો અનુવાદ પણ મારી આગળ હતો. તેમાંથી મને કેટલાક સારા શબ્દો અને ચરણો મળ્યાં છે. બન્નેનો મળી એક જ અનુવાદ થઈ શકે એ વિચારથી એમની જોડે થોડો પત્રવ્યવહાર પણ થયો હતો. અને તેમણે સંમતિ પણ આપેલી. પણ પાછળથી જણાયું કે બન્નેની અનુવાદની દ્રષ્ટિમાં કાંઈક ફેર છે, તેથી દરેક પોતપોતાની રીતે જ પ્રજા આગળ મૂકે, અને પ્રજા પોતાની મેળે ચૂંટી લે એ જ વ્યવહાર્ય લાગ્યું. શ્રી જાનીના સદ્ભાવ માટે આભારી છું. તે ઉપરાંત શ્રી વિનોબાજીના गीताई નો તો છું જ અને છેલ્લાં છેલ્લાં શ્રી હરિભાઉ ઉપાધ્યાયના हिंदी गीता નો પણ ક્યાંક લાભ મળ્યો છે, તેનોયે આભારી છું. કવિશ્રી ન્હાનાલાલભાઈના ભાષાંતરનો તો સૌથી પ્રથમ ઋણી છું જ. વર્ષો સુધી એમના ભાષાંતરનો ઉપયોગ કર્યા પછી જ મને આ અનુવાદની બુદ્ધિ પેદા થઈ.

G.D.3.

અનુવાદમાં મેં જે નિયમો જાળવવા પ્રયત્ન કર્યો છે, તે ટૂંકામાં કહી જાઉં છું.

૧. અનુવાદ મૂળની જગ્યાએ ચાલે એવો થાય. ઈરાદાપૂર્વક વપરાયેલો કોઈ શબ્દ છૂટી ન જાય, અથવા તેના ભાવસૂચનમાં ઓછુંવત્તું ન થાય. (સંબોધનોને મેં ઈરાદાપૂર્વક વાપરેલાં માન્યાં નથી, અને તેથી મોટે ભાગે છોડી દીધાં છે.)

૨. અર્થભેદને અવકાશ હોય અને જુદા જુદા ભાષ્યકારોએ જુદા અર્થ ઘટાવ્યા હોય, ત્યાં બંને અર્થો નીકળી શકે એવી રચના કરવી. (એમાં મારી પસંદગી મેં પાછળ ટિપ્પણીઓમાં બતાવી છે.)

૩. કવિતામાં જોડણીની તથા હ્રસ્વ-દીર્ઘની છૂટ લેવાની તેમ જ માત્ર કવિતા માટે જ મરડેલા શબ્દો વાપરવાની રૂઢીનો ઉપયોગ મેં બનતા સુધી ટાળ્યો છે. એમાં નીચેના અપવાદો છેઃ

(૧) તદ્ભવ શબ્દોમાં આવતા ઈ, ઉ, કે ઈં, ઉં નો જરૂર પ્રમાણે હ્રસ્વ-દીર્ઘ ઉચ્ચાર કર્યો છે. તેને માટે લઘુ-ગુરૂદર્શક ચિહ્નો પણ હંમેશાં વાપર્યાં નથી. (૨) હકાર શ્રુતિવાળા શબ્દોમાં ક્યારેક હ ને જોડ્યો છેઃ જેમ કે, રહે-ર્.હે; કહે-ક્.હે; પહોંચ્યો-પોંʼચ્યો; પહેલાં-પ્હેલાં ઈ. (૩) એક બે તત્સમ શબ્દોમાં હ્રસ્વનો દીર્ઘ કરવો પડ્યો છે. કોઈક ઠેકાણે લૈ, થૈ, ક્.હે, ર્.હે, એવી જોડણી રાખવી પડી છે, તથા મને (=મનમાં) અને મને (= મુજને)નો ગોટાળો ન થાય તે માટે બીજા અર્થમાં હોય ત્યાં ʼમʼનેʼ જોડણી કરી છે. (ʼ) આ ચિહ્ન હકાર-શ્રુતિ અથવા હકાર-લોપ દર્શાવવા બીજે પણ એક બે જગ્યાએ વાપર્યું છે.

G.D.4.

૪. માત્ર પાદપૂર્તિ માટે – જ, ય, તો, જેવા શબ્દો ન વાપરવા. આમાં હું તદ્દન સફળ થયો નથી.

૫. અન્વય બરાબર સધાવો જોઈએ.

૬. સહેલા શબ્દથી રચના કરી શકાય, તો પાંડિત્યના તેમ જ સ્થાનિક (અમુક જિલ્લામાં જ વપરાતા) શબ્દો ટાળવા.

મેં પોતા પર નાખેલી આ મર્યાદાઓને લીધે કેટલાકને આ અનુવાદ કર્ણમધુર નથી લાગતો, તે હું જાણું છું.

પણ, ʺસર્વ કર્મે રહે દોષ ધુમાડો જેમ અગ્નિએʺ તેથી મેં મારી મર્યાદા ʺનિમેલુંʺ કર્મ કરવામાં માની છે.

પાછલી આવૃત્તિમાં નીચે જ કેટલીક ટીપો મૂકી હતી, તેને બદલે તેને હવે ત્રણ ભાગમાં પાછળ મૂકી છે, તેનો જરૂર મુજબ ઉપયોગ કરવા વાચકને વિનંતી છે.

જે શ્લોકો પર ખાસ ટીપણી આપેલી છે, તે શ્લોકના આંકડા આગળ આવું (0) ચિહ્ન મૂક્યું છે.

કેટલાક મિત્રોની એવી સૂચના છે કે અનુવાદ સાથે સંસ્કૃત પાઠ પણ છાપવો. આ બાબતમાં મારી દ્રષ્ટિ એવી છે કે જેમને સંસ્કૃત સમજાય છે, તેમને સંસ્કૃતમાં ઘણા પ્રકારની આવૃત્તિઓ સસ્તામાં મળી શકે એમ છે, તેને આ સાથે રાખી શકે. જેમને સમજાતું નથી, તેમને માટે સંસ્કૃત પાઠ નકામો છે અથવા એવો વહેમ પોષનારો થાય છે કે અશુદ્ધ રીતે પણ સંસ્કૃત પાઠ કરવાનો કાંઈક વિશેષ મહિમા છે. સંસ્કૃત પાઠ આપી પુસ્તક બેવડું મોટું અને મોંઘું કરવું અને સાથે અયોગ્ય વહેમ પોષવો એ મને ઈષ્ટ લાગતું નથી. તેથી લોકોપયોગી સસ્તી આવૃત્તિ તો કેવળ ગુજરાતીમાં જ હોય એમ મેં નવજીવન કાર્યાલયને આગ્રહ કર્યો. પણ અભ્યાસાર્થે સંસ્કૃત શ્લોક સાથે કોઈને વધારે કિંમતની અને સજાવટની આવૃત્તિ છાપવા ઈચ્છા જ હોય, તો તે નવજીવન કાર્યાલય સાથે વિચાર કરી લે.

G.D.5.

આમાં શરૂઆતના ધ્યાનના શ્લોકો બાબત અપવાદ થયેલો વાચકના જોવામાં આવશે. ઘણાં વર્ષો પર મારા પોતાના ઉપયોગાર્થે ગીતાના કેટલાક સંસ્કૃત શ્લોકોમાં ʼહુંʼ નો ʼતુંʼ કરી મેં એક સ્તોત્ર બનાવેલું, તે જ આ વખતે ʼધ્યાનʼ રૂપે આપી દેવા ઠરાવ્યું. એ શ્લોકો, અર્થાત્ બીજે ક્યાંય ન મળી શકે એમ હોવાથી, તે સંસ્કૃતમાં પણ આપ્યા છે, અને તેનો અનુવાદ પણ આપ્યો છે.

આ અનુવાદમાં હવે હું મોટા ફેરફાર કરૂં એવો સંભવ જોતો નથી. એટલે મારા તરફથી આ છેલ્લો પ્રયત્ન સમજવાને હરકત નથી, અને તેથી શુદ્ધિપત્રક મુજબ પાઠો બરાબર સુધારી લેવા વાચકને વિનંતી છે.

કિશોરલાલ ઘ. મશરૂવાળા

સેવાગ્રામ   – ૩૦મી સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૬

G.D.6.

અનુક્રમણિકા

પ્રસ્તાવના      3

ધ્યાન           ૮

ગીતાધ્વનિ      ૧૮ અધ્યાય    ૧

પુરવણી

૧. ટિપ્પણીઓ  ૮૯

૨. કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ   ૧૦૦

૩. કઠણ શબ્દોના અર્થો         ૧૦૨

G.D.7.

ध्यानम्

सर्वधर्मान् परित्यज्य त्वामेकं शरणं गतः।

तेवमेव सर्वपापेभ्यो मोक्षयस्व हि मां प्रभो ।। १ ।।

ईश्वरः सर्वभूतानां त्वमेव ह्रदये स्थितः।

भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ।। २ ।।

त्वामेव शरणं यामि सर्वभावेन केशव ।

त्वत्प्रसादादवाप्स्येहं शाश्वतं पद मव्ययम् ।। ३ ।।

अनन्याश्चिन्तयन्तस्त्वां ये जनाः पर्युपासते ।

तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमवहोसि वै ।। ४ ।।

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यस्ते भक्त्या प्रयच्छति ।

तस्य त्वं भक्त्युपह्रतमश्नासि प्रयतात्मनः ।। ५ ।।

यत्करोमि यदश्नामि यज्जुहोमि ददामि यत् ।

यत्तपस्यामि हे देव तत्करोमि त्वदर्पणम् ।। ६ ।।

समस्त्वं सर्वभूतेषु न ते द्वेष्योस्ति न प्रियः ।

ये भजन्ति तु त्वां भक्त्या त्वयि ते त्वं च तेष्वसि ।। ७ ।।

अपी चेत्सुदुराचारो भजते त्वामनन्यभाक् ।

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छत ।। ८ ।।

G.D.8.

ધ્યાન

છોડીને સઘળા ધર્મો, તારૂં જ શરણું ધર્યું,

તું જ સકળ પાપોથી, છોડાવ મુજને પ્રભુ… ૧.

વસીને સર્વ ભૂતોનાં, હ્રદયે પરમેશ્વર!

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યાં… ૨.

તારે જ શરણે આવું, સર્વભાવથી કેશવ!

તારા અનુગ્રહે લૈશ, શાંતિ ને શાશ્વત પદ… ૩.

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ, કરે તારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો, યોગક્ષેમ ચલાવતો… ૪.

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં, જે આપે ભક્તિથી તને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું, આરોગે યત્નવાનનું… ૫.

જે કરૂં, ભોગવું વા જે, જે હોમું, દાન જે કરૂં,

આચરૂં તપને વા જે, કરૂં અર્પણ તે તને… ૬.

સમ તું સર્વભૂતોમાં, વાʼલા-વેરી તને નથી,

પણ જે ભક્તિથી સેવે, તેમાં તું, તુજમાંહી તે… ૭.

મોટોયે કો દુરાચારી, એકચિત્તે ભજે તને,

શીઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને… ૮.

G.D.9.

त्वां हि देव व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रस्तेपि यान्ति परां गतिम् ।।९।।

वीतरागभयक्रोधास्त्वन्मयास्त्वामुपाश्रिताः ।

बहवो ज्ञान तपसा पूतास्त्वद् भावमागताः ।।१०।।

अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।

प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवस्यात्ममायया ।।११।।

त्वयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।

हेतुनानेन देवेश जगद्विपरिवर्तते ।।१२।।

त्वया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

त्वत्स्यानि सर्वभूतानी न च त्वं तेष्ववस्थितः ।।१३।।

न च त्वत्श्थानि भूतानी हन्त ते योगमैश्वरम् ।

भूतभृन्न च भूतस्थस्त्वदात्मा भूतभावनः ।।१४।।

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।

तथा सर्वाणि भूतानि त्वत्स्थानीत्युपधारये ।।१५।।

त्वमेवात्मा ह्रषीकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

त्वमेवादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ।।१६।।

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तत्त्वमसि प्रभो ।

न तदस्ति विना यत्स्यात्त्वया भूतं चराचरम् ।।१७।।

G.D.10.

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો તારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, તને આશ્રિત, તું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા ત્વદ્ ભાવને ઘણા… ૧૦.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોનો ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજે આત્મમાયાથી, તારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૧૧.

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ, તારી અધ્યક્ષતા વડે,

તેના કારણથી થાય, જગનાં પરિવર્તનો… ૧૨.

અવ્યક્તરૂપ તું-થી જ, ફેલાયું સર્વ આ જગત્,

તું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, તું તેમાંહી રહ્યો નથી… ૧૩.

નથીયે કો તું-માં ભૂતો, શો તારો યોગ ઈશ્વરી,!

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ તું!… ૧૪.

સર્વગામી મહાવાયુ, નિત્ય આકાશમાં રહે,

તેમ સૌ ભૂત તારામાં, રહ્યાં છે એમ જાણું હું… ૧૫.

તું જ આત્મા, હ્રષીકેશ, ભૂતોનાં હ્રદયો વિષે,

આદિ, મધ્ય તથા અંત, તું જ છું ભૂતમાત્રનાં… ૧૬.

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું, જાણું હું તેય તું જ છું,

તું વિનાનું નથી લોકે, કોઈ ભૂત ચરાચર…૧૭.

G.D.11.

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।

तत्तदेवावगच्छामि तव तेजोंशम्भवम् ।।१८।।

भगवन् बहुतैतेन किं ज्ञातेन मया प्रभो ।

विष्टभ्य त्वमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ।। १९।।

त्वत्तः परतरं नान्यत् किंचिदस्ति जनार्दन ।

त्वयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा ईव ।।२०।।

भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ।

योगेश्वर नतोस्मि त्वां त्वच्चित्तं सततं कुरू ।।२१।।

पिता त्वमस्य जगतो माता धाता पितामहः।

वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक् साम यजुरेव च ।।२२।।

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुह्रत् ।

प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ।।२३।।

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।

परमात्मेति चाप्युक्तो त्वं पुरूषःपरः ।।२४।।

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मा त्वमव्ययः।

शरीरस्थोपि देवेश न करोषि न लिप्यसे ।।२५।।

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथा त्वं नोपलिप्यसे ।।२६।।

G.D.12.

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણું તે સઘળું તારા, તેજના અંશથી થયું…૧૮.

ભગવન્ લાભ શો મારે, જાણીને વિસ્તારથી ઘણા,

એક જ અંશથી તારા, આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો…૧૯.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, તારાથી પર જે ગણું,

તું-માં આ સૌ પરોવાયું, દોરામાં મણકા સમું…૨૦.

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે!

યોગેશ્વર, નમી માગું, અખંડ તુજ યોગને…૨૧.

તું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા, પિતામહ,

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, ઋગ્, યજુર, સામવેદ તું…૨૨.

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ્, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ,

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય…૨૩.

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

ક્હેવાય પરમાત્માયે, દેહે પુરૂષ તું પરં…૨૪.

અવ્યયી પરમાત્મા તું, વિના-આદિ, વિના-ગુણો,

તેથી દેહે રહે તોયે, તું અકર્તા, અલિપ્ત રહે…૨૫.

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ, સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે,

આત્મા તું તેમ સર્વત્ર, વસી દેહે અલિપ્ત રહે…૨૬.

G.D.13.

यस्मात्क्षरमतीतस्त्वमक्षरादपि चोत्तमः।

अतोसि लोके वेदे च प्रथितः पुरूषोत्तमः ।।२७।।

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं

त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता

सनातनस्त्वं पुरूषो मतो मे ।।२८।।

त्वमादिदेवः पुरूषः पुराण-

स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

वेत्तासि वेद्यम् च परं च धाम

त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ।।२९।।

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

तत्तमेवासि देवेश परं ब्रह्म सनातनम् ।।३०।।

सर्वस्व च त्वं ह्रदि सन्निविष्ट-

स्त्वत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।

वेदैश्च सर्वेरसि वेद्यमेकं

वेदान्तकृद्वेदविदेव च त्वम् ।।३१।।

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति

विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।

यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति

ओंकारवाच्यं पदमव्ययं यत् ।।३२।।

G.D.14.

કાં જે તું ક્ષરથી પાર, અક્ષરથીય ઉત્તમ,

તેથી તું લોક ને વેદે, વર્ણાય પુરૂષોત્તમ…૨૭.

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેય તત્ત્વ,

તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ,

અનાશ છો, શાશ્વતધર્મપાળ,

જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ…૨૮.

પુરાણ છો, પુરૂષ, આદિદેવ,

તમે જ આ વિશ્વનું અંત્યધામ,

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરં પદે છો,

તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંતરૂપ!…૨૯.

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું,

તું જ તે સર્વ, દેવેશ, પરંબ્રહ્મ સનાતન…૩૦.

નિવાસ સૌના હ્રદયે કરે તું,

તું-થી સ્મૃતિ, જ્ઞાન તથા વિવેક,

વેદો બધાનું તું જ એક વેદ્ય,

વેદાન્ત કર્તા તું જ વેદવેત્તા…૩૧.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે,

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

ઓંકાર શબ્દે પદ વર્ણવે જે…૩૨.

G.D.15.

न यद् भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः ।

यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं तव ।।३३।।

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

पुरूषः शाश्वतो दिव्य आदिदेवो ह्यजो विभुः ।।३४।।

न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ।

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरूषोत्तम ।।३५।।

अवजानन्ति त्वां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

परं भावम जानन्तस्तव भूतमहेश्वरम् ।।३६।।

जन्म कर्म च ते दिव्यं जनो यो वेत्ति तत्त्वतः ।

त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति त्वामेत्यसंशयम् ।।३७।।

महात्मानो हि त्वां नाथ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।

भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।।३८।।

सततं कीर्तयन्तस्त्वां यतन्तश्च दृढव्रताः ।

नमस्यन्तश्च त्वां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ।।३९।।

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तस्त्वामुपासते ।

एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ।।४०।।

अनन्यचेत्ताः सततं यस्त्वां स्मरति नित्यशः ।

तस्य त्वं सुलभो देव नित्ययुक्तस्य योगिनः ।।४१।।

G.D.16.

સૂર્ય જેને પ્રકાશે ના, ના ચંદ્ર, અગ્નિયે નહીં,

જ્યાં પોંʼચી ન ફરે પાછા, તારૂં તે ધામ ઉત્તમ… ૩૩.

પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા, શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ… ૩૪.

તમારૂં રૂપ જાણે ના, દેવો કે દાનવો, પ્રભુ!

તમે જ આપને આપે જાણતા, પુરૂષોત્તમ!… ૩૫.

અવજાણે તને મૂઢો, માનવી દેહને વિષે,

ન જાણતા પરંભાવ, તારો ભૂત મહેશ્વરી… ૩૬.

તારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જેઆમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે તને જ તે… ૩૭.

મહાત્માઓ તને જાણી, ભૂતોનો આદિ અવ્યય,

અનન્ય મનથી સેવે, દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા… ૩૮.

કીર્તિ તારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દ્રઢ,

ભક્તિથી તુજને વંદી, ઉપાસે નિત્યયોગથી… ૩૯.

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો, સર્વવ્યાપી તને ભજે,

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા… ૪૦.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો તને,

તે નિત્યયુક્ત યોગીને, સેʼજે તું પ્રાપ્ત થાય છે… ૪૧.

G.D.17.

 

 

 

 

 

 

त्वामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।

नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ।।४२।।

मम ह्येवानुकम्पार्थं बुद्धेरज्ञानजं तमः ।

नाशयस्वात्मभावस्यो ज्ञानदीपेन भास्वता ।।४३।।

मह्यं सततयुक्ताय भजते प्रीतिपूर्वकम् ।

प्रयच्छ बुद्धियोगं तं येन त्वामुपयाम्यहम् ।।४४।।

त्वन्मना अस्ति ते भक्तस्त्वां यजे त्वां नमाम्हम् ।

त्वामेवैष्यामि विश्वात्मन्सर्वथा त्वत्परायणः ।।४५ ।।

G.D.18.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

તને પોʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૪૨.

રહેલો આત્મભાવે તું, તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી,

કરૂણા ભાવથી મારા, અજ્ઞાનતમને હણ… ૪૩.

મને અખંડ યોગીને, ભજતા પ્રીતિથી તને,

આપ તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળું તને… ૪૪.

મન-ભક્તિ તને અર્પું, તને પૂજું, તને નમું,

નિશ્ચે તને જ પામીશ, તું-પરાયણ, ઈશ્વર!… ૪૫.

G.D.19.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગીતાધ્વનિ

ગી.ધ્વ.૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગી.ધ્વ.૨.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા –

ધર્મભૂમિ કુરૂક્ષેત્રે, યુદ્ધાર્થે એકઠા થઈ,

મારા ને પાંડુના પુત્રો, વર્ત્યા શી રીત, સંજય?… ૧.

સંજય બોલ્યા –

દેખી પાંડવની સેના, ઉભેલી વ્યુહને રચી,

દ્રોણાચાર્ય કને પોંʼચી, રાજા દુર્યોધને કહ્યુંː… ૨.

દુર્યોધન બોલ્યા –

જુઓ, આચાર્ય, આ મોટી સેનાઓ પાંડવો તણી,

જે તમ બુદ્ધિમાન્ શિષ્ય, દ્રૌપદે વ્યુહમાં રચી… ૩.

અહીં શૂરા ધનુર્ધારી, ભીમ-અર્જુન શા રણે,

યુયુધાન, વિરાટેય, દ્રુપદેય મહારથી… ૪.

કાશી ને શિબિના શૂરા, નરેંદ્રો, ધૃષ્ટકેતુયે,

ચેકિતાન, તથા રાજા, પુરુજિત્ કુંતિભોજનો[1]… ૫.

પરાક્રમી યુધામન્યુ, ઉત્તમૌજા પ્રતાપવાન્,

સૌભદ્ર, દ્રૌપદીપુત્રો, બધાયે જે મહારથી… ૬.

આપણા પક્ષના મુખ્ય, તેય, આચાર્ય, ઓળખો,

જાણવા યોગ્ય જે મારા, સેનાના નાયકો કહું…૭.

ગી.ધ્વ.૩.

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

આપ, ભીષ્મ તથા કર્ણ, સંગ્રામવિજયી કૃપ,

અશ્વત્થામા, વિકર્ણેય, સોમદત્તતણો સુત… ૮.

બીજાયે બહુ છે શૂરા, હું-કાજે જીવ જે ત્યજે,

સર્વે યુદ્ધકળાપૂર્ણ, અસ્ત્રશસ્ત્રો વડે સજ્યા… ૯.

અગણ્ય આપણી સેના, જેના રક્ષક ભીષ્મ છે,

ગણ્ય છે એમની સેના, જેનો રક્ષક ભીમ છે… ૧૦.

જેને જે ભાગમાં રાખ્યા, તે તે સૌ મોરચે રહી,

ભીષ્મની સર્વ બાજુથી, રક્ષા સૌ કરજો ભલી… ૧૧.

સંજય બોલ્યા –

તેનો વધારવા હર્ષ, કરીને સિંહનાદ ત્યાં,

પ્રતાપી વૃદ્ધ દાદાએ, બજાવ્યો શંખ જોરથી… ૧૨.

પછી તો શંખ, ભેરી ને નગારાં, રણશિંગડાં,

વાગ્યાં સૌ સામટાં, તેનો પ્રચંડ ધ્વનિ ઊપજ્યો… ૧૩.

તે પછી શ્વેત અશ્વોથી, જોડાયેલા મહારથે,

બેઠેલા માધવે-પાર્થે, વગાડ્યા દિવ્ય શંખ બે… ૧૪.

પાંચજન્ય હ્રષીકેશે, દેવદત્ત ધનંજયે,

વાયો પૌંડ્ર મહાશંખ, ભીમકર્મા વૃકોદરે… ૧૫.

અનંતજયને રાજા, કુંતિપુત્ર યુધિષ્ઠિરે,

નકુલે-સહદેવેયે, સુઘોષ-મણિપુષ્પક… ૧૬.

કાશીરાજા મહાધન્વા, ને શિખંડી મહારથી,

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટેય, અપરાજિત સાત્યકિ… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૪.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

દ્રુપદ, દ્રૌપદીપુત્રો, અભિમન્યુ મહાભુજા,

સહુએ સર્વ બાજુથી, શંખો ફૂંક્યા જુદા જુદા… ૧૮.

તે ઘોષે કૌરવો કેરી, છાતીના કટકા કર્યા,

અને આકાશ ને પૃથ્વી, ભર્યાં ગર્જી ભયંકર… ૧૯.

ત્યાં શસ્ત્ર ચાલવા ટાણે, કૌરવોને કપિધ્વજે,

વ્યવસ્થાથી ખડા ભાળી, ઉઠાવ્યું સ્વધનુષ્યને… ૨૦.

ને હ્રષીકેશને આવું, કહ્યું વેણ, મહીપતે,

અર્જુન બોલ્યા –

બન્ને આ સૈન્યની મધ્યે, લો મારો રથ, અચ્યુત… ૨૧.

જ્યાં સુધી નીરખું કોણ, ઊભા આ યુદ્ધ ઈચ્છતા,

ને કોણ મુજ સાથે આ, રણસંગ્રામ ખેલશે… ૨૨.

અહીં ટોળે વળેલા આ, યોદ્ધાઓ જોઉં તો જરા,

પ્રિય જે ઈચ્છતા યુદ્ધે, દુર્યોધન કુબુદ્ધિનું… ૨૩.

સંજય બોલ્યા –

ગુડાકેશ તણા આવા, વેણને માધવે સુણી,

બે સૈન્ય વચમાં ઊભો, કીધો તે ઉત્તમ રથ… ૨૪.

ભીષ્મ ને દ્રોણની સામે, ને સૌ રાજા ભણી ફરી,

બોલ્યા માધવ ʺજો પાર્થ, કૌરવોના સમૂહ આ.ʺ… ૨૫.

ત્યાં દીઠા અર્જુને ઊભા, બન્નેયે સૈન્યને વિષે-

ગુરૂઓ, બાપ, ને દાદા, મામાઓ, ભાઈઓ, સખા… ૨૬.

સસરા, દીકરા, પોતા, સુહ્રદો, સ્વજનો ઘણા,

આવા સર્વે સગાવ્હાલા, ઊભેલા જોઈ, અર્જુન… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૫.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

અત્યંત રાંક ભાવે શું, બોલ્યો ગળગળો થઈઃ

અર્જુન બોલ્યા –

દેખી આ સ્વજનો સામે, ઊભેલા યુદ્ધ ઈચ્છતા… ૨૮.

ગાત્રો ઢીલાં પડે મારાં, મોઢામાં શોષ ઊપજે,

કંપારી દેહમાં ઊઠે, રૂંવાડાં થાય છે ખડાં… ૨૯.

ગાંડીવ હાથથી છૂટે, વ્યાપે દાહ ત્વચા વિષે,

રહેવાય નહીં ઊભા, જાણે મારૂં ભમે મન… ૩૦.

ચિહ્નોયે અવળાં સર્વે, મʼને દેખાય કેશવ,

જોઉં નહીં કંઈ શ્રેય, હણીને સ્વજનો રણે… ૩૧.

નથી હું ઈચ્છતો જીત, નહીં રાજ્ય, નહીં સુખો,

રાજ કે ભોગ કે જીવ્યું, અમારે કામનું કશું?… ૩૨.

ઈચ્છીએ જેમને કાજે, રાજ્ય કે ભોગ કે સુખો,

તે આ ઊભા રણે આવી, ત્યજીને પ્રાણ-વૈભવો… ૩૩.

ગુરૂઓ, બાપ, ને બેટા, દાદા-પોતા વળી ઘણા,

મામાઓ, સસરા, સાળા, સંબંધી સ્વજનો બધા… ૩૪.

ન ઈચ્છું હણવા આ સૌ, ભલે જાતે હણાઉં હું,

ત્રિલોક-રાજ્ય કાજેયે, પૃથ્વી કારણ કેમ તો?… ૩૫.

હણીને કૌરવો સર્વે, અમારૂં પ્રિય શું થશે?

અમને આતતાયીને, હણ્યાનું પાપ કેવળ!… ૩૬.

માટે ન હણવા યોગ્ય, કૌરવો, અમ બંધુઓ,

સ્વજનોને હણી કેમ, પામીએ, સુખને અમે?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૬.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

લોભથી વણસી બુદ્ધિ, તેથી તે પેખતા નથી,

કુળક્ષયે થતો દોષ, મિત્રદ્રોહે પાપ જે… ૩૮.

વળવા પાપથી આવા, અમે કાં ન વિચારવું.-

કુળક્ષયે થતો દોષ, દેખતા સ્પષ્ટ જો અમે?… ૩૯.

કુળક્ષયે થતા નાશ, કુળધર્મો સનાતન,

ધર્મનાશે કુળે આખે, વર્તે આણ અધર્મની… ૪૦.

અધર્મ વ્યાપતાં લાજ, લૂંટાય કુળનારની,

કુળસ્ત્રીઓ થયે ભ્રષ્ટ, વર્ણસંકર નીપજે… ૪૧.

નરકે જ પડે તેથી, કુળ ને કુળઘાતકો,

પિતરોયે પડે હેઠા, ન મળ્યે પિંડતર્પણ… ૪૨.

કુળઘાતકના આવા, દોષેસંકરકારક,

ઊખડે જાતિધર્મો ને, કુળધર્મો સનાતન… ૪૩.

ઊખડે જે મનુષ્યોના, કુળના ધર્મ, તેમનો,

સદાયે નરકે વાસ-એવું, છે સાંભળ્યું અમે… ૪૪.

અહો કેવું મહાપાપ, માંડ્યું આદરવા અમે!

કે રાજ્યસુખના લોભે, નીકળ્યા હણવા સગા!… ૪૫.

ન કરતાં પ્રતીકાર, મʼને નિઃશસત્રને હણે,

રણમાં કૌરવો શસ્ત્રે, તેમાં ક્ષેમ મને વધુ… ૪૬.

સંજય બોલ્યા –

આમ બોલી રણે પાર્થ, ગયો બેસી રથાસને.

ધનુષ્યબાણને છોડી, શોકઉદ્વેગથી ભર્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૭.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સંજય બોલ્યા –

આમ તે રાંકભાવે ને, આંસુએ વ્યગ્ર દ્રષ્ટિથી.

શોચતા પાર્થને આવાં, વચનો માધવે કહ્યાં-… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ક્યાંથી મોહ તને આવો, ઊપજ્યો વસમી પળે,

નહીં જે આર્યને શોભે, સ્વર્ગ ને યશ જે હરે?… ૨.

મા તું કાયર થા, પાર્થ, તને આ ઘટતું નથી,

હૈયાના દૂબળા ભાવ, છોડી ઊઠ પરંતપ… 3.

અર્જુન બોલ્યા –

મારે જે પૂજવા યોગ્ય, ભીષ્મ ને દ્રોણ, તે પ્રતિ,

કેમ હું રણસંગ્રામે, બાણોથી યુદ્ધ આદરૂં?… ૪.

વિના હણીને ગુરૂઓ મહાત્મા,

ભિક્ષા વડે જીવવું તેય સારૂં.

હણી અમે તો ગુરૂ અર્થવાંછુ,

લોહીભર્યા માણશું ભોગ લોકે!… ૫.

ગી.ધ્વ.૮.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

થાયે અમારો જય તેમનો વા-

શામાં અમારૂં હિત તે ન સૂઝે.

જેને હણી જીવવુંયે ગમે ના,

સામા ખડા તે ધૃતરાષ્ટ્ર પુત્રો… ૬.

સ્વભાવ મેટ્યો મુજ રાંકભાવે,

ન ધર્મ સૂઝે, તમને હું પૂછું.

બોધો મʼને નિશ્ચિત શ્રેય જેમાં,

છું શિષ્ય, આવ્યો શરણે તમારે… ૭.

સમૃદ્ધ ને શત્રુ વિનાનું રાજ્ય,

મળે જગે કે સુરલોકમાંયે.

તોયે ન દેખું કંઈ શોક ટાળે,

મારી બધી ઈંદ્રિય તાવનારો… ૮.

સંજય બોલ્યા –

પરંતપ, ગુડાકેશે આમ ગોવિંદને કહી,

ʺહું તો નહીં લડુંʺ એવું બોલી, મૌન ધર્યું પછી… ૯.

આમ બે સૈન્યની વચ્ચે, ખેદે વ્યાપેલ પાર્થને,

હસતાં-શું હ્રષીકેશે, આવાં ત્યાં વચનો કહ્યાં-… ૧૦.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા-

ન ઘટે ત્યાં કરે શોક, ને વાતો જ્ઞાનની વદે!

પ્રાણો ગયા-રહ્યા તેનો, જ્ઞાનીઓ શોક ના કરે… ૧૧.

ગી.ધ્વ.૯.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

હું તું કે આ મહીપાળો, પૂર્વે ક્યારે હતા નહીં,

ન હઈશું ભવિષ્યેયે, એમ તું જાણતો રખે… ૧૨.

દેહીને દેહમાં આવે, બાળ, જોબન ને જરા,

તેમ આવે નવો દેહ, તેમાં મુંઝાય ધીર ના… ૧૩.

સ્પર્શાદિ વિષયો જાણ, શીતોષ્ણ-સુખદુઃખદા,

અનિત્ય જાય ને આવે, તેને, અર્જુન, લે સહી… ૧૪.

તે પીડી ન શકે જેને, સમ જે સુખદુઃખમાં,

તે ધીર માનવી થાય, પામવા યોગ્ય મોક્ષને… ૧૫.

અસત્યને ન અસ્તિત્વ, નથી નાશેય સત્યનો,

નિહાળ્યો તત્ત્વદર્શીએ, આવો સિદ્ધાંત બેઉનો… ૧૬.

જાણજે અવિનાશી તે, જેથી વિસ્તર્યું આ બધું,

તે અવ્યય તણો નાશ, કોઈએ ના કરી શકે… ૧૭.

અવિનાશી, પ્રમાતીત, નિત્ય દેહીતણાં કહ્યાં,

શરીરો અંતવાળાં આ, તેથી તું ઝૂઝ, અર્જુન… ૧૮.

જે માને કે હણે છે તે, જે માને તે હણાય છે,

બંનેયે તત્ત્વ જાણે ના, હણે ના તે હણાય ના… ૧૯.

ન જન્મ પામે, ન કદાપિ મૃત્યુ,

ન્હોતો ન તે કે ન હશે ન પાછો.

અજન્મ, તે નિત્ય, સદા, પુરાણ,

હણ્યે શરીરે ન હણાય તે તો… ૨૦.

જે એને જાણતો નિત્ય, અનાશી, અજ, અવ્યય,

તે નર કેમ ને કોને, હણાવે અથવા હણે?… ૨૧.

ગી.ધ્વ.૧૦.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

ત્યજી દઈ જીર્ણ થયેલ વસ્ત્રો,

લે છે નવાં જેમ મનુષ્ય બીજાં.

ત્યજી દઈ જીર્ણ શરીર તેમ,

પામે નવાં અન્ય શરીર દેહી… ૨૨.

ન તેને છેદતાં શસ્ત્રો, ન તેને અગ્નિ બાળતો,

ન તેને ભીંજવે પાણી, ન તેને વાયુ સૂકવે… ૨૩.

છેદાય ના, બળે ના તે, ન ભીંજાય, સુકાય ના,

સર્વવ્યાપક તે નિત્ય, સ્થિર, નિશ્ચળ, શાશ્વત… ૨૪.

તેને અચિંત્ય, અવ્યક્ત, નિર્વિકાર કહે વળી,

તેથી એવો પિછાણી તે, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૫.

ને જો માને તું આત્માનાં, જન્મ-મૃત્યુ ક્ષણે ક્ષણે,

તોયે તારે, મહાબાહુ, આવો શોક ઘટે નહીં… ૨૬.

જન્મ્યાનું નિશ્ચયે મૃત્યુ, મૂઆનો જન્મ નિશ્ચયે,

માટે જે ન ટળે તેમાં, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૭.

અવ્યક્ત આદિ ભૂતોનું, મધ્યમાં વ્યક્ત ભાસતું,

વળી, અવ્યક્ત છે અંત, તેમાં ઉદ્વેગ જોગ શું?… ૨૮.

આશ્ચર્ય-શું કોઈ નિહાળતું એ,

આશ્ચર્ય-શું તેમ વદે, વળી, કો.

આશ્ચર્ય-શું અન્ય સુણેય કોઈ,

સુણ્યા છતાં કો સમજે ન તેને… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૧૧.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સદા અવધ્ય તે દેહી, સઘળાના શરીરમાં,

કોઈયે ભૂતનો તેથી, તને શોક ઘટે નહીં… ૩૦.

વળી, સ્વધર્મે જોતાંયે, ન તારે ડરવું ઘટે,

ધર્મયુદ્ધ થકી બીજું, શ્રેય ક્ષત્રિયને નથી… ૩૧.

અનાયાસે ઉઘાડું જ, સ્વર્ગનું દ્વાર સાંપડ્યું,

ક્ષત્રિયો ભાગ્યશાળી જે, તે પામે યુદ્ધ આ સમું… ૩૨.

માટે આ ધર્મસંગ્રામ, આવો જો ન કરીશ તું,

તો તું સ્વધર્મ ને કીર્તિ, છાંડી પામીશ પાપને… ૩૩.

અખંડ કરશે વાતો, લોકો તારી અકીર્તિની,

માની પુરૂષને કાજે, અકીર્તિ મૃત્યુથી વધુ… ૩૪.

ડરીને રણ તેં ટાળ્યું, માનશે સૌ મહારથી,

રહ્યો સન્માન્ય જેઓમાં, તુચ્છ તેને જ તું થશે… ૩૫.

ન બોલ્યાના ઘણા બોલ, બોલશે તુજ શત્રુઓ,

નિંદશે તુજ સામર્થ્ય, તેથી દુઃખ કયું વધુ?… ૩૬.

હણાયે પામશે સ્વર્ગ, જીત્યે ભોગવશે મહી,

માટે, પાર્થ, ખડો થા તું, યુદ્ધાર્થે દ્રઢનિશ્ચયે… ૩૭.

લાભ-હાનિ સુખો-દુઃખો, હાર-જીત કરી સમ,

પછી યુદ્ધાર્થ થા સજ્જ, તો ના પાપ થશે તને… ૩૮.

કહી આ સાંખ્યની બુદ્ધિ, હવે સાંભળ યોગની,

જે બુદ્ધિથી થયે યુક્ત, તોડીશ કર્મબંધન… ૩૯.

ગી.ધ્વ.૧૨.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

આદર્યું વણસે ના ને, વિઘ્ન ના ઊપજે અહીં,

સ્વલ્પે આ ધર્મનો અંશ, ઉગારે ભયથી વડા… ૪૦.

એમાં મનુષ્યની બુદ્ધિ, એક નિશ્ચયમાં રહે,

અનંત, બહુ શાખાળી, બુદ્ધિ નિશ્ચયહીનની… ૪૧.

અલ્પબુદ્ધિજનો, પાર્થ, કામ-સ્વર્ગ-પરાયણ,

વેદવાદ વિષે મગ્ન, આવી જે કર્મકાંડની… ૪૨.

જન્મ-કર્મ-ફળો દેતી, ભોગ-ઐશ્વર્ય સાધતી,

વાણીને ખીલવી બોલે, ʺઆથી અન્ય કશું નથી.ʺ.. ૪૩.

ભોગ-ઐશ્વર્યમાં ચોંટ્યા, હરાઈ બુદ્ધિ તે વડે,-

તેમની બુદ્ધિની નિષ્ઠા, ઠરે નહીં સમાધિમાં… ૪૪.

ત્રિગુણાત્મક વેદાર્થો, થા ગુણાતીત, આત્મવાન્,

નિશ્ચિંત યોગ ને ક્ષેમે, નિર્દ્વંદ્વ, નિત્ય-સત્ત્વવાન્… ૪૫.

નીર-ભરેલ સર્વત્ર, તળાવે કામ જેટલું,

તેટલું સર્વ વેદોમાં, વિજ્ઞાની બ્રહ્મનિષ્ઠને… ૪૬.

કર્મે જ અધિકારી તું, ક્યારેય ફળનો નહીં,

મા હો કર્મફળે દ્રષ્ટિ, મા હો રાગ અકર્મમાં… ૪૭.

કર યોગે રહી કર્મ, તેમાં આસક્તિને ત્યજી,

યશાયશ સમા માની, -સમતા તે જ યોગ છે… ૪૮.

અત્યંત હીન તો કર્મ, બુદ્ધિયોગ થકી ખરે,

શરણું બુદ્ધિમાં શોધ, રાંક જે ફળ વાંછતા… ૪૯.

ગી.ધ્વ.૧૩.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

બુદ્ધિયોગી અહીં છોડે, પાપ ને પુણ્ય બેઉયે,

માટે થા યોગમાં યુક્ત, કર્મે કૌશલ્ય યોગ છે… ૫૦.

બુદ્ધિયોગી વિવેકી તે, ત્યાગીને કર્મનાં ફળો,

જન્મબંધનથી છૂટી, પોંʼચે નિર્દોષ ધામને… ૫૧.

મોહનાં કળણો જ્યારે, તારી બુદ્ધિ તરી જશે,

સુણ્યું ને સુણવું બાકી, બેએ નિર્વેદ આવશે… ૫૨.

બહુ સુણી ગૂંચાયેલી, તારી બુદ્ધિ થશે સ્થિર,

અચંચળ, સમાધિસ્થ, ત્યારે તું યોગ પામશે… ૫૩.

અર્જુન બોલ્યા –

સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ, જાણવો કેમ, કેશવ?

બોલે, રહે ફરે કેમ, મુનિ જે સ્થિરબુદ્ધિનો?… ૫૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મનની કામના સર્વે, છોડીને, આત્મમાં જ જે,

રહે સંતુષ્ટ આત્માથી, તે સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો… ૫૫.

દુઃખે ઉદ્વેગ ના ચિત્તે, સુખોની ઝંખના ગઈ,

ગયા રાગ-ભય-ક્રોધ, મુનિ તે સ્થિરબુદ્ધિનો… ૫૬.

આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, મળ્યે કાંઈ શુભાશુભ,

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૭.

કાચબો જેમ અંગોને, તેમ જે વિષયોથકી,

સંકેલે ઈંદ્રિયો પૂર્ણ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૮.

ગી.ધ્વ.૧૪.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિરાહારી શરીરીના, ટળે છે વિષયો છતાં,

રસ રહી જતો તેમાં, તે ટળે પેખતાં પરં… ૫૯.

પ્રયત્નમાં રહે તોયે, શાણાયે નરના હરે,

મનને ઈન્દ્રિયો મસ્ત, વેગથી વિષયો ભણી… ૬૦.

યોગથી તે વશે રાખી, રહેવું મત્પરાયણ,

ઈંદ્રિયો સંયમે જેની, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૧.

વિષયોનું રહે ધ્યાન, તેમાં આસક્તિ ઊપજે,

જન્મે આસક્તિથી કામ, કામથી ક્રોધ નીપજે… ૬૨.

ક્રોધથી મૂઢતા આવે, મૂઢતા સ્મૃતિને હરે,

સ્મૃતિલોપે બુદ્ધિનાશ, બુદ્ધિનાશે વિનાશ છે… ૬૩.

રાગ ને દ્વેષ છૂટેલી, ઈંદ્રિયે વિષયો ગ્રહે,

વશેન્દ્રિય સ્થિરાત્મા જે, તે પામે છે પ્રસન્નતા… ૬૪.

પામ્યે પ્રસન્નતા તેનાં, દુઃખો સૌ નાશ પામતાં,

પામ્યો પ્રસન્નતા તેની, બુદ્ધિ શીઘ્ર બને સ્થિર… ૬૫.

અયોગીને નથી બુદ્ધિ, અયોગીને ન ભાવના,

ન ભાવહીનને શાંતિ, સુખ ક્યાંથી અશાંતને?… ૬૬.

ઈંદ્રીયો વિષયે દોડે, તે પૂંઠે જે વહે મન,

દેહીની તે હરે બુદ્ધિ, જેમ વા નાવને જળે… ૬૭.

તેથી જેણે બધી રીતે, રક્ષેલી વિષયોથકી,

ઈંદ્રિયો નિગ્રહે રાખી, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૮.

ગી.ધ્વ.૧૫.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિશા જે સર્વ ભૂતોની, તેમાં જાગ્રત સંયમી,

જેમાં જાગે બધાં ભૂતો, તે જ્ઞાની મુનિની નિશા… ૬૯.

સદા ભરાતા અચલપ્રતિષ્ઠ,

સમુદ્રમાં નીર બધાં પ્રવેશે.

જેમાં પ્રવેશે સહુ કામ તેમ,

તે શાંતિ પામે નહી કામકામી… ૭૦.

છોડીને કામના સર્વે, ફરે જે નર નિઃસ્પૃહ,

અહંતા-મમતા મૂકી, તે પામે શાંતિ, ભારત… ૭૧.

છે બ્રહ્મદશા, એને પામ્યે ના મોહમાં પડે,

અંતકાળેય તે રાખી, બ્રહ્મનિર્વાણ મેળવે… ૭૨.

ગી.ધ્વ.૧૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

અર્જુન બોલ્યા –

જો તમે માનતા એમ, કર્મથી બુદ્ધિ તો વડી,

તો પછી ઘોર કર્મોમાં, જોડો કેમ તમે મને?… ૧.

મિશ્રશાં વાક્યથી, જાણે, મૂંઝવો મુજ બુદ્ધિને,

તે જે એક કહો નિશ્ચે, જે વડે શ્રેય પામું હું… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

બે જાતની કહી નિષ્ઠા, આ લોકે પૂર્વથી જ મેં,

સાંખ્યની જ્ઞનયોગે ને, યોગીની કર્મયોગથી… ૩.

કર્મ ન આદરે તેથી, નિષ્કર્મી થાય ના જન,

ન તો કેવળ સંન્યાસે, મેળવે પૂર્ણ સિદ્ધિને… ૪.

રહે ક્ષણેય ના કોઈ, ક્યારે કર્મ કર્યા વિના,

પ્રકૃતિના ગુણે સર્વે, અવશે કર્મ આચરે… ૫.

રોકી કર્મેન્દ્રિયો રાખે, ચિત્તમાં સ્મરતો રહે,

વિષયોને મહામૂઢ – મિથ્યાચાર ગણાય તે… ૬.

મનથી ઈંદ્રિયો નીમી, આસક્તિવિણ આચરે,

કર્મેન્દ્રિયે કર્મયોગ, તે મનુષ્ય છે… ૭.

ગી.ધ્વ.૧૭.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

નીમેલાં કર કર્મો તું, ચડે કર્મ અકર્મથી,

ન તારી દેહયાત્રાયે, સિદ્ધ થાય અકર્મથી… ૮.

વિના યથાર્થ કર્મોથી, આ લોકે કર્મબંધન,

માટે આસક્તિને છોડી, યજ્ઞાર્થે કર્મ આચર… ૯.

યજ્ઞ સાથ પ્રજા સર્જી, બ્રહ્મા પૂર્વે વદ્યા હતાઃ-

ʺવધજો આ થકી, થાજો તમારી કામધેનુ આ… ૧૦.

દેવોને રીઝવો આથી, રીઝવો તમનેય તે,

અન્યોન્ય રીઝવી એમ, પરમ શ્રેય મેળવો… ૧૧.

રીઝેલા યજ્ઞથી દેવો, આપશે ઈષ્ટ ભોગને,

તેઓ દે, તેમને ના દે, તેવો ખાનાર ચોર છે.ʺ… ૧૨.

યજ્ઞશેષ જમી સંતો, છૂટે છે સર્વ પાપથી,

પોતા માટે જ જે રાંધે, તે પાપી પાપ ખાય છે… ૧૩.

અન્નથી ઊપજે જીવો, વૃષ્ટિથી અન્ન નીપજે,

યજ્ઞથી થાય છે વૃષ્ટિ, કર્મથી યજ્ઞ ઉદ્ભવે… ૧૪.

બ્રહ્મથી ઊપજ્યું કર્મ, બ્રહ્મ અક્ષરથી થયું,

સર્વ વ્યાપક તે બ્રહ્મ, આમ યજ્ઞે સદા રહ્યું… ૧૫.

લોકે આવું પ્રવર્તેલું, ચક્ર જે ચલવે નહીં,

ઈંદ્રિયારામ તે પાપી, વ્યર્થ જીવન ગાળતો… ૧૬.

આત્મામાં જ રમે જેઓ, આત્માથી તૃપ્ત જે રહે,

આત્મામાંહે જ સંતુષ્ટ, તેને કોʼ કાર્ય ના રહ્યું… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૧૮.

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

કરે કે ન કરે તેથી, તેને કોʼ હેતુ ના જગે,

કોઈયે ભૂતમાં તેને કશો, સ્વાર્થ રહ્યો નહીં… ૧૮.

તેથી થઈ અનાસક્ત, આચર કાર્ય કર્મને,

અસંગે આચરી કર્મ, શ્રેયને પામતો નર… ૧૯.

કર્મ વડે જ સંસિદ્ધિ, મેળવી જનકાદીએ,

લોકસંગ્રહ પેખીયે તને, તે કરવાં ઘટે… ૨૦.

શ્રેષ્ઠ લોકો કરે જે જે, તે જ અન્ય જનો કરે,

તે જેને માન્યતા આપે, તે રીતે લોક વર્તતા… ૨૧.

ત્રણે લોકે મʼને કાંઈ, બાકી કાર્ય રહ્યું નથી,

અપામ્યું પામવા જેવું, તોય હું વર્તું કર્મમાં… ૨૨.

કદાચે જો પ્રવર્તું ના, કર્મે આળસને ત્યજી,

અનુસરે મનુષ્યોયે, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૨૩.

પામે વિનાશ આ સૃષ્ટિ, જો હું કર્મ ન આચરૂં,

થાઉં સંકરનો કર્તા, મેટનારો પ્રજાતણો… ૨૪.

જેમ આસક્તિથી કર્મ, અજ્ઞાની પુરૂષો કરે,

તેમ જ્ઞાની અનાસક્ત, લોકસંગ્રહ ઈચ્છતો… ૨૫.

કર્મે આસક્ત અજ્ઞાનો, કરવો બુદ્ધિભેદ ના,

જ્ઞાનીએ આચરી યોગે, શોધવાં સર્વ કર્મને… ૨૬.

પ્રકૃતિના ગુણોથી જ, સર્વે કર્મો સદા થતાં,

અહંકારે બની મૂઢ, માને છે નર, ʼહું કરૂં.ʼ… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૧૯.

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

ગુણકર્મ વિભાગોના, તત્ત્વને જાણનાર તો,

ʼગુણો વર્તે ગુણોમાંહીʼ – જાણી આસક્ત થાય ના… ૨૮.

પ્રકૃતિના ગુણે મૂઢ, ચોંટે છે ગુણ કર્મમાં,

તેવા અલ્પજ્ઞ મંદોને, જ્ઞાનીએ ન ચળાવવા… ૨૯.

મારામાં સર્વ કર્મોને, અર્પી અધ્યાત્મબુદ્ધિથી,

આશા ને મમતા છોડી, નિર્વિકાર થઈ લડ… ૩૦.

મારા આ મતને માની, વર્તે જે માનવો સદા,

શ્રદ્ધાળુ, મન નિષ્પાપ, છૂટે તેઓય કર્મથી… ૩૧.

મનમાં પાપ રાખી જે, મારા મતે ન વર્તતા,

સકલજ્ઞાનહીણા તે, અબુદ્ધિ નાશ પામતા… ૩૨.

જેવી પ્રકૃતિ પોતાની, જ્ઞાનીયે તેમ વર્તતો,

સ્વભાવે જાય તે પ્રાણી, નિગ્રહે કેટલું વળે?… ૩૩.

ઈંદ્રિયોને સ્વઅર્થોમાં, રાગ ને દ્વેષ જે રહે,

તેમને વશ થાવું ના, દેહીના વાટશત્રુ તે… ૩૪.

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે, સુસેવ્યા પરધર્મથી,

સ્વધર્મે મૃત્યુયે શ્રેય, પરધર્મ ભયે ભર્યો… ૩૫.

અર્જુન બોલ્યા –

તો પછી નર કોનાથી, પ્રેરાઈ પાપ આચરે,

ન ઈચ્છતાંય, જાણે કે, હોય જોડાયેલો બળે?… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૦.

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

એ તો કામ તથા ક્રોધ, જન્મ જેનો રજોગુણે,

મહાભક્ષી મહાપાપી, વેરી તે જાણજે જગે… ૩૭.

ધૂમાડે અગ્નિ ઢંકાય, રજે ઢંકાય દર્પણ,

ઓરથી ગર્ભ ઢંકાય, તેમ જ જ્ઞાન કામથી… ૩૮.

કામ રૂપી મહાઅગ્નિ, તૃપ્ત થાય નહીં કદી,

તેનાથી જ્ઞાન ઢંકાયું, જ્ઞાનીનો નિત્યશત્રુ તે… ૩૯.

ઈંદ્રિયો, મન ને બુદ્ધિ, કામનાં સ્થાન સૌ કહ્યાં,

તે વડે જ્ઞાન ઢાંકી તે, પમાડે મોહ જીવને… ૪૦.

તે માટે નિયમે પ્હેલાં, લાવીને ઈંદ્રિયો બધી,

જ્ઞાનવિજ્ઞાનઘાતી તે, પાપીને કર દૂર તું… ૪૧.

ઈંદ્રિયોને કહી સૂક્ષ્મ, સુક્ષ્મ ઈંદ્રિયથી મન,

મનથી સૂક્ષ્મ છે બુદ્ધિ, બુદ્ધિથી સૂક્ષ્મ તે રહ્યો… ૪૨.

એમ બુદ્ધિપરો જાણી, આપથી આપ નિગ્રહી,

દુર્જય કામરૂપી આ, વેરીનો કર નાશ તું… ૪૩.

ગી.ધ્વ.૨૧.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

પૂર્વે આ અવ્યયી યોગ, મેં વિવસ્વાનને કહ્યો,

તેણે તે મનુને ભાખ્યો, તેણે ઈશ્વાકુને કહ્યો… ૧.

એમ પરંપરાથી તે, જાણ્યો રાજર્ષિએ ઘણા,

લાંબે ગાળે પછી લોકે, લોપ તે યોગનો થયો… ૨.

તે જ મેં આ તને આજે, કહ્યો યોગ પુરાતન,

ભક્ત મારો, સખાયે તું, ને આ રહસ્ય ઉત્તમ… ૩.

અર્જુન બોલ્યા –

પૂર્વે જન્મ્યા વિવસ્વાન, તમારો જન્મ હાલનો,

તો કેમ માનું કે તેને, તમે જ આદિમાં કહ્યો?… ૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

વીત્યા જન્મો ઘણા મારા, તારાયે તેમ, અર્જુન,

હું જાણું છું બધા તેને, તું તેને જાણતો નથી… ૫.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોને ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજું આત્મમાયાથી, મારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૬.

ગી.ધ્વ.૨૨.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જ્યારે જ્યારે જગે થાય, ધર્મની ગ્લાની, ભારત,

અધર્મ ઊભરે ત્યારે, પોતાને સરજાવું હું… ૭.

સંતોના રક્ષણાર્થે ને, પાપીના નાશ કારણે,

ધર્મની સ્થાપના કાજે, ઊપજું છું યુગે યુગે… ૮.

મારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જે આમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે મʼને જ તે… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, મʼને આશ્રિત, હું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા મદ્ભાવને ઘણા… ૧૦.

જે મʼને આશરે જેમ, તેને તેમ જ હું ભજું,

અનિસરે મનુષ્યો સૌ, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૧૧.

ઈચ્છતા કર્મની સિદ્ધિ, દેવોને પૂજતા જનો,

શીઘ્ર જ કર્મની સિદ્ધિ, થાય માનવલોકમાં… ૧૨.

ગુણ ને કર્મના ભેદે, સર્જ્યા મેં ચાર વર્ણને,

હું અવ્યય અકર્તા તે, જાણ કર્તાય તેમનો… ૧૩.

ન મʼને લેપતાં કર્મો, ન મʼને ફળમાં સ્પૃહા,

જે મને ઓળખે એમ, તે ન બંધાય કર્મથી… ૧૪.

આવા જ્ઞાને કર્યું કર્મ, પૂર્વનાયે મુમુક્ષુએ

કર કર્મ જ, તેથી, પુર્વજો જે કરી ગયા… ૧૫.

પંડિતોયે મૂંઝાતા કે, કર્મ શું ને અકર્મ શું,

તેથી કર્મ કહું જેને, જાણ્યે છૂટીશ પાપથી… ૧૬.

ગી.ધ્વ.૨૩.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કર્મનું જાણવું મર્મ, જાણવુંયે વિકર્મનું,

જાણવું જે અકર્મેયે, ગૂઢ છે કર્મની ગતિ… ૧૭.

અકર્મ કર્મમાં દેખે, કર્મ દેખે અકર્મમાં,

બુદ્ધિમાન્ તે મનુષ્યોમાં, યોગી તે પૂર્ણ કર્મવાન્… ૧૮.

જેના સર્વે સમારંભો, કામ-સંકલ્પ-હીન છે,

તે જ્ઞાનીનાં બળ્યાં કર્મો, જ્ઞાનાગ્નિથી બુધો કહે… ૧૯.

છોડી કર્મ ફલાસક્તિ, સદા તૃપ્ત, નિરાશ્રયી,

પ્રવર્તે કર્મમાં તોયે, કશું તે કરતો નથી… ૨૦.

મનબુદ્ધિ વશે રાખી, તૃષ્ણાહીન, અસંગ્રહી,

કેવળ દેહથી કર્મ, કર્યે પાપ ન પામતો… ૨૧.

સંતુષ્ટ જે મળે તેથી, ના દ્વંદ્વ નહીં મત્સર,

સિદ્ધિ અસિદ્ધિમાં તુલ્ય, તે ન બંધાય કર્મથી… ૨૨.

છૂટ્યો સંગ, થયો મુક્ત, જ્ઞાનમાં સ્થિર ચિત્તનો,

યથાર્થે જે કરે કર્મ, તે સર્વ લય પામતું… ૨૩.

બ્રહ્માર્પ્યું બ્રહ્મનિષ્ઠે જે, બ્રહ્માજ્ય બ્રહ્મ-અગ્નિમાં,

બ્રહ્મકર્મની નિષ્ઠાથી, બ્રહ્મરૂપ જ થાય તે… ૨૪.

કોઈ યોગી કરે માત્ર, દેવ-યજ્ઞ ઉપાસના,

કોઈ બ્રહ્માગ્નિમાં યજ્ઞ, યજ્ઞ વડે જ હોમતા… ૨૫.

શ્રોત્રાદિ ઇન્દ્રિયો કોઈ, હોમતા સંયમાગ્નિમાં,

શબ્દાદિ વિષયો કોઈ, હોમતાં ઈન્દ્રિયાગ્નિમાં… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૨૪.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કોઈ સૌ ઈંદ્રિયોનાં ને, પ્રાણોનાં કર્મ હોમતા,

જ્ઞાનથી અગ્નિ ચેતાવી, આત્મસંયમયોગનો… ૨૭.

દ્રવ્ય, તપ તથા યોગ, સ્વાધ્યાય જ્ઞાન સાધને,

જુદા જુદા કરે યજ્ઞો, વ્રત સજ્જ, પ્રયત્નવાન્… ૨૮.

અપાને પ્રાણને હોમે, તથા પ્રાણે અપાનને,

અપાન-પ્રાણને રોકી, પ્રાણાયામ-ઉપાસકો… ૨૯.

આહાર નિયમે આણી, કો હોમે પ્રાણ પ્રાણમાં,

યજ્ઞથી પાપ ટાળેલા, યજ્ઞવેત્તા બધાય આ… ૩૦.

યજ્ઞશેષસુધાભોગી પામે, બ્રહ્મ સનાતન,

આ લોકે ના વિનાયજ્ઞ, તો પછી પરલોક ક્યાં?… ૩૧.

બહુ પ્રકારના આવા, વેદમાં યજ્ઞ વર્ણવ્યા,

સૌ તે કર્મે થતા જાણ, એ જાણ્યે મોક્ષ પામશે… ૩૨.

દ્રવ્યોના યજ્ઞથી રૂડો, જાણવો જ્ઞાનયજ્ઞને,

જ્ઞાનમાં સઘળાં કર્મ, પૂરેપૂરાં સમાય છે… ૩૩.

નમીને, પ્રશ્ન પૂછીને, સેવીને જ્ઞાન પામ તું,

જ્ઞાનીઓ તત્ત્વના દ્રષ્ટા, તને તે ઉપદેશશે… ૩૪.

જે જાણ્યેથી ફરી આવો, તને મોહ થશે નહીં,

જેથી પેખીશ આત્મામાં,-મુજમાં ભૂતમાત્ર તું… ૩૫.

હશે તું સર્વ પાપીમાં, મહાપાપીય જો કદી,

તોયે તરીશ સૌ પાપ, જ્ઞાનનૌકા વડે જ તું… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૫.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જેમ ભભૂકતો અગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કાષ્ટ સૌ,

તેમ ચેતેલ જ્ઞાનાગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કર્મ સૌ… ૩૭.

નથી જ જ્ઞાનના જેવું, પવિત્ર જગમાં કંઈ,

સિદ્ધયોગી, યથાકાળે, જાણે તે આત્મમાં સ્વયં… ૩૮.

મેળવે જ્ઞાન શ્રદ્ધાળુ, જે જિતેન્દ્રિય, તત્પર,

મેળવી જ્ઞાનને પામે, શીઘ્ર પરમ શાંતિને… ૩૯.

અજ્ઞાની ને અશ્રદ્ધાળુ, સંશયીનો વિનાશ છે,

આ લોક, પરલોકે ના, સુખે ના સંશયી લહે… ૪૦.

યોગથી કર્મને છોડ્યાં, જ્ઞાનથી સંશયો હણ્યા,

એવા આત્મવશીને તો, કર્મો બાંધી શકે નહીં… ૪૧.

માટે અજ્ઞાનથી ઊઠ્યો, આ જે હ્રદય-સંશય,

જ્ઞાનખડ્ગે હણી તેને, યોગે થા સ્થિર, ઊઠ તું… ૪૨.

ગી.ધ્વ.૨૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

અર્જુન બોલ્યા –

કહો સંન્યાસ કર્મોનો, યોગનોયે કહો તમે,

બેમાંથી એક જે રૂડો, તે જ નિશ્ચયથી કહો… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

કર્મસંન્યાસ ને યોગ, બંનેય શ્રેયકારક,

બેમાંહી કર્મનો યોગ, કર્મસંન્યાસથી ચડે… ૨.

જાણો તે નિત્ય-સંન્યાસી, રાગ-દ્વેષ ન જે વિષે,

દ્વંદ્વ મુક્ત થયેલો તે, છૂટે બંધનથી સુખે… ૩.

સાંખ્ય ને યોગ છે ભિન્ન, બાળ ક્હે, પંડિતો નહીં,

બેમાંથી એકેયને, પૂરો પામતાં ફળ મેળવે… ૪.

જે સ્થાન મેળવે સાંખ્યો, યોગીયે તે જ પામતા,

એક જ સાંખ્ય ને યોગ, દેખે જે, તે જ દેખતા… ૫.

પણ દુઃખે જ સંન્યાસ, પામવો યોગના વિના,

મુનિ જે યોગમાં યુક્ત, શીઘ્ર તે બ્રહ્મ મેળવે… ૬.

યોગયુક્ત, વિશુદ્ધાત્મા, જીતેલો મન-ઈંદ્રિયો,

સર્વ ભૂતતણો આત્મા, તે ન લેપાય કર્મથી… ૭.

જુએ, સુણે, અડે, સૂંઘે, જમે ઊંઘે, વદે, ફરે,

શ્વાસ લે, પકડે, છોડે, ખોલે-મીંચેય આંખને… ૮.

ગી.ધ્વ.૨૭.

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ઈંદ્રિયો નિજ કર્મોમાં, વર્તે છે એમ જાણતો,

માને તત્વજ્ઞ યોગી કે, ʺહું કશું કરતો નથી.ʺ… ૯.

બ્રહ્માર્પણ કરી કર્મ, છોડી આસક્તિને કરે,

પાપથી તે ન લેપાય, પાણીથી પદ્મપાન-શો… ૧૦.

શરીરે, મન-બુદ્ધિએ, માત્ર વા ઈંદ્રિયે કરે,

આત્માની શુદ્ધિને કાજે, યોગી નિઃસંગ કર્મને… ૧૧.

યોગી કર્મફળો છોડી, નિષ્ઠાની શાંતિ મેળવે,

અયોગી ફળનો લોભી, બંધાતો વાસના વડે… ૧૨.

સૌ કર્મો મનથી છોડી, સુખે આત્મવશી રહે,

નવદ્વારપુરે દેહી, ના કરે કારવે કંઈ… ૧૩.

ન કર્તાપણું, ના કર્મો સર્જતો લોકનાં પ્રભુ,

ન કર્મફળયોગેય, સ્વભાવ જ પ્રવર્તતો… ૧૪.

લે નહીં કોઈનું પાપ, ન તો પુણ્યેય તે વિભુ,

અજ્ઞાને જ્ઞાન ઢંકાયું, તેણે સૌ મોહમાં પડે… ૧૫.

જેમનું આત્મ-અજ્ઞાન, જ્ઞાનથી નાશ પામીયું,

તેમનું સૂર્ય-શું જ્ઞાન, પ્રકાશે પરમાત્મને… ૧૬.

જેની આત્મા વિષે બુદ્ધિ, નિષ્ઠા, તત્પરતા, મન,

ધોવાયાં જ્ઞાનથી પાપો, તેને જન્મ નહીં ફરી… ૧૭.

વિદ્વાન વિનયી વિપ્રે, તેમ ચાંડાળને વિષે,

ગાયે, ગજેય, શ્વાનેયે, જ્ઞાનીને સમદ્રષ્ટિ છે… ૧૮.

અહીં જ ભવ તે જીત્યા, સ્થિર જે સમબુદ્ધિમાં,

નિર્દોષ સમ છે બ્રહ્મ, તેથી તે બ્રહ્મમાં ઠર્યા… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૨૮.

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ન રાચે તે મળ્યે પ્રિય, નહીં મૂંઝાય અપ્રિયે,

અમૂઢ, સ્થિર બુદ્ધિ તે બ્રહ્મજ્ઞ, બ્રહ્મમાં ઠર્યો… ૨૦.

વિષયોમાં અનાસક્ત, જાણે જે આત્મમાં સુખ,

તે બ્રહ્મયોગમાં યુક્ત, અક્ષય સુખ ભોગવે… ૨૧.

કાં જે ઈંદ્રિયના ભોગો, દુઃખકારણ માત્ર તે,

ઊપજે ને વળી નાશે, જ્ઞાની રાચે ન તે વિષે… ૨૨.

કામ ને ક્રોધના વેગો, છૂટ્યા પહેલાં જ દેહથી,

અહીં જ જે સહી જાણે, તે યોગી, તે સુખી નર… ૨૩.

પ્રકાશ, સુખ ને શાંતિ, જેને અંતરમાં મળ્યાં,

થયેલો બ્રહ્મ તે યોગી, બ્રહ્મનિર્વાણ પામતો… ૨૪.

પામતો બ્રહ્મનિર્વાણ, ઋષિઓ ક્ષીણપાપ જે,

અસંશયી, જિતાત્મા ને, સર્વભૂતહિતે મચ્યા… ૨૫.

કામ ને ક્રોધથી મુક્ત, યતિ જે, આત્મનિગ્રહી,

રહે તે આત્મજ્ઞાનીને, બ્રહ્મનિર્વાણ પાસમાં… ૨૬.

વિષયોને કર્યા દૂર, દ્રષ્ટિ ભ્રૂ-મધ્યમાં ધરી,

નાકથી આવતાજાતા, પ્રાણાપાન કર્યા સમ… ૨૭.

વશેંદ્રિય મનોબુદ્ધિ, મુનિ મોક્ષપરાયણ,

ટાળ્યાં ઈચ્છા-ભય-ક્રોધ, તે મુનિ મુક્ત તો સદા… ૨૮.

મʼને સૌ ભૂતનો મિત્ર, સર્વ-લોક-મહેશ્વર,

યજ્ઞ ને તપનો ભોક્તા, જાણી તે શાંતિ પામતો… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૨૯.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ફળનો આશરો છોડી, કરે કર્તવ્ય કર્મ જે,

તે સંન્યાસી તથા યોગી, ન જે નિર્ણય, નિષ્ક્રિય… ૧.

સંન્યાસ જે કહે લોકે, તેને તું યોગ જાણજે,

વિના સંકલ્પને છોડ્યે, યોગી થાય ન કોઈયે… ૨.

યોગમાં ચઢવા કાજે, કારણ કર્મ તો કહ્યું,

યોગે સિદ્ધ થયેલાને, કારણ શાંતિ તો કહ્યું… ૩.

જ્યારે વિષયભોગે કે, કર્મે આસક્ત થાય ના,

સર્વ સંકલ્પસંન્યાસી, યોગસિદ્ધ થયો ગણો… ૪.

આપને તારવો આપે, આપને ન ડુબાડવો,

આપ જ આપનો બંધુ, આપ જ શત્રુ આપનો… ૫.

જીતે જે આપને આપ, તે આત્મા આત્મનો સખા,

જો અજિતેલ આત્મા તો, વર્તે આત્મા જ શત્રુ-શો… ૬.

શાંતચિત્ત જિતાત્માનો, પરમાત્મા સમાધિમાં,

ટાઢે-તાપે સુખે-દુઃખે, માનાપમાનમાં રહે… ૭.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનથી તૃપ્ત, બ્રહ્મનિષ્ઠ, જિતેન્દ્રિય,

યુક્ત તેથી કહ્યો યોગી, समलोष्टाश्मकाञ्चन… ૮.

ગી.ધ્વ.૩૦.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાલા, વેરી, સખા, મધ્ય, ઉદાસી, દ્વેષ્ય ને સગા,

સાધુ-અસાધુમાં જેને, સમબુદ્ધિ, વિશેષ તે… ૯.

આશા-પરિગ્રહો છોડી, મનબુદ્ધિ કરી વશ,

યોગીએ યોજવો આત્મા, એકાંતે, નિત્ય, એકલા… ૧૦.

શુદ્ધ સ્થળે ક્રમે નાંખી દર્ભ, ચર્મ અને પટ,

ન બહુ ઊંચું કે નીચું, સ્થિર આસન વાળવું… ૧૧.

કરીને મન એકાગ્ર, રોકી ચિત્તેંદ્રિયક્રિયા,

બેસીને આસને યોગ, યોજવો આત્મશુદ્ધિનો… ૧૨.

કાયા, મસ્તક ને ડોક, સીધાં, નિશ્ચળ ને સ્થિર,

રાખવી દ્રષ્ટિ નાસાગ્રે, આસપાસ ન ભાળવું… ૧૩.

શાંતવૃત્તિ, ભયે મુક્ત, વ્રતસ્થ, મત્પરાયણ,

મનને સંયમે રાખી, મુજમાં ચિત્ત જોડવું… ૧૪.

આપને યોજતો યોગી, નિત્ય આમ, મનોજયી,

પામે છે મોક્ષ દેનારી, શાંતિ જે મુજમાં રહી… ૧૫.

નહીં અત્યંત આહારે, ન તો કેવળ લાંઘણે,

ઊંઘ્યે, જાગ્યેય ના ઝાઝે, યોગની સાધના થતી… ૧૬.

યોગ વિહાર-આહાર, યોગ્ય પ્રવૃત્તિ કર્મમાં,

યોગ્ય જાગૃતિ ને નિદ્રા, તો સીધે યોગ દુઃખહા… ૧૭.

નિયમે પૂર્ણ રાખેલું, ચિત્ત આત્મા વિષે ઠરે,

નિઃસ્પૃહ કામનાથી સૌ, ત્યારે તે યુક્ત જાણવો… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૩૧.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાયુહીન સ્થળે જેમ, હાલે ના જ્યોત દીપની,

સંયમી આત્મયોગીના, ચિત્તની ઉપમા કહી… ૧૯.

યોગાભ્યાસે નિરોધેલું, જ્યાં લે ચિત્ત વિરામને,

જ્યાં પેખી આત્મથી આત્મા, પામે સંતોષ આત્મમાં… ૨૦.

જ્યાં રહ્યું સુખ અત્યંત, બુદ્ધિગ્રાહ્ય, અતીંદ્રિય,

તે જાણે, ને રહી તેમાં, તત્ત્વથી તે ચળે નહીં… ૨૧.

જે મળ્યે અન્ય કો લાભ, ન માને તે થકી વધુ,

જેમાં રહી ચળે ના તે, મોટાંયે દુઃખથી કદી… ૨૨.

દુઃખના યોગથી મુક્ત, એવો તે યોગ જાણવો,

પ્રસન્ન ચિત્તથી એવો, યોગ નિશ્ચય યોજવો… ૨૩.

સંકલ્પે ઊઠતા કામો, સંપૂર્ણ સઘળા ત્યજી,

મનથી ઈંદ્રિયોને સૌ, બધેથી નિયમે કરી… ૨૪.

ધીરે ધીરે થવું શાંત, ધૃતિને વશ બુદ્ધિથી,

આત્મામાં મનને રાખી, ચિંતવવું ન કાંઈયે… ૨૫.

જ્યાંથી જ્યાંથી ચળી જાય, મન ચંચળ, અસ્થિર,

ત્યાં ત્યાંથી નિયમે લાવી, આત્મામાં કરવું વશ… ૨૬.

પ્રશાંત-મન નિષ્પાપ, બ્રહ્મરૂપ થયેલ આ,

શાંતિ-વિકાર યોગીને, મળે છે સુખ ઉત્તમ… ૨૭.

આમ નિષ્પાપ તે યોગી, આત્માને યોજતો સદા,

સુખેથી બ્રહ્મ સંબંધી, અત્યંત સુખ ભોગવે… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૩૨.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

યોગે થયેલ યુક્તાત્મા, સર્વત્ર સમદૃષ્ટિનો,

દેખે સૌ ભૂતમાં આત્મા, ને સૌ ભૂતોય આત્મમાં… ૨૯.

જે સર્વત્ર મʼને દેખે, સર્વને મુજમાં વળી,

તેને વિયોગ ના મારો, મʼને તેનોય ના થતો… ૩૦.

જે ભજે એકનિષ્ઠાથી, સર્વ ભૂતે રહ્યા મʼને,

વર્તતાં સર્વ રીતેયે તે, યોગી મુજમાં રહ્યો… ૩૧.

આત્મસમાન સર્વત્ર, જે દેખે સમબુદ્ધિથી,

જે આવે સુખ કે દુઃખ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ માનવો… ૩૨.

અર્જુન બોલ્યા –

સમત્વબુદ્ધિનો યોગ, તમે જે આ કહ્યો મʼને,

તેનીન સ્થિરતા દેખું, કાં જે ચંચળ તો મન… ૩૩.

મન ચંચળ, મસ્તાની, અતિશે બળવાન તે,

તેનો નિગ્રહ તે માનું, વાયુ શો કપરો ઘણો… ૩૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મન ચંચળ તો સાચે, રોકવું કપરૂં અતિ,

તોયે અભ્યાસ-વૈરાગ્યે, તેને ઝાલવું શક્ય છે… ૩૫.

આત્મસંયમ ના હોય, તો માનું યોગ દુર્લભ,

પ્રયત્નથી જિતાત્માને, ઉપાયે શક્ય પામવો… ૩૬.

અર્જુન બોલ્યા –

અયતિ પણ શ્રદ્ધાળુ, યોગથી ભ્રષ્ટ ચિત્તનો,

યોગ સિદ્ધિ ન પામેલો, તેવાની ગતિ શી થતી?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૩૩.

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

પામે નાશ નિરાધાર, છૂટી કો વાદળી સમો,

બંનેથી તે થઈ ભ્રષ્ટ, ભૂલેલો બ્રહ્મ માર્ગને?… ૩૮.

મારો સંશય આ, કૃષ્ણ, સંપૂર્ણ ભાંગવો ઘટે,

નથી આપ વિના કોઈ, જે આ સંશયને હણે… ૩૯.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અહીં કે પરલોકેયે, તેનો નાશ નથી કદી,

બાપુ, કલ્યાણ માર્ગે કો, દુર્ગતિ પામતો નથી… ૪૦.

પાપી તે પુણ્ય લોકોને, વસીને દીર્ઘકાળ ત્યાં,

શુચિ શ્રીમાનને ઘેર, જન્મ લે યોગભ્રષ્ટ તે… ૪૧.

વા બુદ્ધિમાન યોગીને, કુળે જ જન્મ તે ધરે,

ઘણો દુર્લભ તો આવો, પામવો જન્મ આ જગે… ૪૨.

ત્યાં તે જ બુદ્ધિનો યોગ, મેળવે પૂર્વ જન્મનો,

ને ફરી સિદ્ધિને માટે, કરે આગળ યત્ન તે… ૪૩.

પૂર્વના તે જ અભ્યાસે, ખેંચાય અવશેય તે,

યોગ જીજ્ઞાસુયે તેથી, શબ્દની પાર જાય તે… ૪૪.

ખંતથી કરતો યત્ન, દોષોથી મુક્ત તે થઈ,

ઘણા જન્મે થઈ સિદ્ધ, યોગી પામે પરં ગતિ… ૪૫.

તપસ્વીથી ચડે યોગી, જ્ઞાનીઓથીય તે ચડે,

કર્મીઓથી ચડે યોગી, તેથી યોગી તું, પાર્થ, થા… ૪૬.

યોગીઓમાંય સર્વેમાં, જે શ્રદ્ધાળુ મʼને ભજે,

મારામાં ચિત્તને પ્રોઈ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ મેં ગણ્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૩૪.

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

આસક્ત મુજમાં, મારા આશ્રયે યોગ યોજતો,

જેમ સમગ્ર નિઃશંક, મને જાણીશ, તે સુણ… ૧.

વિજ્ઞાન સાથ આ જ્ઞાન, સંપૂર્ણ કહું છું તને,

જે જાણ્યાથી પછી બીજું, જગે ના જાણવું પડે… ૨.

હજારો માનવે કોક, સિદ્ધિનો યત્ન આદરે,

ને સિદ્ધિ યતિઓમાંયે, કોʼ જ તત્ત્વે લહે મʼને… ૩.

ભૂ, જળ, અગ્નિ, વા, વ્યોમ, મન, બુદ્ધિ, અહંકૃતિ-

આ આઠ રૂપના ભેદે, મારી પ્રકૃતિ છે રહી… ૪.

આ તો અપર, છે અન્ય , પર પ્રકૃતિ તે થકી,

જીવરૂપ થઈ જેણે, જાણ, આ જગને ધર્યું… ૫.

આ બેથી સઘળાં ભૂતો, ઊપજે એમ જાણજે,

આખા જગતનો, પાર્થ, હું જ ઉત્પત્તિ ને લય… ૬.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, મારાથી પર જે ગણો,

હું-માં આ સૌ પરોવાયું—દોરામાં મણકા સમું… ૭.

રસ હું જળમાંહી છું, પ્રભા છું સૂર્યચંદ્રમાં,

ओं(રૂ)[2] વેદે, નભે શબ્દ, નરોમાં પુરૂષાતન… ૮.

પવિત્ર ગંધ પૃથ્વીમાં, અગ્નિમાં હું પ્રકાશ છું,

જીવન સર્વ ભૂતોમાં, તપસ્વીઓ વિષે તપ… ૯.

ગી.ધ્વ.૩૫.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

તું જાણ સર્વ ભૂતોનું, મʼને બીજ સનાતન,

છું બુદ્ધિમાનની બુદ્ધિ, તેજસ્વીઓનું તેજ છું… ૧૦.

કામ ને રાગથી મુક્ત, બળ હું બળવાનનું,

ધર્મથી ન વિરોધી જે, એવો છું કામ ભૂતમાં… ૧૧.

વળી સાત્ત્વિક જે ભાવો, રજ ને તમનાય જે,

મારા થકી જ તે જાણ, તેમાં હું, નહિ તે હું-માં… ૧૨.

આવા ત્રિગણના ભાવે, મોહેલું સર્વ આ જગત્,

ઓળખે ના મʼને, જે છું, તે સૌથી પર અવ્યય…13.

દૈવી ગુણમયી મારી, માયા આ અતિ દુસ્તર,

મારે જ શરણે આવે, તે આ માયા તરી જતા… ૧૪.

મારે ન શરણે આવે, પાપી, મૂઢ, નરાધમો,

માયાએ જ્ઞાન લૂંટેલા, આસુરી ભાવ સેવતા… ૧૫.

ચાર પ્રકારના ભક્તો, પુણ્યશાળી ભજે મને,

આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી, ચોથો જ્ઞાની, પરંતપ… ૧૬.

તેમાં જ્ઞાની, સદાયોગી, અનન્ય ભક્ત, શ્રેષ્ઠ છે,

જ્ઞાનીને હું ઘણો વાʼલો, તેયે છે મુજને પ્રિય… ૧૭.

તે સૌ સંતજનો તોયે, જ્ઞાની આત્મા જ છે મુજ,

મારામાં તે રહ્યો યુક્ત, જેનાથી શ્રેષ્ઠ ના ગતિ… ૧૮.

ઘણાયે જન્મને અંતે, જ્ઞાની લે શરણું મુજ,

ʼસર્વ આ બ્રહ્મʼ જાણે તે, મહાત્મા અતિ દુર્લભ… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૩૬.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

કામોએ જ્ઞાન લૂંટેલા, ભજે તે અન્ય દેવતા,

તે તે નિયમો રાખી—બાંધ્યા પ્રકૃતિએ નિજ… ૨૦.

ઈચ્છે જે રૂપમાં જે જે, શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજવા,

તેની તેની હું તેવી જ, દ્રઢ શ્રદ્ધા કરાવું છું… ૨૧.

તેવી શ્રદ્ધા ભર્યો તેની, વાંછતો તે પ્રસન્નતા,

તેનાથી મેળવે કામો, મેં જ નિર્માણ જે કર્યાં… ૨૨.

નાશવંત ફળો પામે, જનો તે અલ્પબુદ્ધિના,

દેવોના ભક્ત દેવોને, મારા ભક્ત મʼને મળે… ૨૩.

અવ્યક્ત તે થયો વ્યક્ત, માને મૂઢ જનો મʼને,

ન જાણતા પરંભાવ, મારો અવ્યય ઉત્તમ… ૨૪.

ઢંકાયો યોગ માયાએ, ના હું પ્રગટ સર્વને,

આ મૂઢ લોકો જાણે ના, અજન્મા, અવ્યયી મʼને… ૨૫.

ભૂતો જે થયા પૂર્વે, આજે છે ને હવે થશે,

હું તો તે સર્વને જાણું, મʼને કો જાણતું નથી… ૨૬.

રાગ ને દ્વેષથી ઊઠે, દ્વંદ્વોનો મોહ ચિત્તમાં,

તેથી સંસારમાં સર્વે, ભૂતોને મોહ થાય છે… ૨૭.

પણ જે પુણ્યશાળીનાં, પાપકર્મ ગળી ગયાં,

તે દ્વંદ્વ મોહ છૂટેલા, મને દ્રઢ વ્રતે ભજે… ૨૮.

જે મારે આશ્રયે મંડે, છૂટવા જન્મમૃત્યુથી,

બ્રહ્મ, સંપૂર્ણ અધ્યાત્મ, સર્વ કર્મેય તે લહે… ૨૯.

સાધિભૂતાધિદૈવે જે, સાધિયજ્ઞે મʼને લહે,

જાણે પ્રયાણ કાળેયે, મને તે યુક્તચિત્તના… ૩૦.

ગી.ધ્વ.૩૭.

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અર્જુન બોલ્યા –

શું તે બ્રહ્મ? શું તે અધ્યાત્મ? શું કર્મ, પુરૂષોત્તમ?

અધિભૂત કહે શાને? શું, વળી, અધિદૈવ છે?… ૧.

અધિયજ્ઞ અહીં દેહે, કોણ ને કેમ છે રહ્યો?

તમને અંતવેળાએ, યતિએ કેમ જાણવો?… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અક્ષર તે પરંબ્રહ્મ, અધ્યાત્મ તો સ્વભાવ જે,

ભૂતો સૌ ઉપજાવે, તે વિસર્ગ કર્મ જાણવું… ૩.

ક્ષર ને જીવના ભાવો, અધિભૂતાધિદૈવ તે,

અધિયજ્ઞ હું પોતે જ, દેહીના દેહમાં અહીં… ૪.

મʼને જ સ્મરતો અંતે, છોડી જાય શરીર જે,

મારો જ ભાવ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો… ૫.

જે જે યે સ્મરતો ભાવ, છોડી જાય શરીરને,

તેને તેને જ તે પામે, સદા તે ભાવથી ભર્યો… ૬.

માટે અખંડ તું મારી, સ્મૃતિને રાખતો લડ,

મનબુદ્ધિ મʼને અર્પ્યે, મʼને નિઃશંક પામશે… ૭.

ગી.ધ્વ.૩૮.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અભ્યાસ યોગમાં યુક્ત, મન બીજે ભમે નહીં,

અખંડચિંતને પામે, પરંપુરૂષ દિવ્ય તે… ૮.

પુરાણ, સર્વજ્ઞ, જગન્નિયંતા,

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ, સહુના વિધાતા.

આદિત્યવર્ણ, તમથીય પાર,

અચિંત્યરૂપ સ્મરતો સદા જે… ૯.

પ્રયાણકાળે સ્થિર ચિત્ત રાખી,

લૈ ભક્તિ સાથે બળ યોગનુંયે.

ભવાં વચે પ્રાણ સુરીત આણી,

યોગી પરંપુરૂષ દિવ્ય પામે… ૧૦.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે.

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

કહું તને તે પદ સારરૂપે… ૧૧.

રોકીને ઈંદ્રિય દ્વારો, રૂંધીને હ્રદયે મન,

સ્થાપીને તાળવે પ્રાણ, રાખીને યોગ ધારણા… ૧૨.

ओं(३)[3] એકાક્ષરી બ્રહ્મ, ઉચ્ચારી સ્મરતો મʼને,

જે જાય દેહને છોડી, તે પામે છે પરંગતિ… ૧૩.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો મʼને,

તે નિત્ય યુક્ત યોગીને, સેʼજે હું પ્રાપ્ત થાઉં છું… ૧૪.

ગી.ધ્વ.૩૯.

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

મʼને પોંʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૧૫.

બ્રહ્માના લોક પર્યંત, આવાગમન સર્વને,

પરંતુ મુજને પાપી, પુનર્જન્મ રહે નહીં…૧૬.

હજાર યુગનો દાʼડો, હજાર યુગની નિશા,

બ્રહ્માના દિનરાત્રીના, વિદ્વાનો એમ જાણતા… ૧૭.

અવ્યક્તથી બધી વ્યક્તિ, નીકળે દિન ઊગતાં,

રાત્રી થતાં ફરી પામે, તે જ અવ્યક્તમાં લય… ૧૮.

તે જ આ ભૂતનો સંઘ, ઊઠી ઊઠી મટી જતો,

પરાધીનપણે રાત્રે, નીકળે દિન ઊગતાં… ૧૯.

તે અવ્યક્ત થકી ઊંચો, બીજો અવ્યક્ત ભાવ છે,

તે શાશ્વત નહીં નાશે, ભૂતો સૌ નાશ પામતાં… ૨૦.

કહ્યો અક્ષર, અવ્યક્ત, કહી તેને પરંગતિ,

જે પામ્યે ન ફરે ફેરા,-તે મારૂં ધામ છે પરં… ૨૧.

પરં પુરૂષ તે પ્રાપ્ત થાય, અનન્ય ભક્તિથી-

જેના વિષે રહે ભૂતો, જેનો વિસ્તાર આ બધો… ૨૨.

જે કાળે છોડતાં દેહ, યોગી પાછા ફરે નહીં,

જે કાળે ફરે પાછા, તે કાળ કહું છું હવે… ૨૩.

અગ્નિજ્યોતે, દિને, શુક્લે, છ માસે ઉત્તરાયણે,

તેમાં જે બ્રહ્મવેત્તાઓ, જાય તે બ્રહ્મ પામતા… ૨૪.

ગી.ધ્વ.૪૦.

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

ધુમાડે રાત્રીએ, કૃષ્ણે, છ માસે દક્ષિણાયને,

તેમાં યોગી ફરે પાછો, પામીને ચંદ્રજ્યોતિને… ૨૫.

શુક્લ-કૃષ્ણ ગણી આ બે, ગતિ વિશ્વે સનાતન,

એકથી થાય ના ફેરા, બીજીથી ફરતો વળી… ૨૬.

આવા બે માર્ગ જાણે તે, યોગી મોહે પડે નહીં,

તે માટે તું સદાકાળ, યોગયુક્ત બની રહે… ૨૭.

વેદો તણાં, યજ્ઞ-તપો તણાંયે,

દાનો તણાં પુણ્ય ફળો કહ્યાં જે.

તે સર્વ આ જ્ઞાન વડે વટાવી,

યોગી લહે આદિ મહાન ધામ… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૪૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

તને નિષ્પાપને મારૂં, સારમાં સાર જ્ઞાન આ,

કહું વિજ્ઞાનની સાથે, જે જાણ્યે દોષથી છૂટે… ૧.

શ્રેષ્ઠ વિદ્યા, પરંસાર, આ છે પવિત્ર ઉત્તમ,

અનુભવાય પ્રત્યક્ષ, સુકર, ધર્મ્ય, અક્ષય… ૨.

જે મનુષ્યો અશ્રદ્ધાથી, માને આ ધર્મને નહીં,

તે ફરે મૃત્યુસંસારે, મʼને તે પામતા નહીં… ૩.

અવ્યક્ત રૂપ હું-થી જ, ફેલાયું સર્વ આ જગત્,

હું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, હું તે માંહી રહ્યો નથી… ૪.

નથીયે કો હું-માં ભૂતો, જો મારો યોગ ઈશ્વરી,

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ હું… ૫.

સર્વગામી મહા વાયુ, નિત્ય આકાશમાં રહે,

તેમ સૌ ભૂત માʼરામાં, રહ્યાં છે, એમ જાણજે… ૬.

કલ્પના અંતમાં ભૂતો, મારી પ્રકૃતિમાં ભળે,

આરંભ કલ્પનો થાતાં, સર્જું તે સર્વને ફરી… ૭.

નિજ પ્રકૃતિ આધારે, સર્જું છું હું ફરી ફરી,

સર્વ આ ભૂતનો સંઘ, બળે પ્રકૃતિને વશ… ૮.

ગી.ધ્વ.૪૨.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

પણ તે કોઈયે કર્મ, મુજને બાંધતાં નથી,

કાં જે રહ્યો ઉદાસી શો, કર્મે આસક્તિહીન હું… ૯.

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ, મારી અધ્યક્ષતા વડે,

તેના કારણથી થાય, જગનાં પરિવર્તનો… ૧૦.

અવજાણે મʼને મૂઢો, માનવી દેહને વિષે,

ન જાણતા પરંભાવ, મારો ભૂત મહેશ્વરી… ૧૧.

વૃથા આશા, વૃથા કર્મો, વૃથા જ્ઞાન કુબુદ્ધિનાં,

રાક્ષસી-આસુરી જેઓ, સેવે પ્રકૃતિ મોહિની… ૧૨.

મહાત્માઓ મʼને જાણી, ભૂતોનો આદિ અવ્યય,

અનન્ય મનથી સેવે, દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા… 13.

કીર્તિ મારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દ્રઢ,

ભક્તિથી મુજને વંદી, ઉપાસે નિત્ય યોગથી… ૧૪.

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો, સર્વવ્યાપી મʼને ભજે,

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા… ૧૫.

હું છું ક્રતુ, હું છું યજ્ઞ, હું સ્વધા, હું વનસ્પતિ,

મંત્ર હું, ઘૃત હું શુદ્ધ, અગ્નિ હું, હું જ આહુતિ… ૧૬.

હું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા, પિતામહ,

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, રૂગ, યજુર, સામવેદ હું… ૧૭.

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ્, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ,

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૪૩.

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

તપું હું, જળને ખેંચું, મેઘને વરસાવું હું,

અમૃત હું, હું છું મૃત્યુ, સત ને અસતેય હું… ૧૯.

પી સોમ નિષ્પાપ થઈ ત્રિવેદી,

યજ્ઞો વડે સ્વર્ગનિવાસ યાચે.

ને મેળવી પુણ્ય સુરેન્દ્રલોક,

ત્યાં દેવના વૈભવ દિવ્ય માણે… ૨૦.

તે ભોગવી સ્વર્ગ વિશાળ એવું,

પુણ્યો ખૂટ્યે મર્ત્ય વિષે પ્રવેશે.

સકામ તે વૈદિક કર્મમાર્ગી,

આ રીત ફેરા ભવના ફરે છે… ૨૧.

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ, કરે મારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો, યોગક્ષેમ ચલાવું હું… ૨૨.

તેમ જે ભક્ત શ્રદ્ધાથી, ઉપાસે અન્ય દેવને,

વિધિપૂર્વક ના તોયે, તેયે મʼને જ પૂજતા… ૨૩.

કાં જે હું સર્વ યજ્ઞોનો, ભોક્તા ને પ્રભુ છું વળી,

પરંતુ તે પડે, કાં જે, ન જાણે તત્ત્વથી મʼને… ૨૪.

દેવપૂજક દેવોને, પિતૃના પિતૃને મળે,

ભૂતપૂજક ભૂતોને, મારા ભક્ત મʼને મળે… ૨૫.

पत्रम पुष्पं फलं तोयं, જે આપે ભક્તિથી મʼને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું, આરોગું યત્નવાનનું… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૪૪.

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

જે કરે, ભોગવે વા જે, જે હોમે દાન જે કરે,

આચરે તપને વા જે, કર અર્પણ તે મʼને… ૨૭.

કર્મનાં બંધનો આમ, તોડીશ સુખ-દુઃખદા,

સંન્યાસયોગથી યુક્ત, મʼને પામીશ મુક્ત થૈ… ૨૮.

સમ હું સર્વ ભૂતોમાં, વાʼલા-વેરી મʼને નથી,

પણ જે ભક્તિથી સેવે, તેમાં હું, મુજમાંહી તે… ૨૯.

મોટોયે કો દુરાચારી, એકચિત્તે ભજે મʼને,

સાધુ જ તે થયો માનો, કાં જે નિશ્ચયમાં ઠર્યો… ૩૦.

શિઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને,

પ્રતિજ્ઞા કરૂં છું મારા, ભક્તોનો નાશ ના કદી… ૩૧.

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો મારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ… ૩૨.

પવિત્ર બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રી, ભક્તના વાત શી પછી?

દુઃખી અનિત્ય આ લોકે, પામેલો ભજ તું મʼને… ૩૩.

મન-ભક્તિ મʼને અર્પ, મʼને પૂજ, મʼને નમ,

મʼને જ પામશે આવા, યોગથી, મત્પરાયણ… ૩૪.

ગી.ધ્વ.૪૫.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ફરી સાંભળ આ મારૂં, પરમ વેણ, અર્જુન,

જે કહું પ્રેમથી તારા, હિતની કામના કરી… ૧.

મારા ઉદ્ભવને જાણે, ન દેવો કે મહર્ષિઓ,

કેમ જે હું જ છું આદિ, સૌ દેવો ને મહર્ષિનો… ૨.

જે હું જાણે અજન્મા છું, ને અનાદિ, મહેશ્વર,

મોહહીન થયેલો તે, છૂટે છે સર્વ પાપથી… ૩.

બુદ્ધિ, જ્ઞાન, ક્ષમા, સત્ય, અમોહ, શાંતિ, નિગ્રહ,

જન્મ-મૃત્યુ, સુખો-દુઃખો, ભય-નિર્ભયતા તથા… ૪.

અહિંસા, સમતા, તુષ્ટિ, તપ, દાન, યશાયશ,-

હું થી જ ઊપજે ભાવો, સૌ ભૂતોના જુદા જુદા… ૫.

પૂર્વે મહર્ષિઓ સાત, ચાર જે મનુઓ થયા,-

જેમની આ પ્રજા લોકે – જન્મ્યા સંકલ્પથી મુજ… ૬.

જે જાણે તત્ત્વથી આવાં, મારાં યોગ-વિભૂતિને,

અડગયોગ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો… ૭.

ગી.ધ્વ.૪૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

હું જ છું મૂળ સર્વેનું, પ્રવર્તે મુજથી બધું,

એવું જાણી મʼને જ્ઞાની, ભજતા ભક્તિભાવથી… ૮.

ચિત્ત-પ્રાણ હું-માં પ્રોતા, બોધ દેતા પરસ્પર,

કેʼતા મારી કથા નિત્ય, સુખ-સંતોષ પામતા… ૯.

એવા અખંડયોગીને, ભજતા પ્રીતથી મʼને-

આપું તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળે મʼને… ૧૦.

રહેલો આત્મભાવે હું, તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી,

કરૂણાભાવથી તેના, અજ્ઞાન-તમને હણું… ૧૧.

અર્જુન બોલ્યા –

પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા, શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ­ː… ૧૨.

વર્ણવે ઋષિઓ સર્વે, તથા દેવર્ષિ નારદ,

અસિત,દેવલ, વ્યાસ, – તમેયે મુજને કહો… ૧૩.

તે સર્વ માનું છું સત્ય, જે તમે મુજને કહો,

તમારૂં રૂપ જાણે ના, દેવો કે દાનવો, પ્રભુ!… ૧૪.

તમે જ આપને આપે, જાણતા, પુરૂષોત્તમ!

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે!… ૧૫.

સંભળાવો મʼને સર્વે, દિવ્ય આત્મવિભૂતિઓ,

જે વિભૂતિ વડે વ્યાપ્યા, આ બધા લોકને તમે… ૧૬.

યોગેશ, તમને કેવા, જાણું ચિંતનમાં સદા?

શા શા ભાવો વિષે મારે, તમને ચિંતવા ઘટે?… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૪૭.

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

યોગ-વિભૂતિ વિસ્તારે, ફરીથી નિજનાં કહો,

સુણી નથી ધરાતો હું, તમારાં વચનામૃત… ૧૮.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ભલે, લે વર્ણવું મુખ્ય, મારી દિવ્ય વિભૂતિઓ,

મારા વિસ્તારને કેʼતાં, અંત કૈં આવશે નહીં… ૧૯.

હું જ આત્મા રહ્યો સર્વે, ભૂતોનાં હ્રદયો વિષે,

આદિ, મધ્ય તથા અંત, હું જ છું ભૂતમાત્રનાં… ૨૦.

આદિત્યોનો હું છું વિષ્ણુ, સૂર્ય હું જ્યોતિઓ તણો,

મરીચિ મરૂતોનો હું, નક્ષત્રોનો હું ચંદ્રમા… ૨૧.

સામવેદ હું વેદોનો, દેવોનો ઈંદ્રરાજ હું,

ચેતના સર્વ ભૂતોની, મન હું ઈંદ્રિયો તણું… ૨૨.

હું જ શંકર રૂદ્રોનો, કુબેર યક્ષરાક્ષસે,

વસુઓનો હું છું અગ્નિ, મેરૂ હું પર્વતો તણો… ૨૩.

પુરોહિતો તણો મુખ્ય મʼને, જાણ, બૃહસ્પતિ,

સેનાનીઓ તણો સ્કંદ, પુસ્કોરોનો હું સાગર… ૨૪.

ૐ એકાક્ષર વાણીનો, મહર્ષિઓ તણો ભૃગુ,

જપયજ્ઞ હું યજ્ઞોનો, સ્થાવરોનો હિમાલય… ૨૫.

પીંપળ સર્વ વૃક્ષોનો, દેવર્ષિનો હું નારદ,

ચિત્રરથ હું ગંધર્વે, સિદ્ધે કપિલદેવ હું… ૨૬.

ઉચ્ચૈઃશ્રવા હું અશ્વોનો,- અમૃતે ઊપજ્યો હતો,

ઐરાવત ગજોનો હું, નરોનો હું નરાધિપ… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૪૮.

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

આયુધોનું હું છું વજ્ર, ગાયોની કામધેનુ હું,

જન્મહેતુ હું કંદર્પ, સર્પોનો છું હું વાસુકિ… ૨૮.

અનંત સર્વ નાગોનો, વરૂણ યાદસો તણો,

પિત્રીનો અર્યમા હું છું, યમ સંયમકારનો… ૨૯.

પ્રહલાદ સર્વ દૈત્યોનો, કાળ છું ઘડિયાળનો,

વનેચરો તણો સિંહ, પંખીઓનો ખગેશ્વર… ૩૦.

વાયુ હું વેગવાનોનો, રામ હું શસ્ત્રવાનનો,

મગર સર્વ મચ્છોનો, ગંગાજી હું નદી તણી… ૩૧.

આદિ, મધ્ય તથા અંત, હું સર્વે સૃષ્ટિઓ તણું,

અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાની, વાદ પ્રવચનો તણો… ૩૨.

અકાર અક્ષરોનો હું, સમાસોનો હું દ્વંદ્વ છું,

સ્રષ્ટા વિશ્વમુખી છું, ને હું જ છું કાળ અક્ષય… ૩૩.

મૃત્યુ હું સર્વનો હર્તા, ભવિષ્યનો હું ઉદ્ભવ,

સ્ત્રીની શ્રી, કીર્તિ ને વાણી, સ્મૃતિ, પ્રજ્ઞા, ધૃતિ, ક્ષમા… ૩૪.

સામોનો હું બૃહત્સામ, ગાયત્રી સર્વ છંદની,

માર્ગશીર્ષ હું માસોનો, ઋતુઓનો વસંત હું… ૩૫.

ઠગોની દ્યુતવિદ્યા છું, તેજસ્વીઓનું તેજ હું,

સત્ત્વવાનોતણું સત્ત્વ, જય ને વ્યવસાય છું… ૩૬.

હું વાસુદેવ વૃષ્ણીનો, પાંડવોનો ધનંજય,

મુનિઓનો હું છું વ્યાસ, શુક્ર હું કવિઓતણો… ૩૭.

દંડ હું દંડધારીનો, નીતિ હું જયવાંછુની,

હું છું મૌન જ ગુહ્યોનું, જ્ઞાનીઓનું છું જ્ઞાન હું… ૩૮.

ગી.ધ્વ.૪૯.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું, જાણજે તેય હું જ છું,

હું-વિનાનું નથી લોકે, કોઈ ભૂત ચરાચર… ૩૯.

ન આવે ગણતાં છેડો, મારી દિવ્ય વિભૂતિનો,

દિશા માત્ર કહ્યો મેં તો, આ વિસ્તાર વિભૂતિનો… ૪૦.

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ, લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણ તે સઘળું મારા, તેજના અંશથી થયું… ૪૧.

અથવા, લાભ શો તારે, જાણી વિસ્તારથી ઘણા,

એક જ અંશથી મારા, આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો… ૪૨.

ગી.ધ્વ.૫૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

અર્જુન બોલ્યા –

મારા અનુગ્રહાર્થે જે, તમે અધ્યાત્મજ્ઞાનનું,

પરં ગૂઢ કહ્યું તેથી, મારો એ મોહ તો ગયો… ૧.

ભૂતોના જન્મ ને નાશ, મેં સવિસ્તર સાંભળ્યા,

તેમ અક્ષય માહાત્મ્ય, તમારા મુખથી પ્રભુ!… ૨.

નિજને વર્ણવો જેમ, તેવું જ, પરમેશ્વર!

ઈશ્વરી રૂપ જોવાને, ઈચ્છું છું, પુરૂષોત્તમ!… ૩.

મારે તે રૂપને જોવું, શક્ય જો માનતા, પ્રભુ!

તો, યોગેશ્વર, દેખાડો, નિજ અવ્યય રૂપ તે… ૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જો તું મારાં બધાં રૂપો, સેંકડા ને હજારથી,

બહુ પ્રકારનાં, દિવ્ય, ઘણા આકાર-વર્ણનાં… ૫.

આદિત્યો, વસુઓ, રૂદ્રો, અશ્વિનો, મરૂતોય જો,

પૂર્વે ક્યારે ન દીઠેલાં, એવાં આશ્ચર્ય જો ઘણાં… ૬.

જો મારા દેહમાં આજે, એક સાથ અહીં રહ્યું,

ચરાચર જગત્ આખું, ઈચ્છે જે અન્ય તેય જો… ૭.

ગી.ધ્વ.૫૧.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

મʼને તારા જ આ નેત્રે, નહીં જોઈ શકીશ તું,

દિવ્ય દ્રષ્ટિ તને આપું, ઈશ્વરી યોગ જો મુજ… ૮.

સંજય બોલ્યા –

આમ બોલી પછી કૃષ્ણ-મહાયોગેશ્વરે, નૃપ,

પરમ ઈશ્વરી રૂપ, દેખાડ્યું પાર્થને નિજ… ૯.

ઘણાં મોઢાં, ઘણી આંખો, ઘણાં અદ્ભૂત રૂપમાં,

ઘણાં આભૂષણો દિવ્ય, ઘણાંક દિવ્ય આયુધો… ૧૦.

માળા-વસ્ત્ર ધર્યાં દિવ્ય, અર્ચાઓ દિવ્ય ગંધની,

સર્વ આશ્ચર્યથી પૂર્ણ, વિશ્વવ્યાપક દેવ તે… ૧૧.

આકાશે સામટી દીપે, હજારો સૂર્યની પ્રભા,

તે કદી એ મહાત્માના, તેજ શી થાય તો ભલે… ૧૨.

અનંદ ભાતનું વિશ્વ, આખુંયે એક ભાગમાં,

દેવાધીદેવના દેહે, અર્જુને જોયું તે સમે… ૧૩.

પછી અર્જુન આશ્ચર્યે, હર્ષ રોમાંચગાત્રથી,

દેવને હાથ જોડીને, નમાવી શિરને વદ્યોઃ-… ૧૪.

અર્જુન બોલ્યા –

હે દેવ, દેખું તમ દેહમાં સૌ,

દેવો તથા ભૂત સમૂહ નાના.[4]

બ્રહ્મા વિરાજે કમલાસને આ,

ને દિવ્ય સર્પો, ઋષિઓય સર્વે… ૧૫.

ગી.ધ્વ.૫૨.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

અનેક નેત્રો-મુખ-હાથ-પેટો,

અનંત રૂપો તમ સર્વ બાજુ.

દેખું નહીં અંત, ન મધ્ય-આદિ,

તમારૂં વિશ્વેશ્વર, વિશ્વરૂપ !… ૧૬.

ધારી ગદા-ચક્ર-કિરીટ દીપો,

બધી દિશે તેજતણા સમૂહે.

તપાવતા સૂરજ-અગ્નિ-જ્યોતિ,

જોવા તમે શક્ય ન, અપ્રમેય !… ૧૭.

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેયતત્ત્વ,

તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ.

અનાશ છો, શાશ્વતધર્મપાળ,

જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ… ૧૮.

અનાદિ મધ્યાન્ત, અનંત-શક્તિ,

અનંત હાથો, શશીસૂર્યનેત્ર.

પેખું તમારે મુખ અગ્નિ ઝોળો,

તમે સ્વતેજે જગ આ તપાવો… ૧૯.

આ વ્યોમપૃથ્વીતણું અંતરાળ,

દિશાય સૌ એક તમે જ વ્યાપ્યાં.

તમારૂં આ અદ્ભૂત ઉગ્ર રૂપ,

દેખી ત્રિલોકી, અકળાય, દેવ !… ૨૦.

આ દેવસંઘો તમમાંહી પેસે,

કોʼ હાથ જોડી વિનવે ભયેથી.

ʼસ્વસ્તિʼ ભણી સિદ્ધ-મહર્ષિ-સંઘો,

અનેક સ્તોત્રે તમને સ્તવે છે… ૨૧.

ગી.ધ્વ.૫૩.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

આદિત્ય, રૂદ્રો, વસુ, વિશ્વદેવો,

સાધ્યો, કુમારો, મરૂતોય, પિત્રી.

ગંધર્વ, યક્ષો, અસુરોય, સિદ્ધો,

આશ્ચર્યથી સૌ તમને નિહાળે… ૨૨.

મોં-નેત્ર ઝાઝાં, વિકરાળ દાઢો,

હાથો, પગો ને ઉદરોય ઝાઝાં.

વિરાટ આ રૂપ તમારૂં ભાળી,

પામે વ્યથા લોક બધા અને હું… ૨૩.

વ્યોમે અડેલા, બહુ રંગવાળા,

ખુલ્લાં મુખો, દીપ્ત વિશાળ ડોળા.

તેજે ભરેલા તમને નિહાળી,

મૂંઝાઉં ને ધીરજ શાંતિ ખોઉં… ૨૪.

જોતાં જ સર્વે પ્રલયાગ્નિ જેવાં,

મુખો તમારાં, વિકરાળ દાઢો.

દિશા ન સૂઝે, નહિ શાંતિ લાગે,

પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !… ૨૫.

વળી, બધા આ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો,

ભૂપો તણા સર્વ સમૂહ સાથે.-

આ ભીષ્મ, આ દ્રોણ જ, સૂત કર્ણ,-

સાથે અમારાય મહાન યોદ્ધા…- ૨૬.

ગી.ધ્વ.૫૪.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

પેસે ત્વરાથી મુખની તમારી,

બીહામણી ને વિકરાળ દાઢે.

દાંતો તણાં અંતરમાંહી કોઈ,

ચોંટ્યા દીસે ચૂર્ણ બનેલ માથે… ૨૭.

નદી તણા જેમ જળપ્રવાહો,

વેગે સમુદ્રો પ્રતિ દોટ મૂકે.

ઝોળો ભર્યાં તેમ મુખે તમારાં,

દોડે બધા આ નરલોક વીરો… ૨૮.

જ્વાળા વિષે જેમ પતંગ પેસે,

વિનાશ કાજે અતિવેગ સાથે.

લોકો તમારાં મુખમાંહી તેમ,

નાશાર્થ પેસે અતિવેગ સાથે… ૨૯.

ગ્રસી બધેથી, બળતાં મુખોમાં,

જીભો વડે લોક સમગ્ર ચાટો.

પ્રભો! તપાવે કિરણો તમારાં,

ભરી ત્રિલોકી અતિઉગ્ર તેજે… ૩૦.

છો કોણ, બોલો, વિકરાળ રૂપી?

તમને નમું હું, પરમેશ, રીઝો.

પિછાણ ઈચ્છું નિજ, આદિદેવ,

પ્રવૃત્તિ જાણી શકું ના તમારી… ૩૧.

ગી.ધ્વ.૫૫.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

છું કાળ ઊઠ્યો જગનાશકારી,

સંહારવા લોક અહીં પ્રવર્ત્યો.

તારા વિનાયે બચશે ન કોઈ,

જે આ ખડા સૈનિક સામસામા… ૩૨.

તેથી, ખડો થા, યશ મેળવી લે,

વેરી હણી ભોગવ રાજ્ય ઋદ્ધિ.

પૂર્વે જ છે મેં જ હણેલ તેને,

નિમિત્ત થા માત્ર તું, સવ્યસાચી… ૩૩.

શું ભીષ્મ, કે દ્રોણ, જયદ્રથેય,

કે કર્ણ કે અન્ય મહાન યોદ્ધા,-

મેં છે હણ્યા, માર તું, છોડ શોક,

તું ઝૂઝ, જીતીશ રણે સ્વશત્રુ… ૩૪.

સંજય બોલ્યા –

આ સાંભળી કેશવ કેરું વેણ,

બે હાથ જોડી થથરે કિરીટી.

ફરી કરી વંદન કૃષ્ણને તે,

નમી, ડરી, ગદગદ કંઠ બોલે… ૩૫.

અર્જુન બોલ્યા –

છે યોગ્ય કે કીર્તનથી તમારાં,

આનંદ ને પ્રેમ લહે જગત્ સૌ.

નાસે ભયે રાક્ષસ સૌ દિશામાં,

સર્વે નમે સિદ્ધતણા સમૂહો… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૫૬.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

ન કાં નમે સૌ તમને, પરાત્મન્ ?

બ્રહ્માતણાયે ગુરૂ, આદિ કર્તા !

અનંતદેવેશ, જગન્નિવાસ !

સત્, અસત્, તે પર, અક્ષરાત્મન્ !… ૩૭.

પુરાણ છો પુરૂષ, આદિદેવ,

તમે જ આ વિસ્વનું અંત્યધામ.

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરં પદે છો,

તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંત રૂપ !… ૩૮.

તમે શશી, વા, વરૂણાગ્નિ, ધર્મ,

પ્રજાપતિ, બ્રહ્મપિતા તમે જ.

મારાં હજારો નમનો તમોને,

નમો નમસ્તેય નમો નમસ્તે… ૩૯.

સામે નમું છું, નમું છુંય પીઠે,

સૌ પાસ વંદું, પ્રભુ, સર્વરૂપ !

અપાર છે વીર્ય, અમાપ શક્તિ,

સર્વે બન્યા, સર્વ નિજે સમાવી… ૪૦.

સખા ગણી વેણ અયોગ્ય બોલ્યો,

ʼહે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખાʼ – શાં,

ન જાણતાં આ મહિમા તમારો,

પ્રમાદથી કે અતિપ્રેમથીયે… ૪૧.

ગી.ધ્વ.૫૭.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

બેઠા, ફર્યા સાથ, જમ્યાય, સૂતા,-

એકાન્તમાં કે સઘળા સમક્ષ.

હાંસી કરી ત્યાં મરજાદ લોપી –

ક્ષમા કરો તે સહુ, અપ્રમેય !… ૪૨.

તમે પિતા સ્થાવર જંગમોના,

તમે જ સૌના ગુરૂરાજ પૂજ્ય.

ત્રિલોકમાંયે તમ તુલ્ય કો ના,

ક્યાંથી જ મોટો? અનુપપ્રભાવી !… ૪૩.

માટે હું સાષ્ટાંગ કરૂં પ્રણામ,

પ્રસન્ન થાઓ, સ્તવનીય ઈશ !

સાંખે પિતા પુત્ર, સખા સખાને,

પ્રિય પ્રિયા, તેમ મનેય સાંખો… ૪૪.

હર્ષું હું દેખી અણદીઠ રૂપ,

છતાં ભયે વ્યાકુળ ચિત્ત મારૂં.

મને બતાવો, પ્રભુ, મૂળ રૂપ,

પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !… ૪૫.

કરે ગદા-ચક્ર, કિરીટ માથે,

એવા જ ઈચ્છું તમને હું જોવા.

ચતુર્ભુજા રૂપ ધરો ફરી તે,

સહસ્ત્રબાહો ! પ્રભુ ! વિશ્વરૂપ !… ૪૬.

ગી.ધ્વ.૫૮.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

રાજી થઈને મુજ યોગ દ્વારા,

દેખાડ્યું આ રૂપ પરં તને મેં.

અનંત, તેજોમય, આદિ, વિશ્વ,

પૂર્વે ન તારા વીણ દીઠ કોણે… ૪૭.

ન વેદ-પાઠે, નહિ યજ્ઞ-દાને,

ન કર્મકાંડે, ન તપેય ઉગ્ર.

મનુષ્યલોકે મુજ રૂપ આવું,

તારા વિના કોઈ સકે નિહાળી… ૪૮.

મૂંઝા નહીં, મા ધર મૂઢભાવ,

આવું નિહાળી મુજ ઘોર રૂપ.

નિવાર તારો ભય, થા પ્રસન્ન,

લે, તે જ આ રૂપ તું પેખ મારૂં… ૪૯.

સંજય બોલ્યા –

આવું કહી અર્જુનને, ફરીથી,

સ્વરૂપને દાખવ્યું વાસુદેવે.

ફરી ધરી સૌમ્ય શરીર દેવે,

દીધો દિલાસો ભયભીતને તે… ૫૦.

અર્જુન બોલ્યા –

તમારૂં માનવી રૂપ, સૌમ્ય આ જોઈને હવે,

ચેતના, સ્વસ્થતા પામ્યો, નિજભાવે થયો સ્થિર… ૫૧.

ગી.ધ્વ.૫૯.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અતિ દુર્લભ આ મારા, રૂપને તેં નિહાળ્યું જે,

દેવોયે વાંછતા નિત્ય, તે સ્વરૂપનું દર્શન… ૫૨.

ન વેદોથી, ન યજ્ઞોથી, નહીં દાને, તપે નહીં,

દર્શન શક્ય આ મારૂં, જેવું આજે તને થયું… ૫૩.

અનન્ય ભક્તિએ તોયે, આવી રીતે હું શક્ય છું,

તત્ત્વથી જાણવો જોવો, પ્રવેશે મુજમાં થવો… ૫૪.

મારે અર્થે કરે કર્મ, મત્પરાયણ ભક્ત જે,

દ્વેષહીણ, અનાસક્ત, તે આવી મુજને મળે… ૫૫.

ગી.ધ્વ.૬૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

અર્જુન બોલ્યા –

નિત્યયુક્ત થઈ આમ, જે ભક્ત તમને ભજે,

ને જે અક્ષર, અવ્યક્ત- તે બે માંહી ક્યા ચડે ?… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મારામાં મનને પ્રોઈ, નિત્યયુક્ત થઈ મʼને,

ભજે પરમ શ્રદ્ધાથી, તે યોગી ચડતા ગણું… ૨.

જેઓ અચિંત્ય, અવ્યક્ત, સર્વવ્યાપક, નિશ્ચળ,

એકરૂપ, અનિર્દેશ્ય, ધ્ર્રુવ અક્ષરને ભજે… ૩.

ઈંદ્રીયો નિયમે રાખી, સર્વત્ર સમબુદ્ધિના,

સર્વભૂતહિતે રક્ત, તેયે મʼને જ પામતા… ૪.

અવ્યક્ત ચિત્ત ચોંટાડે, તેને ક્લેશ થતો વધુ,

મહા પરિશ્રમે દેહી, પામે અવ્યક્તમાં ગતિ… ૫.

મારામાં સર્વ કર્મોનો, કરી સંન્યાસ, મત્પર,

અનન્ય યોગથી મારાં, કરે ધ્યાન-ઉપાસના… ૬.

મારામાં ચિત્ત પ્રોતા, તે ભક્તોનો ભવસાગરે,

વિના વિલંબ ઉદ્ધાર, કરૂં છું, પાર્થ, હું સ્વયં… ૭.

ગી.ધ્વ.૬૧.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

હું-માં જ મનને સ્થાપ, નિષ્ઠા મારી જ રાખ તું,

તો મારામાં જ નિઃશંક, તું વસીશ હવે પછી… ૮.

જો ન રાખી શકે સ્થિર, હું-માં ચિત્ત સમાધિથી,

તો મʼને પામવા ઈચ્છ, સાધી અભ્યાસ-યોગને… ૯.

અભ્યાસેયે ન જો શક્તિ, થા મત્કર્મપરાયણ,

મારે અર્થે કરે કર્મો, તોયે પામીશ સિદ્ધિને… ૧૦.

જો ન કરી શકે તેયે, આશરો મુજ યોગને,

તો સૌ કર્મફળો ત્યાગ, રાખીને મનને વશ… ૧૧.

ઊંચું અભ્યાસથી જ્ઞાન, જ્ઞાનથી ધ્યાન તો ચડે,

ધ્યાનથી ફળનો ત્યાગ, ત્યાગથી શાંતિ સત્વર… ૧૨.

અદ્વેષ સર્વ ભૂતોનો, મિત્રતા, કરૂણા, ક્ષમા,

નિર્મમ, નિરહંકાર, સુખદુઃખે સમાનતા… ૧૩.

યોગી સદાય સંતોષી, જિતાત્મા, દ્રઢ નિશ્ચયી,

મનબુદ્ધિ મʼને અર્પ્યાં, તે મદ્ ભક્ત મʼને પ્રિય… ૧૪.

જેથી દુભાય ના લોકો, લોકથી જે દુભાય ના,

હર્ષ, ક્રોધ, ભય-ક્ષોભે, છૂટ્યો જે તે મʼને પ્રિય… ૧૫.

પવિત્ર, નિઃસ્પૃહી, દક્ષ, ઉદાસીન, વ્યથા નહીં,

સૌ કર્મારંભે છોડેલો, મારો ભક્ત મને પ્રિય… ૧૬.

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, ન કરે શોક કે સ્પૃહા,

શુભાશુભ ત્યજ્યાં જેણે, ભક્તિમાન મʼને પ્રિય… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૬૨.

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

સમ જે શત્રુ ને મિત્ર, સમ માનાપમાનમાં,

ટાઢે-તાપે, સુખે-દુઃખે સમ, આસક્તિહીન જે… ૧૮.

સમાન સ્તુતિ-નિંદામાં, મૌની, સંતુષ્ટ જે મળે,

સ્થિરબુદ્ધિ, નિરાલંબ, ભક્ત જે, તે મને પ્રિય… ૧૯.

આ ધર્મામૃતને સેવે, શ્રદ્ધાથી જેમ મેં કહ્યું,

મત્પરાણ જે ભક્તો, તે મʼને અતિશે પ્રિય… ૨૦.

ગી.ધ્વ.૬૩.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ક્ષેત્ર એ નામથી જ્ઞાની, ઓળખે આ શરીરને,

ક્ષેત્રને જાણનારો જે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ તે કહે… ૧.

વળી મʼને જ ક્ષેત્રજ્ઞ, જાણજે સર્વ ક્ષેત્રમાં,

ક્ષેત્રક્ષેત્રનું જ્ઞાન, તેને હું જ્ઞાન માનું છું… ૨.

જે તે ક્ષેત્ર, તથા જેવું, જ્યાંથી, તેમાં વિકાર જે,

ક્ષેત્રજ્ઞ જે અને જેવો, સંક્ષેપે સુણ તે કહું… ૩.

વિવિધ મંત્રથી ગાયું, ઋષિઓએ અનેકધા,

ઠરાવ્યું બ્રહ્મસૂત્રોમાં, સુનિશ્ચિત પ્રમાણથી… ૪.

મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ, પ્રકૃતિ-આઠ એ,

ઈંદ્રિયો દશ ને એક, વિષયો પાંચ તેમના… ૫.

ઈચ્છા, દ્વેષ, સુખો, દુઃખો, ધૃતિ, સંઘાત, ચેતના,

વિકારો સાથ આ ક્ષેણ, તને સંક્ષેપમાં કહ્યું… ૬.

ગી.ધ્વ.૬૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

નિર્માનતા, અહિંસા, ને અદંભ, આર્જવ, ક્ષમા,

ગુરૂભક્તિ તથા શૌચ, સ્થિરતા, આત્મનિગ્રહ… ૭.

વિષયો પ્રતિ વૈરાગ્ય, નિરહંકારતા, તથા,

જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-દુઃખ-દોષોનું દર્શન… ૮.

નિર્મોહતા, અનાસક્તિ, પુત્ર-પત્નિ-ગૃહાદિમાં,

સારા માઠા પ્રસંગોમાં, ચિત્તની સમતા સદા… ૯.

અનન્ય યોગથી મારી, ભક્તિ, અવ્યભિચારિણી,

એકાન્તવાસમાં પ્રેમ, ના ગમે દાયરા વિષે… ૧૦.

અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિષ્ઠા, તત્ત્વજ્ઞાન-વિચારણા,

આ લક્ષણે કહે જ્ઞાન, તેથી અજ્ઞાન ઊલટું… ૧૧.

હવે હું વર્ણવું જ્ઞેય, જે જાણ્યે મુક્તિ ભોગવે,

અનાદિ તે પરંબ્રહ્મ, छे ન કહેવાય, ના नथी… ૧૨.

સર્વત્ર હાથ ને પાય, સર્વત્ર શિર ને મુખ,

સર્વત્ર આંખ ને કાન, સર્વને આવરી રહ્યું… ૧૩.

નિરિંદ્રિય છતાં ભાસે, સર્વે ઈંદ્રિયના ગુણો,

નિર્ગુણ, ગુણભોક્તાયે, ભર્તા તોયે અસક્ત તે… ૧૪.

બહાર-માંહ્ય ભૂતોની, ચાલતું ને અચંચળ,

સૂક્ષ્મ તેથી જણાયે ના, સમીપે, દૂરમાં વળી… ૧૫.

અખંડ તોય ભૂતોમાં, જાણે ખંડપણે રહ્યું,

ભૂતોને જન્મ દે, પોષે, ગળેયે તેમ જ્ઞેય તે… ૧૬.

ગી.ધ્વ.૬૫.

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

જ્યોતિઓનુંય તે જ્યોતિ, પર તે અંધકારથી,

જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાનગમ્ય, સર્વનાં હ્રદયે વસ્યું… ૧૭.

ક્ષેત્ર, જ્ઞાન તથા જ્ઞેય, આમ સંક્ષેપમાં કહ્યાં,

મારો જે ભક્ત આ જાણે, તે પામે મુજ ભાવને… ૧૮.

બન્ને અનાદિ છે જાણ, પ્રકૃતિ તેમ પુરૂષ,

પ્રકૃતિથી થતા જાણ, વિકારો ને ગુણો બધા… ૧૯.

કાર્ય, કારણ, કર્તૃત્વ, તે સૌ પ્રકૃતિ કારણે,

સુખદુઃખ તણા ભોગ, તે તો પુરૂષકારણે… ૨૦.

પ્રકૃતિમાં રહ્યો સેવે, પ્રકૃતિગુણ પુરૂષ,

આસક્તિ ગુણમાં તેથી, સદ્ સદ્ યોનિમાં પડે… ૨૧.

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

કહ્યો તે પરમાત્માયે, દેહે પુરૂષ જે પરં… ૨૨.

જાણે પુરૂષ જે આમ, પ્રકૃતિયે ગુણો સહ,

સર્વ કર્મો કરે તોયે, તે ફરી જન્મતો નથી… ૨૩.

ધ્યાનથી આપને કોઈ, આપથી આપમાં જુએ,

સાંખ્યયોગ વડે કોઈ, કોઈ તો કર્મયોગથી… ૨૪.

ને કો ન જાણતાં આમ, અન્યથી સુણીને ભજે,

શ્રવણે રાખતાં શ્રદ્ધા, તેઓયે મૃત્યુને તરે… ૨૫.

જે કાંઈ ઊપજે લોકે, સત્ત્વ સ્થાવર-જંગમ,

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞના યોગે, જાણ, તે ઊપજે બધું… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૬૬.

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

સમાન સર્વ ભૂતોમાં, રહેલા પરમેશ્વર,

અવિનાશી વિનાશીમાં, તે દેખે તે જ દેખતો… ૨૭.

સમસર્વત્ર વ્યાપેલા, ઈશને દેખનાર તે,

ન હણે આપથી આપ, તેથી પામે પરંગતિ… ૨૮.

પ્રકૃતિથી જ સૌ કર્મો, સદા સર્વત્ર થાય છે,

આત્મા તો ન કરે કાંઈ,આ દેખે તે જ દેખતો… ૨૯.

ભૂતોના વેગળા ભાવ, એકમાં જ રહ્યા જુએ,

તેથી જ સર્વ વિસ્તાર, ત્યારે બ્રહ્મદશા મળે… ૩૦.

અવ્યયી પરમાત્માને, નથી આદિ, નથી ગુણો,

તેથી દેહે રહે તોયે, તે અકર્તા અલિપ્ત રહે… ૩૧.

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ, સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે,

આત્માયે તેમ સર્વત્ર, વસી દેહે અલિપ્ત રહે… ૩૨.

પ્રકાશે એકલો સૂર્ય, જેમ આ જગને બધા,

ક્ષેત્રજ્ઞેય પ્રકાશે છે, તેમ આ ક્ષેત્રને બધા… ૩૩.

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ, જે જાણે જ્ઞાનચક્ષુથી,

ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષેય, તે પામે છે પરંગતિ… ૩૪.

ગી.ધ્વ.૬૭.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જે જ્ઞાન, તે ફરી તુજને કહું,

જે જાણી મુનિઓ સર્વે, પામ્યા સિદ્ધિ અહીં પરં… ૧.

આ જ્ઞાન આશરી જેઓ, પામે મુજ સમાનતા,

સર્ગકાળે ન તે જન્મે, પ્રલયે ન વ્યથા ખમે… ૨.

મારૂં ક્ષેત્ર મહદબ્રહ્મ, તેમાં હું બીજ થાપું છું,

તે થકી સર્વ ભૂતોની, લોકે ઉત્પત્તિ થાય છે… ૩.

સર્વ યોનિ વિષે જે જે, વ્યક્તિઓ જન્મ પામતી,

તેનું ક્ષેત્ર મહદબ્રહ્મ, પિતા હું બીજદાયક… ૪.

તમ, રજ તથા સત્ત્વ,-ગુણો પ્રકૃતિથી થયા,

તે જ અવ્યય દેહીને, બાંધે છે દેહને વિષે… ૫.

તેમાં નિર્મળ તે સત્ત્વ, દોષહીન, પ્રકાશક,

તે બાંધે છે કરાવીને, આસક્તિ જ્ઞાન ને સુખે… ૬.

તૃષ્ણા-આસક્તિથી, જન્મ્યો રાગ, તે જ રજોગુણ,

દેહીને બાંધતો તે તો, આસક્ત કર્મમાં કરી… ૭.

મોહમાં નાંખતો સૌને, ઊઠે અજ્ઞાનથી તમ,

દેહીને બાંધતો તે તો, નિદ્રા-પ્રમાદ-આળસે… ૮.

ગી.ધ્વ.૬૮.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

સુખમાં જોડતો સત્ત્વ, કર્મમાં જોડતો રજ,

ને ઢાંકીજ્ઞાનને જોડે, પ્રમાદે તો તમોગુણ… ૯.

રજ-તમ દબાવીને, સત્ત્વ ઉપર આવતો,

રજોગુણ તમો-સત્ત્વ, તમ તે રજ-સત્ત્વને… ૧૦.

જ્યારે આ દેહમાં દીસે, પ્રકાશ સર્વ ઈંદ્રિયે,

ને જ્ઞાન પ્રગટે ત્યારે, વધેલો સત્ત્વ જાણતો… ૧૧.

કર્મે પ્રવૃત્તિ, આરંભે, લોભ, અશાંતિ, ને સ્પૃહા,

રજોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં… ૧૨.

પ્રવૃત્તિ ના, પ્રકાશે ના, દીસે પ્રમાદ, મૂઢતા,

તમોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં… ૧૩.

સત્ત્વની વૃદ્ધિ વેળાએ, દેહી છોડે શરીર જો,

ઉત્તમ જ્ઞાનવાનોના, નિર્મળ લોક મેળવે… ૧૪.

કર્મસંગી વિષે જન્મે, રજમાં લય પામતાં,

મૂઢ યોનિ વિષે જન્મે, તમમાં લય પામતાં… ૧૫.

કહ્યું છે પુણ્ય કર્મોનું, ફળ સાત્ત્વિક નિર્મળ,

રજનું ફળ છે દુઃખ, અજ્ઞાન તમનું ફળ… ૧૬.

સત્વથી ઊપજે જ્ઞાન, રજથી લોભ ઊપજે,

પ્રમાદ, મોહ, અજ્ઞાન, ઊપજે તમથી સહુ… ૧૭.

ચડે છે સાત્ત્વિકો ઊંચે, રાજસો મધ્યમાં રહે,

હીનવૃત્તિ તમોધર્મી, તેની થાય અધોગતિ… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૬૯.

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

ગુણો વિના ન કર્તા કો, જ્યારે દ્રષ્ટા પિછાણતો,

ત્રિગુણાતીતને જાણે, તે પામે મુજ ભાવને… ૧૯.

દેહ સાથે ઊઠેલા આ, ત્રિગુણો જે તરી જતો,

જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખે, છૂટી તે મોક્ષ ભોગવે… ૨૦.

અર્જુન બોલ્યા –

કયાં લક્ષણથી દેહી, ત્રિગુણાતીત થાય છે?

હોય આચાર શો તેનો? કેમ તે ત્રિગુણો તરે?… ૨૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જ્ઞાન, પ્રવૃત્તિ ને મોહ,- તેના ધર્મો શરીરમાં,

ઊઠે તો ન કરે દ્વે,, શમે તો ન કરે સ્પૃહા… ૨૨.

જે ઉદાસીન-શો વર્તે, ગુણોથી ચળતો નહીં,

વર્તે ગુણો જ જાણીને, રહે સ્થિર ડગે નહીં… ૨૩.

સમ દુઃખે સુખે, સ્વસ્થ, समलोष्टाश्मकांचनः।

સમ પ્રિયાપ્રિયે, ધીર, સમ નિંદા-વખાણમાં… ૨૪.

સમ માનાપમાને જે, સમ જે શત્રુમિત્રમાં,

સૌ કર્મારંભ છોડેલો, ગુણાતીત ગણાય તે… ૨૫.

અવ્યભિચાર ભાવે જે, ભક્તિયોગે મʼને ભજે,

તે આ ગુણો કરી પાર, બ્રહ્મને પાત્ર થાય છે… ૨૬.

અમૃત-અક્ષર-બ્રહ્મ, ને એકાંતિક જે સુખ,

તેમ શાશ્વત ધર્મો જે, સૌનો આધાર હું જ છું… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૭૦.

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ઊંચે મૂળ, તળે ડાળો, શ્રુતિઓ પાંદડાં કહ્યાં,

એ અવિનાશ અશ્વત્થ, જાણે, તે વેદ જાણતો… ૧.

ઉંચે-તળે ડાળ-પસાર તેનો,

ગુણે વધ્યો, ભોગથી પાલવ્યો જે.

નીચે, વળી, માનવલોક માંહી,

મૂળો ગયાં, – કર્મ વિષે ગૂંથાયાં… ૨.

તેનું જગે સત્ય ન રૂપ ભાસે,

ન આદિ-અંતે નહિ કોઈ પાયો.

લૈ તીવ્ર વૈરાગ્ય તણી કુહાડી,

અશ્વત્થ આવો દ્રઢમૂળ તોડ… ૩.

શોધી પછી તે પદને પ્રયત્ને-

જ્યાં પોંʼચનારા ન પડે ફરીથી-

તે પામવું આદિ પરાત્મ રૂપ,

પ્રવૃત્તિ જ્યાંથી પસરી અનાદિ… ૪.

ગી.ધ્વ.૭૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

નિર્માન, નિર્મોહ, અસંગવૃત્તિ,

અધ્યાત્મનિષ્ઠા નિત, શાંતકામ.

છૂટેલ દ્વંદ્વ સુખદુઃખરૂપી,

અમૂઢ તે અવ્યય ધામ પામે… ૫.

સૂર્ય તેને પ્રકાશે ના, ના ચંદ્ર, અગ્નિયે નહીં,

જ્યાં પોંʼચી ન ફરે પાછા, મારૂં તે ધામ ઉત્તમ… ૬.

મારો જ અંશ સંસારે, જીવરૂપ સનાતન,

ખેંચે પ્રકૃતિમાંથી તે, મન ને પાંચ ઈંદ્રિયો… ૭.

જેમ વાયુ ગ્રહે ગંધ, વસ્તુનો નિજ સાથમાં,

તેમ દેહી ગ્રહે આ સૌ, ધારતાં-છોડતાં તનુ… ૮.

આંખ, કાન, ત્વચા, નાક, જીભ ને છઠ્ઠું તો મન,

અધિષ્ઠાતા થઈ સૌનો, દેહી વિષય ભોગવે… ૯.

નીકળે કે રહે દેહે, ભોગવે ગુણ સાથ વા,

મૂઢો ન દેખતા એને, દેખે છે જ્ઞાનચક્ષુના… ૧૦.

રહેલો હ્રદયે તેને, દેખે યોગી પ્રયત્નવાન,

હૈયાસૂના, અશુદ્ધાત્મા, ન દેખે યત્નથીય તે… ૧૧.

પ્રકાશનું વિશ્વને આખા, તેજ જે સૂર્યમાં દીસે,

ચંદ્રે જે, અગ્નિમાંયે જે, મારૂં જ તેજ જાણ તે… ૧૨.

પેસી પૃથ્વી વિષે ધારૂં, ભૂતોને મુજ શક્તિથી,

પોષું છું ઔષધી સર્વે, થઈ સોમ, રસે ભર્યો… ૧૩.

ગી.ધ્વ.૭૨.

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

હું વૈશ્વાનર રૂપે સૌ, પ્રાણીના દેહમાં રહ્યો,

પ્રાણાપાન કરી યુક્ત, પચાવું અન્ન ચોવિધ… ૧૪.

નિવાસ સૌનાં હ્રદયે કરૂં હું,

હુંથી સ્મૃતિ, જ્ઞાન તથા વિવેક.

વેદો બધાનું હું જ એક વૈદ્ય,

વેદાન્તકર્તા હું જ વેદવેત્તા… ૧૫.

બે છે આ પુરૂષો વિશ્વે, ક્ષર-અક્ષર, અર્જુન,

ક્ષર તે સઘળાં ભૂતો, નિત્યને અક્ષર કહ્યો… ૧૬.

પોષે ત્રિલોકને વ્યાપી, જે અવિનાશ ઈશ્વર,

પરમાત્મા કહ્યો તેને, ત્રીજો પુરૂષ ઉત્તમ… ૧૭.

કાં જે હું ક્ષરથી પાર, અક્ષરથીય ઉત્તમ,

તેથી હું લોક ને વેદે, વર્ણાયો પુરૂષોત્તમ… ૧૮.

જે અમૂઢ મʼને આમ, જાણતો પુરૂષોત્તમ,

તે સર્વ સારનો જ્ઞાની, સર્વભાવે મʼને ભજે… ૧૯.

અત્યંત ગૂઢ આ શાસ્ત્ર તને, નિષ્પાપ ! મેં કહ્યું,

તે જાણી બુદ્ધિને પામી, કૃતાર્થ બનવું ઘટે… ૨૦.

ગી.ધ્વ.૭૩.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અભય, સત્વસંશુદ્ધિ, વ્યવસ્થા જ્ઞાન-યોગમાં,

નિગ્રહ, દાન, સ્વાધ્યાય, યજ્ઞ, સરળતા, તપ… ૧.

અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, ત્યાગ, શાંતિ, અપૈશુન,

મૃદુતા, સ્થિરતા, લાજ, દયા, જીવે, અલાલસા… ૨.

ક્ષમા, અમાન, અદ્રોહ, તેજ, ધૈર્ય, પવિત્રતા,

દૈવીભાવ વિષે જન્મે, તેની આ સંપદા થતી… ૩.

અજ્ઞાન, માન ને દર્પ, દંભ, ક્રોધ, કઠોરતા,

આસુરી ભાવમાં જન્મે, તેની આ સંપદા થતી… ૪.

મોક્ષ દે સંપદા દૈવી, કરે બંધન આસુરી,

મા કર, શોક, તું જન્મ્યો, દૈવી સંપત્તિને લઈ… ૫.

દૈવી ને આસુરી છે બે, ભૂતોની સૃષ્ટિ આ જગે,

વિસ્તારે વર્ણવી દૈવી, હવે સાંભળ આસુરી… ૬.

આસુરી જન જાણે ના, પ્રવૃત્તિ કે નિવૃત્તિને,

ન સ્વચ્છતા, ન આચાર, સત્યે ના તેમને વિષે… ૭.

ગી.ધ્વ.૭૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

અસત્ય જગ છે બોલે, અનાધાર, અનીશ્વર,

અન્યોન્ય યોગથી જન્મ્યું, હેતુ કામ વિના નહીં… ૮.

આવી તે રાખતા દ્રષ્ટિ, ક્રૂરકર્મી, અબુદ્ધિઓ,

હૈયાસૂના ધરે જન્મ, પ્રજાક્ષયાર્થ શત્રુઓ… ૯.

દુષ્પૂર કામને સેવે, દંભ-માન-મદે ભર્યા,

મોહે દુરાગ્રહો બાંધી, પાપાચારી પ્રવર્તતા… ૧૦.

વહે અપાર ચિંતાને, મૃત્યુએ ઝાલતાં સુધી,

સુખ-ભોગ ગણે ધ્યેય, તે જ સર્વસ્વ માનતા… ૧૧.

આશાપાશો વડે બાંધ્યા, કામ-ક્રોધ-પરાયણ,

ઈચ્છતા સુખ ભોગાર્થે, અન્યાયે ધનસંચય… ૧૨.

આ પામ્યો આજ, ને કાલે કોડ પૂરો કરીશ આ,

આટલું મારૂં છે આજે, આયે મારૂં થશે ધન… ૧૩.

આ વેરી મેં હણ્યો છે ને, બીજાયે હણનાર છું,

હું સર્વાધીશ ને ભોગી, સિદ્ધ હું, બળવાન, સુખી… ૧૪.

હું છું કુલીન, શ્રીમંત, બીજો મારા સમાન ના,

યજીશ, દૈશ, માʼણીશʼ – કહે આજ્ઞાન મોહથી… ૧૫.

ભૂલ્યા અનેક તર્કોમાં, ગૂંચાયા મોહજાળમાં,

આસક્ત સુખ ને ભોગે, તે કૂડા નરકે પડે… ૧૬.

આત્મશ્લાઘી ગુમાની તે, દંભ-માન-મદે ભર્યા,

કરે છે નામના યજ્ઞો, દંભથી વિધિને ત્યજી… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૭૫.

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

બળ, દર્પ અહંકાર, કામ ને ક્રોધને વર્યા,

સ્વ-પર દેહમાં મારો, ઈર્ષાથી દ્રોહ તે કરે… ૧૮.

એવા દ્વેષી તથા ક્રૂર, સંસારે જે નરાધમો,

તે દુષ્ટોને સદા નાખું, આસુરી યોનિઓ વિષે… ૧૯.

આસુરી યોનિ પામેલા, જન્મોજન્મેય મૂઢ તે,

મʼને ન મેળવે, પામે, ઝાઝી ઝાઝી અધોગતિ… ૨૦.

કામ, ક્રોધ તથા લોભ, નકરદ્વાર આ ત્રણ,

કરતા આત્મનો ઘાત, તેથી તે ત્યજવાં ત્રણે… ૨૧.

તમનાં આ ત્રણે દ્વારો, તેથી મુક્ત થઈ, પછી,

આચરી આત્મનું શ્રેય, દેહી પામે પરંગતિ… ૨૨.

છોડીને શાસ્ત્રનો માર્ગ, સ્વચ્છંદે વરતે નર,

તેને મળે નહિ સિદ્ધિ, ન સુખે, ન પરંગતિ… ૨૩.

માટે પ્રમાણવું સાસ્ત્ર, કાર્યાકાર્ય ઠરાવવાં,

શાસ્ત્રથી વિધિને જાણી, કર્મ આચરવું ઘટે… ૨૪.

ગી.ધ્વ.૭૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

અર્જુન બોલ્યા –

શાસ્ત્રના વિધિને છોડી, શ્રદ્ધાથી પૂજન કરે,

તેની નિષ્ઠા ગુણે કેʼવી, સત્ત્વ, કે રજ, કે તમ?… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધા, દેહીઓની સ્વભાવથી,-

સાત્ત્વિકી, રાજસી, તેમ તામસી, સુણ તે સહુ… ૨.

જેવું જે જીવન સત્ત્વ, શ્રદ્ધા તેવી જ તે વિષે,

શ્રદ્ધાએ આ ઘડ્યો દેહી, જે શ્રદ્ધા તે જ તે બને… ૩.

સાત્ત્વિકો દેવને પૂજે, રાજસો યક્ષ-રાક્ષસો,

પ્રેતો-ભૂતગણો પૂજે, જે લોકો તામસી જગે… ૪.

શાસ્ત્રવિરૂદ્ધ ને ઘોર, જે જનો તપ આચરે,

અહંતા-દંભથી યુક્ત, કામ-રાગ-બળે ભર્યા… ૫.

દેહનાં પંચભૂતો ને, હ્રદયે વસતા મʼને,

પીડે જે અબુધો જાણ, તેના નિશ્ચય આસુરી… ૬.

આહારે પ્રિય સર્વેના, ત્રણ પ્રકારના જુદા,

તેમ યજ્ઞો, તપો, દાનો,- તેના આ ભેદ સાંભળ… ૭.

આયુ, સત્ત્વ, બળ, સ્વાસ્થ્ય, સુખ પ્રીતિ વધારતા,

રસાળ, રોચક, સ્નિગ્ધ, સ્થિર તેસાત્ત્વિક-પ્રિય… ૮.

ગી.ધ્વ.૭૭.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

ખારા, ખાટા, ઘણા ઊના, તીખા, લૂખા, બળે, કટુ,

દે દુઃખ, શોક કે વ્યાધિ, આહારો રાજસ-પ્રિય… ૯.

પોʼર ટાઢો, થયો વાસી, ગંધાતો, સ્વાદ ઊતર્યો,

એઠો, નિષિદ્ધ આહાર, તામસી જનને પ્રિય… ૧૦.

ન રાખી ફળની આશા, યજ્ઞે જ ધર્મ જાણતા,

સ્થિરચિત્તે થતો યજ્ઞ, વિધિપૂર્વક સાત્ત્વિક… ૧૧.

ફળને દ્રષ્ટિમાં રાખી, તેમ જ દંભભાવથી,

જે યજ્ઞ થાય છે લોકે, રાજસી યજ્ઞ તે કહ્યો… ૧૨.

જેમાં ન વિધિ, ના મંત્ર, નયે સર્જન અન્નનું,

ન દક્ષિણા, નહીં શ્રદ્ધા, તામસી યજ્ઞ તે કહ્યો… ૧૩.

દેવ-દ્વિજ-ગુરૂ-જ્ઞાની, તેની પૂજા, પવિત્રતા,

બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા ને, આર્જવ દેહનું તપ… ૧૪.

અખૂંચતું, સત્ય ને મીઠું, હિતનું વેણ બોલવું,

તથા સ્વાધ્યાય, અભ્યાસ, વાણીનું તપ તે કહ્યું… ૧૫.

આત્મનિગ્રહ ને મૌન, મન કેરી પ્રસન્નતા,

મૃદુતા, ભાવની શુદ્ધિ, મનનું તપ તે કહ્યું… ૧૬.

યોગથી, અતિશ્રદ્ધાથી, આચરે આ ત્રણે તપો,

ન સેવી ફળની આશા, તે કહેવાય સાત્ત્વિક… ૧૭.

સત્કાર-માન-પૂજાર્થે, તથા જે દંભથી કરે,

તે તપ રાજસી લોકે, કહ્યું ચંચળ, અધ્રુવ… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૭૮.

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

મૂઢાગ્રહે તપે જેઓ, પીડીને અંતરાત્મને,

પરના નાશ માટે વા, તપ તે તામસી કહ્યું… ૧૯.

કશો ના પાડ તોયે, જે દેવાનો ધર્મ ઓળખી,

યોગ્ય પાત્રે-સ્થળે-કાળે, આપે, તે દાન સાત્ત્વિક… ૨૦.

ફેડવા પાછલો પાડ, હેતુ વા ફળનો ધરી,

કે કોચાતા મને આપે, તે દાન રાજસી ગણ્યું… ૨૧.

અપાત્રે દાન જે આપે, અયોગ્ય દેશકાળમાં,

વિના આદરસત્કાર, તે દાન તામસી ગણ્યું… ૨૨.

ओं (३) तत्, सत्, ત્રણે નામે, થાય નિર્દેશ બ્રહ્મનો,

બ્રાહ્મણો, વેદ ને યજ્ઞો, સર્જ્યા તેણે જ આદિમાં… ૨૩.

તેથી ओं(३) વદી પ્હેલાં, યજ્ઞ-દાન-તપ-ક્રિયા,

બ્રહ્મવાદી તણી નિત્ય, પ્રવર્તે વિધિપૂર્વક… ૨૪.

तद् વડે ફળને ત્યાગી, યજ્ઞ ને તપની ક્રિયા,

વિવિધ દાન કર્મોયે, આચરે છે મુમુક્ષુઓ… ૨૫.

સારૂં ને સત્ય દર્શાવા, सत् શબ્દ વપરાય છે,

તેમ सत् શબ્દ યોજાય, પ્રશંસાયોગ્ય કર્મમાં… ૨૬.

યજ્ઞે, તપે તથા દાને, વર્તે તેનેય सत् કહે,

તે માટે જે થતાં કર્મો, તે બધાં પણ सत् કહ્યાં… ૨૭.

અશ્રદ્ધાથી કર્યા કર્મ, યજ્ઞ, દાન, તપો વળી,

असत् કેʼવાય તે સર્વ, વ્યર્થ તે બેઉ લોકમાં… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૭૯.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અર્જુન બોલ્યા –

શું છે સંન્યાસનું તત્ત્વ? ત્યાગનું તત્ત્વ શું, વળી?

બેઉને જાણવા ઈચ્છું, જુદાં પાડી કહો મને… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

છોડે સકામ કર્મોને, જ્ઞાની સંન્યાસ તે લહે,

છોડે સર્વેય કર્મોના, ફળને, ત્યાગ તે કહ્યો… ૨.

ʼદોષરૂપ બધાં કર્મો – ત્યજો તેʼ મુનિ કો કહે,

ʼયજ્ઞ-દાન-તપો ક્યારે ન ત્યજોʼ અન્ય તો કહે… ૩.

ત્યાગ સંબંધમાં તેથી, મારા નિશ્ચયને સુણ,

ત્રણ પ્રકારના ભેદો, ત્યાગના વર્ણવાય છે… ૪.

યજ્ઞ-દાન-તપો કેરાં, કર્મો ન ત્યજવાં ઘટે,

અવશ્ય કરવાં, તે તો કરે પાવન સુજ્ઞને… ૫.

કરવાં તેય કર્મોને, આસક્તિ-ફલને ત્યજી,

આ ઉત્તમ અભિપ્રાય, મારો નિશ્ચિત આ વિષે… ૬.

નીમેલાં કર્મનો ક્યારે, નહીં સંન્યાસ તો ઘટે,

મોહથી જો કરે ત્યાગ, તે ત્યાગ તામસી કહ્યો… ૭.

ગી.ધ્વ.૮૦.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

કર્મે છે દુઃખ માટે જ, કાયક્લેશ ભયે ત્યજે,

તે કરે રાજસ ત્યાગ, ન પામે ફળ ત્યાગનું… ૮.

રહીને નિયમે કર્મ, કર્તવ્ય સમજી કરે,

અનાસક્ત ફળત્યાગી, જાણ તે ત્યાગ સાત્ત્વિક… ૯.

ક્ષેમ કર્મે નહીં રાગ, અક્ષેમે દ્વેષ તો નહીં,

તે ત્યાગી સત્ત્વમાં યુક્ત, જ્ઞાનવાન, અસંશયી… ૧૦.

શક્ય ના દેહધારીને, સમૂળો ત્યાગ કર્મનો,

કર્મના ફળનો ત્યાગી, તે જ ત્યાગી ગણાય છે… ૧૧.

સારૂં, માઠું તથા મિશ્ર, ત્રિવિધ કર્મનું ફળ,

અત્યાગી પામતા તેને, સંન્યાસીઓ કદી નહીં… ૧૨.

સર્વ કર્મો તણી સિદ્ધિ, થાય જે પાંચ કારણે,

કહ્યાં તે સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, તેને તું મુજથી સુણ… ૧૩.

અધિસ્ઠાન તથા કર્તા, ત્રીજું વિવિધ સાધનો,

ક્રિયા નાના પ્રકારોની, ને ભળે દૈવ પાંચમું… ૧૪.

કાયા-વાચા-મને જે જે, કર્મને આદરે નર,-

અન્યાયી અથવા ન્યાયી,-તેના આ પાંચ હેતુઓ… ૧૫.

આવું છતાંય આપે જ, કર્તા છે એમ જે જુએ,

સંસ્કારહીન, દુર્બુદ્ધિ, સત્ય તે દેખતો નથી… ૧૬.

ʺહું કરૂં છુંʺ એમ ના જેને, જેની લેપાય બુદ્ધિ ના,

સૌ લોકને હણે તોયે, હણે-બંધાય તે નહીં… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૮૧.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

જ્ઞાન, જ્ઞેય તથા જ્ઞાતા,- કર્મનાં ત્રણ પ્રેરકો,

સાધનો કર્મ ને કર્તા,- કર્મનાં ત્રણ પોષકો… ૧૮.

જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા,- ગુણોથી ત્રણ જાતનાં,

વર્ણવ્યાં સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, સુણ તેને યથાર્થ તું… ૧૯.

જેથી દેખે બધાં ભૂતે, એક અવ્યય ભાવને,-

સળંગ ભિન્ન રૂપોમાં – જાણ તે જ્ઞાન સાત્ત્વિક… ૨૦.

જે જ્ઞાને સર્વ ભૂતોમાં, નાના ભાવો જુદા જુદા,

જાણતો ભેદને પાડી,- જાણ તે જ્ઞાન રાજસ… ૨૧.

આસક્તિ યુક્ત જે કાર્યે, પૂર્ણ-શું એકમાં જુએ,

જેમાં ન તત્ત્વ કે હેતુ,- અલ્પ તે જ્ઞાન તામસી… ૨૨.

નીમેલું, વણ આસક્તિ, રાગદ્વેષ વિના કર્યું,

ફલની લાલસા છોડી, સાત્ત્વિક કર્મ તે કહ્યું… ૨૩.

મનમાં કામના સેવી, વા અહંકારથી કર્યું,

ઘણી જંજાળથી જેને, રાજસ કર્મ તે કહ્યું… ૨૪.

પરિણામ તથા હાનિ, હિંસા, સામર્થ્ય ના ગણી,

આદરે મોહથી જેને, તામસ કર્મ તે કહ્યું… ૨૫.

નિઃસંગી, નિરહંકારી, ધૃતિ-ઉત્સાહથી ભર્યો,

યથાયથે નિર્વિકાર, કર્તા સાત્ત્વિક તે કહ્યો… ૨૬.

રાગી, ને ફળનો વાંછુ, લોભી, અસ્વચ્છ, હિંસક,

હર્ષશોકે છવાયેલો, કર્તા રાજસ તે કહ્યો… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૮૨.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અયોગી, ક્ષુદ્ર, ગર્વિષ્ઠ, અકર્મી, શઠ, આળસુ,

શોગિયો, દીર્ઘસૂત્રી જે, કર્તા તામસ તે કહ્યો… ૨૮.

બુદ્ધિ ને ધૃતિના ભેદો, ગુણોથી ત્રણ જાતના,

સંપૂર્ણ વર્ણવું તેને, સુણજે વિગતે જુદા… ૨૯.

પ્રવૃત્તિ શું, નિવૃત્તિ શું, કાર્યાકાર્ય, ભયાભય,

બંધ શું, મોક્ષ શું જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ સાત્ત્વિક… ૩૦.

ધર્માધર્મ તણો ભેદ, તેમ કાર્ય-અકાર્યનો,

અયથાર્થપણે જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ રાજસી… ૩૧.

અજ્ઞાને આવરેલી જે, ધર્મ માને અધર્મને,

બધું જ અવળું પેખે, ગણી તે બુદ્ધિ તામસી… ૩૨.

મન-ઈંદ્રિય-પ્રાણોની, ક્રિયાને જે ધરી રહે,

ધૃતિ અનન્યયોગે જે, તેને સાત્ત્વિકી જાણવી… ૩૩.

ધર્મે, અર્થે તથા કામે, જે વડે ધારણા રહે,

આસક્તિ ને ફલેચ્છાથી, ધૃતિ તે રાજસી ગણી… ૩૪.

જે વડે ભય ને શોક, નિદ્રા, ખેદ તથા મદ,

જે ન છોડેય દુર્બુદ્ધિ, ધૃતિ તે તામસી ગણી… ૩૫.

સુખનાયે ત્રણે ભેદો, હવે વર્ણવું, સાંભળ ː

અભ્યાસે રાચતો જેમાં, દુઃખનો નાશ તે કરે… ૩૬.

ઝેર સમાન આરંભે, અંતે અમૃત-તુલ્ય જે,

પ્રસન્ન ચિત્તને લીધે, મળે તે સુખ સાત્ત્વિક… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૮૩.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અમૃત-તુલ્ય આરંભે, અંતે ઝેર સમાન જે,

વિષયેન્દ્રિય સંયોગે, મળે તે સુખ રાજસ… ૩૮.

આરંભે, અંતમાંયે જે, નિદ્રા-પ્રમાદ-આળસે,

આત્માને મોહમાં નાંખે, તામસી સુખ તે ગણ્યું… ૩૯.

નથી કો સત્ત્વ પૃથ્વીમાં, સ્વર્ગે દેવો વિષેય કો,

જે હોય ગુણથી મુક્ત, જે આ પ્રકૃતિના ત્રણ… ૪૦.

બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો, શૂદ્રોના જે સ્વભાવથી,

થયા ભિન્ન ગુણો, તેણે પાડ્યા છે કર્મ ભેદના… ૪૧.

શાંતિ, તપ, ક્ષમા, શૌચ, શ્રદ્ધા, નિગ્રહ, આર્જવ,

જ્ઞાન, વિજ્ઞાન- આ કર્મ, બ્રાહ્મણોનું સ્વભાવથી… ૪૨.

શૌર્ય, તેજ, પ્રજારક્ષા, ભાગવું નહીં યુદ્ધથી,

દક્ષતા, દાન ને ધૈર્ય- ક્ષાત્રકર્મ સ્વભાવથી… ૪૩.

ખેતી, વેપાર, ગોરક્ષા- વૈશ્યકર્મ સ્વભાવથી,

સેવાભાવ ભર્યું કર્મ,- શૂદ્રોનું એ સ્વભાવથી… ૪૪.

માનવી પોતપોતાનાં, કર્મે મગ્ન રહી તરે,

સ્વકર્મ આચરી જેમ, મેળવે સિદ્ધિ, તે સુણ… ૪૫.

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું,

તેને સ્વકર્મથી પૂજી સિદ્ધિને મેળવે નર… ૪૬.

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે, સુસેવ્યા પરધર્મથી,

સ્વભાવે જે ઠરે કર્મ, તે કર્યે દોષ ના થતો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૮૪.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

સહજ કર્મમાં દોષ, હોય તોયે ન છોડવું,

સર્વ કર્મે રહે દોષ, ધુમાડો જેમ અગ્નિમાં… ૪૮.

આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, જિતાત્મા, નિઃસ્પૃહી સદા,

પરં નિષ્કર્મની સિદ્ધિ, તેને સંન્યસથી મળે… ૪૯.

પામીને સિદ્ધિને યોગી, જે રીતે બ્રહ્મ મેળવે,

સુણ સંક્ષેપમાં તેને,- નિષ્ઠા જે જ્ઞાનની પરં… ૫૦.

પવિત્ર બુદ્ધિને રાખે, નીમે તે ધૃતિથી મન,

શબ્દાદિ વિષયો ત્યાગે, રાગદ્વેષ બધા હણે… ૫૧.

એકાંતે રહે જમે થોડું, ધ્યાનયોગ સદા કરે,

જીતે કાયા-મનો-વાણી. દ્રઢ વૈરાગ્યને ધરે… ૫૨.

બળ-દર્પ-અહંકાર-કામ-ક્રોધ ટળી ગયા,

સંગ્રહ-મમતા છોડ્યાં, શાંત તે બ્રહ્મમાં મળે… ૫૩.

બ્રહ્મનિષ્ઠ, પ્રસન્નાત્મા, શોચ કે કામના નહીં,

સમાન દ્રષ્ટિમો પામે, મારી પરમ ભક્તિને… ૫૪.

ભક્તિએ તત્ત્વથી જાણે, જેવો છું ને હું જેમ છું,

તત્ત્વે આમ મʼને જાણી, તે મળે મુજમાં પછી… ૫૫.

મારો આશ્રિત તે કર્મો, સર્વ નિત્ય કરે છતાં,

મારા અનુગ્રહે પામે, અખંડ પદ શાશ્વત… ૫૬.

મʼને અર્પી બધાં કર્મો, મનથી, પત્પરાયણ,

મારામાં ચિત્તને રાખ, બુદ્ધિયોગ વડે સદા… ૫૭.

ગી.ધ્વ.૮૫.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

મચ્ચિત્તે તરશે દુઃખો, સર્વે મારા અનુગ્રહે,

ન સુણીશ અહંકારે, નિશ્ચે પામીશ નાશ તો… ૫૮.

જે અહંકારને સેવી, માને છે કે ʼલડું નહીંʼ,

મિથ્યા પ્રયત્ન તે તારો, પ્રકૃતિ પ્રેરશે તને… ૫૯.

બંધાયેલો સ્વકર્મોથી, નિર્માયાં જે સ્વભાવથી,

મોહથી ઈચ્છતો ના જે, અવશે તે કરીશ તું… ૬૦.

વસીને સર્વ ભૂતોનાં, હ્રદયે પરમેશ્વર,

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યાં… ૬૧.

તેને જ શરણે જા તું, સર્વભાવથી, ભારત,

તેના અનુગ્રહે લૈશ, શાંતિ ને શાશ્વત પદ… ૬૨.

આવું આ સારમાં સાર, જ્ઞાન મેં તુજને કહ્યું,

તેને પૂર્ણ વિચારીને, કર જેમ ગમે તને… ૬૩.

વળી, મારૂં પરં વેણ, સારમાં સાર, આ સુણ,

મʼને અત્યંત વાʼલો તું, તેથી તારૂં કહું હિત… ૬૪.

મન, ભક્તિ મʼને અર્પ, મʼને પૂજ, મʼને નમ,

મʼને જ પામશે નિશ્ચે, મારૂં વચન લે, પ્રિય !… ૬૫.

છોડીને સઘળા ધર્મો, મારૂં જ શરણું ધર,

હું તને સર્વ પાપોથી, છોડાવીશ, નચિંત થા… ૬૬.

તપ ના, ભક્તિ ના જેમાં, ના સેવા-શ્રવણે રૂચિ,

નિંદતોયે મʼને તેને, કેʼવું ના જ્ઞાન આ કદી… ૬૭.

ગી.ધ્વ.૮૬.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

જે આ જ્ઞાન મહા ગૂઢ, આપશે મુજ ભક્તને,

પરાભક્તિ કરી મારી, મʼને નિશ્ચય પામશે… ૬૮.

તેથી અધિક ના કોઈ, મારૂં પ્રિય કરે અહીં,

તેથી અધિક તો કોઈ, મારો પ્રિય જગે નહીં… ૬૯.

શીખી વિચારશે જે આ, ધર્મસંવાદ આપણો,

મારી ઉપાસના તેણે, જ્ઞાનયજ્ઞે કરી, ગણું… ૭૦.

જે શ્રદ્ધાવાન નિષ્પાપ, માનવી સુણશેય આ,

તેયે મુક્ત થઈ પામે, લોકો જે પુણ્યવાનના… ૭૧.

પ્રાર્થ, તેં સાંભળ્યું શું, આ બધું એકાગ્ર ચિત્તથી ?

અજ્ઞાન-મોહનો નાશ, શું હવે તુજ કૈં થયો ?… ૭૨.

અર્જુન બોલ્યા –

ટળ્યો મોહ, થયું ભાન, તમ અનુગ્રહે, પ્રભો !

થયો છું સ્થિર નિઃશંક, માનીશ તમ શીખને… ૭૩.

સંજય બોલ્યા –

કૃષ્ણાર્જુન મહાત્માનો, આવો સંવાદ અદભૂત,

રોમ ઊભાં કરે તેવો, સાંભળ્યો મેં, મહીપતે… ૭૪.

કૃષ્ણ યોગેશ્વરે સાક્ષાત્ સ્વમુખે બોલતાં સ્વયં,

મેં આ યોગ પરંગૂઢ, સુણ્યો વ્યાસ-અનુગ્રહે… ૭૫.

આ કૃષ્ણાર્જુન સંવાદ, મહા અદભૂત, પાવન,

સ્મરી સ્મરી મʼને તેનો, હર્ષ થાય ફરી ફરી… ૭૬.

ગી.ધ્વ.૮૭.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

સ્મરી સ્મરીય તે રૂપ, હરિનું અતિ અદભૂત,

મહા આશ્ચર્ય પામું, ને હર્ષ થાય ફરી ફરી… ૭૭.

જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ, જ્યાં ધનુર્ધર અર્જુન,

ત્યાં વસે જય, ઐશ્વર્ય, લક્ષ્મી ને સ્થિર નીતિયે… ૭૮.

ॐ तत् सत्

ગી.ધ્વ.૮૮.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ટિપ્પણીઓ

(પહેલો આંકડો શ્લોકનો અને બીજો ચરણનો ક્રમાંક સમજવો)

અધ્યાય ૧ લો

(૪) ભૂરિશ્રવા.

૧૦ (૧ અને ૩) અગણ્ય અને ગણ્ય મૂળના પર્યાપ્ત અવે પર્યાપ્ત શબ્દોને બદલે વાપર્યા છે, અને તેની માફક જ દ્વિઅર્થી છે. એટલે કે અગણ્ય-(૧) ગણાય નહીં એટલી અપાર, અથવા (૨) ન ગણવા જેવી, નજીવી. ગણ્ય – તેથી ઊલટું. બંનેનો પહેલો અર્થ વધારે ઠીક લાગે છે, પણ ઘણા બીજો અર્થ કરે છે.

૩૬ (૩) આતતાયી – શસ્ત્ર ઉગામનાર. આ કોણ? સાધારણ રીતે કૌરવો માટે સમજવામાં આવે છે, પણ મારો અભિપ્રાય તેને ʼઅમનેʼના વિશેષણ તરીકે લેવાનો છે. આ માટે કર્ણપર્વ ૯૧-૪૯, શલ્યપર્વ ૧૧-૧૧ વગેરેમાં આધાર છે. ગમે તે અર્થ કરી શકાય એવી રચના રાખી છે.

અધ્યાય ૨ જો

(૧) ગીતામાં જ્યાં જ્યાં સ્વભાવ શબ્દ આવે ત્યાં ત્યાં તેના પૂરા અર્થમાં સમજવો જોઈએ. એટલે કે પોતાનો મૂળ ભાવ, અસલ પ્રકૃતિ. જેમ કે, અહીં ક્ષત્રિયપણાનો.

ગી.ધ્વ.૮૯.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૦ (૨) ભૂતકાળમાં તે ʼનહોતોʼ કે ભવિષ્યમાં ʼન હશેʼ એમ એને માટે કહી ન શકાય. તેથી એ ભૂતમાં ʼહતોʼ ને ભવિષ્યમાં ʼહશેʼ એમ પણ ન કહેવાય. ʼછેʼ એ જ એને માટે યોગ્ય શબ્દ. (૩) નિત્ય-દિવસ-રાત, ઋતુઓ, મરણ, વગેરે કેટલીક બાબતો નિત્ય છે, એટલે એને વખતે આવ્યા વિના નહીં રહે એવી છે. પણ સદા, એટલે સતત, શાશ્વત, સનાતન કે નિરંતર અને અખંડ નથી. આત્મા સદા છે. સદાને નિત્ય પણ કહી શકાય, માટે આત્મા નિત્ય તેમ જ સદા છે.

૪૫ (૧) વેદાર્થો – વેદના વિષયો.

૪૬ (૧) બે અર્થ કરાય છે ː (૧) બધે પાણીથી ભરેલા તળાવનું કેટલું કામ? ઉત્તર – ખપ જેટલું. અને (૨) બધે જ પાણી ભર્યું હોય પછી તળાવનું કેટલું કામ? ઉત્તર – મુદ્દલ નહીં. એ પ્રમાણે બ્રહ્મનિષ્ઠને વેદોનો ખપ કેટલો? કેટલાક પહેલો ઉત્તર આપે છે, કેટલાક બીજો. મને પહેલો અર્થ વધારે ઠીક લાગે છે.

૪૯ (૨) બુદ્ધિનો સામાન્ય અર્થ જ્ઞાન થાય છે. પણ ગીતામાં તે સમતાની બુદ્ધિ (નિષ્ઠા)ના ખાસ અર્થમાં વપરાયો છે. અર્જુનના ધ્યાનમાં એ આવતું નથી એમ કલ્પના કરી, એ સાફ કરવા માટે ૩ જા અને પ મા અધ્યાયની ચર્ચા ઊભી કરી છે. બુદ્ધિ – 0યોગ, 0યોગી = 0યોગી, યુક્ત – યોગયુક્ત, એ બધા શબ્દોમાં સમતાની બુદ્ધિ અને સમતાનો યોગ જ સમજવું. અયોગી, અયુક્ત વગેરે શબ્દોના અર્થ તેથી ઊલટા.

ગી.ધ્વ.૯૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૫૦ (૪) કૌશલ્ય = (૧) નિર્વિઘ્નતા, (૨) નિપુણતા, સમતાની બુદ્ધિ જ કર્મયોગમાં નિર્વિઘ્નતા છે, અને તેથી તે જ સાચી નિપુણતા છે. કેટલાક એમ પણ અર્થ કરે છે કે, કર્મમાં નિપુણતા એ જ યોગ છે. એટલો જ અર્ત બરાબર નથી. પણ નિપુણતા વિનાનું કર્મ વિધિયુક્ત – શાસ્ત્રીય રીતે થયેલું – ન હોવાથી, તેને કર્મ જ ન કહેવાય. એ અકર્મ થાય. એટલે નિપુણતાયે કર્મયોગમાં જરૂરની છે જ.

૫૨ (૪) બે એ = બેઉમાં.

૭૦ સહેજ ફેર સાથે આ શ્લોકના પણ બે અર્થો શક્ય છે ː (૧) ʺ સદા ભરાતા (અને) અચળ પ્રતિષ્ઠાવાળા સમુદ્રમાં (જેમ) બધાં નીર પ્રવેશે છે, તેમ જેમાં સહુ કામ પ્રવેશે, તે કામકામી શાંતિ પામે નહીં ʺ ત્યારે કોણ પામે, તે માટે ૭૧મો શ્લોક જુઓ. (૨) ʺસદા ભરાતા (છતાં) અચળ પ્રતિષ્ઠ… તે શાંતિ પામે. કામકામી નહીં (પામે).ʺ

અધ્યાય ૩ જો

૭ – ૮ નીમવું, નીમેલું વગેરે શબ્દો નિયમમાં – संयमમાં રાખવું, રાખેલું એ અર્થમાં વાપર્યા છે.

(૪)  આચર ː ગીતામાં આને બદલે ઘણુંખરૂં समाचर શબ્દ છે તે ગુજરાતીમાં મૂકી શકાયો નથી. એટલે ʼઆચરʼનો અર્થ માત્ર ʼકરવુંʼ એમ ન સમજવો, પણ સારી રીતે કરવું (જુઓ ૩-૨૬ પણ).

ગી.ધ્વ.૯૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૩ યજ્ઞશેષ ː યજ્ઞની પ્રસાદી. પાપ ː આ શબ્દ અહીં લગબગ વિષ્ટાસૂચક છે.

૧૫ પંક્તિ ૧લીમાં બ્રહ્મ = મહત્ તત્ત્વ, ચિત્ત, પ્રકૃતિનો પહેલો વિકાર. અક્ષર = આત્મા. પંક્તિ ૨ જીમાં બ્રહ્મ = આત્મા.

૧૯ કાર્યકર્મ ː કર્તવ્યરૂપ કર્મ.

૨૪ મેટનારો – उपहन् માટે ʼમેટવુંʼ શબ્દ વાપર્યો છે.

૩૭ શ્લોક ૩૪માં અહીં રાગદ્વેષ શબ્દ છે, તે જ અર્થમાં કામક્રોધ સમજવા. મહાભક્ષી ː મોટો ખાઉધરો.

૪૨ (૪) તે ː કેટલાક આનો અર્થ ʼઆત્માʼ કરે છે, કેટલાક ʼકામʼ. મને બીજો ઠીક લાગે છે.

અધ્યાય ૪ થો

૧૧ (૨) ભજું – ફળું, પ્રગટું, જણાઉં.

૧૭ કર્મ – ધર્મ, શાસ્ત્રે મંજુર કરેલું કર્મ, અકર્મ – અધર્મ, શાસ્ત્રે મના કરેલું કર્મ, વીકર્મ –  આ શબ્દ માત્ર આ જ શ્લોકમાં ગીતામાં વપરાયો છે. કોઈ તેનો અર્થ બીજાનું કર્મ=પરધર્મ કરે છે, કોઈ વિશેષ કર્મ=ખાસ ધર્મ કરે છે, કોઈ કર્મ-ધર્મ ન આચરવો-કર્મત્યાગ કરે છે. કોઈ મંજૂર નહીં, અને મના પણ નહીં, એવું કર્મ કરે છે. અને કોઈ વિપરીત કર્મ- શાસ્ત્રે કહ્યું હોય તેનાથી ઊંધું કર્મ એવો કરે છે. ફરીથી તે શબ્દ આવતો ન હોવાથી, અર્થનો નિશ્ચય કરવો કઠણ છે, અને બિનજરૂરી પણ છે.

ગી.ધ્વ.૯૨.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૯ (૧) કર્મ, ધર્મ, અને આરંભે ત્રણે શબ્દો ઘણુંખરૂં ગીતામાં એક જ અર્થમાં વપરાયા છે.

૨૪ અન્વય – બ્રહ્મનિષ્ઠે જે બ્રહ્માજ્ય (રૂપી ઘી) બ્રહ્માગ્નિમં બ્રહ્માર્પ્યું (=૦માં અર્પણ કર્યું), તે બ્રહ્મકર્મની નિષ્ઠાથી (=૦ને લીધે) બ્રહ્મરૂપ જ થાય.

૨૫ (૨) દેવોના યજ્ઞ દ્વારા ઉપાસના.

૨૬ સંયમાગ્નિ – કુમાર્ગથી ઈંદ્રિયોને રોકવા રૂપી તપોયજ્ઞ, ઈંદ્રિયાગ્નિ-સુમાર્ગે ઈંદ્રિયને કેળવવા રૂપી સ્વાધ્યાય યજ્ઞ.

૨૭ (૪) આત્મા (ચિત્ત)નો (ધારણા ધ્યાનસમાધિવાળો) સંયમરૂપી યોગ.

૩૧ (૧) યજ્ઞની પ્રસાદીરૂપ અમૃત (આત્મજ્ઞાન)ના ભોગી.

અધ્યાય ૫ મો

(૩) બેમાંથી એકેયને –  બે પૈકી એકમાંયે. ઘણા એમ અનુવાદ કરે છે કે ʺએકેય પામતાં પૂરો, બંન્નું ફળ મેળવે.ʺ આ બરાબર નથી લાગતું. કારણ, ફળ તો એક આત્મજ્ઞાન અથવા મુક્તિ જ છે. માટે બંનેનું ફળ મેળવે, એમ કહેવામાં ભ્રમ ઉત્પન્ન થાય છે. પાંચમા શ્લોકમાં આ સ્પષ્ટ છે.

૧૩ મોઢું, બે આંખ, બે કાન, બે નસકોરાં, બે મળદ્વાર – આવા નવ દરવાજાવાળા નગરે = શરીરમાં.

૧૯ ઠર્યા –  સ્થિર થયા.

ગી.ધ્વ.૯૩.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૧ (૨) આત્મામાં જે સુખ રહ્યું છે તે.

૨૨ (૩) નાશે –  નાશ પામે.

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો

 પહેલી લીટીમાં કારણ એટલે (સમત્વ બુદ્ધિવાળા કર્મયોગનું) સાધન, બીજી લીટીમાં કારણ એટલે હેતુ – પ્રયોજન. એ શાંત થયેલો હોવાથી કર્મનો ત્યાગ કરવાના એને આગ્રહ રહેતો નથી, તે જ એને કર્મનું કારણ – પ્રયોજન છે. શાંતિ ન હોય ત્યારે કરવા-છોડવાનો આગ્રહ હોય.

(૨) આગલા બે શ્લોકોમાં ʼઆપʼ અને ʼઆત્માʼ શબ્દો મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત વગેરેના અર્થમાં છે. તે સાથે ગોટાળો ન થાય માટે એ બધાંથી પર શુદ્ધ આત્મા સૂચવવા અહીં પરમાત્મા શબ્દ વાપર્યો છે. સમાધિ –  અસંતોષ વિનાની સમાધાનયુક્ત આત્મનિષ્ઠાની સ્થિર સ્થિતિમાં.

(૨) યુક્ત –  સમત્વ બુદ્ધિવાળો, (૩) આ ચરણ ગુજરાતી ધાર્મિક સાહિત્યમાં કહેવતની જેમ પ્રસિદ્ધ છે, માટે તેમ જ રાખ્યું છે. તેનો અર્થ, ઢેફું, પથ્થર અને સોનામાં સમાન.

૧૨ (૨) ચિત્ત તથા ઈંદ્રિયોની ક્રિયાઓ. (૪) આત્મ-શુદ્ધિ = ચિત્ત૦.

૪૪ (૪) શબ્દː કર્મકાંડ.

અધ્યાય ૭ મો

૨૪ (૧) અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ) તે વ્યક્ત (વિકૃત) થયો.

ગી.ધ્વ.૯૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૩૦ આગળ ૮ મા અધ્યાયમાં સમજાવેલા અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞ ભાવો સહિત જે મને જાણે…

અધ્યાય ૮ મો

૧ થી ૪ આના વધારે ખુલાસા માટે ગીતામંથનનો આ ભાગ જોવો. ʺઆધિʺનો સાધારણ અર્થ, ʺસંબંધીʺ, ʺલગતું.ʺ

(૧-૨) ક્ષર (વિનાશી) ભાવ તે અધિભૂત, અને જીવભાવ તે અધિદૈવ.

(૨) સૂક્ષ્મથી પણ અતિસૂક્ષ્મ. (૩) આદિત્ય (સૂર્ય) જેવા વર્ણ (રંગ)વાળા.

૨૪ (૧) જ્યોતે – જ્વાળા છતે.

૨૫ (૪) જ્યોતિ – તેજોમય લોક.

૨૮ (૩) અન્વય – (૧) ʺતે સર્વ આʺ (=આ સર્વ બ્રહ્મ છે, એ) જ્ઞાન વડે વટાવી ː અથવા (૨) તે સર્વ (વેદ, યજ્ઞ, તપ ઈ૦) આ (બે માર્ગોના) જ્ઞાન વડે વટાવી.

અધ્યાય ૯ મો

(૪) ભૂતોનું સર્જન કરવું એ જેનું સ્વરૂપ (સ્વભાવ) છે.

(૩) ઉદાસ – उत् – ઊંચે, आस – બેઠેલો. ઊંચે બેઠેલો, સાક્ષી રૂપ, તે ઉદાસ કહેવાય. ઉદાસ એટલે દિલગીર એવો અર્થ નથી થતો.

ગી.ધ્વ.૯૫.

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૦ (૨) અધ્યક્ષનો અર્થ પણ ઉદાસ જેવો જ. ઉપરથી જોનારો તે અધ્યક્ષ.

૧૪ (૪) નિત્ય યોગથી – અખંડ યોગમાં રહી.

૨૬ (૧) ગુજરાતીમાં કહેવત જેમ હોવાથી તેમ જ રાખ્યું છે. तोयं એટલે પાણી.

અધ્યાય ૧૦ મો

૨૧ અહીં મૂળમાં બધે છઠ્ઠી વિભક્તિ વાપરેલી છે. પણ સાધારણ રીતે તેને સાતમીના અર્થમાં લેવાનો રિવાજ છે. આમ ભાષામાં થઈ શકે છે ખરૂં, પણ મને આ ઠેકાણે તેમ કરવા જેવું લાગતું નથી. ʺઆદિત્યોનો હું વિષ્ણુ છું, અને જ્યોતિઓનો સૂર્ય છું.ʺ – એટલે આદિત્યોની વિભૂતિ = પરાકાષ્ઠા = પ્રાપ્ત કરવા જેવો આદર્શ તે વિષ્ણુ, જ્યોતિઓની સૂર્ય વગેરે. ʺઆદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું.ʺ એમ કરવામાં એવો અર્થ સંભવે છે કે, વિષ્ણુ સિવાય બીજા આદિત્યો હું નહીં, સૂર્ય સિવાય બીજા આદિત્યો હું નહીં. દરેક વર્ગનું સર્વશ્રેષ્ઠ રૂપ, જ્યાં સુધી તે વર્ગની દરેક વ્યક્તિ પહોંચવા ઈચ્છે, તે વિભૂતિ. એ દિશામાં ઈશ્વરની તે શક્તિની પરાકાષ્ઠા થયેલી ચિંતવી શકાય. એ રીતે જ ʺસ્થાવરોનો હિમાલયʺ, ʺમગર સર્વ મચ્છોનોʺ ઈત્યાદિ સમજવાં સરળ પડે.

૨૯ (૨) વરૂણ –  એક મોટું જળચર પ્રાણી, યાદસો-જળ-જંતુઓ (૪) સંયમકાર-બીજાનો નિગ્રહ કરવાવાળા. જેમ કે, પોલીસ, જેલર, ગાડીવાન, યમદૂત વગેરે.

૩૦ (૨) ઘડિયાળ – કોઈ પણ કાળમાપક યંત્ર.

ગી.ધ્વ.૯૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો

૨૨ (૨) કુમારો – અશ્વિનીકુમારો.

૩૨ (૩) તું ન મારે તોયે.

૩૭ (૪) તમે સત્ છો, અસત્ છો, અને તેથીયે પર છો.

૩૯ (૧) વા – વાયુ. વરૂણાગ્નિ = વરૂણ ને અગ્નિ.

૪૦ (૩) વીર્ય – ઓજ.

૪૬ (૧) કરે – હાથોમાં.

૪૭ (૩) વિશ્વ – મહાન, વિરાટ.

અધ્યાય ૧૨ મો

૧૦ (૩) મારે માટે કર્મ કરવાં, તેને જ પરમ ધ્યેય સમજવાવાળો થા.

૧૨ છઠ્ઠા અધ્યાયમાં કહ્યો છે, તેવા અભ્યાસયોગ કરતાં જ્ઞાન ઊંચું છે, તે કરતાં ધ્યાન (શ્લો, ૬થી ૮માં કહેલી ભક્તિ) ચડે. કારણ કે તે ધ્યાનથી જ ફળનો ત્યાગ સિદ્ધ થાય છે, અને ત્યાગથી જ સત્વર શાંતિ મળે છે.

૧૬ (૩) કર્મારંભ – (આસક્તિપૂર્વક થતાં) કર્મોનો ખટાટોપ.

અધ્યાય ૧૫ મો

( ૧) ડાળોનો પસારો.

(૪) દ્રઢમૂળ = ૦વાળો.

ગી.ધ્વ.૯૭.

 

 

 

 

 

 

(૨) શાંતકામ = જેની વાસનાઓ શમી ગઈ છે.

૧૫ (૨) વિવેક – મૂળમાં ʼઅપોહનʼ છે. કેટલાક તેનો અર્થ વિસ્મરણ પણ કરે છે.

અધ્યાય ૧૬ મો

(૨) જ્ઞાન અને (કર્મ)યોગમાં વ્યવસ્થિતા.

૧૫ (૩) યજીશ – યજ્ઞો કરીશ.

અધ્યાય ૧૭ મો

૧૦ (૩) નિષિદ્ધ – અમેધ્ય, જેને ધર્મકાર્યમાં ન વાપરી શકાય તેવો, જેમ કે કૂતરા, કાગડા વગેરેએ બગાડેલો, ગંદી જગ્યામાં પડેલો, ધોઈને સ્વચ્છ કર્યા વિનાનો ઈ૦.

૧૧ (૨) યજ્ઞ કરવો એ ધર્મ છે એટલા જ માટે.

૨૦ (૨) ઉપર મુજબ જ દાન વિષે.

અધ્યાય ૧૮ મો

(૧) નીમેલાં – ઈંદ્રિયોના નિયમનપૂર્વક કરેલાં, કર્તવ્યરૂપ – જુઓ નીચે ૯ તથા ૩-૮.

(૧) કર્મ કરવામાં શરીર વગેરેને કષ્ટ પડવાનું છે એ જ વિચારથી ત્યજે.

૧૪ (૧) અધિષ્ઠાન – આધાર, પાયો, જેના પર કામ કરવાનું છે. જેમ કે ખેતીમાં ખેતર, ચિત્રકામમાં કાગળ, કપડું, ભીંત વગેરે, એવા કાર્યમાં જેમની સેવા કરવી છે તે મનુષ્યો.

ગી.ધ્વ.૯૮.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૨  (૧) કાર્ય – પરિણામ, એક વસ્તુ કે સાધન તે જ જાણે બધું હોય તેમ.

૪૨-૪૪ કર્મ શબ્દ એકવચનમાં વાપર્યો છે, તે જાણી જોઈને છે. કર્મ=ધર્મ, પણ કર્મ નાન્યતર જાતિનો શબ્દ છે, ધર્મ નર જાતિનો એટલો જ ફેર.

૪૯ (૩) કર્મો બજાવતાં છતાં તેનું બંધન વળગે નહીં તે સ્થિતિ.

૫૪ પ્રસન્નાત્મા – પ્રસન્ન ચિત્તવાળો.

૫૮ (૧) મચ્ચિત્તે – મારામાં ચિત્ત રાખ્યાથી.

૭૧ (૪) લોકો – સ્વર્ગ વગેરે જેવા.

ગી.ધ્વ.૯૯.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ

૧. ગીતામાં ઘણી વાર નીચેના શબ્દો એકથી વધારે અર્થમાં વપરાય છે. તે પ્રસંગ સમજવા જોઈએ ː

આત્મા – પરમાત્મા, આત્મા (જીવ), બુદ્ધિ, ચિત્ત, મન વગેરે.

સત્ત્વ – શુદ્ધ ચિત્ત, કોઈ પણ ચૈતન્યવાળું રૂપ- ક્રીડાથી માંડી દેવો સુધી, અને ભૂતપ્રેતો પણ – બુદ્ધિ, સત્ત્વગુણ.

ભૂત – પંચ મહાભૂતો, જીવમાત્ર, ભૂતયોનિ, ભૂતકાળ.

યોગ –  અનાસક્તિ, સમતા, કોઈ પણ વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ જેમ કે, કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ, સમતાનો યોગ, ભક્તિયોગ ઈ૦.

૨. કેટલાક શબ્દો એક જ અથવા લગભગ એક જ અર્થમાં આવે છે ː  જેમ કે,

અક્ષય – અવિનાશી – અવ્યય.

અચળ – નિશ્ચળ – ધ્રુવ – અસ્થિર.

અજ – અજન્મા – અનાદિ.

અનંત – નિત્ય – શાશ્વત – સદા – સનાતન.

અસક્ત – અનાસક્ત – ફળત્યાગી – અસંગ – નિːસંગ.

ગી.ધ્વ.૧૦૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ

આત્મા – મન – બુદ્ધિ – ચિત્ત – સત્ત્વ.

આત્મા – જીવ – દેહી – પુરૂષ – શરીરી.

આત્મા – પરમાત્મા – પરાત્મા – જ્ઞેય – વેદ્ય – પુરૂષ – પુરૂષોત્તમ.

આસક્તિ – પ્રીતિ – સંગ – સ્નેહ.

કામ – રાગ.

ક્રોધ – વેર – દ્વેષ.

ગતિ – પદ – સ્થાન – ધામ.

બુદ્ધિ – પ્રજ્ઞા – ધી – નિષ્ઠા – સત્ત્વ.

ધૃતિ – ધૈર્ય.

મોક્ષ – મુક્તિ – નિર્વાણ – બ્રહ્મનિર્વાણ – પરંપદ – પરંગતિ – પરંપ્રાપ્તિ – પરંધામ.

યોગ – યુક્ત – યોગયુક્ત – બુદ્ધિયુક્ત – બુદ્ધિયોગ – યોગી – બુદ્ધિયોગી – સમતા – સમત્વ.

૩. નીચેનાં નામો એક જ વ્યક્તિનાં છે ː

અભિમન્યુ – સૌભદ્ર.

અર્જુન – કપિધ્વજ – ગુડાકેશ – ધનંજય – પાંડવ – પાર્થ – કૌંતેય – ભારત.

આચાર્ય – દ્રોણ.

કૃષ્ણ – ગોવિંદ – મધુસૂદન – માધવ – હ્રષીકેશ.

દ્રૌપદ – ધૃષ્ટદ્યુમ્ન.

યુયુધાન – સાત્યકિ.

ગી.ધ્વ.૧૦૧.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

 

 

કઠણ શબ્દોના અર્થો

અક્ષય ː ન ઘસાનાર.

અક્ષેમ ː જોખમ કે મુશ્કેલીવાળા.

અજ – ૦ન્મા ː જન્મ વિનાનો.

અતિન્દ્રિય ː ઈંદ્રિયોથી પર.

અંત્યધામ ː છેવટનું પદ.

અધિકારી ː સત્તા ચલાવી શકનારો.

અધ્યાત્મબુદ્ધિ ː મનનો પોતે સ્વામી છે એવો નિશ્ચય.

અનાધાર ː આધાર વિનાનું.

અનિર્દેશ્ય ː ʼઆʼ એમ દેખાડી ન શકાય તેવું.

અનુજ્ઞાતા ː અનુમોદન – મૌનપણે પરવાનગી આપનાર.

અનેકધા ː ઘણી રીતે.

અપરાજિત ː ન જિતાયેલો.

અપૈશુન ː નિષ્કપટતા, સરળતા, અચાડિયાપણું.

અપ્રમેય ː તર્કશાસ્ત્રનાં પ્રમાણોથી ન સમજાવી શકાય તેવા.

અમૂઢ ː જ્ઞાની, મોહ ટળેલા.

અર્થાર્થી ː કાંઈક વસ્તુની ઈચ્છા રાખવાવાળા.

અવજાણે ː ઓછું જાણે, તે પરથી અવજ્ઞા કરે એ પણ અર્થ થાય છે.

અવધ્ય ː મારવો અશક્ય.

અવશે ː ઈચ્છે કે ન ઈચ્છે તોયે.

ગી.ધ્વ.૧૦૨.

 

 

 

 

કઠણ શબ્દોના અર્થો

અવ્યક્ત ː અપ્રગટ, જેના અસ્તિત્વનું કોઈ ચિહ્ન માલૂમ ન પડે તેવો, પ્રકૃતિ કે પુરૂષ.

અવ્યભિચારિણી ː ન ડગનારી, બીજે ન ચોંટનારી, પતિવ્રતા જેવી.

અવ્યય ː ઓછો ન થનારો.

અશ્વત્થ ː (૧) કાલ સુધી તે જ રૂપમાં ન ટકનાર, (૨) વડ કે પીપળો.

અસક્ત ː અનાસક્ત.

આત્મવશી ː મનને વશ રાખનાર.

આત્મશુદ્ધિ ː ચિત્તશુદ્ધિ.

આત્મશ્લાઘી ː પોતાનાં વખાણ કરનાર.

આર્જવ ː સરળતા.

આશ્ચર્ય ː શું ૦થી.

ઈંદ્રિયારામ ː ઈંદ્રિયોના ભોગોમાં લપટાયેલો.

ઉપમા ː સરખામણી.

કટુ ː કડવા.

કામ ː ઈચ્છા, વાસના, કોઈ પણ ઈચ્છેલી વસ્તુ.

કામકામી ː ઈચ્છાઓ સેવવાવાળો.

કિરીટ ː મુગટ.

કુંતિભોજ ː કુળનું નામ.

કુળઘાતક ː કુળનો નાશ કરનાર.

ક્રતુ ː એક જાતનો યજ્ઞ.

ક્રમે ː એક પછી એક.

ક્ષીણપાપ ː જેનાં પાપ નાશ પામ્યાં છે એવો.

ગી.ધ્વ.૧૦૩.

 

કઠણ શબ્દોના અર્થો

ક્ષેમ ː કુશળ, સુખેથી થઈ શકે તેવાં.

ખગેશ્વર ː ગરૂડ.

ઘોષ ː અવાજ.

ચોંટવું ː આસક્ત થવું.

જિજ્ઞાસુ ː જ્ઞાનની ઈચ્છાવાળો.

જિતાત્મા ː મનને જીતેલો.

જીર્ણ ː ઘસાઈ ગયેલું.

જ્ઞેય ː જાણવાની વસ્તુ, પરમાત્મા.

જ્યોતિ ː સૂર્યચંદ્ર વગેરે નક્ષત્રો.

તુષ્ટિ ː સંતોષ, તૃપ્તિ.

ત્વદભાવ ː તારો ભાવ, તું-મયપણું.

દર્પ ː ગર્વની તોછડાઈ.

દીપ ː દીવો.

દીપવું ː આંજિ નાખે એટલું ચમકવું.

દીપાવાન ː પ્રકાશનારા.

દીપ્ત ː ચમકતા.

દુસ્તર ː તરવી કઠણ.

દુઃખહા ː દુઃખનો નાશ કરનાર.

દેવતા ː દેવ.

દોષ ː પાપ.

દ્રૈષ્ય ː દ્વેષ કરવા જેવા.

ધર્મ્ય ː ધર્મયુક્ત.

ધાતા ː સર્જનાર.

ગી.ધ્વ.૧૦૪.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

નાના ː તરેહ તરેહના.

નિગ્રહ ː દમન, ઈંદ્રિયો કે મનનો કાબૂ.

નિરાલંબ ː નિરાશ્રયી ː કોઈને આશરે ન રહેનાર.

નિરોધેલું ː રોકેલું, સ્થિર કરેલું.

નિર્દોષ ː  નિષ્પાપ, ૨-૫૧માં મોક્ષ.

નિર્દ્વન્દ્વ ː  સુખદુઃખ, હર્ષશોક વગેરે દ્વંદ્વો – સામસામા અનુભવો – માં લેપાઈ ન જનારો.

નિર્યજ્ઞ ː  યજ્ઞ ન કરનારો (સંન્યાસી ગણાતો).

નિર્વેદ ː વૈરાગ્ય, તૃપ્તિ, શાંતિ.

નિષ્ક્રિય ː કર્મ ન કરનારો (સંમ્યાસી ગણાતો).

નિષ્ઠા ː નિશ્ચય, દ્રઢ શ્રદ્ધા, ૫-૧૨માં આત્મનિષ્ઠા.

નિːસંગ ː અનાસક્ત.

નીમવું ː નીમેલું ː નિયમમાં રાખવું-રાખેલું.

પદ્મપાન ː કમળનું પાન.

પરો ː સૂક્ષ્મ, ઊંચો.

પરં ː પરમ, સૌથી ઈંચું.

પરંતપ ː શત્રુને તપાવનાર.

પુણ્ય ː પવિત્ર.

પુરાણ ː બહુ પ્રાચીન, જૂનો.

પુષ્કર ː સરોવર, તળાવ.

પોતા ː દીકરાના દીકરા, પૌત્ર.

પ્રતીકાર ː સામનો, વિરોધ.

પ્રદીપ્ત ː ચમકતા.

ગી.ધ્વ.૧૦૫.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

પ્રમાણવું ː માન્ય રાખવું.

પ્રમાણાતીત ː પ્રમાણોથી પર.

પ્રોતા ː પરોવતા.

બળે ː જબરીથી, પરાણે.

બુદ્ધિગ્રાહ્ય ː બુદ્ધિમાં જ સમજાતું.

બુધ ː શાણા.

બૃહત્સામ ː સામવેદનું સૌથી મોટું ગાન.

બ્રહ્મજ્ઞ ː બ્રહ્મજ્ઞાની.

ભીમ કર્મા ː મોટાં-ભયંકર-કર્મો કરવાવાળો.

મચ્ચિત્ત ː મારામાં ચિત્ત રાખનારો.

મત્ ː મʼને, મારૂં, મારે માટે.

મત્કર્મ ː મારે માટે કર્મ કરનાર.

મત્પર ː ૦પરાયણ ː મને જ સર્વસ્વ કરનાર.

મદ્ ભક્ત ː મારો ભક્ત.

મર્ત્ય ː મૃત્યુલોક, મરણાધીન, પ્રાણી.

મહાધન્વા ː મોટા ધનુષ્યવાળો.

મહાભુજા ː મોટા હાથવાળો.

મહેશ્વર ː મહત્તત્ત્વ (ચિત્ત)નો સ્વામી.

યજ્ઞવેત્તા ː યજ્ઞને જાણનારો.

યતિ ː પ્રયત્નશીલ, સાધક.

યશાયશ ː યશ-અપયશ, હારજીત.

યુક્ત ː જોડાયેલો, યોગી.

યુક્તાત્મા ː સમત્વ બુદ્ધિવાળો.

યોગક્ષેમ ː પારમાર્થિક સુખનાં સર્વે સ્થૂળ તેમ જ સૂક્ષ્મ સાધનો.

ગી.ધ્વ.૧૦૬.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

યોજવું ː જોડવું, લગાડવું.

રક્ત ː અનુરાગી, પ્રેમી, આસક્ત.

રાગ ː પ્રેમ, કામ, આસક્તિ.

રોચક ː ભાવે-ગમે એવું.

લોકસંગ્રહ ː જનકલ્યાણ, જગતનું હિત.

વશેન્દ્રિય ː જેણે ઈંદ્રિયોને વશ કરી છે.

વાદ ː સિદ્ધાંત, પ્રતિજ્ઞા.

વિશુદ્ધાત્મા ː શુદ્ધચિત્ત થયેલો.

વિશ્વમુખી ː સર્વ બાજુએ મુખવાળો.

વિસર્ગ ː સૃષ્ટિનાં ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-લયની ક્રિયા.

વીત ː ટળેલા.

વૃકોદર ː વરૂ જેવો ખાવાવાળો-ભીમ.

વેદ્ય ː જાણવાનો વિષય, જ્ઞેય (પરમાત્મા).

વ્યક્ત ː પ્રગટ, જીવો તથા પ્રકૃતિના મહદ્ બુદ્ધિ વગેરે વિકારો.

વ્યક્તિ ː પ્રગટ સૃષ્ટિ, જુદા જુદા જીવો.

વ્યવસાય ː પ્રપંચ, જંજાળ.

વ્રતસ્થ ː બ્રહ્મચારી.

શાશ્વત ː સદા રહેતો, સનાતન.

શીઘ્ર ː જલદી.

શુચિ ː પવિત્ર.

શોધવું ː સુધારવું, સંશોધન કરવું.

શૌચ ː સ્વચ્છતા, પવિત્રતા.

ગી.ધ્વ.૧૦૭.

કઠણ શબ્દોના અર્થો

સંકર ː ભેળસેળ, ૦કારક,- ૦કરનાર.

સંગ ː આસક્તિ.

સત્ત્વ ː (૨-૪૫, ૧૬-૧) શુદ્ધ બુદ્ધિ અને ભાવના, (૧૮-૪૦) કોઈ પણ ચૈતન્ય સૃષ્ટિ-ભૂતપ્રેતથી માંડી દેવો સુધી, બીજી જગ્યાએ સત્ત્વગુણ.

સદસદ્ ː સત્ તેમ જ અસત્.

સમાધિ ː સ્થિર નિશ્ચય, નિષ્ઠા, એકાગ્રતા.

સમૃદ્ધ ː જાહોજલાલીવાળું.

સર્વગામી ː બધે સંચરતો.

સર્વથા ː સદા, નક્કી અને પૂરેપૂરો.

સિંહનાદ ː સિંહના જેવી ગર્જના.

સીધે ː સિદધ-સફળ-થાય.

સુકર ː કરવામાં સહેલું.

સુહ્રદ ː પ્રિયજન.

સેનાની ː સેનાપતિ.

સૌમ્ય ː નરમ.

સ્કંદ ː કાર્તિકસ્વામી, દેવોનો સેનાપતિ.

સ્તવનીય ː સ્તુતિ કરવા યોગ્ય.

સ્થિર ː એકસરખો રહેતો.

સ્નિગ્ધ ː ચીકાશવાળો.

સ્વસ્થ ː પોતાના સ્વરૂપમાં રહેલો.

સ્વાસ્થ્ય ː આરોગ્ય.

સ્વધા ː યજ્ઞની એક વિધિ.

હેતુ ː પ્રયોજન, ઉદ્દેશ.

ગી.ધ્વ.૧૦૮.

ૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐૐ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gitadhwani – Likes  – in Facebook

https://kantilal1929.wordpress.com/

Vipul Vaghela, Harnish Jani, Jay Pratima Mavjee Harshida Chauhan, Narayandas Joshi,

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૮.

Ayush Parmar

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૩.

Diwan Thakore and Harendra Parmar

ગીતાધ્વની – કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ – ગી.ધ્વ.૧૦૧.

Harendra Parmar

ગીતાધ્વનિ – ટિપ્પણીઓ – ગી.ધ્વ.૯૯.

Harendra Parmar

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૭.

Devarshi Parmar, Vandana Nikhil,  Jasveer Morar, Harnish Jani

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૫. – ૯૩.

Vandana Nikhil and Jasveer Morar

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૧.

DrChetan Chauhan, Harendra Parmar and Jasveer Morar

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮.

Sureshchandra Chavda and Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮.

Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૬.

Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૫.

Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૪.

Harendra Parmar, Pravin Thakkar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૩.

Pankajbhai A. Chauhan and Kaushal Parmar Hitesh Kumar Joshi, Nidhi Champaneri

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૨.

Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૦.

Girish Raval, Bhikhabhai Chauhan and Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ – ગી.ધ્વ.૭૮.

Kinnar Murawala

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૬.

Yogesh Swaminarayan, Harendra Parmar and Hitesh Kumar Joshi

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૫.

ગી.ધ્વ.૭૫.ગી.ધ્વ.૭૫.Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૭૦.

Harnish Jani

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૯.

Anil Vala, Narayandas Joshi and Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૮.

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૭.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Narayandas Joshi

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૬.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Harshida Chauhan and Vimal Trivedi

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૫.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Bhavna Umeria and Manjula Lamb

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર – ગી.ધ્વ.૬૪. ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.ગી.ધ્વ.૬૪.

Harnish JaniHassu Sthankiya

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૨.-૬૩.

Hitesh Kumar JoshiHarendra ParmarVimal TrivediRavi Parmar,

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૧.

Shailesh ChauhanHitesh Kumar JoshiYogesh Swaminarayan

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૬૦.

Harnish Jani

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૯.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૮.

Ravi Parmar

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૭.

Hitesh Kumar JoshiDr-Praful Purohit

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૬.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૫.

Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૪.

Harendra Parmar

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૩.

Harendra ParmarNidhi ChampaneriBhavna UmeriaRavi Parmar

Shailesh ChauhanVimal TrivediDevvrat Desai

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૨.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૧.

Ravi Parmar and Prafful Solanki like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૫૦.

Ravi Parmar, Harendra Parmar and 2 others Dilip Gajjar Rani Sakhrani

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૯.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૮.

Illa Chapaneri and Harendra Parmar like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૭.

Yogesh Swaminarayan like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૬.

Hitesh Kumar Joshi and Ashvin Naik like this.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૫.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Contents

ગીતા ધ્વનિ… 2

ધ્યાન.. 6

ગીતાધ્વનિ… 17

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 19

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 21

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 22

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ.. 23

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 24

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 25

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 26

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 27

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 28

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 29

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 30

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 31

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ….. 32

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 33

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 34

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 35

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 36

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત…. 37

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 38

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 39

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 40

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 41

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ.. 42

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા… 43

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા… 44

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા… 45

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 46

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 47

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 48

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 49

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ.. 50

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન.. 51

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન.. 52

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન.. 53

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 54

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 55

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 56

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ.. 57

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 58

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 59

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 60

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર.. 61

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 62

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 63

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 64

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 65

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન.. 66

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 67

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 68

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 69

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 70

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 71

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 72

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 73

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 74

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 75

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન.. 76

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ….. 77

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ….. 78

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ….. 79

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 80

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 81

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 82

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર.. 83

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ.. 84

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ.. 85

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ.. 86

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ.. 87

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ.. 88

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ.. 89

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ… 90

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ… 91

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ… 92

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ.. 93

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ.. 94

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ.. 95

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 96

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 97

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 98

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 99

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 100

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 101

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 102

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 103

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર.. 104

ટિપ્પણીઓ…. 105

Gitadhwani – Likes  – in Facebook. 126

https://kantilal1929.wordpress.com/. 126

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૮. 126

ગીતાધ્વની – કઠણ શબ્દોના અર્થો…- ગી.ધ્વ.૧૦૩. 126

ગીતાધ્વની – કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ – ગી.ધ્વ.૧૦૧. 126

ગીતાધ્વનિ – ટિપ્પણીઓ – ગી.ધ્વ.૯૯. 126

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૭. 126

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૫. – ૯૩. 126

ગીતાધ્વનીની ટિપ્પણીઓ… – ગી.ધ્વ.૯૧. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮८. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૭. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૬. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૫. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૪. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૩. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૨. 127

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર – ગી.ધ્વ.૮૦. 127

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ – ગી.ધ્વ.૭૮. 127

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૬. 127

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ – ગી.ધ્વ.૭૫. 127

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૭૦. 127

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૯. 127

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ – ગી.ધ્વ.૬૮. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૭. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૬. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૫. 128

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર –  ગી.ધ્વ.૬૪. 128

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૨.-૬૩. 128

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ – ગી.ધ્વ.૬૧. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૬૦. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૯. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૮. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૭. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૬. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૫. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૪. 128

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૩. 129

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૨. 129

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન – – ગી.ધ્વ.૫૧. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૫૦. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૯. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૮. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૭. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૬. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૫. 129

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન- – ગી.ધ્વ.૪૪. 129

 

 

 

 

`Geeta Dhwani

Price: INR 20.00

Authors: Kishorlal Mashruwala

Publisher: Navajivan Trust

Categories: Reflections

Book Size: 283.49 KB

Book Type: epub

ISBN(13): 9788172296094

Added Successfully

Could not add item to cart. Please try again later.

About The Book

સ્વ. શ્રી કિશોરલાલ મશરૂવાળાનો ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ ‘ગીતાધ્વનિ’ની આજ સુધીમાં સવા બે લાખ કરતાં વધુ નકલો લોકોના હાથમાં પહોંચી ચૂકી છે. ‘ગીતાધ્વનિ’ પહેલી વાર 1934માં પ્રસિદ્ધ થયું. 1946માં અનુવાદકે એટલે કે કિશોરલાલ મશરૂવાળાએ જ તેમાં કેટલાક સુધારા કર્યા. તેની વાત તેમણે ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં લખી છે તે વાચક જોઈ શકશે. ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ, તેના અમુક શબ્દો અને શ્લોકો પરની ટિપ્પણીઓ, વિવિધ નામોને સંલગ્ન પાત્રો ની સ્પષ્ટતા અને કઠણ શબ્દોના અર્થોથી સજ્જ આ પુસ્તક ગીતા વિષે એક અદભૂત સંદર્ભ ગ્રંથ છે.

ગીતા ધ્વનિ

(ભગવદ્ ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ)

કિશોરલાલ ઘનશ્યામલાલ મશરૂવાળા

નવજીવન

નવજીવન પ્રકાશન મંદિર

અમદાવાદ-૧૪

G.D.1.

મુદ્રક અને પ્રકાશક

શાંતિલાલ હરજીવન શાહ

નવજીવન મુદ્રણાલય, અમદાવાદ—૧૪

નવજીવન ટ્રસ્ટ, ૧૯૩૪

નવી સંશોધિત આવૃત્તિ, ૧૯૪૬

પુનર્મુદ્રણ પ્રત ૫,૦૦૦

કુલ પ્રત ૫૨,૦૦૦

૭૫ પૈસા                                                                       એપ્રિલ, ૧૯૬૯

G.D.2.

ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના

गीता ध्वनि ની નવી આવૃત્તિની ઘણા વખતથી માગણી હતી. પણ અનુવાદને ફરીથી તપાસી જવાની મારી ઈચ્છા હોવાથી, તેનું પુનર્મુદ્રણ મેં રોકી રાખ્યું હતું. બીજી આવૃત્તિમાં તથા આમાં ઘણા ફેરફારો જોવામાં આવશે. એટલે આને પણ તેટલે અંશે નવો અનુવાદ જ કહી શકાય.

આ અનુવાદ વખતે શ્રી ડાહ્યાલાલ હરગોવિંદ જાનીનો गीता माधुरी નામનો અનુવાદ પણ મારી આગળ હતો. તેમાંથી મને કેટલાક સારા શબ્દો અને ચરણો મળ્યાં છે. બન્નેનો મળી એક જ અનુવાદ થઈ શકે એ વિચારથી એમની જોડે થોડો પત્રવ્યવહાર પણ થયો હતો. અને તેમણે સંમતિ પણ આપેલી. પણ પાછળથી જણાયું કે બન્નેની અનુવાદની દ્રષ્ટિમાં કાંઈક ફેર છે, તેથી દરેક પોતપોતાની રીતે જ પ્રજા આગળ મૂકે, અને પ્રજા પોતાની મેળે ચૂંટી લે એ જ વ્યવહાર્ય લાગ્યું. શ્રી જાનીના સદ્ભાવ માટે આભારી છું. તે ઉપરાંત શ્રી વિનોબાજીના गीताई નો તો છું જ અને છેલ્લાં છેલ્લાં શ્રી હરિભાઉ ઉપાધ્યાયના हिंदी गीता નો પણ ક્યાંક લાભ મળ્યો છે, તેનોયે આભારી છું. કવિશ્રી ન્હાનાલાલભાઈના ભાષાંતરનો તો સૌથી પ્રથમ ઋણી છું જ. વર્ષો સુધી એમના ભાષાંતરનો ઉપયોગ કર્યા પછી જ મને આ અનુવાદની બુદ્ધિ પેદા થઈ.

G.D.3.

અનુવાદમાં મેં જે નિયમો જાળવવા પ્રયત્ન કર્યો છે, તે ટૂંકામાં કહી જાઉં છું.

૧. અનુવાદ મૂળની જગ્યાએ ચાલે એવો થાય. ઈરાદાપૂર્વક વપરાયેલો કોઈ શબ્દ છૂટી ન જાય, અથવા તેના ભાવસૂચનમાં ઓછુંવત્તું ન થાય. (સંબોધનોને મેં ઈરાદાપૂર્વક વાપરેલાં માન્યાં નથી, અને તેથી મોટે ભાગે છોડી દીધાં છે.)

૨. અર્થભેદને અવકાશ હોય અને જુદા જુદા ભાષ્યકારોએ જુદા અર્થ ઘટાવ્યા હોય, ત્યાં બંને અર્થો નીકળી શકે એવી રચના કરવી. (એમાં મારી પસંદગી મેં પાછળ ટિપ્પણીઓમાં બતાવી છે.)

૩. કવિતામાં જોડણીની તથા હ્રસ્વ-દીર્ઘની છૂટ લેવાની તેમ જ માત્ર કવિતા માટે જ મરડેલા શબ્દો વાપરવાની રૂઢીનો ઉપયોગ મેં બનતા સુધી ટાળ્યો છે. એમાં નીચેના અપવાદો છેઃ

(૧) તદ્ભવ શબ્દોમાં આવતા ઈ, ઉ, કે ઈં, ઉં નો જરૂર પ્રમાણે હ્રસ્વ-દીર્ઘ ઉચ્ચાર કર્યો છે. તેને માટે લઘુ-ગુરૂદર્શક ચિહ્નો પણ હંમેશાં વાપર્યાં નથી. (૨) હકાર શ્રુતિવાળા શબ્દોમાં ક્યારેક હ ને જોડ્યો છેઃ જેમ કે, રહે-ર્.હે; કહે-ક્.હે; પહોંચ્યો-પોંʼચ્યો; પહેલાં-પ્હેલાં ઈ. (૩) એક બે તત્સમ શબ્દોમાં હ્રસ્વનો દીર્ઘ કરવો પડ્યો છે. કોઈક ઠેકાણે લૈ, થૈ, ક્.હે, ર્.હે, એવી જોડણી રાખવી પડી છે, તથા મને (=મનમાં) અને મને (= મુજને)નો ગોટાળો ન થાય તે માટે બીજા અર્થમાં હોય ત્યાં ʼમʼનેʼ જોડણી કરી છે. (ʼ) આ ચિહ્ન હકાર-શ્રુતિ અથવા હકાર-લોપ દર્શાવવા બીજે પણ એક બે જગ્યાએ વાપર્યું છે.

G.D.4.

૪. માત્ર પાદપૂર્તિ માટે – જ, ય, તો, જેવા શબ્દો ન વાપરવા. આમાં હું તદ્દન સફળ થયો નથી.

૫. અન્વય બરાબર સધાવો જોઈએ.

૬. સહેલા શબ્દથી રચના કરી શકાય, તો પાંડિત્યના તેમ જ સ્થાનિક (અમુક જિલ્લામાં જ વપરાતા) શબ્દો ટાળવા.

મેં પોતા પર નાખેલી આ મર્યાદાઓને લીધે કેટલાકને આ અનુવાદ કર્ણમધુર નથી લાગતો, તે હું જાણું છું.

પણ, ʺસર્વ કર્મે રહે દોષ ધુમાડો જેમ અગ્નિએʺ તેથી મેં મારી મર્યાદા ʺનિમેલુંʺ કર્મ કરવામાં માની છે.

પાછલી આવૃત્તિમાં નીચે જ કેટલીક ટીપો મૂકી હતી, તેને બદલે તેને હવે ત્રણ ભાગમાં પાછળ મૂકી છે, તેનો જરૂર મુજબ ઉપયોગ કરવા વાચકને વિનંતી છે.

જે શ્લોકો પર ખાસ ટીપણી આપેલી છે, તે શ્લોકના આંકડા આગળ આવું (0) ચિહ્ન મૂક્યું છે.

કેટલાક મિત્રોની એવી સૂચના છે કે અનુવાદ સાથે સંસ્કૃત પાઠ પણ છાપવો. આ બાબતમાં મારી દ્રષ્ટિ એવી છે કે જેમને સંસ્કૃત સમજાય છે, તેમને સંસ્કૃતમાં ઘણા પ્રકારની આવૃત્તિઓ સસ્તામાં મળી શકે એમ છે, તેને આ સાથે રાખી શકે. જેમને સમજાતું નથી, તેમને માટે સંસ્કૃત પાઠ નકામો છે અથવા એવો વહેમ પોષનારો થાય છે કે અશુદ્ધ રીતે પણ સંસ્કૃત પાઠ કરવાનો કાંઈક વિશેષ મહિમા છે. સંસ્કૃત પાઠ આપી પુસ્તક બેવડું મોટું અને મોંઘું કરવું અને સાથે અયોગ્ય વહેમ પોષવો એ મને ઈષ્ટ લાગતું નથી. તેથી લોકોપયોગી સસ્તી આવૃત્તિ તો કેવળ ગુજરાતીમાં જ હોય એમ મેં નવજીવન કાર્યાલયને આગ્રહ કર્યો. પણ અભ્યાસાર્થે સંસ્કૃત શ્લોક સાથે કોઈને વધારે કિંમતની અને સજાવટની આવૃત્તિ છાપવા ઈચ્છા જ હોય, તો તે નવજીવન કાર્યાલય સાથે વિચાર કરી લે.

G.D.5.

આમાં શરૂઆતના ધ્યાનના શ્લોકો બાબત અપવાદ થયેલો વાચકના જોવામાં આવશે. ઘણાં વર્ષો પર મારા પોતાના ઉપયોગાર્થે ગીતાના કેટલાક સંસ્કૃત શ્લોકોમાં ʼહુંʼ નો ʼતુંʼ કરી મેં એક સ્તોત્ર બનાવેલું, તે જ આ વખતે ʼધ્યાનʼ રૂપે આપી દેવા ઠરાવ્યું. એ શ્લોકો, અર્થાત્ બીજે ક્યાંય ન મળી શકે એમ હોવાથી, તે સંસ્કૃતમાં પણ આપ્યા છે, અને તેનો અનુવાદ પણ આપ્યો છે.

આ અનુવાદમાં હવે હું મોટા ફેરફાર કરૂં એવો સંભવ જોતો નથી. એટલે મારા તરફથી આ છેલ્લો પ્રયત્ન સમજવાને હરકત નથી, અને તેથી શુદ્ધિપત્રક મુજબ પાઠો બરાબર સુધારી લેવા વાચકને વિનંતી છે.

કિશોરલાલ ઘ. મશરૂવાળા

સેવાગ્રામ   – ૩૦મી સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૬

G.D.6.

અનુક્રમણિકા

પ્રસ્તાવના      3

ધ્યાન           ૮

ગીતાધ્વનિ      ૧૮ અધ્યાય    ૧

પુરવણી

૧. ટિપ્પણીઓ  ૮૯

૨. કેટલીક સામાન્ય સૂચનાઓ   ૧૦૦

૩. કઠણ શબ્દોના અર્થો         ૧૦૨

G.D.7.

ध्यानम्

सर्वधर्मान् परित्यज्य त्वामेकं शरणं गतः।

तेवमेव सर्वपापेभ्यो मोक्षयस्व हि मां प्रभो ।। १ ।।

ईश्वरः सर्वभूतानां त्वमेव ह्रदये स्थितः।

भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ।। २ ।।

त्वामेव शरणं यामि सर्वभावेन केशव ।

त्वत्प्रसादादवाप्स्येहं शाश्वतं पद मव्ययम् ।। ३ ।।

अनन्याश्चिन्तयन्तस्त्वां ये जनाः पर्युपासते ।

तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमवहोसि वै ।। ४ ।।

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यस्ते भक्त्या प्रयच्छति ।

तस्य त्वं भक्त्युपह्रतमश्नासि प्रयतात्मनः ।। ५ ।।

यत्करोमि यदश्नामि यज्जुहोमि ददामि यत् ।

यत्तपस्यामि हे देव तत्करोमि त्वदर्पणम् ।। ६ ।।

समस्त्वं सर्वभूतेषु न ते द्वेष्योस्ति न प्रियः ।

ये भजन्ति तु त्वां भक्त्या त्वयि ते त्वं च तेष्वसि ।। ७ ।।

अपी चेत्सुदुराचारो भजते त्वामनन्यभाक् ।

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छत ।। ८ ।।

G.D.8.

ધ્યાન

છોડીને સઘળા ધર્મો, તારૂં જ શરણું ધર્યું,

તું જ સકળ પાપોથી, છોડાવ મુજને પ્રભુ… ૧.

વસીને સર્વ ભૂતોનાં, હ્રદયે પરમેશ્વર!

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યાં… ૨.

તારે જ શરણે આવું, સર્વભાવથી કેશવ!

તારા અનુગ્રહે લૈશ, શાંતિ ને શાશ્વત પદ… ૩.

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ, કરે તારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો, યોગક્ષેમ ચલાવતો… ૪.

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં, જે આપે ભક્તિથી તને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું, આરોગે યત્નવાનનું… ૫.

જે કરૂં, ભોગવું વા જે, જે હોમું, દાન જે કરૂં,

આચરૂં તપને વા જે, કરૂં અર્પણ તે તને… ૬.

સમ તું સર્વભૂતોમાં, વાʼલા-વેરી તને નથી,

પણ જે ભક્તિથી સેવે, તેમાં તું, તુજમાંહી તે… ૭.

મોટોયે કો દુરાચારી, એકચિત્તે ભજે તને,

શીઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને… ૮.

G.D.9.

त्वां हि देव व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रस्तेपि यान्ति परां गतिम् ।।९।।

वीतरागभयक्रोधास्त्वन्मयास्त्वामुपाश्रिताः ।

बहवो ज्ञान तपसा पूतास्त्वद् भावमागताः ।।१०।।

अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।

प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवस्यात्ममायया ।।११।।

त्वयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।

हेतुनानेन देवेश जगद्विपरिवर्तते ।।१२।।

त्वया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

त्वत्स्यानि सर्वभूतानी न च त्वं तेष्ववस्थितः ।।१३।।

न च त्वत्श्थानि भूतानी हन्त ते योगमैश्वरम् ।

भूतभृन्न च भूतस्थस्त्वदात्मा भूतभावनः ।।१४।।

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।

तथा सर्वाणि भूतानि त्वत्स्थानीत्युपधारये ।।१५।।

त्वमेवात्मा ह्रषीकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

त्वमेवादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ।।१६।।

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तत्त्वमसि प्रभो ।

न तदस्ति विना यत्स्यात्त्वया भूतं चराचरम् ।।१७।।

G.D.10.

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો તારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, તને આશ્રિત, તું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા ત્વદ્ ભાવને ઘણા… ૧૦.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોનો ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજે આત્મમાયાથી, તારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૧૧.

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ, તારી અધ્યક્ષતા વડે,

તેના કારણથી થાય, જગનાં પરિવર્તનો… ૧૨.

અવ્યક્તરૂપ તું-થી જ, ફેલાયું સર્વ આ જગત્,

તું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, તું તેમાંહી રહ્યો નથી… ૧૩.

નથીયે કો તું-માં ભૂતો, શો તારો યોગ ઈશ્વરી,!

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ તું!… ૧૪.

સર્વગામી મહાવાયુ, નિત્ય આકાશમાં રહે,

તેમ સૌ ભૂત તારામાં, રહ્યાં છે એમ જાણું હું… ૧૫.

તું જ આત્મા, હ્રષીકેશ, ભૂતોનાં હ્રદયો વિષે,

આદિ, મધ્ય તથા અંત, તું જ છું ભૂતમાત્રનાં… ૧૬.

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું, જાણું હું તેય તું જ છું,

તું વિનાનું નથી લોકે, કોઈ ભૂત ચરાચર…૧૭.

G.D.11.

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।

तत्तदेवावगच्छामि तव तेजोंशम्भवम् ।।१८।।

भगवन् बहुतैतेन किं ज्ञातेन मया प्रभो ।

विष्टभ्य त्वमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ।। १९।।

त्वत्तः परतरं नान्यत् किंचिदस्ति जनार्दन ।

त्वयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा ईव ।।२०।।

भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ।

योगेश्वर नतोस्मि त्वां त्वच्चित्तं सततं कुरू ।।२१।।

पिता त्वमस्य जगतो माता धाता पितामहः।

वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक् साम यजुरेव च ।।२२।।

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुह्रत् ।

प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ।।२३।।

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।

परमात्मेति चाप्युक्तो त्वं पुरूषःपरः ।।२४।।

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मा त्वमव्ययः।

शरीरस्थोपि देवेश न करोषि न लिप्यसे ।।२५।।

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथा त्वं नोपलिप्यसे ।।२६।।

G.D.12.

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણું તે સઘળું તારા, તેજના અંશથી થયું…૧૮.

ભગવન્ લાભ શો મારે, જાણીને વિસ્તારથી ઘણા,

એક જ અંશથી તારા, આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો…૧૯.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, તારાથી પર જે ગણું,

તું-માં આ સૌ પરોવાયું, દોરામાં મણકા સમું…૨૦.

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે!

યોગેશ્વર, નમી માગું, અખંડ તુજ યોગને…૨૧.

તું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા, પિતામહ,

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, ઋગ્, યજુર, સામવેદ તું…૨૨.

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ્, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ,

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય…૨૩.

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

ક્હેવાય પરમાત્માયે, દેહે પુરૂષ તું પરં…૨૪.

અવ્યયી પરમાત્મા તું, વિના-આદિ, વિના-ગુણો,

તેથી દેહે રહે તોયે, તું અકર્તા, અલિપ્ત રહે…૨૫.

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ, સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે,

આત્મા તું તેમ સર્વત્ર, વસી દેહે અલિપ્ત રહે…૨૬.

G.D.13.

यस्मात्क्षरमतीतस्त्वमक्षरादपि चोत्तमः।

अतोसि लोके वेदे च प्रथितः पुरूषोत्तमः ।।२७।।

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं

त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता

सनातनस्त्वं पुरूषो मतो मे ।।२८।।

त्वमादिदेवः पुरूषः पुराण-

स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

वेत्तासि वेद्यम् च परं च धाम

त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ।।२९।।

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

तत्तमेवासि देवेश परं ब्रह्म सनातनम् ।।३०।।

सर्वस्व च त्वं ह्रदि सन्निविष्ट-

स्त्वत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।

वेदैश्च सर्वेरसि वेद्यमेकं

वेदान्तकृद्वेदविदेव च त्वम् ।।३१।।

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति

विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।

यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति

ओंकारवाच्यं पदमव्ययं यत् ।।३२।।

G.D.14.

કાં જે તું ક્ષરથી પાર, અક્ષરથીય ઉત્તમ,

તેથી તું લોક ને વેદે, વર્ણાય પુરૂષોત્તમ…૨૭.

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેય તત્ત્વ,

તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ,

અનાશ છો, શાશ્વતધર્મપાળ,

જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ…૨૮.

પુરાણ છો, પુરૂષ, આદિદેવ,

તમે જ આ વિશ્વનું અંત્યધામ,

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરં પદે છો,

તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંતરૂપ!…૨૯.

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું,

તું જ તે સર્વ, દેવેશ, પરંબ્રહ્મ સનાતન…૩૦.

નિવાસ સૌના હ્રદયે કરે તું,

તું-થી સ્મૃતિ, જ્ઞાન તથા વિવેક,

વેદો બધાનું તું જ એક વેદ્ય,

વેદાન્ત કર્તા તું જ વેદવેત્તા…૩૧.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે,

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

ઓંકાર શબ્દે પદ વર્ણવે જે…૩૨.

G.D.15.

न यद् भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः ।

यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं तव ।।३३।।

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

पुरूषः शाश्वतो दिव्य आदिदेवो ह्यजो विभुः ।।३४।।

न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ।

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरूषोत्तम ।।३५।।

अवजानन्ति त्वां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

परं भावम जानन्तस्तव भूतमहेश्वरम् ।।३६।।

जन्म कर्म च ते दिव्यं जनो यो वेत्ति तत्त्वतः ।

त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति त्वामेत्यसंशयम् ।।३७।।

महात्मानो हि त्वां नाथ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।

भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।।३८।।

सततं कीर्तयन्तस्त्वां यतन्तश्च दृढव्रताः ।

नमस्यन्तश्च त्वां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ।।३९।।

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तस्त्वामुपासते ।

एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ।।४०।।

अनन्यचेत्ताः सततं यस्त्वां स्मरति नित्यशः ।

तस्य त्वं सुलभो देव नित्ययुक्तस्य योगिनः ।।४१।।

G.D.16.

સૂર્ય જેને પ્રકાશે ના, ના ચંદ્ર, અગ્નિયે નહીં,

જ્યાં પોંʼચી ન ફરે પાછા, તારૂં તે ધામ ઉત્તમ… ૩૩.

પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા, શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ… ૩૪.

તમારૂં રૂપ જાણે ના, દેવો કે દાનવો, પ્રભુ!

તમે જ આપને આપે જાણતા, પુરૂષોત્તમ!… ૩૫.

અવજાણે તને મૂઢો, માનવી દેહને વિષે,

ન જાણતા પરંભાવ, તારો ભૂત મહેશ્વરી… ૩૬.

તારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જેઆમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે તને જ તે… ૩૭.

મહાત્માઓ તને જાણી, ભૂતોનો આદિ અવ્યય,

અનન્ય મનથી સેવે, દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા… ૩૮.

કીર્તિ તારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દ્રઢ,

ભક્તિથી તુજને વંદી, ઉપાસે નિત્યયોગથી… ૩૯.

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો, સર્વવ્યાપી તને ભજે,

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા… ૪૦.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો તને,

તે નિત્યયુક્ત યોગીને, સેʼજે તું પ્રાપ્ત થાય છે… ૪૧.

G.D.17.

 

 

 

 

 

 

त्वामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।

नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ।।४२।।

मम ह्येवानुकम्पार्थं बुद्धेरज्ञानजं तमः ।

नाशयस्वात्मभावस्यो ज्ञानदीपेन भास्वता ।।४३।।

मह्यं सततयुक्ताय भजते प्रीतिपूर्वकम् ।

प्रयच्छ बुद्धियोगं तं येन त्वामुपयाम्यहम् ।।४४।।

त्वन्मना अस्ति ते भक्तस्त्वां यजे त्वां नमाम्हम् ।

त्वामेवैष्यामि विश्वात्मन्सर्वथा त्वत्परायणः ।।४५ ।।

G.D.18.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

તને પોʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૪૨.

રહેલો આત્મભાવે તું, તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી,

કરૂણા ભાવથી મારા, અજ્ઞાનતમને હણ… ૪૩.

મને અખંડ યોગીને, ભજતા પ્રીતિથી તને,

આપ તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળું તને… ૪૪.

મન-ભક્તિ તને અર્પું, તને પૂજું, તને નમું,

નિશ્ચે તને જ પામીશ, તું-પરાયણ, ઈશ્વર!… ૪૫.

G.D.19.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગીતાધ્વનિ

ગી.ધ્વ.૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગી.ધ્વ.૨.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા –

ધર્મભૂમિ કુરૂક્ષેત્રે, યુદ્ધાર્થે એકઠા થઈ,

મારા ને પાંડુના પુત્રો, વર્ત્યા શી રીત, સંજય?… ૧.

સંજય બોલ્યા –

દેખી પાંડવની સેના, ઉભેલી વ્યુહને રચી,

દ્રોણાચાર્ય કને પોંʼચી, રાજા દુર્યોધને કહ્યુંː… ૨.

દુર્યોધન બોલ્યા –

જુઓ, આચાર્ય, આ મોટી સેનાઓ પાંડવો તણી,

જે તમ બુદ્ધિમાન્ શિષ્ય, દ્રૌપદે વ્યુહમાં રચી… ૩.

અહીં શૂરા ધનુર્ધારી, ભીમ-અર્જુન શા રણે,

યુયુધાન, વિરાટેય, દ્રુપદેય મહારથી… ૪.

કાશી ને શિબિના શૂરા, નરેંદ્રો, ધૃષ્ટકેતુયે,

ચેકિતાન, તથા રાજા, પુરુજિત્ કુંતિભોજનો[1]… ૫.

પરાક્રમી યુધામન્યુ, ઉત્તમૌજા પ્રતાપવાન્,

સૌભદ્ર, દ્રૌપદીપુત્રો, બધાયે જે મહારથી… ૬.

આપણા પક્ષના મુખ્ય, તેય, આચાર્ય, ઓળખો,

જાણવા યોગ્ય જે મારા, સેનાના નાયકો કહું…૭.

ગી.ધ્વ.૩.

 

 

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

આપ, ભીષ્મ તથા કર્ણ, સંગ્રામવિજયી કૃપ,

અશ્વત્થામા, વિકર્ણેય, સોમદત્તતણો સુત… ૮.

બીજાયે બહુ છે શૂરા, હું-કાજે જીવ જે ત્યજે,

સર્વે યુદ્ધકળાપૂર્ણ, અસ્ત્રશસ્ત્રો વડે સજ્યા… ૯.

અગણ્ય આપણી સેના, જેના રક્ષક ભીષ્મ છે,

ગણ્ય છે એમની સેના, જેનો રક્ષક ભીમ છે… ૧૦.

જેને જે ભાગમાં રાખ્યા, તે તે સૌ મોરચે રહી,

ભીષ્મની સર્વ બાજુથી, રક્ષા સૌ કરજો ભલી… ૧૧.

સંજય બોલ્યા –

તેનો વધારવા હર્ષ, કરીને સિંહનાદ ત્યાં,

પ્રતાપી વૃદ્ધ દાદાએ, બજાવ્યો શંખ જોરથી… ૧૨.

પછી તો શંખ, ભેરી ને નગારાં, રણશિંગડાં,

વાગ્યાં સૌ સામટાં, તેનો પ્રચંડ ધ્વનિ ઊપજ્યો… ૧૩.

તે પછી શ્વેત અશ્વોથી, જોડાયેલા મહારથે,

બેઠેલા માધવે-પાર્થે, વગાડ્યા દિવ્ય શંખ બે… ૧૪.

પાંચજન્ય હ્રષીકેશે, દેવદત્ત ધનંજયે,

વાયો પૌંડ્ર મહાશંખ, ભીમકર્મા વૃકોદરે… ૧૫.

અનંતજયને રાજા, કુંતિપુત્ર યુધિષ્ઠિરે,

નકુલે-સહદેવેયે, સુઘોષ-મણિપુષ્પક… ૧૬.

કાશીરાજા મહાધન્વા, ને શિખંડી મહારથી,

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટેય, અપરાજિત સાત્યકિ… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૪.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

દ્રુપદ, દ્રૌપદીપુત્રો, અભિમન્યુ મહાભુજા,

સહુએ સર્વ બાજુથી, શંખો ફૂંક્યા જુદા જુદા… ૧૮.

તે ઘોષે કૌરવો કેરી, છાતીના કટકા કર્યા,

અને આકાશ ને પૃથ્વી, ભર્યાં ગર્જી ભયંકર… ૧૯.

ત્યાં શસ્ત્ર ચાલવા ટાણે, કૌરવોને કપિધ્વજે,

વ્યવસ્થાથી ખડા ભાળી, ઉઠાવ્યું સ્વધનુષ્યને… ૨૦.

ને હ્રષીકેશને આવું, કહ્યું વેણ, મહીપતે,

અર્જુન બોલ્યા –

બન્ને આ સૈન્યની મધ્યે, લો મારો રથ, અચ્યુત… ૨૧.

જ્યાં સુધી નીરખું કોણ, ઊભા આ યુદ્ધ ઈચ્છતા,

ને કોણ મુજ સાથે આ, રણસંગ્રામ ખેલશે… ૨૨.

અહીં ટોળે વળેલા આ, યોદ્ધાઓ જોઉં તો જરા,

પ્રિય જે ઈચ્છતા યુદ્ધે, દુર્યોધન કુબુદ્ધિનું… ૨૩.

સંજય બોલ્યા –

ગુડાકેશ તણા આવા, વેણને માધવે સુણી,

બે સૈન્ય વચમાં ઊભો, કીધો તે ઉત્તમ રથ… ૨૪.

ભીષ્મ ને દ્રોણની સામે, ને સૌ રાજા ભણી ફરી,

બોલ્યા માધવ ʺજો પાર્થ, કૌરવોના સમૂહ આ.ʺ… ૨૫.

ત્યાં દીઠા અર્જુને ઊભા, બન્નેયે સૈન્યને વિષે-

ગુરૂઓ, બાપ, ને દાદા, મામાઓ, ભાઈઓ, સખા… ૨૬.

સસરા, દીકરા, પોતા, સુહ્રદો, સ્વજનો ઘણા,

આવા સર્વે સગાવ્હાલા, ઊભેલા જોઈ, અર્જુન… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૫.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

અત્યંત રાંક ભાવે શું, બોલ્યો ગળગળો થઈઃ

અર્જુન બોલ્યા –

દેખી આ સ્વજનો સામે, ઊભેલા યુદ્ધ ઈચ્છતા… ૨૮.

ગાત્રો ઢીલાં પડે મારાં, મોઢામાં શોષ ઊપજે,

કંપારી દેહમાં ઊઠે, રૂંવાડાં થાય છે ખડાં… ૨૯.

ગાંડીવ હાથથી છૂટે, વ્યાપે દાહ ત્વચા વિષે,

રહેવાય નહીં ઊભા, જાણે મારૂં ભમે મન… ૩૦.

ચિહ્નોયે અવળાં સર્વે, મʼને દેખાય કેશવ,

જોઉં નહીં કંઈ શ્રેય, હણીને સ્વજનો રણે… ૩૧.

નથી હું ઈચ્છતો જીત, નહીં રાજ્ય, નહીં સુખો,

રાજ કે ભોગ કે જીવ્યું, અમારે કામનું કશું?… ૩૨.

ઈચ્છીએ જેમને કાજે, રાજ્ય કે ભોગ કે સુખો,

તે આ ઊભા રણે આવી, ત્યજીને પ્રાણ-વૈભવો… ૩૩.

ગુરૂઓ, બાપ, ને બેટા, દાદા-પોતા વળી ઘણા,

મામાઓ, સસરા, સાળા, સંબંધી સ્વજનો બધા… ૩૪.

ન ઈચ્છું હણવા આ સૌ, ભલે જાતે હણાઉં હું,

ત્રિલોક-રાજ્ય કાજેયે, પૃથ્વી કારણ કેમ તો?… ૩૫.

હણીને કૌરવો સર્વે, અમારૂં પ્રિય શું થશે?

અમને આતતાયીને, હણ્યાનું પાપ કેવળ!… ૩૬.

માટે ન હણવા યોગ્ય, કૌરવો, અમ બંધુઓ,

સ્વજનોને હણી કેમ, પામીએ, સુખને અમે?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૬.

અધ્યાય ૧લો – અર્જુનનો ખેદ

લોભથી વણસી બુદ્ધિ, તેથી તે પેખતા નથી,

કુળક્ષયે થતો દોષ, મિત્રદ્રોહે પાપ જે… ૩૮.

વળવા પાપથી આવા, અમે કાં ન વિચારવું.-

કુળક્ષયે થતો દોષ, દેખતા સ્પષ્ટ જો અમે?… ૩૯.

કુળક્ષયે થતા નાશ, કુળધર્મો સનાતન,

ધર્મનાશે કુળે આખે, વર્તે આણ અધર્મની… ૪૦.

અધર્મ વ્યાપતાં લાજ, લૂંટાય કુળનારની,

કુળસ્ત્રીઓ થયે ભ્રષ્ટ, વર્ણસંકર નીપજે… ૪૧.

નરકે જ પડે તેથી, કુળ ને કુળઘાતકો,

પિતરોયે પડે હેઠા, ન મળ્યે પિંડતર્પણ… ૪૨.

કુળઘાતકના આવા, દોષેસંકરકારક,

ઊખડે જાતિધર્મો ને, કુળધર્મો સનાતન… ૪૩.

ઊખડે જે મનુષ્યોના, કુળના ધર્મ, તેમનો,

સદાયે નરકે વાસ-એવું, છે સાંભળ્યું અમે… ૪૪.

અહો કેવું મહાપાપ, માંડ્યું આદરવા અમે!

કે રાજ્યસુખના લોભે, નીકળ્યા હણવા સગા!… ૪૫.

ન કરતાં પ્રતીકાર, મʼને નિઃશસત્રને હણે,

રણમાં કૌરવો શસ્ત્રે, તેમાં ક્ષેમ મને વધુ… ૪૬.

સંજય બોલ્યા –

આમ બોલી રણે પાર્થ, ગયો બેસી રથાસને.

ધનુષ્યબાણને છોડી, શોકઉદ્વેગથી ભર્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૭.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સંજય બોલ્યા –

આમ તે રાંકભાવે ને, આંસુએ વ્યગ્ર દ્રષ્ટિથી.

શોચતા પાર્થને આવાં, વચનો માધવે કહ્યાં-… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ક્યાંથી મોહ તને આવો, ઊપજ્યો વસમી પળે,

નહીં જે આર્યને શોભે, સ્વર્ગ ને યશ જે હરે?… ૨.

મા તું કાયર થા, પાર્થ, તને આ ઘટતું નથી,

હૈયાના દૂબળા ભાવ, છોડી ઊઠ પરંતપ… 3.

અર્જુન બોલ્યા –

મારે જે પૂજવા યોગ્ય, ભીષ્મ ને દ્રોણ, તે પ્રતિ,

કેમ હું રણસંગ્રામે, બાણોથી યુદ્ધ આદરૂં?… ૪.

વિના હણીને ગુરૂઓ મહાત્મા,

ભિક્ષા વડે જીવવું તેય સારૂં.

હણી અમે તો ગુરૂ અર્થવાંછુ,

લોહીભર્યા માણશું ભોગ લોકે!… ૫.

ગી.ધ્વ.૮.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

થાયે અમારો જય તેમનો વા-

શામાં અમારૂં હિત તે ન સૂઝે.

જેને હણી જીવવુંયે ગમે ના,

સામા ખડા તે ધૃતરાષ્ટ્ર પુત્રો… ૬.

સ્વભાવ મેટ્યો મુજ રાંકભાવે,

ન ધર્મ સૂઝે, તમને હું પૂછું.

બોધો મʼને નિશ્ચિત શ્રેય જેમાં,

છું શિષ્ય, આવ્યો શરણે તમારે… ૭.

સમૃદ્ધ ને શત્રુ વિનાનું રાજ્ય,

મળે જગે કે સુરલોકમાંયે.

તોયે ન દેખું કંઈ શોક ટાળે,

મારી બધી ઈંદ્રિય તાવનારો… ૮.

સંજય બોલ્યા –

પરંતપ, ગુડાકેશે આમ ગોવિંદને કહી,

ʺહું તો નહીં લડુંʺ એવું બોલી, મૌન ધર્યું પછી… ૯.

આમ બે સૈન્યની વચ્ચે, ખેદે વ્યાપેલ પાર્થને,

હસતાં-શું હ્રષીકેશે, આવાં ત્યાં વચનો કહ્યાં-… ૧૦.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા-

ન ઘટે ત્યાં કરે શોક, ને વાતો જ્ઞાનની વદે!

પ્રાણો ગયા-રહ્યા તેનો, જ્ઞાનીઓ શોક ના કરે… ૧૧.

ગી.ધ્વ.૯.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

હું તું કે આ મહીપાળો, પૂર્વે ક્યારે હતા નહીં,

ન હઈશું ભવિષ્યેયે, એમ તું જાણતો રખે… ૧૨.

દેહીને દેહમાં આવે, બાળ, જોબન ને જરા,

તેમ આવે નવો દેહ, તેમાં મુંઝાય ધીર ના… ૧૩.

સ્પર્શાદિ વિષયો જાણ, શીતોષ્ણ-સુખદુઃખદા,

અનિત્ય જાય ને આવે, તેને, અર્જુન, લે સહી… ૧૪.

તે પીડી ન શકે જેને, સમ જે સુખદુઃખમાં,

તે ધીર માનવી થાય, પામવા યોગ્ય મોક્ષને… ૧૫.

અસત્યને ન અસ્તિત્વ, નથી નાશેય સત્યનો,

નિહાળ્યો તત્ત્વદર્શીએ, આવો સિદ્ધાંત બેઉનો… ૧૬.

જાણજે અવિનાશી તે, જેથી વિસ્તર્યું આ બધું,

તે અવ્યય તણો નાશ, કોઈએ ના કરી શકે… ૧૭.

અવિનાશી, પ્રમાતીત, નિત્ય દેહીતણાં કહ્યાં,

શરીરો અંતવાળાં આ, તેથી તું ઝૂઝ, અર્જુન… ૧૮.

જે માને કે હણે છે તે, જે માને તે હણાય છે,

બંનેયે તત્ત્વ જાણે ના, હણે ના તે હણાય ના… ૧૯.

ન જન્મ પામે, ન કદાપિ મૃત્યુ,

ન્હોતો ન તે કે ન હશે ન પાછો.

અજન્મ, તે નિત્ય, સદા, પુરાણ,

હણ્યે શરીરે ન હણાય તે તો… ૨૦.

જે એને જાણતો નિત્ય, અનાશી, અજ, અવ્યય,

તે નર કેમ ને કોને, હણાવે અથવા હણે?… ૨૧.

ગી.ધ્વ.૧૦.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

ત્યજી દઈ જીર્ણ થયેલ વસ્ત્રો,

લે છે નવાં જેમ મનુષ્ય બીજાં.

ત્યજી દઈ જીર્ણ શરીર તેમ,

પામે નવાં અન્ય શરીર દેહી… ૨૨.

ન તેને છેદતાં શસ્ત્રો, ન તેને અગ્નિ બાળતો,

ન તેને ભીંજવે પાણી, ન તેને વાયુ સૂકવે… ૨૩.

છેદાય ના, બળે ના તે, ન ભીંજાય, સુકાય ના,

સર્વવ્યાપક તે નિત્ય, સ્થિર, નિશ્ચળ, શાશ્વત… ૨૪.

તેને અચિંત્ય, અવ્યક્ત, નિર્વિકાર કહે વળી,

તેથી એવો પિછાણી તે, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૫.

ને જો માને તું આત્માનાં, જન્મ-મૃત્યુ ક્ષણે ક્ષણે,

તોયે તારે, મહાબાહુ, આવો શોક ઘટે નહીં… ૨૬.

જન્મ્યાનું નિશ્ચયે મૃત્યુ, મૂઆનો જન્મ નિશ્ચયે,

માટે જે ન ટળે તેમાં, તને શોક ઘટે નહીં… ૨૭.

અવ્યક્ત આદિ ભૂતોનું, મધ્યમાં વ્યક્ત ભાસતું,

વળી, અવ્યક્ત છે અંત, તેમાં ઉદ્વેગ જોગ શું?… ૨૮.

આશ્ચર્ય-શું કોઈ નિહાળતું એ,

આશ્ચર્ય-શું તેમ વદે, વળી, કો.

આશ્ચર્ય-શું અન્ય સુણેય કોઈ,

સુણ્યા છતાં કો સમજે ન તેને… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૧૧.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સદા અવધ્ય તે દેહી, સઘળાના શરીરમાં,

કોઈયે ભૂતનો તેથી, તને શોક ઘટે નહીં… ૩૦.

વળી, સ્વધર્મે જોતાંયે, ન તારે ડરવું ઘટે,

ધર્મયુદ્ધ થકી બીજું, શ્રેય ક્ષત્રિયને નથી… ૩૧.

અનાયાસે ઉઘાડું જ, સ્વર્ગનું દ્વાર સાંપડ્યું,

ક્ષત્રિયો ભાગ્યશાળી જે, તે પામે યુદ્ધ આ સમું… ૩૨.

માટે આ ધર્મસંગ્રામ, આવો જો ન કરીશ તું,

તો તું સ્વધર્મ ને કીર્તિ, છાંડી પામીશ પાપને… ૩૩.

અખંડ કરશે વાતો, લોકો તારી અકીર્તિની,

માની પુરૂષને કાજે, અકીર્તિ મૃત્યુથી વધુ… ૩૪.

ડરીને રણ તેં ટાળ્યું, માનશે સૌ મહારથી,

રહ્યો સન્માન્ય જેઓમાં, તુચ્છ તેને જ તું થશે… ૩૫.

ન બોલ્યાના ઘણા બોલ, બોલશે તુજ શત્રુઓ,

નિંદશે તુજ સામર્થ્ય, તેથી દુઃખ કયું વધુ?… ૩૬.

હણાયે પામશે સ્વર્ગ, જીત્યે ભોગવશે મહી,

માટે, પાર્થ, ખડો થા તું, યુદ્ધાર્થે દ્રઢનિશ્ચયે… ૩૭.

લાભ-હાનિ સુખો-દુઃખો, હાર-જીત કરી સમ,

પછી યુદ્ધાર્થ થા સજ્જ, તો ના પાપ થશે તને… ૩૮.

કહી આ સાંખ્યની બુદ્ધિ, હવે સાંભળ યોગની,

જે બુદ્ધિથી થયે યુક્ત, તોડીશ કર્મબંધન… ૩૯.

ગી.ધ્વ.૧૨.

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

આદર્યું વણસે ના ને, વિઘ્ન ના ઊપજે અહીં,

સ્વલ્પે આ ધર્મનો અંશ, ઉગારે ભયથી વડા… ૪૦.

એમાં મનુષ્યની બુદ્ધિ, એક નિશ્ચયમાં રહે,

અનંત, બહુ શાખાળી, બુદ્ધિ નિશ્ચયહીનની… ૪૧.

અલ્પબુદ્ધિજનો, પાર્થ, કામ-સ્વર્ગ-પરાયણ,

વેદવાદ વિષે મગ્ન, આવી જે કર્મકાંડની… ૪૨.

જન્મ-કર્મ-ફળો દેતી, ભોગ-ઐશ્વર્ય સાધતી,

વાણીને ખીલવી બોલે, ʺઆથી અન્ય કશું નથી.ʺ.. ૪૩.

ભોગ-ઐશ્વર્યમાં ચોંટ્યા, હરાઈ બુદ્ધિ તે વડે,-

તેમની બુદ્ધિની નિષ્ઠા, ઠરે નહીં સમાધિમાં… ૪૪.

ત્રિગુણાત્મક વેદાર્થો, થા ગુણાતીત, આત્મવાન્,

નિશ્ચિંત યોગ ને ક્ષેમે, નિર્દ્વંદ્વ, નિત્ય-સત્ત્વવાન્… ૪૫.

નીર-ભરેલ સર્વત્ર, તળાવે કામ જેટલું,

તેટલું સર્વ વેદોમાં, વિજ્ઞાની બ્રહ્મનિષ્ઠને… ૪૬.

કર્મે જ અધિકારી તું, ક્યારેય ફળનો નહીં,

મા હો કર્મફળે દ્રષ્ટિ, મા હો રાગ અકર્મમાં… ૪૭.

કર યોગે રહી કર્મ, તેમાં આસક્તિને ત્યજી,

યશાયશ સમા માની, -સમતા તે જ યોગ છે… ૪૮.

અત્યંત હીન તો કર્મ, બુદ્ધિયોગ થકી ખરે,

શરણું બુદ્ધિમાં શોધ, રાંક જે ફળ વાંછતા… ૪૯.

ગી.ધ્વ.૧૩.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

બુદ્ધિયોગી અહીં છોડે, પાપ ને પુણ્ય બેઉયે,

માટે થા યોગમાં યુક્ત, કર્મે કૌશલ્ય યોગ છે… ૫૦.

બુદ્ધિયોગી વિવેકી તે, ત્યાગીને કર્મનાં ફળો,

જન્મબંધનથી છૂટી, પોંʼચે નિર્દોષ ધામને… ૫૧.

મોહનાં કળણો જ્યારે, તારી બુદ્ધિ તરી જશે,

સુણ્યું ને સુણવું બાકી, બેએ નિર્વેદ આવશે… ૫૨.

બહુ સુણી ગૂંચાયેલી, તારી બુદ્ધિ થશે સ્થિર,

અચંચળ, સમાધિસ્થ, ત્યારે તું યોગ પામશે… ૫૩.

અર્જુન બોલ્યા –

સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ, જાણવો કેમ, કેશવ?

બોલે, રહે ફરે કેમ, મુનિ જે સ્થિરબુદ્ધિનો?… ૫૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મનની કામના સર્વે, છોડીને, આત્મમાં જ જે,

રહે સંતુષ્ટ આત્માથી, તે સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો… ૫૫.

દુઃખે ઉદ્વેગ ના ચિત્તે, સુખોની ઝંખના ગઈ,

ગયા રાગ-ભય-ક્રોધ, મુનિ તે સ્થિરબુદ્ધિનો… ૫૬.

આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, મળ્યે કાંઈ શુભાશુભ,

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૭.

કાચબો જેમ અંગોને, તેમ જે વિષયોથકી,

સંકેલે ઈંદ્રિયો પૂર્ણ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૫૮.

ગી.ધ્વ.૧૪.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિરાહારી શરીરીના, ટળે છે વિષયો છતાં,

રસ રહી જતો તેમાં, તે ટળે પેખતાં પરં… ૫૯.

પ્રયત્નમાં રહે તોયે, શાણાયે નરના હરે,

મનને ઈન્દ્રિયો મસ્ત, વેગથી વિષયો ભણી… ૬૦.

યોગથી તે વશે રાખી, રહેવું મત્પરાયણ,

ઈંદ્રિયો સંયમે જેની, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૧.

વિષયોનું રહે ધ્યાન, તેમાં આસક્તિ ઊપજે,

જન્મે આસક્તિથી કામ, કામથી ક્રોધ નીપજે… ૬૨.

ક્રોધથી મૂઢતા આવે, મૂઢતા સ્મૃતિને હરે,

સ્મૃતિલોપે બુદ્ધિનાશ, બુદ્ધિનાશે વિનાશ છે… ૬૩.

રાગ ને દ્વેષ છૂટેલી, ઈંદ્રિયે વિષયો ગ્રહે,

વશેન્દ્રિય સ્થિરાત્મા જે, તે પામે છે પ્રસન્નતા… ૬૪.

પામ્યે પ્રસન્નતા તેનાં, દુઃખો સૌ નાશ પામતાં,

પામ્યો પ્રસન્નતા તેની, બુદ્ધિ શીઘ્ર બને સ્થિર… ૬૫.

અયોગીને નથી બુદ્ધિ, અયોગીને ન ભાવના,

ન ભાવહીનને શાંતિ, સુખ ક્યાંથી અશાંતને?… ૬૬.

ઈંદ્રીયો વિષયે દોડે, તે પૂંઠે જે વહે મન,

દેહીની તે હરે બુદ્ધિ, જેમ વા નાવને જળે… ૬૭.

તેથી જેણે બધી રીતે, રક્ષેલી વિષયોથકી,

ઈંદ્રિયો નિગ્રહે રાખી, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર… ૬૮.

ગી.ધ્વ.૧૫.

 

 

અધ્યાય ૨ જો – જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

નિશા જે સર્વ ભૂતોની, તેમાં જાગ્રત સંયમી,

જેમાં જાગે બધાં ભૂતો, તે જ્ઞાની મુનિની નિશા… ૬૯.

સદા ભરાતા અચલપ્રતિષ્ઠ,

સમુદ્રમાં નીર બધાં પ્રવેશે.

જેમાં પ્રવેશે સહુ કામ તેમ,

તે શાંતિ પામે નહી કામકામી… ૭૦.

છોડીને કામના સર્વે, ફરે જે નર નિઃસ્પૃહ,

અહંતા-મમતા મૂકી, તે પામે શાંતિ, ભારત… ૭૧.

છે બ્રહ્મદશા, એને પામ્યે ના મોહમાં પડે,

અંતકાળેય તે રાખી, બ્રહ્મનિર્વાણ મેળવે… ૭૨.

ગી.ધ્વ.૧૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

અર્જુન બોલ્યા –

જો તમે માનતા એમ, કર્મથી બુદ્ધિ તો વડી,

તો પછી ઘોર કર્મોમાં, જોડો કેમ તમે મને?… ૧.

મિશ્રશાં વાક્યથી, જાણે, મૂંઝવો મુજ બુદ્ધિને,

તે જે એક કહો નિશ્ચે, જે વડે શ્રેય પામું હું… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

બે જાતની કહી નિષ્ઠા, આ લોકે પૂર્વથી જ મેં,

સાંખ્યની જ્ઞનયોગે ને, યોગીની કર્મયોગથી… ૩.

કર્મ ન આદરે તેથી, નિષ્કર્મી થાય ના જન,

ન તો કેવળ સંન્યાસે, મેળવે પૂર્ણ સિદ્ધિને… ૪.

રહે ક્ષણેય ના કોઈ, ક્યારે કર્મ કર્યા વિના,

પ્રકૃતિના ગુણે સર્વે, અવશે કર્મ આચરે… ૫.

રોકી કર્મેન્દ્રિયો રાખે, ચિત્તમાં સ્મરતો રહે,

વિષયોને મહામૂઢ – મિથ્યાચાર ગણાય તે… ૬.

મનથી ઈંદ્રિયો નીમી, આસક્તિવિણ આચરે,

કર્મેન્દ્રિયે કર્મયોગ, તે મનુષ્ય છે… ૭.

ગી.ધ્વ.૧૭.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

નીમેલાં કર કર્મો તું, ચડે કર્મ અકર્મથી,

ન તારી દેહયાત્રાયે, સિદ્ધ થાય અકર્મથી… ૮.

વિના યથાર્થ કર્મોથી, આ લોકે કર્મબંધન,

માટે આસક્તિને છોડી, યજ્ઞાર્થે કર્મ આચર… ૯.

યજ્ઞ સાથ પ્રજા સર્જી, બ્રહ્મા પૂર્વે વદ્યા હતાઃ-

ʺવધજો આ થકી, થાજો તમારી કામધેનુ આ… ૧૦.

દેવોને રીઝવો આથી, રીઝવો તમનેય તે,

અન્યોન્ય રીઝવી એમ, પરમ શ્રેય મેળવો… ૧૧.

રીઝેલા યજ્ઞથી દેવો, આપશે ઈષ્ટ ભોગને,

તેઓ દે, તેમને ના દે, તેવો ખાનાર ચોર છે.ʺ… ૧૨.

યજ્ઞશેષ જમી સંતો, છૂટે છે સર્વ પાપથી,

પોતા માટે જ જે રાંધે, તે પાપી પાપ ખાય છે… ૧૩.

અન્નથી ઊપજે જીવો, વૃષ્ટિથી અન્ન નીપજે,

યજ્ઞથી થાય છે વૃષ્ટિ, કર્મથી યજ્ઞ ઉદ્ભવે… ૧૪.

બ્રહ્મથી ઊપજ્યું કર્મ, બ્રહ્મ અક્ષરથી થયું,

સર્વ વ્યાપક તે બ્રહ્મ, આમ યજ્ઞે સદા રહ્યું… ૧૫.

લોકે આવું પ્રવર્તેલું, ચક્ર જે ચલવે નહીં,

ઈંદ્રિયારામ તે પાપી, વ્યર્થ જીવન ગાળતો… ૧૬.

આત્મામાં જ રમે જેઓ, આત્માથી તૃપ્ત જે રહે,

આત્મામાંહે જ સંતુષ્ટ, તેને કોʼ કાર્ય ના રહ્યું… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૧૮.

 

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

કરે કે ન કરે તેથી, તેને કોʼ હેતુ ના જગે,

કોઈયે ભૂતમાં તેને કશો, સ્વાર્થ રહ્યો નહીં… ૧૮.

તેથી થઈ અનાસક્ત, આચર કાર્ય કર્મને,

અસંગે આચરી કર્મ, શ્રેયને પામતો નર… ૧૯.

કર્મ વડે જ સંસિદ્ધિ, મેળવી જનકાદીએ,

લોકસંગ્રહ પેખીયે તને, તે કરવાં ઘટે… ૨૦.

શ્રેષ્ઠ લોકો કરે જે જે, તે જ અન્ય જનો કરે,

તે જેને માન્યતા આપે, તે રીતે લોક વર્તતા… ૨૧.

ત્રણે લોકે મʼને કાંઈ, બાકી કાર્ય રહ્યું નથી,

અપામ્યું પામવા જેવું, તોય હું વર્તું કર્મમાં… ૨૨.

કદાચે જો પ્રવર્તું ના, કર્મે આળસને ત્યજી,

અનુસરે મનુષ્યોયે, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૨૩.

પામે વિનાશ આ સૃષ્ટિ, જો હું કર્મ ન આચરૂં,

થાઉં સંકરનો કર્તા, મેટનારો પ્રજાતણો… ૨૪.

જેમ આસક્તિથી કર્મ, અજ્ઞાની પુરૂષો કરે,

તેમ જ્ઞાની અનાસક્ત, લોકસંગ્રહ ઈચ્છતો… ૨૫.

કર્મે આસક્ત અજ્ઞાનો, કરવો બુદ્ધિભેદ ના,

જ્ઞાનીએ આચરી યોગે, શોધવાં સર્વ કર્મને… ૨૬.

પ્રકૃતિના ગુણોથી જ, સર્વે કર્મો સદા થતાં,

અહંકારે બની મૂઢ, માને છે નર, ʼહું કરૂં.ʼ… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૧૯.

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

ગુણકર્મ વિભાગોના, તત્ત્વને જાણનાર તો,

ʼગુણો વર્તે ગુણોમાંહીʼ – જાણી આસક્ત થાય ના… ૨૮.

પ્રકૃતિના ગુણે મૂઢ, ચોંટે છે ગુણ કર્મમાં,

તેવા અલ્પજ્ઞ મંદોને, જ્ઞાનીએ ન ચળાવવા… ૨૯.

મારામાં સર્વ કર્મોને, અર્પી અધ્યાત્મબુદ્ધિથી,

આશા ને મમતા છોડી, નિર્વિકાર થઈ લડ… ૩૦.

મારા આ મતને માની, વર્તે જે માનવો સદા,

શ્રદ્ધાળુ, મન નિષ્પાપ, છૂટે તેઓય કર્મથી… ૩૧.

મનમાં પાપ રાખી જે, મારા મતે ન વર્તતા,

સકલજ્ઞાનહીણા તે, અબુદ્ધિ નાશ પામતા… ૩૨.

જેવી પ્રકૃતિ પોતાની, જ્ઞાનીયે તેમ વર્તતો,

સ્વભાવે જાય તે પ્રાણી, નિગ્રહે કેટલું વળે?… ૩૩.

ઈંદ્રિયોને સ્વઅર્થોમાં, રાગ ને દ્વેષ જે રહે,

તેમને વશ થાવું ના, દેહીના વાટશત્રુ તે… ૩૪.

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે, સુસેવ્યા પરધર્મથી,

સ્વધર્મે મૃત્યુયે શ્રેય, પરધર્મ ભયે ભર્યો… ૩૫.

અર્જુન બોલ્યા –

તો પછી નર કોનાથી, પ્રેરાઈ પાપ આચરે,

ન ઈચ્છતાંય, જાણે કે, હોય જોડાયેલો બળે?… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૦.

 

અધ્યાય ૩ જો – કર્મસિદ્ધાંન્ત

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

એ તો કામ તથા ક્રોધ, જન્મ જેનો રજોગુણે,

મહાભક્ષી મહાપાપી, વેરી તે જાણજે જગે… ૩૭.

ધૂમાડે અગ્નિ ઢંકાય, રજે ઢંકાય દર્પણ,

ઓરથી ગર્ભ ઢંકાય, તેમ જ જ્ઞાન કામથી… ૩૮.

કામ રૂપી મહાઅગ્નિ, તૃપ્ત થાય નહીં કદી,

તેનાથી જ્ઞાન ઢંકાયું, જ્ઞાનીનો નિત્યશત્રુ તે… ૩૯.

ઈંદ્રિયો, મન ને બુદ્ધિ, કામનાં સ્થાન સૌ કહ્યાં,

તે વડે જ્ઞાન ઢાંકી તે, પમાડે મોહ જીવને… ૪૦.

તે માટે નિયમે પ્હેલાં, લાવીને ઈંદ્રિયો બધી,

જ્ઞાનવિજ્ઞાનઘાતી તે, પાપીને કર દૂર તું… ૪૧.

ઈંદ્રિયોને કહી સૂક્ષ્મ, સુક્ષ્મ ઈંદ્રિયથી મન,

મનથી સૂક્ષ્મ છે બુદ્ધિ, બુદ્ધિથી સૂક્ષ્મ તે રહ્યો… ૪૨.

એમ બુદ્ધિપરો જાણી, આપથી આપ નિગ્રહી,

દુર્જય કામરૂપી આ, વેરીનો કર નાશ તું… ૪૩.

ગી.ધ્વ.૨૧.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

પૂર્વે આ અવ્યયી યોગ, મેં વિવસ્વાનને કહ્યો,

તેણે તે મનુને ભાખ્યો, તેણે ઈશ્વાકુને કહ્યો… ૧.

એમ પરંપરાથી તે, જાણ્યો રાજર્ષિએ ઘણા,

લાંબે ગાળે પછી લોકે, લોપ તે યોગનો થયો… ૨.

તે જ મેં આ તને આજે, કહ્યો યોગ પુરાતન,

ભક્ત મારો, સખાયે તું, ને આ રહસ્ય ઉત્તમ… ૩.

અર્જુન બોલ્યા –

પૂર્વે જન્મ્યા વિવસ્વાન, તમારો જન્મ હાલનો,

તો કેમ માનું કે તેને, તમે જ આદિમાં કહ્યો?… ૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

વીત્યા જન્મો ઘણા મારા, તારાયે તેમ, અર્જુન,

હું જાણું છું બધા તેને, તું તેને જાણતો નથી… ૫.

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને, ભૂતોને ઈશ્વરે છતાં,

ઊપજું આત્મમાયાથી, મારી પ્રકૃતિ પેં ચડી… ૬.

ગી.ધ્વ.૨૨.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જ્યારે જ્યારે જગે થાય, ધર્મની ગ્લાની, ભારત,

અધર્મ ઊભરે ત્યારે, પોતાને સરજાવું હું… ૭.

સંતોના રક્ષણાર્થે ને, પાપીના નાશ કારણે,

ધર્મની સ્થાપના કાજે, ઊપજું છું યુગે યુગે… ૮.

મારાં જન્મ તથા કર્મ, દિવ્ય જે આમ તત્ત્વથી,

જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે મʼને જ તે… ૯.

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધ, મʼને આશ્રિત, હું-મય,

જ્ઞાન-તપે થઈ શુદ્ધ, પામ્યા મદ્ભાવને ઘણા… ૧૦.

જે મʼને આશરે જેમ, તેને તેમ જ હું ભજું,

અનિસરે મનુષ્યો સૌ, સર્વથા મુજ માર્ગને… ૧૧.

ઈચ્છતા કર્મની સિદ્ધિ, દેવોને પૂજતા જનો,

શીઘ્ર જ કર્મની સિદ્ધિ, થાય માનવલોકમાં… ૧૨.

ગુણ ને કર્મના ભેદે, સર્જ્યા મેં ચાર વર્ણને,

હું અવ્યય અકર્તા તે, જાણ કર્તાય તેમનો… ૧૩.

ન મʼને લેપતાં કર્મો, ન મʼને ફળમાં સ્પૃહા,

જે મને ઓળખે એમ, તે ન બંધાય કર્મથી… ૧૪.

આવા જ્ઞાને કર્યું કર્મ, પૂર્વનાયે મુમુક્ષુએ

કર કર્મ જ, તેથી, પુર્વજો જે કરી ગયા… ૧૫.

પંડિતોયે મૂંઝાતા કે, કર્મ શું ને અકર્મ શું,

તેથી કર્મ કહું જેને, જાણ્યે છૂટીશ પાપથી… ૧૬.

ગી.ધ્વ.૨૩.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કર્મનું જાણવું મર્મ, જાણવુંયે વિકર્મનું,

જાણવું જે અકર્મેયે, ગૂઢ છે કર્મની ગતિ… ૧૭.

અકર્મ કર્મમાં દેખે, કર્મ દેખે અકર્મમાં,

બુદ્ધિમાન્ તે મનુષ્યોમાં, યોગી તે પૂર્ણ કર્મવાન્… ૧૮.

જેના સર્વે સમારંભો, કામ-સંકલ્પ-હીન છે,

તે જ્ઞાનીનાં બળ્યાં કર્મો, જ્ઞાનાગ્નિથી બુધો કહે… ૧૯.

છોડી કર્મ ફલાસક્તિ, સદા તૃપ્ત, નિરાશ્રયી,

પ્રવર્તે કર્મમાં તોયે, કશું તે કરતો નથી… ૨૦.

મનબુદ્ધિ વશે રાખી, તૃષ્ણાહીન, અસંગ્રહી,

કેવળ દેહથી કર્મ, કર્યે પાપ ન પામતો… ૨૧.

સંતુષ્ટ જે મળે તેથી, ના દ્વંદ્વ નહીં મત્સર,

સિદ્ધિ અસિદ્ધિમાં તુલ્ય, તે ન બંધાય કર્મથી… ૨૨.

છૂટ્યો સંગ, થયો મુક્ત, જ્ઞાનમાં સ્થિર ચિત્તનો,

યથાર્થે જે કરે કર્મ, તે સર્વ લય પામતું… ૨૩.

બ્રહ્માર્પ્યું બ્રહ્મનિષ્ઠે જે, બ્રહ્માજ્ય બ્રહ્મ-અગ્નિમાં,

બ્રહ્મકર્મની નિષ્ઠાથી, બ્રહ્મરૂપ જ થાય તે… ૨૪.

કોઈ યોગી કરે માત્ર, દેવ-યજ્ઞ ઉપાસના,

કોઈ બ્રહ્માગ્નિમાં યજ્ઞ, યજ્ઞ વડે જ હોમતા… ૨૫.

શ્રોત્રાદિ ઇન્દ્રિયો કોઈ, હોમતા સંયમાગ્નિમાં,

શબ્દાદિ વિષયો કોઈ, હોમતાં ઈન્દ્રિયાગ્નિમાં… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૨૪.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

કોઈ સૌ ઈંદ્રિયોનાં ને, પ્રાણોનાં કર્મ હોમતા,

જ્ઞાનથી અગ્નિ ચેતાવી, આત્મસંયમયોગનો… ૨૭.

દ્રવ્ય, તપ તથા યોગ, સ્વાધ્યાય જ્ઞાન સાધને,

જુદા જુદા કરે યજ્ઞો, વ્રત સજ્જ, પ્રયત્નવાન્… ૨૮.

અપાને પ્રાણને હોમે, તથા પ્રાણે અપાનને,

અપાન-પ્રાણને રોકી, પ્રાણાયામ-ઉપાસકો… ૨૯.

આહાર નિયમે આણી, કો હોમે પ્રાણ પ્રાણમાં,

યજ્ઞથી પાપ ટાળેલા, યજ્ઞવેત્તા બધાય આ… ૩૦.

યજ્ઞશેષસુધાભોગી પામે, બ્રહ્મ સનાતન,

આ લોકે ના વિનાયજ્ઞ, તો પછી પરલોક ક્યાં?… ૩૧.

બહુ પ્રકારના આવા, વેદમાં યજ્ઞ વર્ણવ્યા,

સૌ તે કર્મે થતા જાણ, એ જાણ્યે મોક્ષ પામશે… ૩૨.

દ્રવ્યોના યજ્ઞથી રૂડો, જાણવો જ્ઞાનયજ્ઞને,

જ્ઞાનમાં સઘળાં કર્મ, પૂરેપૂરાં સમાય છે… ૩૩.

નમીને, પ્રશ્ન પૂછીને, સેવીને જ્ઞાન પામ તું,

જ્ઞાનીઓ તત્ત્વના દ્રષ્ટા, તને તે ઉપદેશશે… ૩૪.

જે જાણ્યેથી ફરી આવો, તને મોહ થશે નહીં,

જેથી પેખીશ આત્મામાં,-મુજમાં ભૂતમાત્ર તું… ૩૫.

હશે તું સર્વ પાપીમાં, મહાપાપીય જો કદી,

તોયે તરીશ સૌ પાપ, જ્ઞાનનૌકા વડે જ તું… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૨૫.

 

 

અધ્યાય ૪ થો – જ્ઞાન દ્વારા કર્મનો સંન્યાસ

જેમ ભભૂકતો અગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કાષ્ટ સૌ,

તેમ ચેતેલ જ્ઞાનાગ્નિ, કરે છે ભસ્મ કર્મ સૌ… ૩૭.

નથી જ જ્ઞાનના જેવું, પવિત્ર જગમાં કંઈ,

સિદ્ધયોગી, યથાકાળે, જાણે તે આત્મમાં સ્વયં… ૩૮.

મેળવે જ્ઞાન શ્રદ્ધાળુ, જે જિતેન્દ્રિય, તત્પર,

મેળવી જ્ઞાનને પામે, શીઘ્ર પરમ શાંતિને… ૩૯.

અજ્ઞાની ને અશ્રદ્ધાળુ, સંશયીનો વિનાશ છે,

આ લોક, પરલોકે ના, સુખે ના સંશયી લહે… ૪૦.

યોગથી કર્મને છોડ્યાં, જ્ઞાનથી સંશયો હણ્યા,

એવા આત્મવશીને તો, કર્મો બાંધી શકે નહીં… ૪૧.

માટે અજ્ઞાનથી ઊઠ્યો, આ જે હ્રદય-સંશય,

જ્ઞાનખડ્ગે હણી તેને, યોગે થા સ્થિર, ઊઠ તું… ૪૨.

ગી.ધ્વ.૨૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

અર્જુન બોલ્યા –

કહો સંન્યાસ કર્મોનો, યોગનોયે કહો તમે,

બેમાંથી એક જે રૂડો, તે જ નિશ્ચયથી કહો… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

કર્મસંન્યાસ ને યોગ, બંનેય શ્રેયકારક,

બેમાંહી કર્મનો યોગ, કર્મસંન્યાસથી ચડે… ૨.

જાણો તે નિત્ય-સંન્યાસી, રાગ-દ્વેષ ન જે વિષે,

દ્વંદ્વ મુક્ત થયેલો તે, છૂટે બંધનથી સુખે… ૩.

સાંખ્ય ને યોગ છે ભિન્ન, બાળ ક્હે, પંડિતો નહીં,

બેમાંથી એકેયને, પૂરો પામતાં ફળ મેળવે… ૪.

જે સ્થાન મેળવે સાંખ્યો, યોગીયે તે જ પામતા,

એક જ સાંખ્ય ને યોગ, દેખે જે, તે જ દેખતા… ૫.

પણ દુઃખે જ સંન્યાસ, પામવો યોગના વિના,

મુનિ જે યોગમાં યુક્ત, શીઘ્ર તે બ્રહ્મ મેળવે… ૬.

યોગયુક્ત, વિશુદ્ધાત્મા, જીતેલો મન-ઈંદ્રિયો,

સર્વ ભૂતતણો આત્મા, તે ન લેપાય કર્મથી… ૭.

જુએ, સુણે, અડે, સૂંઘે, જમે ઊંઘે, વદે, ફરે,

શ્વાસ લે, પકડે, છોડે, ખોલે-મીંચેય આંખને… ૮.

ગી.ધ્વ.૨૭.

 

 

 

 

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ઈંદ્રિયો નિજ કર્મોમાં, વર્તે છે એમ જાણતો,

માને તત્વજ્ઞ યોગી કે, ʺહું કશું કરતો નથી.ʺ… ૯.

બ્રહ્માર્પણ કરી કર્મ, છોડી આસક્તિને કરે,

પાપથી તે ન લેપાય, પાણીથી પદ્મપાન-શો… ૧૦.

શરીરે, મન-બુદ્ધિએ, માત્ર વા ઈંદ્રિયે કરે,

આત્માની શુદ્ધિને કાજે, યોગી નિઃસંગ કર્મને… ૧૧.

યોગી કર્મફળો છોડી, નિષ્ઠાની શાંતિ મેળવે,

અયોગી ફળનો લોભી, બંધાતો વાસના વડે… ૧૨.

સૌ કર્મો મનથી છોડી, સુખે આત્મવશી રહે,

નવદ્વારપુરે દેહી, ના કરે કારવે કંઈ… ૧૩.

ન કર્તાપણું, ના કર્મો સર્જતો લોકનાં પ્રભુ,

ન કર્મફળયોગેય, સ્વભાવ જ પ્રવર્તતો… ૧૪.

લે નહીં કોઈનું પાપ, ન તો પુણ્યેય તે વિભુ,

અજ્ઞાને જ્ઞાન ઢંકાયું, તેણે સૌ મોહમાં પડે… ૧૫.

જેમનું આત્મ-અજ્ઞાન, જ્ઞાનથી નાશ પામીયું,

તેમનું સૂર્ય-શું જ્ઞાન, પ્રકાશે પરમાત્મને… ૧૬.

જેની આત્મા વિષે બુદ્ધિ, નિષ્ઠા, તત્પરતા, મન,

ધોવાયાં જ્ઞાનથી પાપો, તેને જન્મ નહીં ફરી… ૧૭.

વિદ્વાન વિનયી વિપ્રે, તેમ ચાંડાળને વિષે,

ગાયે, ગજેય, શ્વાનેયે, જ્ઞાનીને સમદ્રષ્ટિ છે… ૧૮.

અહીં જ ભવ તે જીત્યા, સ્થિર જે સમબુદ્ધિમાં,

નિર્દોષ સમ છે બ્રહ્મ, તેથી તે બ્રહ્મમાં ઠર્યા… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૨૮.

અધ્યાય ૫ મો – જ્ઞાન દશા

ન રાચે તે મળ્યે પ્રિય, નહીં મૂંઝાય અપ્રિયે,

અમૂઢ, સ્થિર બુદ્ધિ તે બ્રહ્મજ્ઞ, બ્રહ્મમાં ઠર્યો… ૨૦.

વિષયોમાં અનાસક્ત, જાણે જે આત્મમાં સુખ,

તે બ્રહ્મયોગમાં યુક્ત, અક્ષય સુખ ભોગવે… ૨૧.

કાં જે ઈંદ્રિયના ભોગો, દુઃખકારણ માત્ર તે,

ઊપજે ને વળી નાશે, જ્ઞાની રાચે ન તે વિષે… ૨૨.

કામ ને ક્રોધના વેગો, છૂટ્યા પહેલાં જ દેહથી,

અહીં જ જે સહી જાણે, તે યોગી, તે સુખી નર… ૨૩.

પ્રકાશ, સુખ ને શાંતિ, જેને અંતરમાં મળ્યાં,

થયેલો બ્રહ્મ તે યોગી, બ્રહ્મનિર્વાણ પામતો… ૨૪.

પામતો બ્રહ્મનિર્વાણ, ઋષિઓ ક્ષીણપાપ જે,

અસંશયી, જિતાત્મા ને, સર્વભૂતહિતે મચ્યા… ૨૫.

કામ ને ક્રોધથી મુક્ત, યતિ જે, આત્મનિગ્રહી,

રહે તે આત્મજ્ઞાનીને, બ્રહ્મનિર્વાણ પાસમાં… ૨૬.

વિષયોને કર્યા દૂર, દ્રષ્ટિ ભ્રૂ-મધ્યમાં ધરી,

નાકથી આવતાજાતા, પ્રાણાપાન કર્યા સમ… ૨૭.

વશેંદ્રિય મનોબુદ્ધિ, મુનિ મોક્ષપરાયણ,

ટાળ્યાં ઈચ્છા-ભય-ક્રોધ, તે મુનિ મુક્ત તો સદા… ૨૮.

મʼને સૌ ભૂતનો મિત્ર, સર્વ-લોક-મહેશ્વર,

યજ્ઞ ને તપનો ભોક્તા, જાણી તે શાંતિ પામતો… ૨૯.

ગી.ધ્વ.૨૯.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ફળનો આશરો છોડી, કરે કર્તવ્ય કર્મ જે,

તે સંન્યાસી તથા યોગી, ન જે નિર્ણય, નિષ્ક્રિય… ૧.

સંન્યાસ જે કહે લોકે, તેને તું યોગ જાણજે,

વિના સંકલ્પને છોડ્યે, યોગી થાય ન કોઈયે… ૨.

યોગમાં ચઢવા કાજે, કારણ કર્મ તો કહ્યું,

યોગે સિદ્ધ થયેલાને, કારણ શાંતિ તો કહ્યું… ૩.

જ્યારે વિષયભોગે કે, કર્મે આસક્ત થાય ના,

સર્વ સંકલ્પસંન્યાસી, યોગસિદ્ધ થયો ગણો… ૪.

આપને તારવો આપે, આપને ન ડુબાડવો,

આપ જ આપનો બંધુ, આપ જ શત્રુ આપનો… ૫.

જીતે જે આપને આપ, તે આત્મા આત્મનો સખા,

જો અજિતેલ આત્મા તો, વર્તે આત્મા જ શત્રુ-શો… ૬.

શાંતચિત્ત જિતાત્માનો, પરમાત્મા સમાધિમાં,

ટાઢે-તાપે સુખે-દુઃખે, માનાપમાનમાં રહે… ૭.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનથી તૃપ્ત, બ્રહ્મનિષ્ઠ, જિતેન્દ્રિય,

યુક્ત તેથી કહ્યો યોગી, समलोष्टाश्मकाञ्चन… ૮.

ગી.ધ્વ.૩૦.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાલા, વેરી, સખા, મધ્ય, ઉદાસી, દ્વેષ્ય ને સગા,

સાધુ-અસાધુમાં જેને, સમબુદ્ધિ, વિશેષ તે… ૯.

આશા-પરિગ્રહો છોડી, મનબુદ્ધિ કરી વશ,

યોગીએ યોજવો આત્મા, એકાંતે, નિત્ય, એકલા… ૧૦.

શુદ્ધ સ્થળે ક્રમે નાંખી દર્ભ, ચર્મ અને પટ,

ન બહુ ઊંચું કે નીચું, સ્થિર આસન વાળવું… ૧૧.

કરીને મન એકાગ્ર, રોકી ચિત્તેંદ્રિયક્રિયા,

બેસીને આસને યોગ, યોજવો આત્મશુદ્ધિનો… ૧૨.

કાયા, મસ્તક ને ડોક, સીધાં, નિશ્ચળ ને સ્થિર,

રાખવી દ્રષ્ટિ નાસાગ્રે, આસપાસ ન ભાળવું… ૧૩.

શાંતવૃત્તિ, ભયે મુક્ત, વ્રતસ્થ, મત્પરાયણ,

મનને સંયમે રાખી, મુજમાં ચિત્ત જોડવું… ૧૪.

આપને યોજતો યોગી, નિત્ય આમ, મનોજયી,

પામે છે મોક્ષ દેનારી, શાંતિ જે મુજમાં રહી… ૧૫.

નહીં અત્યંત આહારે, ન તો કેવળ લાંઘણે,

ઊંઘ્યે, જાગ્યેય ના ઝાઝે, યોગની સાધના થતી… ૧૬.

યોગ વિહાર-આહાર, યોગ્ય પ્રવૃત્તિ કર્મમાં,

યોગ્ય જાગૃતિ ને નિદ્રા, તો સીધે યોગ દુઃખહા… ૧૭.

નિયમે પૂર્ણ રાખેલું, ચિત્ત આત્મા વિષે ઠરે,

નિઃસ્પૃહ કામનાથી સૌ, ત્યારે તે યુક્ત જાણવો… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૩૧.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

વાયુહીન સ્થળે જેમ, હાલે ના જ્યોત દીપની,

સંયમી આત્મયોગીના, ચિત્તની ઉપમા કહી… ૧૯.

યોગાભ્યાસે નિરોધેલું, જ્યાં લે ચિત્ત વિરામને,

જ્યાં પેખી આત્મથી આત્મા, પામે સંતોષ આત્મમાં… ૨૦.

જ્યાં રહ્યું સુખ અત્યંત, બુદ્ધિગ્રાહ્ય, અતીંદ્રિય,

તે જાણે, ને રહી તેમાં, તત્ત્વથી તે ચળે નહીં… ૨૧.

જે મળ્યે અન્ય કો લાભ, ન માને તે થકી વધુ,

જેમાં રહી ચળે ના તે, મોટાંયે દુઃખથી કદી… ૨૨.

દુઃખના યોગથી મુક્ત, એવો તે યોગ જાણવો,

પ્રસન્ન ચિત્તથી એવો, યોગ નિશ્ચય યોજવો… ૨૩.

સંકલ્પે ઊઠતા કામો, સંપૂર્ણ સઘળા ત્યજી,

મનથી ઈંદ્રિયોને સૌ, બધેથી નિયમે કરી… ૨૪.

ધીરે ધીરે થવું શાંત, ધૃતિને વશ બુદ્ધિથી,

આત્મામાં મનને રાખી, ચિંતવવું ન કાંઈયે… ૨૫.

જ્યાંથી જ્યાંથી ચળી જાય, મન ચંચળ, અસ્થિર,

ત્યાં ત્યાંથી નિયમે લાવી, આત્મામાં કરવું વશ… ૨૬.

પ્રશાંત-મન નિષ્પાપ, બ્રહ્મરૂપ થયેલ આ,

શાંતિ-વિકાર યોગીને, મળે છે સુખ ઉત્તમ… ૨૭.

આમ નિષ્પાપ તે યોગી, આત્માને યોજતો સદા,

સુખેથી બ્રહ્મ સંબંધી, અત્યંત સુખ ભોગવે… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૩૨.

 

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

યોગે થયેલ યુક્તાત્મા, સર્વત્ર સમદૃષ્ટિનો,

દેખે સૌ ભૂતમાં આત્મા, ને સૌ ભૂતોય આત્મમાં… ૨૯.

જે સર્વત્ર મʼને દેખે, સર્વને મુજમાં વળી,

તેને વિયોગ ના મારો, મʼને તેનોય ના થતો… ૩૦.

જે ભજે એકનિષ્ઠાથી, સર્વ ભૂતે રહ્યા મʼને,

વર્તતાં સર્વ રીતેયે તે, યોગી મુજમાં રહ્યો… ૩૧.

આત્મસમાન સર્વત્ર, જે દેખે સમબુદ્ધિથી,

જે આવે સુખ કે દુઃખ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ માનવો… ૩૨.

અર્જુન બોલ્યા –

સમત્વબુદ્ધિનો યોગ, તમે જે આ કહ્યો મʼને,

તેનીન સ્થિરતા દેખું, કાં જે ચંચળ તો મન… ૩૩.

મન ચંચળ, મસ્તાની, અતિશે બળવાન તે,

તેનો નિગ્રહ તે માનું, વાયુ શો કપરો ઘણો… ૩૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મન ચંચળ તો સાચે, રોકવું કપરૂં અતિ,

તોયે અભ્યાસ-વૈરાગ્યે, તેને ઝાલવું શક્ય છે… ૩૫.

આત્મસંયમ ના હોય, તો માનું યોગ દુર્લભ,

પ્રયત્નથી જિતાત્માને, ઉપાયે શક્ય પામવો… ૩૬.

અર્જુન બોલ્યા –

અયતિ પણ શ્રદ્ધાળુ, યોગથી ભ્રષ્ટ ચિત્તનો,

યોગ સિદ્ધિ ન પામેલો, તેવાની ગતિ શી થતી?… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૩૩.

 

અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો – ચિત્તનિરોધ

પામે નાશ નિરાધાર, છૂટી કો વાદળી સમો,

બંનેથી તે થઈ ભ્રષ્ટ, ભૂલેલો બ્રહ્મ માર્ગને?… ૩૮.

મારો સંશય આ, કૃષ્ણ, સંપૂર્ણ ભાંગવો ઘટે,

નથી આપ વિના કોઈ, જે આ સંશયને હણે… ૩૯.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અહીં કે પરલોકેયે, તેનો નાશ નથી કદી,

બાપુ, કલ્યાણ માર્ગે કો, દુર્ગતિ પામતો નથી… ૪૦.

પાપી તે પુણ્ય લોકોને, વસીને દીર્ઘકાળ ત્યાં,

શુચિ શ્રીમાનને ઘેર, જન્મ લે યોગભ્રષ્ટ તે… ૪૧.

વા બુદ્ધિમાન યોગીને, કુળે જ જન્મ તે ધરે,

ઘણો દુર્લભ તો આવો, પામવો જન્મ આ જગે… ૪૨.

ત્યાં તે જ બુદ્ધિનો યોગ, મેળવે પૂર્વ જન્મનો,

ને ફરી સિદ્ધિને માટે, કરે આગળ યત્ન તે… ૪૩.

પૂર્વના તે જ અભ્યાસે, ખેંચાય અવશેય તે,

યોગ જીજ્ઞાસુયે તેથી, શબ્દની પાર જાય તે… ૪૪.

ખંતથી કરતો યત્ન, દોષોથી મુક્ત તે થઈ,

ઘણા જન્મે થઈ સિદ્ધ, યોગી પામે પરં ગતિ… ૪૫.

તપસ્વીથી ચડે યોગી, જ્ઞાનીઓથીય તે ચડે,

કર્મીઓથી ચડે યોગી, તેથી યોગી તું, પાર્થ, થા… ૪૬.

યોગીઓમાંય સર્વેમાં, જે શ્રદ્ધાળુ મʼને ભજે,

મારામાં ચિત્તને પ્રોઈ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ મેં ગણ્યો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૩૪.

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

આસક્ત મુજમાં, મારા આશ્રયે યોગ યોજતો,

જેમ સમગ્ર નિઃશંક, મને જાણીશ, તે સુણ… ૧.

વિજ્ઞાન સાથ આ જ્ઞાન, સંપૂર્ણ કહું છું તને,

જે જાણ્યાથી પછી બીજું, જગે ના જાણવું પડે… ૨.

હજારો માનવે કોક, સિદ્ધિનો યત્ન આદરે,

ને સિદ્ધિ યતિઓમાંયે, કોʼ જ તત્ત્વે લહે મʼને… ૩.

ભૂ, જળ, અગ્નિ, વા, વ્યોમ, મન, બુદ્ધિ, અહંકૃતિ-

આ આઠ રૂપના ભેદે, મારી પ્રકૃતિ છે રહી… ૪.

આ તો અપર, છે અન્ય , પર પ્રકૃતિ તે થકી,

જીવરૂપ થઈ જેણે, જાણ, આ જગને ધર્યું… ૫.

આ બેથી સઘળાં ભૂતો, ઊપજે એમ જાણજે,

આખા જગતનો, પાર્થ, હું જ ઉત્પત્તિ ને લય… ૬.

બીજું કોઈ નથી તત્ત્વ, મારાથી પર જે ગણો,

હું-માં આ સૌ પરોવાયું—દોરામાં મણકા સમું… ૭.

રસ હું જળમાંહી છું, પ્રભા છું સૂર્યચંદ્રમાં,

ओं(રૂ)[2] વેદે, નભે શબ્દ, નરોમાં પુરૂષાતન… ૮.

પવિત્ર ગંધ પૃથ્વીમાં, અગ્નિમાં હું પ્રકાશ છું,

જીવન સર્વ ભૂતોમાં, તપસ્વીઓ વિષે તપ… ૯.

ગી.ધ્વ.૩૫.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

તું જાણ સર્વ ભૂતોનું, મʼને બીજ સનાતન,

છું બુદ્ધિમાનની બુદ્ધિ, તેજસ્વીઓનું તેજ છું… ૧૦.

કામ ને રાગથી મુક્ત, બળ હું બળવાનનું,

ધર્મથી ન વિરોધી જે, એવો છું કામ ભૂતમાં… ૧૧.

વળી સાત્ત્વિક જે ભાવો, રજ ને તમનાય જે,

મારા થકી જ તે જાણ, તેમાં હું, નહિ તે હું-માં… ૧૨.

આવા ત્રિગણના ભાવે, મોહેલું સર્વ આ જગત્,

ઓળખે ના મʼને, જે છું, તે સૌથી પર અવ્યય…13.

દૈવી ગુણમયી મારી, માયા આ અતિ દુસ્તર,

મારે જ શરણે આવે, તે આ માયા તરી જતા… ૧૪.

મારે ન શરણે આવે, પાપી, મૂઢ, નરાધમો,

માયાએ જ્ઞાન લૂંટેલા, આસુરી ભાવ સેવતા… ૧૫.

ચાર પ્રકારના ભક્તો, પુણ્યશાળી ભજે મને,

આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી, ચોથો જ્ઞાની, પરંતપ… ૧૬.

તેમાં જ્ઞાની, સદાયોગી, અનન્ય ભક્ત, શ્રેષ્ઠ છે,

જ્ઞાનીને હું ઘણો વાʼલો, તેયે છે મુજને પ્રિય… ૧૭.

તે સૌ સંતજનો તોયે, જ્ઞાની આત્મા જ છે મુજ,

મારામાં તે રહ્યો યુક્ત, જેનાથી શ્રેષ્ઠ ના ગતિ… ૧૮.

ઘણાયે જન્મને અંતે, જ્ઞાની લે શરણું મુજ,

ʼસર્વ આ બ્રહ્મʼ જાણે તે, મહાત્મા અતિ દુર્લભ… ૧૯.

ગી.ધ્વ.૩૬.

 

 

અધ્યાય ૭ મો – જ્ઞાન વિજ્ઞાન

કામોએ જ્ઞાન લૂંટેલા, ભજે તે અન્ય દેવતા,

તે તે નિયમો રાખી—બાંધ્યા પ્રકૃતિએ નિજ… ૨૦.

ઈચ્છે જે રૂપમાં જે જે, શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજવા,

તેની તેની હું તેવી જ, દ્રઢ શ્રદ્ધા કરાવું છું… ૨૧.

તેવી શ્રદ્ધા ભર્યો તેની, વાંછતો તે પ્રસન્નતા,

તેનાથી મેળવે કામો, મેં જ નિર્માણ જે કર્યાં… ૨૨.

નાશવંત ફળો પામે, જનો તે અલ્પબુદ્ધિના,

દેવોના ભક્ત દેવોને, મારા ભક્ત મʼને મળે… ૨૩.

અવ્યક્ત તે થયો વ્યક્ત, માને મૂઢ જનો મʼને,

ન જાણતા પરંભાવ, મારો અવ્યય ઉત્તમ… ૨૪.

ઢંકાયો યોગ માયાએ, ના હું પ્રગટ સર્વને,

આ મૂઢ લોકો જાણે ના, અજન્મા, અવ્યયી મʼને… ૨૫.

ભૂતો જે થયા પૂર્વે, આજે છે ને હવે થશે,

હું તો તે સર્વને જાણું, મʼને કો જાણતું નથી… ૨૬.

રાગ ને દ્વેષથી ઊઠે, દ્વંદ્વોનો મોહ ચિત્તમાં,

તેથી સંસારમાં સર્વે, ભૂતોને મોહ થાય છે… ૨૭.

પણ જે પુણ્યશાળીનાં, પાપકર્મ ગળી ગયાં,

તે દ્વંદ્વ મોહ છૂટેલા, મને દ્રઢ વ્રતે ભજે… ૨૮.

જે મારે આશ્રયે મંડે, છૂટવા જન્મમૃત્યુથી,

બ્રહ્મ, સંપૂર્ણ અધ્યાત્મ, સર્વ કર્મેય તે લહે… ૨૯.

સાધિભૂતાધિદૈવે જે, સાધિયજ્ઞે મʼને લહે,

જાણે પ્રયાણ કાળેયે, મને તે યુક્તચિત્તના… ૩૦.

ગી.ધ્વ.૩૭.

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અર્જુન બોલ્યા –

શું તે બ્રહ્મ? શું તે અધ્યાત્મ? શું કર્મ, પુરૂષોત્તમ?

અધિભૂત કહે શાને? શું, વળી, અધિદૈવ છે?… ૧.

અધિયજ્ઞ અહીં દેહે, કોણ ને કેમ છે રહ્યો?

તમને અંતવેળાએ, યતિએ કેમ જાણવો?… ૨.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અક્ષર તે પરંબ્રહ્મ, અધ્યાત્મ તો સ્વભાવ જે,

ભૂતો સૌ ઉપજાવે, તે વિસર્ગ કર્મ જાણવું… ૩.

ક્ષર ને જીવના ભાવો, અધિભૂતાધિદૈવ તે,

અધિયજ્ઞ હું પોતે જ, દેહીના દેહમાં અહીં… ૪.

મʼને જ સ્મરતો અંતે, છોડી જાય શરીર જે,

મારો જ ભાવ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો… ૫.

જે જે યે સ્મરતો ભાવ, છોડી જાય શરીરને,

તેને તેને જ તે પામે, સદા તે ભાવથી ભર્યો… ૬.

માટે અખંડ તું મારી, સ્મૃતિને રાખતો લડ,

મનબુદ્ધિ મʼને અર્પ્યે, મʼને નિઃશંક પામશે… ૭.

ગી.ધ્વ.૩૮.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

અભ્યાસ યોગમાં યુક્ત, મન બીજે ભમે નહીં,

અખંડચિંતને પામે, પરંપુરૂષ દિવ્ય તે… ૮.

પુરાણ, સર્વજ્ઞ, જગન્નિયંતા,

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ, સહુના વિધાતા.

આદિત્યવર્ણ, તમથીય પાર,

અચિંત્યરૂપ સ્મરતો સદા જે… ૯.

પ્રયાણકાળે સ્થિર ચિત્ત રાખી,

લૈ ભક્તિ સાથે બળ યોગનુંયે.

ભવાં વચે પ્રાણ સુરીત આણી,

યોગી પરંપુરૂષ દિવ્ય પામે… ૧૦.

જેને કહે ʼઅક્ષરʼ વેદવેત્તા,

જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે.

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

કહું તને તે પદ સારરૂપે… ૧૧.

રોકીને ઈંદ્રિય દ્વારો, રૂંધીને હ્રદયે મન,

સ્થાપીને તાળવે પ્રાણ, રાખીને યોગ ધારણા… ૧૨.

ओं(३)[3] એકાક્ષરી બ્રહ્મ, ઉચ્ચારી સ્મરતો મʼને,

જે જાય દેહને છોડી, તે પામે છે પરંગતિ… ૧૩.

સતત એક ચિત્તે જે, સદા સંભારતો મʼને,

તે નિત્ય યુક્ત યોગીને, સેʼજે હું પ્રાપ્ત થાઉં છું… ૧૪.

ગી.ધ્વ.૩૯.

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

મʼને પોંʼચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુઃખનું ધામ, પુનર્જન્મ ધરે નહીં… ૧૫.

બ્રહ્માના લોક પર્યંત, આવાગમન સર્વને,

પરંતુ મુજને પાપી, પુનર્જન્મ રહે નહીં…૧૬.

હજાર યુગનો દાʼડો, હજાર યુગની નિશા,

બ્રહ્માના દિનરાત્રીના, વિદ્વાનો એમ જાણતા… ૧૭.

અવ્યક્તથી બધી વ્યક્તિ, નીકળે દિન ઊગતાં,

રાત્રી થતાં ફરી પામે, તે જ અવ્યક્તમાં લય… ૧૮.

તે જ આ ભૂતનો સંઘ, ઊઠી ઊઠી મટી જતો,

પરાધીનપણે રાત્રે, નીકળે દિન ઊગતાં… ૧૯.

તે અવ્યક્ત થકી ઊંચો, બીજો અવ્યક્ત ભાવ છે,

તે શાશ્વત નહીં નાશે, ભૂતો સૌ નાશ પામતાં… ૨૦.

કહ્યો અક્ષર, અવ્યક્ત, કહી તેને પરંગતિ,

જે પામ્યે ન ફરે ફેરા,-તે મારૂં ધામ છે પરં… ૨૧.

પરં પુરૂષ તે પ્રાપ્ત થાય, અનન્ય ભક્તિથી-

જેના વિષે રહે ભૂતો, જેનો વિસ્તાર આ બધો… ૨૨.

જે કાળે છોડતાં દેહ, યોગી પાછા ફરે નહીં,

જે કાળે ફરે પાછા, તે કાળ કહું છું હવે… ૨૩.

અગ્નિજ્યોતે, દિને, શુક્લે, છ માસે ઉત્તરાયણે,

તેમાં જે બ્રહ્મવેત્તાઓ, જાય તે બ્રહ્મ પામતા… ૨૪.

ગી.ધ્વ.૪૦.

 

 

અધ્યાય ૮ મો – યોગીનો દેહત્યાગ

ધુમાડે રાત્રીએ, કૃષ્ણે, છ માસે દક્ષિણાયને,

તેમાં યોગી ફરે પાછો, પામીને ચંદ્રજ્યોતિને… ૨૫.

શુક્લ-કૃષ્ણ ગણી આ બે, ગતિ વિશ્વે સનાતન,

એકથી થાય ના ફેરા, બીજીથી ફરતો વળી… ૨૬.

આવા બે માર્ગ જાણે તે, યોગી મોહે પડે નહીં,

તે માટે તું સદાકાળ, યોગયુક્ત બની રહે… ૨૭.

વેદો તણાં, યજ્ઞ-તપો તણાંયે,

દાનો તણાં પુણ્ય ફળો કહ્યાં જે.

તે સર્વ આ જ્ઞાન વડે વટાવી,

યોગી લહે આદિ મહાન ધામ… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૪૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

તને નિષ્પાપને મારૂં, સારમાં સાર જ્ઞાન આ,

કહું વિજ્ઞાનની સાથે, જે જાણ્યે દોષથી છૂટે… ૧.

શ્રેષ્ઠ વિદ્યા, પરંસાર, આ છે પવિત્ર ઉત્તમ,

અનુભવાય પ્રત્યક્ષ, સુકર, ધર્મ્ય, અક્ષય… ૨.

જે મનુષ્યો અશ્રદ્ધાથી, માને આ ધર્મને નહીં,

તે ફરે મૃત્યુસંસારે, મʼને તે પામતા નહીં… ૩.

અવ્યક્ત રૂપ હું-થી જ, ફેલાયું સર્વ આ જગત્,

હું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, હું તે માંહી રહ્યો નથી… ૪.

નથીયે કો હું-માં ભૂતો, જો મારો યોગ ઈશ્વરી,

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ હું… ૫.

સર્વગામી મહા વાયુ, નિત્ય આકાશમાં રહે,

તેમ સૌ ભૂત માʼરામાં, રહ્યાં છે, એમ જાણજે… ૬.

કલ્પના અંતમાં ભૂતો, મારી પ્રકૃતિમાં ભળે,

આરંભ કલ્પનો થાતાં, સર્જું તે સર્વને ફરી… ૭.

નિજ પ્રકૃતિ આધારે, સર્જું છું હું ફરી ફરી,

સર્વ આ ભૂતનો સંઘ, બળે પ્રકૃતિને વશ… ૮.

ગી.ધ્વ.૪૨.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

પણ તે કોઈયે કર્મ, મુજને બાંધતાં નથી,

કાં જે રહ્યો ઉદાસી શો, કર્મે આસક્તિહીન હું… ૯.

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ, મારી અધ્યક્ષતા વડે,

તેના કારણથી થાય, જગનાં પરિવર્તનો… ૧૦.

અવજાણે મʼને મૂઢો, માનવી દેહને વિષે,

ન જાણતા પરંભાવ, મારો ભૂત મહેશ્વરી… ૧૧.

વૃથા આશા, વૃથા કર્મો, વૃથા જ્ઞાન કુબુદ્ધિનાં,

રાક્ષસી-આસુરી જેઓ, સેવે પ્રકૃતિ મોહિની… ૧૨.

મહાત્માઓ મʼને જાણી, ભૂતોનો આદિ અવ્યય,

અનન્ય મનથી સેવે, દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા… 13.

કીર્તિ મારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દ્રઢ,

ભક્તિથી મુજને વંદી, ઉપાસે નિત્ય યોગથી… ૧૪.

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો, સર્વવ્યાપી મʼને ભજે,

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા… ૧૫.

હું છું ક્રતુ, હું છું યજ્ઞ, હું સ્વધા, હું વનસ્પતિ,

મંત્ર હું, ઘૃત હું શુદ્ધ, અગ્નિ હું, હું જ આહુતિ… ૧૬.

હું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા, પિતામહ,

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, રૂગ, યજુર, સામવેદ હું… ૧૭.

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ્, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ,

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૪૩.

 

 

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

તપું હું, જળને ખેંચું, મેઘને વરસાવું હું,

અમૃત હું, હું છું મૃત્યુ, સત ને અસતેય હું… ૧૯.

પી સોમ નિષ્પાપ થઈ ત્રિવેદી,

યજ્ઞો વડે સ્વર્ગનિવાસ યાચે.

ને મેળવી પુણ્ય સુરેન્દ્રલોક,

ત્યાં દેવના વૈભવ દિવ્ય માણે… ૨૦.

તે ભોગવી સ્વર્ગ વિશાળ એવું,

પુણ્યો ખૂટ્યે મર્ત્ય વિષે પ્રવેશે.

સકામ તે વૈદિક કર્મમાર્ગી,

આ રીત ફેરા ભવના ફરે છે… ૨૧.

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ, કરે મારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો, યોગક્ષેમ ચલાવું હું… ૨૨.

તેમ જે ભક્ત શ્રદ્ધાથી, ઉપાસે અન્ય દેવને,

વિધિપૂર્વક ના તોયે, તેયે મʼને જ પૂજતા… ૨૩.

કાં જે હું સર્વ યજ્ઞોનો, ભોક્તા ને પ્રભુ છું વળી,

પરંતુ તે પડે, કાં જે, ન જાણે તત્ત્વથી મʼને… ૨૪.

દેવપૂજક દેવોને, પિતૃના પિતૃને મળે,

ભૂતપૂજક ભૂતોને, મારા ભક્ત મʼને મળે… ૨૫.

पत्रम पुष्पं फलं तोयं, જે આપે ભક્તિથી મʼને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું, આરોગું યત્નવાનનું… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૪૪.

અધ્યાય ૯ મો – જ્ઞાનનો સાર

જે કરે, ભોગવે વા જે, જે હોમે દાન જે કરે,

આચરે તપને વા જે, કર અર્પણ તે મʼને… ૨૭.

કર્મનાં બંધનો આમ, તોડીશ સુખ-દુઃખદા,

સંન્યાસયોગથી યુક્ત, મʼને પામીશ મુક્ત થૈ… ૨૮.

સમ હું સર્વ ભૂતોમાં, વાʼલા-વેરી મʼને નથી,

પણ જે ભક્તિથી સેવે, તેમાં હું, મુજમાંહી તે… ૨૯.

મોટોયે કો દુરાચારી, એકચિત્તે ભજે મʼને,

સાધુ જ તે થયો માનો, કાં જે નિશ્ચયમાં ઠર્યો… ૩૦.

શિઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને,

પ્રતિજ્ઞા કરૂં છું મારા, ભક્તોનો નાશ ના કદી… ૩૧.

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો મારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ… ૩૨.

પવિત્ર બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રી, ભક્તના વાત શી પછી?

દુઃખી અનિત્ય આ લોકે, પામેલો ભજ તું મʼને… ૩૩.

મન-ભક્તિ મʼને અર્પ, મʼને પૂજ, મʼને નમ,

મʼને જ પામશે આવા, યોગથી, મત્પરાયણ… ૩૪.

ગી.ધ્વ.૪૫.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ફરી સાંભળ આ મારૂં, પરમ વેણ, અર્જુન,

જે કહું પ્રેમથી તારા, હિતની કામના કરી… ૧.

મારા ઉદ્ભવને જાણે, ન દેવો કે મહર્ષિઓ,

કેમ જે હું જ છું આદિ, સૌ દેવો ને મહર્ષિનો… ૨.

જે હું જાણે અજન્મા છું, ને અનાદિ, મહેશ્વર,

મોહહીન થયેલો તે, છૂટે છે સર્વ પાપથી… ૩.

બુદ્ધિ, જ્ઞાન, ક્ષમા, સત્ય, અમોહ, શાંતિ, નિગ્રહ,

જન્મ-મૃત્યુ, સુખો-દુઃખો, ભય-નિર્ભયતા તથા… ૪.

અહિંસા, સમતા, તુષ્ટિ, તપ, દાન, યશાયશ,-

હું થી જ ઊપજે ભાવો, સૌ ભૂતોના જુદા જુદા… ૫.

પૂર્વે મહર્ષિઓ સાત, ચાર જે મનુઓ થયા,-

જેમની આ પ્રજા લોકે – જન્મ્યા સંકલ્પથી મુજ… ૬.

જે જાણે તત્ત્વથી આવાં, મારાં યોગ-વિભૂતિને,

અડગયોગ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો… ૭.

ગી.ધ્વ.૪૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

હું જ છું મૂળ સર્વેનું, પ્રવર્તે મુજથી બધું,

એવું જાણી મʼને જ્ઞાની, ભજતા ભક્તિભાવથી… ૮.

ચિત્ત-પ્રાણ હું-માં પ્રોતા, બોધ દેતા પરસ્પર,

કેʼતા મારી કથા નિત્ય, સુખ-સંતોષ પામતા… ૯.

એવા અખંડયોગીને, ભજતા પ્રીતથી મʼને-

આપું તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળે મʼને… ૧૦.

રહેલો આત્મભાવે હું, તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી,

કરૂણાભાવથી તેના, અજ્ઞાન-તમને હણું… ૧૧.

અર્જુન બોલ્યા –

પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા, શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ­ː… ૧૨.

વર્ણવે ઋષિઓ સર્વે, તથા દેવર્ષિ નારદ,

અસિત,દેવલ, વ્યાસ, – તમેયે મુજને કહો… ૧૩.

તે સર્વ માનું છું સત્ય, જે તમે મુજને કહો,

તમારૂં રૂપ જાણે ના, દેવો કે દાનવો, પ્રભુ!… ૧૪.

તમે જ આપને આપે, જાણતા, પુરૂષોત્તમ!

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે!… ૧૫.

સંભળાવો મʼને સર્વે, દિવ્ય આત્મવિભૂતિઓ,

જે વિભૂતિ વડે વ્યાપ્યા, આ બધા લોકને તમે… ૧૬.

યોગેશ, તમને કેવા, જાણું ચિંતનમાં સદા?

શા શા ભાવો વિષે મારે, તમને ચિંતવા ઘટે?… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૪૭.

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

યોગ-વિભૂતિ વિસ્તારે, ફરીથી નિજનાં કહો,

સુણી નથી ધરાતો હું, તમારાં વચનામૃત… ૧૮.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ભલે, લે વર્ણવું મુખ્ય, મારી દિવ્ય વિભૂતિઓ,

મારા વિસ્તારને કેʼતાં, અંત કૈં આવશે નહીં… ૧૯.

હું જ આત્મા રહ્યો સર્વે, ભૂતોનાં હ્રદયો વિષે,

આદિ, મધ્ય તથા અંત, હું જ છું ભૂતમાત્રનાં… ૨૦.

આદિત્યોનો હું છું વિષ્ણુ, સૂર્ય હું જ્યોતિઓ તણો,

મરીચિ મરૂતોનો હું, નક્ષત્રોનો હું ચંદ્રમા… ૨૧.

સામવેદ હું વેદોનો, દેવોનો ઈંદ્રરાજ હું,

ચેતના સર્વ ભૂતોની, મન હું ઈંદ્રિયો તણું… ૨૨.

હું જ શંકર રૂદ્રોનો, કુબેર યક્ષરાક્ષસે,

વસુઓનો હું છું અગ્નિ, મેરૂ હું પર્વતો તણો… ૨૩.

પુરોહિતો તણો મુખ્ય મʼને, જાણ, બૃહસ્પતિ,

સેનાનીઓ તણો સ્કંદ, પુસ્કોરોનો હું સાગર… ૨૪.

ૐ એકાક્ષર વાણીનો, મહર્ષિઓ તણો ભૃગુ,

જપયજ્ઞ હું યજ્ઞોનો, સ્થાવરોનો હિમાલય… ૨૫.

પીંપળ સર્વ વૃક્ષોનો, દેવર્ષિનો હું નારદ,

ચિત્રરથ હું ગંધર્વે, સિદ્ધે કપિલદેવ હું… ૨૬.

ઉચ્ચૈઃશ્રવા હું અશ્વોનો,- અમૃતે ઊપજ્યો હતો,

ઐરાવત ગજોનો હું, નરોનો હું નરાધિપ… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૪૮.

 

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

આયુધોનું હું છું વજ્ર, ગાયોની કામધેનુ હું,

જન્મહેતુ હું કંદર્પ, સર્પોનો છું હું વાસુકિ… ૨૮.

અનંત સર્વ નાગોનો, વરૂણ યાદસો તણો,

પિત્રીનો અર્યમા હું છું, યમ સંયમકારનો… ૨૯.

પ્રહલાદ સર્વ દૈત્યોનો, કાળ છું ઘડિયાળનો,

વનેચરો તણો સિંહ, પંખીઓનો ખગેશ્વર… ૩૦.

વાયુ હું વેગવાનોનો, રામ હું શસ્ત્રવાનનો,

મગર સર્વ મચ્છોનો, ગંગાજી હું નદી તણી… ૩૧.

આદિ, મધ્ય તથા અંત, હું સર્વે સૃષ્ટિઓ તણું,

અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાની, વાદ પ્રવચનો તણો… ૩૨.

અકાર અક્ષરોનો હું, સમાસોનો હું દ્વંદ્વ છું,

સ્રષ્ટા વિશ્વમુખી છું, ને હું જ છું કાળ અક્ષય… ૩૩.

મૃત્યુ હું સર્વનો હર્તા, ભવિષ્યનો હું ઉદ્ભવ,

સ્ત્રીની શ્રી, કીર્તિ ને વાણી, સ્મૃતિ, પ્રજ્ઞા, ધૃતિ, ક્ષમા… ૩૪.

સામોનો હું બૃહત્સામ, ગાયત્રી સર્વ છંદની,

માર્ગશીર્ષ હું માસોનો, ઋતુઓનો વસંત હું… ૩૫.

ઠગોની દ્યુતવિદ્યા છું, તેજસ્વીઓનું તેજ હું,

સત્ત્વવાનોતણું સત્ત્વ, જય ને વ્યવસાય છું… ૩૬.

હું વાસુદેવ વૃષ્ણીનો, પાંડવોનો ધનંજય,

મુનિઓનો હું છું વ્યાસ, શુક્ર હું કવિઓતણો… ૩૭.

દંડ હું દંડધારીનો, નીતિ હું જયવાંછુની,

હું છું મૌન જ ગુહ્યોનું, જ્ઞાનીઓનું છું જ્ઞાન હું… ૩૮.

ગી.ધ્વ.૪૯.

અધ્યાય ૧૦ મો – વિભૂતિવર્ણન

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું, જાણજે તેય હું જ છું,

હું-વિનાનું નથી લોકે, કોઈ ભૂત ચરાચર… ૩૯.

ન આવે ગણતાં છેડો, મારી દિવ્ય વિભૂતિનો,

દિશા માત્ર કહ્યો મેં તો, આ વિસ્તાર વિભૂતિનો… ૪૦.

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ, લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણ તે સઘળું મારા, તેજના અંશથી થયું… ૪૧.

અથવા, લાભ શો તારે, જાણી વિસ્તારથી ઘણા,

એક જ અંશથી મારા, આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો… ૪૨.

ગી.ધ્વ.૫૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

અર્જુન બોલ્યા –

મારા અનુગ્રહાર્થે જે, તમે અધ્યાત્મજ્ઞાનનું,

પરં ગૂઢ કહ્યું તેથી, મારો એ મોહ તો ગયો… ૧.

ભૂતોના જન્મ ને નાશ, મેં સવિસ્તર સાંભળ્યા,

તેમ અક્ષય માહાત્મ્ય, તમારા મુખથી પ્રભુ!… ૨.

નિજને વર્ણવો જેમ, તેવું જ, પરમેશ્વર!

ઈશ્વરી રૂપ જોવાને, ઈચ્છું છું, પુરૂષોત્તમ!… ૩.

મારે તે રૂપને જોવું, શક્ય જો માનતા, પ્રભુ!

તો, યોગેશ્વર, દેખાડો, નિજ અવ્યય રૂપ તે… ૪.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જો તું મારાં બધાં રૂપો, સેંકડા ને હજારથી,

બહુ પ્રકારનાં, દિવ્ય, ઘણા આકાર-વર્ણનાં… ૫.

આદિત્યો, વસુઓ, રૂદ્રો, અશ્વિનો, મરૂતોય જો,

પૂર્વે ક્યારે ન દીઠેલાં, એવાં આશ્ચર્ય જો ઘણાં… ૬.

જો મારા દેહમાં આજે, એક સાથ અહીં રહ્યું,

ચરાચર જગત્ આખું, ઈચ્છે જે અન્ય તેય જો… ૭.

ગી.ધ્વ.૫૧.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

મʼને તારા જ આ નેત્રે, નહીં જોઈ શકીશ તું,

દિવ્ય દ્રષ્ટિ તને આપું, ઈશ્વરી યોગ જો મુજ… ૮.

સંજય બોલ્યા –

આમ બોલી પછી કૃષ્ણ-મહાયોગેશ્વરે, નૃપ,

પરમ ઈશ્વરી રૂપ, દેખાડ્યું પાર્થને નિજ… ૯.

ઘણાં મોઢાં, ઘણી આંખો, ઘણાં અદ્ભૂત રૂપમાં,

ઘણાં આભૂષણો દિવ્ય, ઘણાંક દિવ્ય આયુધો… ૧૦.

માળા-વસ્ત્ર ધર્યાં દિવ્ય, અર્ચાઓ દિવ્ય ગંધની,

સર્વ આશ્ચર્યથી પૂર્ણ, વિશ્વવ્યાપક દેવ તે… ૧૧.

આકાશે સામટી દીપે, હજારો સૂર્યની પ્રભા,

તે કદી એ મહાત્માના, તેજ શી થાય તો ભલે… ૧૨.

અનંદ ભાતનું વિશ્વ, આખુંયે એક ભાગમાં,

દેવાધીદેવના દેહે, અર્જુને જોયું તે સમે… ૧૩.

પછી અર્જુન આશ્ચર્યે, હર્ષ રોમાંચગાત્રથી,

દેવને હાથ જોડીને, નમાવી શિરને વદ્યોઃ-… ૧૪.

અર્જુન બોલ્યા –

હે દેવ, દેખું તમ દેહમાં સૌ,

દેવો તથા ભૂત સમૂહ નાના.[4]

બ્રહ્મા વિરાજે કમલાસને આ,

ને દિવ્ય સર્પો, ઋષિઓય સર્વે… ૧૫.

ગી.ધ્વ.૫૨.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

અનેક નેત્રો-મુખ-હાથ-પેટો,

અનંત રૂપો તમ સર્વ બાજુ.

દેખું નહીં અંત, ન મધ્ય-આદિ,

તમારૂં વિશ્વેશ્વર, વિશ્વરૂપ !… ૧૬.

ધારી ગદા-ચક્ર-કિરીટ દીપો,

બધી દિશે તેજતણા સમૂહે.

તપાવતા સૂરજ-અગ્નિ-જ્યોતિ,

જોવા તમે શક્ય ન, અપ્રમેય !… ૧૭.

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેયતત્ત્વ,

તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ.

અનાશ છો, શાશ્વતધર્મપાળ,

જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ… ૧૮.

અનાદિ મધ્યાન્ત, અનંત-શક્તિ,

અનંત હાથો, શશીસૂર્યનેત્ર.

પેખું તમારે મુખ અગ્નિ ઝોળો,

તમે સ્વતેજે જગ આ તપાવો… ૧૯.

આ વ્યોમપૃથ્વીતણું અંતરાળ,

દિશાય સૌ એક તમે જ વ્યાપ્યાં.

તમારૂં આ અદ્ભૂત ઉગ્ર રૂપ,

દેખી ત્રિલોકી, અકળાય, દેવ !… ૨૦.

આ દેવસંઘો તમમાંહી પેસે,

કોʼ હાથ જોડી વિનવે ભયેથી.

ʼસ્વસ્તિʼ ભણી સિદ્ધ-મહર્ષિ-સંઘો,

અનેક સ્તોત્રે તમને સ્તવે છે… ૨૧.

ગી.ધ્વ.૫૩.

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

આદિત્ય, રૂદ્રો, વસુ, વિશ્વદેવો,

સાધ્યો, કુમારો, મરૂતોય, પિત્રી.

ગંધર્વ, યક્ષો, અસુરોય, સિદ્ધો,

આશ્ચર્યથી સૌ તમને નિહાળે… ૨૨.

મોં-નેત્ર ઝાઝાં, વિકરાળ દાઢો,

હાથો, પગો ને ઉદરોય ઝાઝાં.

વિરાટ આ રૂપ તમારૂં ભાળી,

પામે વ્યથા લોક બધા અને હું… ૨૩.

વ્યોમે અડેલા, બહુ રંગવાળા,

ખુલ્લાં મુખો, દીપ્ત વિશાળ ડોળા.

તેજે ભરેલા તમને નિહાળી,

મૂંઝાઉં ને ધીરજ શાંતિ ખોઉં… ૨૪.

જોતાં જ સર્વે પ્રલયાગ્નિ જેવાં,

મુખો તમારાં, વિકરાળ દાઢો.

દિશા ન સૂઝે, નહિ શાંતિ લાગે,

પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !… ૨૫.

વળી, બધા આ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો,

ભૂપો તણા સર્વ સમૂહ સાથે.-

આ ભીષ્મ, આ દ્રોણ જ, સૂત કર્ણ,-

સાથે અમારાય મહાન યોદ્ધા…- ૨૬.

ગી.ધ્વ.૫૪.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

પેસે ત્વરાથી મુખની તમારી,

બીહામણી ને વિકરાળ દાઢે.

દાંતો તણાં અંતરમાંહી કોઈ,

ચોંટ્યા દીસે ચૂર્ણ બનેલ માથે… ૨૭.

નદી તણા જેમ જળપ્રવાહો,

વેગે સમુદ્રો પ્રતિ દોટ મૂકે.

ઝોળો ભર્યાં તેમ મુખે તમારાં,

દોડે બધા આ નરલોક વીરો… ૨૮.

જ્વાળા વિષે જેમ પતંગ પેસે,

વિનાશ કાજે અતિવેગ સાથે.

લોકો તમારાં મુખમાંહી તેમ,

નાશાર્થ પેસે અતિવેગ સાથે… ૨૯.

ગ્રસી બધેથી, બળતાં મુખોમાં,

જીભો વડે લોક સમગ્ર ચાટો.

પ્રભો! તપાવે કિરણો તમારાં,

ભરી ત્રિલોકી અતિઉગ્ર તેજે… ૩૦.

છો કોણ, બોલો, વિકરાળ રૂપી?

તમને નમું હું, પરમેશ, રીઝો.

પિછાણ ઈચ્છું નિજ, આદિદેવ,

પ્રવૃત્તિ જાણી શકું ના તમારી… ૩૧.

ગી.ધ્વ.૫૫.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

છું કાળ ઊઠ્યો જગનાશકારી,

સંહારવા લોક અહીં પ્રવર્ત્યો.

તારા વિનાયે બચશે ન કોઈ,

જે આ ખડા સૈનિક સામસામા… ૩૨.

તેથી, ખડો થા, યશ મેળવી લે,

વેરી હણી ભોગવ રાજ્ય ઋદ્ધિ.

પૂર્વે જ છે મેં જ હણેલ તેને,

નિમિત્ત થા માત્ર તું, સવ્યસાચી… ૩૩.

શું ભીષ્મ, કે દ્રોણ, જયદ્રથેય,

કે કર્ણ કે અન્ય મહાન યોદ્ધા,-

મેં છે હણ્યા, માર તું, છોડ શોક,

તું ઝૂઝ, જીતીશ રણે સ્વશત્રુ… ૩૪.

સંજય બોલ્યા –

આ સાંભળી કેશવ કેરું વેણ,

બે હાથ જોડી થથરે કિરીટી.

ફરી કરી વંદન કૃષ્ણને તે,

નમી, ડરી, ગદગદ કંઠ બોલે… ૩૫.

અર્જુન બોલ્યા –

છે યોગ્ય કે કીર્તનથી તમારાં,

આનંદ ને પ્રેમ લહે જગત્ સૌ.

નાસે ભયે રાક્ષસ સૌ દિશામાં,

સર્વે નમે સિદ્ધતણા સમૂહો… ૩૬.

ગી.ધ્વ.૫૬.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

ન કાં નમે સૌ તમને, પરાત્મન્ ?

બ્રહ્માતણાયે ગુરૂ, આદિ કર્તા !

અનંતદેવેશ, જગન્નિવાસ !

સત્, અસત્, તે પર, અક્ષરાત્મન્ !… ૩૭.

પુરાણ છો પુરૂષ, આદિદેવ,

તમે જ આ વિસ્વનું અંત્યધામ.

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરં પદે છો,

તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંત રૂપ !… ૩૮.

તમે શશી, વા, વરૂણાગ્નિ, ધર્મ,

પ્રજાપતિ, બ્રહ્મપિતા તમે જ.

મારાં હજારો નમનો તમોને,

નમો નમસ્તેય નમો નમસ્તે… ૩૯.

સામે નમું છું, નમું છુંય પીઠે,

સૌ પાસ વંદું, પ્રભુ, સર્વરૂપ !

અપાર છે વીર્ય, અમાપ શક્તિ,

સર્વે બન્યા, સર્વ નિજે સમાવી… ૪૦.

સખા ગણી વેણ અયોગ્ય બોલ્યો,

ʼહે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખાʼ – શાં,

ન જાણતાં આ મહિમા તમારો,

પ્રમાદથી કે અતિપ્રેમથીયે… ૪૧.

ગી.ધ્વ.૫૭.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

બેઠા, ફર્યા સાથ, જમ્યાય, સૂતા,-

એકાન્તમાં કે સઘળા સમક્ષ.

હાંસી કરી ત્યાં મરજાદ લોપી –

ક્ષમા કરો તે સહુ, અપ્રમેય !… ૪૨.

તમે પિતા સ્થાવર જંગમોના,

તમે જ સૌના ગુરૂરાજ પૂજ્ય.

ત્રિલોકમાંયે તમ તુલ્ય કો ના,

ક્યાંથી જ મોટો? અનુપપ્રભાવી !… ૪૩.

માટે હું સાષ્ટાંગ કરૂં પ્રણામ,

પ્રસન્ન થાઓ, સ્તવનીય ઈશ !

સાંખે પિતા પુત્ર, સખા સખાને,

પ્રિય પ્રિયા, તેમ મનેય સાંખો… ૪૪.

હર્ષું હું દેખી અણદીઠ રૂપ,

છતાં ભયે વ્યાકુળ ચિત્ત મારૂં.

મને બતાવો, પ્રભુ, મૂળ રૂપ,

પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !… ૪૫.

કરે ગદા-ચક્ર, કિરીટ માથે,

એવા જ ઈચ્છું તમને હું જોવા.

ચતુર્ભુજા રૂપ ધરો ફરી તે,

સહસ્ત્રબાહો ! પ્રભુ ! વિશ્વરૂપ !… ૪૬.

ગી.ધ્વ.૫૮.

 

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

રાજી થઈને મુજ યોગ દ્વારા,

દેખાડ્યું આ રૂપ પરં તને મેં.

અનંત, તેજોમય, આદિ, વિશ્વ,

પૂર્વે ન તારા વીણ દીઠ કોણે… ૪૭.

ન વેદ-પાઠે, નહિ યજ્ઞ-દાને,

ન કર્મકાંડે, ન તપેય ઉગ્ર.

મનુષ્યલોકે મુજ રૂપ આવું,

તારા વિના કોઈ સકે નિહાળી… ૪૮.

મૂંઝા નહીં, મા ધર મૂઢભાવ,

આવું નિહાળી મુજ ઘોર રૂપ.

નિવાર તારો ભય, થા પ્રસન્ન,

લે, તે જ આ રૂપ તું પેખ મારૂં… ૪૯.

સંજય બોલ્યા –

આવું કહી અર્જુનને, ફરીથી,

સ્વરૂપને દાખવ્યું વાસુદેવે.

ફરી ધરી સૌમ્ય શરીર દેવે,

દીધો દિલાસો ભયભીતને તે… ૫૦.

અર્જુન બોલ્યા –

તમારૂં માનવી રૂપ, સૌમ્ય આ જોઈને હવે,

ચેતના, સ્વસ્થતા પામ્યો, નિજભાવે થયો સ્થિર… ૫૧.

ગી.ધ્વ.૫૯.

 

અધ્યાય ૧૧ મો – વિરાટદર્શન

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અતિ દુર્લભ આ મારા, રૂપને તેં નિહાળ્યું જે,

દેવોયે વાંછતા નિત્ય, તે સ્વરૂપનું દર્શન… ૫૨.

ન વેદોથી, ન યજ્ઞોથી, નહીં દાને, તપે નહીં,

દર્શન શક્ય આ મારૂં, જેવું આજે તને થયું… ૫૩.

અનન્ય ભક્તિએ તોયે, આવી રીતે હું શક્ય છું,

તત્ત્વથી જાણવો જોવો, પ્રવેશે મુજમાં થવો… ૫૪.

મારે અર્થે કરે કર્મ, મત્પરાયણ ભક્ત જે,

દ્વેષહીણ, અનાસક્ત, તે આવી મુજને મળે… ૫૫.

ગી.ધ્વ.૬૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

અર્જુન બોલ્યા –

નિત્યયુક્ત થઈ આમ, જે ભક્ત તમને ભજે,

ને જે અક્ષર, અવ્યક્ત- તે બે માંહી ક્યા ચડે ?… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

મારામાં મનને પ્રોઈ, નિત્યયુક્ત થઈ મʼને,

ભજે પરમ શ્રદ્ધાથી, તે યોગી ચડતા ગણું… ૨.

જેઓ અચિંત્ય, અવ્યક્ત, સર્વવ્યાપક, નિશ્ચળ,

એકરૂપ, અનિર્દેશ્ય, ધ્ર્રુવ અક્ષરને ભજે… ૩.

ઈંદ્રીયો નિયમે રાખી, સર્વત્ર સમબુદ્ધિના,

સર્વભૂતહિતે રક્ત, તેયે મʼને જ પામતા… ૪.

અવ્યક્ત ચિત્ત ચોંટાડે, તેને ક્લેશ થતો વધુ,

મહા પરિશ્રમે દેહી, પામે અવ્યક્તમાં ગતિ… ૫.

મારામાં સર્વ કર્મોનો, કરી સંન્યાસ, મત્પર,

અનન્ય યોગથી મારાં, કરે ધ્યાન-ઉપાસના… ૬.

મારામાં ચિત્ત પ્રોતા, તે ભક્તોનો ભવસાગરે,

વિના વિલંબ ઉદ્ધાર, કરૂં છું, પાર્થ, હું સ્વયં… ૭.

ગી.ધ્વ.૬૧.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

હું-માં જ મનને સ્થાપ, નિષ્ઠા મારી જ રાખ તું,

તો મારામાં જ નિઃશંક, તું વસીશ હવે પછી… ૮.

જો ન રાખી શકે સ્થિર, હું-માં ચિત્ત સમાધિથી,

તો મʼને પામવા ઈચ્છ, સાધી અભ્યાસ-યોગને… ૯.

અભ્યાસેયે ન જો શક્તિ, થા મત્કર્મપરાયણ,

મારે અર્થે કરે કર્મો, તોયે પામીશ સિદ્ધિને… ૧૦.

જો ન કરી શકે તેયે, આશરો મુજ યોગને,

તો સૌ કર્મફળો ત્યાગ, રાખીને મનને વશ… ૧૧.

ઊંચું અભ્યાસથી જ્ઞાન, જ્ઞાનથી ધ્યાન તો ચડે,

ધ્યાનથી ફળનો ત્યાગ, ત્યાગથી શાંતિ સત્વર… ૧૨.

અદ્વેષ સર્વ ભૂતોનો, મિત્રતા, કરૂણા, ક્ષમા,

નિર્મમ, નિરહંકાર, સુખદુઃખે સમાનતા… ૧૩.

યોગી સદાય સંતોષી, જિતાત્મા, દ્રઢ નિશ્ચયી,

મનબુદ્ધિ મʼને અર્પ્યાં, તે મદ્ ભક્ત મʼને પ્રિય… ૧૪.

જેથી દુભાય ના લોકો, લોકથી જે દુભાય ના,

હર્ષ, ક્રોધ, ભય-ક્ષોભે, છૂટ્યો જે તે મʼને પ્રિય… ૧૫.

પવિત્ર, નિઃસ્પૃહી, દક્ષ, ઉદાસીન, વ્યથા નહીં,

સૌ કર્મારંભે છોડેલો, મારો ભક્ત મને પ્રિય… ૧૬.

ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, ન કરે શોક કે સ્પૃહા,

શુભાશુભ ત્યજ્યાં જેણે, ભક્તિમાન મʼને પ્રિય… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૬૨.

 

 

 

અધ્યાય ૧૨ મો – ભક્તિતત્ત્વ

સમ જે શત્રુ ને મિત્ર, સમ માનાપમાનમાં,

ટાઢે-તાપે, સુખે-દુઃખે સમ, આસક્તિહીન જે… ૧૮.

સમાન સ્તુતિ-નિંદામાં, મૌની, સંતુષ્ટ જે મળે,

સ્થિરબુદ્ધિ, નિરાલંબ, ભક્ત જે, તે મને પ્રિય… ૧૯.

આ ધર્મામૃતને સેવે, શ્રદ્ધાથી જેમ મેં કહ્યું,

મત્પરાણ જે ભક્તો, તે મʼને અતિશે પ્રિય… ૨૦.

ગી.ધ્વ.૬૩.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ક્ષેત્ર એ નામથી જ્ઞાની, ઓળખે આ શરીરને,

ક્ષેત્રને જાણનારો જે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ તે કહે… ૧.

વળી મʼને જ ક્ષેત્રજ્ઞ, જાણજે સર્વ ક્ષેત્રમાં,

ક્ષેત્રક્ષેત્રનું જ્ઞાન, તેને હું જ્ઞાન માનું છું… ૨.

જે તે ક્ષેત્ર, તથા જેવું, જ્યાંથી, તેમાં વિકાર જે,

ક્ષેત્રજ્ઞ જે અને જેવો, સંક્ષેપે સુણ તે કહું… ૩.

વિવિધ મંત્રથી ગાયું, ઋષિઓએ અનેકધા,

ઠરાવ્યું બ્રહ્મસૂત્રોમાં, સુનિશ્ચિત પ્રમાણથી… ૪.

મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ, પ્રકૃતિ-આઠ એ,

ઈંદ્રિયો દશ ને એક, વિષયો પાંચ તેમના… ૫.

ઈચ્છા, દ્વેષ, સુખો, દુઃખો, ધૃતિ, સંઘાત, ચેતના,

વિકારો સાથ આ ક્ષેણ, તને સંક્ષેપમાં કહ્યું… ૬.

ગી.ધ્વ.૬૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

નિર્માનતા, અહિંસા, ને અદંભ, આર્જવ, ક્ષમા,

ગુરૂભક્તિ તથા શૌચ, સ્થિરતા, આત્મનિગ્રહ… ૭.

વિષયો પ્રતિ વૈરાગ્ય, નિરહંકારતા, તથા,

જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-દુઃખ-દોષોનું દર્શન… ૮.

નિર્મોહતા, અનાસક્તિ, પુત્ર-પત્નિ-ગૃહાદિમાં,

સારા માઠા પ્રસંગોમાં, ચિત્તની સમતા સદા… ૯.

અનન્ય યોગથી મારી, ભક્તિ, અવ્યભિચારિણી,

એકાન્તવાસમાં પ્રેમ, ના ગમે દાયરા વિષે… ૧૦.

અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિષ્ઠા, તત્ત્વજ્ઞાન-વિચારણા,

આ લક્ષણે કહે જ્ઞાન, તેથી અજ્ઞાન ઊલટું… ૧૧.

હવે હું વર્ણવું જ્ઞેય, જે જાણ્યે મુક્તિ ભોગવે,

અનાદિ તે પરંબ્રહ્મ, छे ન કહેવાય, ના नथी… ૧૨.

સર્વત્ર હાથ ને પાય, સર્વત્ર શિર ને મુખ,

સર્વત્ર આંખ ને કાન, સર્વને આવરી રહ્યું… ૧૩.

નિરિંદ્રિય છતાં ભાસે, સર્વે ઈંદ્રિયના ગુણો,

નિર્ગુણ, ગુણભોક્તાયે, ભર્તા તોયે અસક્ત તે… ૧૪.

બહાર-માંહ્ય ભૂતોની, ચાલતું ને અચંચળ,

સૂક્ષ્મ તેથી જણાયે ના, સમીપે, દૂરમાં વળી… ૧૫.

અખંડ તોય ભૂતોમાં, જાણે ખંડપણે રહ્યું,

ભૂતોને જન્મ દે, પોષે, ગળેયે તેમ જ્ઞેય તે… ૧૬.

ગી.ધ્વ.૬૫.

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

જ્યોતિઓનુંય તે જ્યોતિ, પર તે અંધકારથી,

જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાનગમ્ય, સર્વનાં હ્રદયે વસ્યું… ૧૭.

ક્ષેત્ર, જ્ઞાન તથા જ્ઞેય, આમ સંક્ષેપમાં કહ્યાં,

મારો જે ભક્ત આ જાણે, તે પામે મુજ ભાવને… ૧૮.

બન્ને અનાદિ છે જાણ, પ્રકૃતિ તેમ પુરૂષ,

પ્રકૃતિથી થતા જાણ, વિકારો ને ગુણો બધા… ૧૯.

કાર્ય, કારણ, કર્તૃત્વ, તે સૌ પ્રકૃતિ કારણે,

સુખદુઃખ તણા ભોગ, તે તો પુરૂષકારણે… ૨૦.

પ્રકૃતિમાં રહ્યો સેવે, પ્રકૃતિગુણ પુરૂષ,

આસક્તિ ગુણમાં તેથી, સદ્ સદ્ યોનિમાં પડે… ૨૧.

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

કહ્યો તે પરમાત્માયે, દેહે પુરૂષ જે પરં… ૨૨.

જાણે પુરૂષ જે આમ, પ્રકૃતિયે ગુણો સહ,

સર્વ કર્મો કરે તોયે, તે ફરી જન્મતો નથી… ૨૩.

ધ્યાનથી આપને કોઈ, આપથી આપમાં જુએ,

સાંખ્યયોગ વડે કોઈ, કોઈ તો કર્મયોગથી… ૨૪.

ને કો ન જાણતાં આમ, અન્યથી સુણીને ભજે,

શ્રવણે રાખતાં શ્રદ્ધા, તેઓયે મૃત્યુને તરે… ૨૫.

જે કાંઈ ઊપજે લોકે, સત્ત્વ સ્થાવર-જંગમ,

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞના યોગે, જાણ, તે ઊપજે બધું… ૨૬.

ગી.ધ્વ.૬૬.

 

 

અધ્યાય ૧૩ મો – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

સમાન સર્વ ભૂતોમાં, રહેલા પરમેશ્વર,

અવિનાશી વિનાશીમાં, તે દેખે તે જ દેખતો… ૨૭.

સમસર્વત્ર વ્યાપેલા, ઈશને દેખનાર તે,

ન હણે આપથી આપ, તેથી પામે પરંગતિ… ૨૮.

પ્રકૃતિથી જ સૌ કર્મો, સદા સર્વત્ર થાય છે,

આત્મા તો ન કરે કાંઈ,આ દેખે તે જ દેખતો… ૨૯.

ભૂતોના વેગળા ભાવ, એકમાં જ રહ્યા જુએ,

તેથી જ સર્વ વિસ્તાર, ત્યારે બ્રહ્મદશા મળે… ૩૦.

અવ્યયી પરમાત્માને, નથી આદિ, નથી ગુણો,

તેથી દેહે રહે તોયે, તે અકર્તા અલિપ્ત રહે… ૩૧.

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ, સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે,

આત્માયે તેમ સર્વત્ર, વસી દેહે અલિપ્ત રહે… ૩૨.

પ્રકાશે એકલો સૂર્ય, જેમ આ જગને બધા,

ક્ષેત્રજ્ઞેય પ્રકાશે છે, તેમ આ ક્ષેત્રને બધા… ૩૩.

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ, જે જાણે જ્ઞાનચક્ષુથી,

ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષેય, તે પામે છે પરંગતિ… ૩૪.

ગી.ધ્વ.૬૭.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જે જ્ઞાન, તે ફરી તુજને કહું,

જે જાણી મુનિઓ સર્વે, પામ્યા સિદ્ધિ અહીં પરં… ૧.

આ જ્ઞાન આશરી જેઓ, પામે મુજ સમાનતા,

સર્ગકાળે ન તે જન્મે, પ્રલયે ન વ્યથા ખમે… ૨.

મારૂં ક્ષેત્ર મહદબ્રહ્મ, તેમાં હું બીજ થાપું છું,

તે થકી સર્વ ભૂતોની, લોકે ઉત્પત્તિ થાય છે… ૩.

સર્વ યોનિ વિષે જે જે, વ્યક્તિઓ જન્મ પામતી,

તેનું ક્ષેત્ર મહદબ્રહ્મ, પિતા હું બીજદાયક… ૪.

તમ, રજ તથા સત્ત્વ,-ગુણો પ્રકૃતિથી થયા,

તે જ અવ્યય દેહીને, બાંધે છે દેહને વિષે… ૫.

તેમાં નિર્મળ તે સત્ત્વ, દોષહીન, પ્રકાશક,

તે બાંધે છે કરાવીને, આસક્તિ જ્ઞાન ને સુખે… ૬.

તૃષ્ણા-આસક્તિથી, જન્મ્યો રાગ, તે જ રજોગુણ,

દેહીને બાંધતો તે તો, આસક્ત કર્મમાં કરી… ૭.

મોહમાં નાંખતો સૌને, ઊઠે અજ્ઞાનથી તમ,

દેહીને બાંધતો તે તો, નિદ્રા-પ્રમાદ-આળસે… ૮.

ગી.ધ્વ.૬૮.

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

સુખમાં જોડતો સત્ત્વ, કર્મમાં જોડતો રજ,

ને ઢાંકીજ્ઞાનને જોડે, પ્રમાદે તો તમોગુણ… ૯.

રજ-તમ દબાવીને, સત્ત્વ ઉપર આવતો,

રજોગુણ તમો-સત્ત્વ, તમ તે રજ-સત્ત્વને… ૧૦.

જ્યારે આ દેહમાં દીસે, પ્રકાશ સર્વ ઈંદ્રિયે,

ને જ્ઞાન પ્રગટે ત્યારે, વધેલો સત્ત્વ જાણતો… ૧૧.

કર્મે પ્રવૃત્તિ, આરંભે, લોભ, અશાંતિ, ને સ્પૃહા,

રજોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં… ૧૨.

પ્રવૃત્તિ ના, પ્રકાશે ના, દીસે પ્રમાદ, મૂઢતા,

તમોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં… ૧૩.

સત્ત્વની વૃદ્ધિ વેળાએ, દેહી છોડે શરીર જો,

ઉત્તમ જ્ઞાનવાનોના, નિર્મળ લોક મેળવે… ૧૪.

કર્મસંગી વિષે જન્મે, રજમાં લય પામતાં,

મૂઢ યોનિ વિષે જન્મે, તમમાં લય પામતાં… ૧૫.

કહ્યું છે પુણ્ય કર્મોનું, ફળ સાત્ત્વિક નિર્મળ,

રજનું ફળ છે દુઃખ, અજ્ઞાન તમનું ફળ… ૧૬.

સત્વથી ઊપજે જ્ઞાન, રજથી લોભ ઊપજે,

પ્રમાદ, મોહ, અજ્ઞાન, ઊપજે તમથી સહુ… ૧૭.

ચડે છે સાત્ત્વિકો ઊંચે, રાજસો મધ્યમાં રહે,

હીનવૃત્તિ તમોધર્મી, તેની થાય અધોગતિ… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૬૯.

 

 

અધ્યાય ૧૪ મો – ત્રિગુણ નિરૂપણ

ગુણો વિના ન કર્તા કો, જ્યારે દ્રષ્ટા પિછાણતો,

ત્રિગુણાતીતને જાણે, તે પામે મુજ ભાવને… ૧૯.

દેહ સાથે ઊઠેલા આ, ત્રિગુણો જે તરી જતો,

જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખે, છૂટી તે મોક્ષ ભોગવે… ૨૦.

અર્જુન બોલ્યા –

કયાં લક્ષણથી દેહી, ત્રિગુણાતીત થાય છે?

હોય આચાર શો તેનો? કેમ તે ત્રિગુણો તરે?… ૨૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

જ્ઞાન, પ્રવૃત્તિ ને મોહ,- તેના ધર્મો શરીરમાં,

ઊઠે તો ન કરે દ્વે,, શમે તો ન કરે સ્પૃહા… ૨૨.

જે ઉદાસીન-શો વર્તે, ગુણોથી ચળતો નહીં,

વર્તે ગુણો જ જાણીને, રહે સ્થિર ડગે નહીં… ૨૩.

સમ દુઃખે સુખે, સ્વસ્થ, समलोष्टाश्मकांचनः।

સમ પ્રિયાપ્રિયે, ધીર, સમ નિંદા-વખાણમાં… ૨૪.

સમ માનાપમાને જે, સમ જે શત્રુમિત્રમાં,

સૌ કર્મારંભ છોડેલો, ગુણાતીત ગણાય તે… ૨૫.

અવ્યભિચાર ભાવે જે, ભક્તિયોગે મʼને ભજે,

તે આ ગુણો કરી પાર, બ્રહ્મને પાત્ર થાય છે… ૨૬.

અમૃત-અક્ષર-બ્રહ્મ, ને એકાંતિક જે સુખ,

તેમ શાશ્વત ધર્મો જે, સૌનો આધાર હું જ છું… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૭૦.

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ઊંચે મૂળ, તળે ડાળો, શ્રુતિઓ પાંદડાં કહ્યાં,

એ અવિનાશ અશ્વત્થ, જાણે, તે વેદ જાણતો… ૧.

ઉંચે-તળે ડાળ-પસાર તેનો,

ગુણે વધ્યો, ભોગથી પાલવ્યો જે.

નીચે, વળી, માનવલોક માંહી,

મૂળો ગયાં, – કર્મ વિષે ગૂંથાયાં… ૨.

તેનું જગે સત્ય ન રૂપ ભાસે,

ન આદિ-અંતે નહિ કોઈ પાયો.

લૈ તીવ્ર વૈરાગ્ય તણી કુહાડી,

અશ્વત્થ આવો દ્રઢમૂળ તોડ… ૩.

શોધી પછી તે પદને પ્રયત્ને-

જ્યાં પોંʼચનારા ન પડે ફરીથી-

તે પામવું આદિ પરાત્મ રૂપ,

પ્રવૃત્તિ જ્યાંથી પસરી અનાદિ… ૪.

ગી.ધ્વ.૭૧.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

નિર્માન, નિર્મોહ, અસંગવૃત્તિ,

અધ્યાત્મનિષ્ઠા નિત, શાંતકામ.

છૂટેલ દ્વંદ્વ સુખદુઃખરૂપી,

અમૂઢ તે અવ્યય ધામ પામે… ૫.

સૂર્ય તેને પ્રકાશે ના, ના ચંદ્ર, અગ્નિયે નહીં,

જ્યાં પોંʼચી ન ફરે પાછા, મારૂં તે ધામ ઉત્તમ… ૬.

મારો જ અંશ સંસારે, જીવરૂપ સનાતન,

ખેંચે પ્રકૃતિમાંથી તે, મન ને પાંચ ઈંદ્રિયો… ૭.

જેમ વાયુ ગ્રહે ગંધ, વસ્તુનો નિજ સાથમાં,

તેમ દેહી ગ્રહે આ સૌ, ધારતાં-છોડતાં તનુ… ૮.

આંખ, કાન, ત્વચા, નાક, જીભ ને છઠ્ઠું તો મન,

અધિષ્ઠાતા થઈ સૌનો, દેહી વિષય ભોગવે… ૯.

નીકળે કે રહે દેહે, ભોગવે ગુણ સાથ વા,

મૂઢો ન દેખતા એને, દેખે છે જ્ઞાનચક્ષુના… ૧૦.

રહેલો હ્રદયે તેને, દેખે યોગી પ્રયત્નવાન,

હૈયાસૂના, અશુદ્ધાત્મા, ન દેખે યત્નથીય તે… ૧૧.

પ્રકાશનું વિશ્વને આખા, તેજ જે સૂર્યમાં દીસે,

ચંદ્રે જે, અગ્નિમાંયે જે, મારૂં જ તેજ જાણ તે… ૧૨.

પેસી પૃથ્વી વિષે ધારૂં, ભૂતોને મુજ શક્તિથી,

પોષું છું ઔષધી સર્વે, થઈ સોમ, રસે ભર્યો… ૧૩.

ગી.ધ્વ.૭૨.

 

 

અધ્યાય ૧૫ મો – પુરૂષોત્તમ સ્વરૂપ

હું વૈશ્વાનર રૂપે સૌ, પ્રાણીના દેહમાં રહ્યો,

પ્રાણાપાન કરી યુક્ત, પચાવું અન્ન ચોવિધ… ૧૪.

નિવાસ સૌનાં હ્રદયે કરૂં હું,

હુંથી સ્મૃતિ, જ્ઞાન તથા વિવેક.

વેદો બધાનું હું જ એક વૈદ્ય,

વેદાન્તકર્તા હું જ વેદવેત્તા… ૧૫.

બે છે આ પુરૂષો વિશ્વે, ક્ષર-અક્ષર, અર્જુન,

ક્ષર તે સઘળાં ભૂતો, નિત્યને અક્ષર કહ્યો… ૧૬.

પોષે ત્રિલોકને વ્યાપી, જે અવિનાશ ઈશ્વર,

પરમાત્મા કહ્યો તેને, ત્રીજો પુરૂષ ઉત્તમ… ૧૭.

કાં જે હું ક્ષરથી પાર, અક્ષરથીય ઉત્તમ,

તેથી હું લોક ને વેદે, વર્ણાયો પુરૂષોત્તમ… ૧૮.

જે અમૂઢ મʼને આમ, જાણતો પુરૂષોત્તમ,

તે સર્વ સારનો જ્ઞાની, સર્વભાવે મʼને ભજે… ૧૯.

અત્યંત ગૂઢ આ શાસ્ત્ર તને, નિષ્પાપ ! મેં કહ્યું,

તે જાણી બુદ્ધિને પામી, કૃતાર્થ બનવું ઘટે… ૨૦.

ગી.ધ્વ.૭૩.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

અભય, સત્વસંશુદ્ધિ, વ્યવસ્થા જ્ઞાન-યોગમાં,

નિગ્રહ, દાન, સ્વાધ્યાય, યજ્ઞ, સરળતા, તપ… ૧.

અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, ત્યાગ, શાંતિ, અપૈશુન,

મૃદુતા, સ્થિરતા, લાજ, દયા, જીવે, અલાલસા… ૨.

ક્ષમા, અમાન, અદ્રોહ, તેજ, ધૈર્ય, પવિત્રતા,

દૈવીભાવ વિષે જન્મે, તેની આ સંપદા થતી… ૩.

અજ્ઞાન, માન ને દર્પ, દંભ, ક્રોધ, કઠોરતા,

આસુરી ભાવમાં જન્મે, તેની આ સંપદા થતી… ૪.

મોક્ષ દે સંપદા દૈવી, કરે બંધન આસુરી,

મા કર, શોક, તું જન્મ્યો, દૈવી સંપત્તિને લઈ… ૫.

દૈવી ને આસુરી છે બે, ભૂતોની સૃષ્ટિ આ જગે,

વિસ્તારે વર્ણવી દૈવી, હવે સાંભળ આસુરી… ૬.

આસુરી જન જાણે ના, પ્રવૃત્તિ કે નિવૃત્તિને,

ન સ્વચ્છતા, ન આચાર, સત્યે ના તેમને વિષે… ૭.

ગી.ધ્વ.૭૪.

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

અસત્ય જગ છે બોલે, અનાધાર, અનીશ્વર,

અન્યોન્ય યોગથી જન્મ્યું, હેતુ કામ વિના નહીં… ૮.

આવી તે રાખતા દ્રષ્ટિ, ક્રૂરકર્મી, અબુદ્ધિઓ,

હૈયાસૂના ધરે જન્મ, પ્રજાક્ષયાર્થ શત્રુઓ… ૯.

દુષ્પૂર કામને સેવે, દંભ-માન-મદે ભર્યા,

મોહે દુરાગ્રહો બાંધી, પાપાચારી પ્રવર્તતા… ૧૦.

વહે અપાર ચિંતાને, મૃત્યુએ ઝાલતાં સુધી,

સુખ-ભોગ ગણે ધ્યેય, તે જ સર્વસ્વ માનતા… ૧૧.

આશાપાશો વડે બાંધ્યા, કામ-ક્રોધ-પરાયણ,

ઈચ્છતા સુખ ભોગાર્થે, અન્યાયે ધનસંચય… ૧૨.

આ પામ્યો આજ, ને કાલે કોડ પૂરો કરીશ આ,

આટલું મારૂં છે આજે, આયે મારૂં થશે ધન… ૧૩.

આ વેરી મેં હણ્યો છે ને, બીજાયે હણનાર છું,

હું સર્વાધીશ ને ભોગી, સિદ્ધ હું, બળવાન, સુખી… ૧૪.

હું છું કુલીન, શ્રીમંત, બીજો મારા સમાન ના,

યજીશ, દૈશ, માʼણીશʼ – કહે આજ્ઞાન મોહથી… ૧૫.

ભૂલ્યા અનેક તર્કોમાં, ગૂંચાયા મોહજાળમાં,

આસક્ત સુખ ને ભોગે, તે કૂડા નરકે પડે… ૧૬.

આત્મશ્લાઘી ગુમાની તે, દંભ-માન-મદે ભર્યા,

કરે છે નામના યજ્ઞો, દંભથી વિધિને ત્યજી… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૭૫.

 

 

અધ્યાય ૧૬ મો – દૈવી અને આસુરી સંપત્તિ

બળ, દર્પ અહંકાર, કામ ને ક્રોધને વર્યા,

સ્વ-પર દેહમાં મારો, ઈર્ષાથી દ્રોહ તે કરે… ૧૮.

એવા દ્વેષી તથા ક્રૂર, સંસારે જે નરાધમો,

તે દુષ્ટોને સદા નાખું, આસુરી યોનિઓ વિષે… ૧૯.

આસુરી યોનિ પામેલા, જન્મોજન્મેય મૂઢ તે,

મʼને ન મેળવે, પામે, ઝાઝી ઝાઝી અધોગતિ… ૨૦.

કામ, ક્રોધ તથા લોભ, નકરદ્વાર આ ત્રણ,

કરતા આત્મનો ઘાત, તેથી તે ત્યજવાં ત્રણે… ૨૧.

તમનાં આ ત્રણે દ્વારો, તેથી મુક્ત થઈ, પછી,

આચરી આત્મનું શ્રેય, દેહી પામે પરંગતિ… ૨૨.

છોડીને શાસ્ત્રનો માર્ગ, સ્વચ્છંદે વરતે નર,

તેને મળે નહિ સિદ્ધિ, ન સુખે, ન પરંગતિ… ૨૩.

માટે પ્રમાણવું સાસ્ત્ર, કાર્યાકાર્ય ઠરાવવાં,

શાસ્ત્રથી વિધિને જાણી, કર્મ આચરવું ઘટે… ૨૪.

ગી.ધ્વ.૭૬.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

અર્જુન બોલ્યા –

શાસ્ત્રના વિધિને છોડી, શ્રદ્ધાથી પૂજન કરે,

તેની નિષ્ઠા ગુણે કેʼવી, સત્ત્વ, કે રજ, કે તમ?… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધા, દેહીઓની સ્વભાવથી,-

સાત્ત્વિકી, રાજસી, તેમ તામસી, સુણ તે સહુ… ૨.

જેવું જે જીવન સત્ત્વ, શ્રદ્ધા તેવી જ તે વિષે,

શ્રદ્ધાએ આ ઘડ્યો દેહી, જે શ્રદ્ધા તે જ તે બને… ૩.

સાત્ત્વિકો દેવને પૂજે, રાજસો યક્ષ-રાક્ષસો,

પ્રેતો-ભૂતગણો પૂજે, જે લોકો તામસી જગે… ૪.

શાસ્ત્રવિરૂદ્ધ ને ઘોર, જે જનો તપ આચરે,

અહંતા-દંભથી યુક્ત, કામ-રાગ-બળે ભર્યા… ૫.

દેહનાં પંચભૂતો ને, હ્રદયે વસતા મʼને,

પીડે જે અબુધો જાણ, તેના નિશ્ચય આસુરી… ૬.

આહારે પ્રિય સર્વેના, ત્રણ પ્રકારના જુદા,

તેમ યજ્ઞો, તપો, દાનો,- તેના આ ભેદ સાંભળ… ૭.

આયુ, સત્ત્વ, બળ, સ્વાસ્થ્ય, સુખ પ્રીતિ વધારતા,

રસાળ, રોચક, સ્નિગ્ધ, સ્થિર તેસાત્ત્વિક-પ્રિય… ૮.

ગી.ધ્વ.૭૭.

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

ખારા, ખાટા, ઘણા ઊના, તીખા, લૂખા, બળે, કટુ,

દે દુઃખ, શોક કે વ્યાધિ, આહારો રાજસ-પ્રિય… ૯.

પોʼર ટાઢો, થયો વાસી, ગંધાતો, સ્વાદ ઊતર્યો,

એઠો, નિષિદ્ધ આહાર, તામસી જનને પ્રિય… ૧૦.

ન રાખી ફળની આશા, યજ્ઞે જ ધર્મ જાણતા,

સ્થિરચિત્તે થતો યજ્ઞ, વિધિપૂર્વક સાત્ત્વિક… ૧૧.

ફળને દ્રષ્ટિમાં રાખી, તેમ જ દંભભાવથી,

જે યજ્ઞ થાય છે લોકે, રાજસી યજ્ઞ તે કહ્યો… ૧૨.

જેમાં ન વિધિ, ના મંત્ર, નયે સર્જન અન્નનું,

ન દક્ષિણા, નહીં શ્રદ્ધા, તામસી યજ્ઞ તે કહ્યો… ૧૩.

દેવ-દ્વિજ-ગુરૂ-જ્ઞાની, તેની પૂજા, પવિત્રતા,

બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા ને, આર્જવ દેહનું તપ… ૧૪.

અખૂંચતું, સત્ય ને મીઠું, હિતનું વેણ બોલવું,

તથા સ્વાધ્યાય, અભ્યાસ, વાણીનું તપ તે કહ્યું… ૧૫.

આત્મનિગ્રહ ને મૌન, મન કેરી પ્રસન્નતા,

મૃદુતા, ભાવની શુદ્ધિ, મનનું તપ તે કહ્યું… ૧૬.

યોગથી, અતિશ્રદ્ધાથી, આચરે આ ત્રણે તપો,

ન સેવી ફળની આશા, તે કહેવાય સાત્ત્વિક… ૧૭.

સત્કાર-માન-પૂજાર્થે, તથા જે દંભથી કરે,

તે તપ રાજસી લોકે, કહ્યું ચંચળ, અધ્રુવ… ૧૮.

ગી.ધ્વ.૭૮.

 

 

અધ્યાય ૧૭ મો – ગુણથી ક્રિયાઓના ભેદ

મૂઢાગ્રહે તપે જેઓ, પીડીને અંતરાત્મને,

પરના નાશ માટે વા, તપ તે તામસી કહ્યું… ૧૯.

કશો ના પાડ તોયે, જે દેવાનો ધર્મ ઓળખી,

યોગ્ય પાત્રે-સ્થળે-કાળે, આપે, તે દાન સાત્ત્વિક… ૨૦.

ફેડવા પાછલો પાડ, હેતુ વા ફળનો ધરી,

કે કોચાતા મને આપે, તે દાન રાજસી ગણ્યું… ૨૧.

અપાત્રે દાન જે આપે, અયોગ્ય દેશકાળમાં,

વિના આદરસત્કાર, તે દાન તામસી ગણ્યું… ૨૨.

ओं (३) तत्, सत्, ત્રણે નામે, થાય નિર્દેશ બ્રહ્મનો,

બ્રાહ્મણો, વેદ ને યજ્ઞો, સર્જ્યા તેણે જ આદિમાં… ૨૩.

તેથી ओं(३) વદી પ્હેલાં, યજ્ઞ-દાન-તપ-ક્રિયા,

બ્રહ્મવાદી તણી નિત્ય, પ્રવર્તે વિધિપૂર્વક… ૨૪.

तद् વડે ફળને ત્યાગી, યજ્ઞ ને તપની ક્રિયા,

વિવિધ દાન કર્મોયે, આચરે છે મુમુક્ષુઓ… ૨૫.

સારૂં ને સત્ય દર્શાવા, सत् શબ્દ વપરાય છે,

તેમ सत् શબ્દ યોજાય, પ્રશંસાયોગ્ય કર્મમાં… ૨૬.

યજ્ઞે, તપે તથા દાને, વર્તે તેનેય सत् કહે,

તે માટે જે થતાં કર્મો, તે બધાં પણ सत् કહ્યાં… ૨૭.

અશ્રદ્ધાથી કર્યા કર્મ, યજ્ઞ, દાન, તપો વળી,

असत् કેʼવાય તે સર્વ, વ્યર્થ તે બેઉ લોકમાં… ૨૮.

ગી.ધ્વ.૭૯.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અર્જુન બોલ્યા –

શું છે સંન્યાસનું તત્ત્વ? ત્યાગનું તત્ત્વ શું, વળી?

બેઉને જાણવા ઈચ્છું, જુદાં પાડી કહો મને… ૧.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા –

છોડે સકામ કર્મોને, જ્ઞાની સંન્યાસ તે લહે,

છોડે સર્વેય કર્મોના, ફળને, ત્યાગ તે કહ્યો… ૨.

ʼદોષરૂપ બધાં કર્મો – ત્યજો તેʼ મુનિ કો કહે,

ʼયજ્ઞ-દાન-તપો ક્યારે ન ત્યજોʼ અન્ય તો કહે… ૩.

ત્યાગ સંબંધમાં તેથી, મારા નિશ્ચયને સુણ,

ત્રણ પ્રકારના ભેદો, ત્યાગના વર્ણવાય છે… ૪.

યજ્ઞ-દાન-તપો કેરાં, કર્મો ન ત્યજવાં ઘટે,

અવશ્ય કરવાં, તે તો કરે પાવન સુજ્ઞને… ૫.

કરવાં તેય કર્મોને, આસક્તિ-ફલને ત્યજી,

આ ઉત્તમ અભિપ્રાય, મારો નિશ્ચિત આ વિષે… ૬.

નીમેલાં કર્મનો ક્યારે, નહીં સંન્યાસ તો ઘટે,

મોહથી જો કરે ત્યાગ, તે ત્યાગ તામસી કહ્યો… ૭.

ગી.ધ્વ.૮૦.

 

 

 

 

 

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

કર્મે છે દુઃખ માટે જ, કાયક્લેશ ભયે ત્યજે,

તે કરે રાજસ ત્યાગ, ન પામે ફળ ત્યાગનું… ૮.

રહીને નિયમે કર્મ, કર્તવ્ય સમજી કરે,

અનાસક્ત ફળત્યાગી, જાણ તે ત્યાગ સાત્ત્વિક… ૯.

ક્ષેમ કર્મે નહીં રાગ, અક્ષેમે દ્વેષ તો નહીં,

તે ત્યાગી સત્ત્વમાં યુક્ત, જ્ઞાનવાન, અસંશયી… ૧૦.

શક્ય ના દેહધારીને, સમૂળો ત્યાગ કર્મનો,

કર્મના ફળનો ત્યાગી, તે જ ત્યાગી ગણાય છે… ૧૧.

સારૂં, માઠું તથા મિશ્ર, ત્રિવિધ કર્મનું ફળ,

અત્યાગી પામતા તેને, સંન્યાસીઓ કદી નહીં… ૧૨.

સર્વ કર્મો તણી સિદ્ધિ, થાય જે પાંચ કારણે,

કહ્યાં તે સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, તેને તું મુજથી સુણ… ૧૩.

અધિસ્ઠાન તથા કર્તા, ત્રીજું વિવિધ સાધનો,

ક્રિયા નાના પ્રકારોની, ને ભળે દૈવ પાંચમું… ૧૪.

કાયા-વાચા-મને જે જે, કર્મને આદરે નર,-

અન્યાયી અથવા ન્યાયી,-તેના આ પાંચ હેતુઓ… ૧૫.

આવું છતાંય આપે જ, કર્તા છે એમ જે જુએ,

સંસ્કારહીન, દુર્બુદ્ધિ, સત્ય તે દેખતો નથી… ૧૬.

ʺહું કરૂં છુંʺ એમ ના જેને, જેની લેપાય બુદ્ધિ ના,

સૌ લોકને હણે તોયે, હણે-બંધાય તે નહીં… ૧૭.

ગી.ધ્વ.૮૧.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

જ્ઞાન, જ્ઞેય તથા જ્ઞાતા,- કર્મનાં ત્રણ પ્રેરકો,

સાધનો કર્મ ને કર્તા,- કર્મનાં ત્રણ પોષકો… ૧૮.

જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા,- ગુણોથી ત્રણ જાતનાં,

વર્ણવ્યાં સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, સુણ તેને યથાર્થ તું… ૧૯.

જેથી દેખે બધાં ભૂતે, એક અવ્યય ભાવને,-

સળંગ ભિન્ન રૂપોમાં – જાણ તે જ્ઞાન સાત્ત્વિક… ૨૦.

જે જ્ઞાને સર્વ ભૂતોમાં, નાના ભાવો જુદા જુદા,

જાણતો ભેદને પાડી,- જાણ તે જ્ઞાન રાજસ… ૨૧.

આસક્તિ યુક્ત જે કાર્યે, પૂર્ણ-શું એકમાં જુએ,

જેમાં ન તત્ત્વ કે હેતુ,- અલ્પ તે જ્ઞાન તામસી… ૨૨.

નીમેલું, વણ આસક્તિ, રાગદ્વેષ વિના કર્યું,

ફલની લાલસા છોડી, સાત્ત્વિક કર્મ તે કહ્યું… ૨૩.

મનમાં કામના સેવી, વા અહંકારથી કર્યું,

ઘણી જંજાળથી જેને, રાજસ કર્મ તે કહ્યું… ૨૪.

પરિણામ તથા હાનિ, હિંસા, સામર્થ્ય ના ગણી,

આદરે મોહથી જેને, તામસ કર્મ તે કહ્યું… ૨૫.

નિઃસંગી, નિરહંકારી, ધૃતિ-ઉત્સાહથી ભર્યો,

યથાયથે નિર્વિકાર, કર્તા સાત્ત્વિક તે કહ્યો… ૨૬.

રાગી, ને ફળનો વાંછુ, લોભી, અસ્વચ્છ, હિંસક,

હર્ષશોકે છવાયેલો, કર્તા રાજસ તે કહ્યો… ૨૭.

ગી.ધ્વ.૮૨.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અયોગી, ક્ષુદ્ર, ગર્વિષ્ઠ, અકર્મી, શઠ, આળસુ,

શોગિયો, દીર્ઘસૂત્રી જે, કર્તા તામસ તે કહ્યો… ૨૮.

બુદ્ધિ ને ધૃતિના ભેદો, ગુણોથી ત્રણ જાતના,

સંપૂર્ણ વર્ણવું તેને, સુણજે વિગતે જુદા… ૨૯.

પ્રવૃત્તિ શું, નિવૃત્તિ શું, કાર્યાકાર્ય, ભયાભય,

બંધ શું, મોક્ષ શું જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ સાત્ત્વિક… ૩૦.

ધર્માધર્મ તણો ભેદ, તેમ કાર્ય-અકાર્યનો,

અયથાર્થપણે જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ રાજસી… ૩૧.

અજ્ઞાને આવરેલી જે, ધર્મ માને અધર્મને,

બધું જ અવળું પેખે, ગણી તે બુદ્ધિ તામસી… ૩૨.

મન-ઈંદ્રિય-પ્રાણોની, ક્રિયાને જે ધરી રહે,

ધૃતિ અનન્યયોગે જે, તેને સાત્ત્વિકી જાણવી… ૩૩.

ધર્મે, અર્થે તથા કામે, જે વડે ધારણા રહે,

આસક્તિ ને ફલેચ્છાથી, ધૃતિ તે રાજસી ગણી… ૩૪.

જે વડે ભય ને શોક, નિદ્રા, ખેદ તથા મદ,

જે ન છોડેય દુર્બુદ્ધિ, ધૃતિ તે તામસી ગણી… ૩૫.

સુખનાયે ત્રણે ભેદો, હવે વર્ણવું, સાંભળ ː

અભ્યાસે રાચતો જેમાં, દુઃખનો નાશ તે કરે… ૩૬.

ઝેર સમાન આરંભે, અંતે અમૃત-તુલ્ય જે,

પ્રસન્ન ચિત્તને લીધે, મળે તે સુખ સાત્ત્વિક… ૩૭.

ગી.ધ્વ.૮૩.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

અમૃત-તુલ્ય આરંભે, અંતે ઝેર સમાન જે,

વિષયેન્દ્રિય સંયોગે, મળે તે સુખ રાજસ… ૩૮.

આરંભે, અંતમાંયે જે, નિદ્રા-પ્રમાદ-આળસે,

આત્માને મોહમાં નાંખે, તામસી સુખ તે ગણ્યું… ૩૯.

નથી કો સત્ત્વ પૃથ્વીમાં, સ્વર્ગે દેવો વિષેય કો,

જે હોય ગુણથી મુક્ત, જે આ પ્રકૃતિના ત્રણ… ૪૦.

બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો, શૂદ્રોના જે સ્વભાવથી,

થયા ભિન્ન ગુણો, તેણે પાડ્યા છે કર્મ ભેદના… ૪૧.

શાંતિ, તપ, ક્ષમા, શૌચ, શ્રદ્ધા, નિગ્રહ, આર્જવ,

જ્ઞાન, વિજ્ઞાન- આ કર્મ, બ્રાહ્મણોનું સ્વભાવથી… ૪૨.

શૌર્ય, તેજ, પ્રજારક્ષા, ભાગવું નહીં યુદ્ધથી,

દક્ષતા, દાન ને ધૈર્ય- ક્ષાત્રકર્મ સ્વભાવથી… ૪૩.

ખેતી, વેપાર, ગોરક્ષા- વૈશ્યકર્મ સ્વભાવથી,

સેવાભાવ ભર્યું કર્મ,- શૂદ્રોનું એ સ્વભાવથી… ૪૪.

માનવી પોતપોતાનાં, કર્મે મગ્ન રહી તરે,

સ્વકર્મ આચરી જેમ, મેળવે સિદ્ધિ, તે સુણ… ૪૫.

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું,

તેને સ્વકર્મથી પૂજી સિદ્ધિને મેળવે નર… ૪૬.

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે, સુસેવ્યા પરધર્મથી,

સ્વભાવે જે ઠરે કર્મ, તે કર્યે દોષ ના થતો… ૪૭.

ગી.ધ્વ.૮૪.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

સહજ કર્મમાં દોષ, હોય તોયે ન છોડવું,

સર્વ કર્મે રહે દોષ, ધુમાડો જેમ અગ્નિમાં… ૪૮.

આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, જિતાત્મા, નિઃસ્પૃહી સદા,

પરં નિષ્કર્મની સિદ્ધિ, તેને સંન્યસથી મળે… ૪૯.

પામીને સિદ્ધિને યોગી, જે રીતે બ્રહ્મ મેળવે,

સુણ સંક્ષેપમાં તેને,- નિષ્ઠા જે જ્ઞાનની પરં… ૫૦.

પવિત્ર બુદ્ધિને રાખે, નીમે તે ધૃતિથી મન,

શબ્દાદિ વિષયો ત્યાગે, રાગદ્વેષ બધા હણે… ૫૧.

એકાંતે રહે જમે થોડું, ધ્યાનયોગ સદા કરે,

જીતે કાયા-મનો-વાણી. દ્રઢ વૈરાગ્યને ધરે… ૫૨.

બળ-દર્પ-અહંકાર-કામ-ક્રોધ ટળી ગયા,

સંગ્રહ-મમતા છોડ્યાં, શાંત તે બ્રહ્મમાં મળે… ૫૩.

બ્રહ્મનિષ્ઠ, પ્રસન્નાત્મા, શોચ કે કામના નહીં,

સમાન દ્રષ્ટિમો પામે, મારી પરમ ભક્તિને… ૫૪.

ભક્તિએ તત્ત્વથી જાણે, જેવો છું ને હું જેમ છું,

તત્ત્વે આમ મʼને જાણી, તે મળે મુજમાં પછી… ૫૫.

મારો આશ્રિત તે કર્મો, સર્વ નિત્ય કરે છતાં,

મારા અનુગ્રહે પામે, અખંડ પદ શાશ્વત… ૫૬.

મʼને અર્પી બધાં કર્મો, મનથી, પત્પરાયણ,

મારામાં ચિત્તને રાખ, બુદ્ધિયોગ વડે સદા… ૫૭.

ગી.ધ્વ.૮૫.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

મચ્ચિત્તે તરશે દુઃખો, સર્વે મારા અનુગ્રહે,

ન સુણીશ અહંકારે, નિશ્ચે પામીશ નાશ તો… ૫૮.

જે અહંકારને સેવી, માને છે કે ʼલડું નહીંʼ,

મિથ્યા પ્રયત્ન તે તારો, પ્રકૃતિ પ્રેરશે તને… ૫૯.

બંધાયેલો સ્વકર્મોથી, નિર્માયાં જે સ્વભાવથી,

મોહથી ઈચ્છતો ના જે, અવશે તે કરીશ તું… ૬૦.

વસીને સર્વ ભૂતોનાં, હ્રદયે પરમેશ્વર,

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યાં… ૬૧.

તેને જ શરણે જા તું, સર્વભાવથી, ભારત,

તેના અનુગ્રહે લૈશ, શાંતિ ને શાશ્વત પદ… ૬૨.

આવું આ સારમાં સાર, જ્ઞાન મેં તુજને કહ્યું,

તેને પૂર્ણ વિચારીને, કર જેમ ગમે તને… ૬૩.

વળી, મારૂં પરં વેણ, સારમાં સાર, આ સુણ,

મʼને અત્યંત વાʼલો તું, તેથી તારૂં કહું હિત… ૬૪.

મન, ભક્તિ મʼને અર્પ, મʼને પૂજ, મʼને નમ,

મʼને જ પામશે નિશ્ચે, મારૂં વચન લે, પ્રિય !… ૬૫.

છોડીને સઘળા ધર્મો, મારૂં જ શરણું ધર,

હું તને સર્વ પાપોથી, છોડાવીશ, નચિંત થા… ૬૬.

તપ ના, ભક્તિ ના જેમાં, ના સેવા-શ્રવણે રૂચિ,

નિંદતોયે મʼને તેને, કેʼવું ના જ્ઞાન આ કદી… ૬૭.

ગી.ધ્વ.૮૬.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

જે આ જ્ઞાન મહા ગૂઢ, આપશે મુજ ભક્તને,

પરાભક્તિ કરી મારી, મʼને નિશ્ચય પામશે… ૬૮.

તેથી અધિક ના કોઈ, મારૂં પ્રિય કરે અહીં,

તેથી અધિક તો કોઈ, મારો પ્રિય જગે નહીં… ૬૯.

શીખી વિચારશે જે આ, ધર્મસંવાદ આપણો,

મારી ઉપાસના તેણે, જ્ઞાનયજ્ઞે કરી, ગણું… ૭૦.

જે શ્રદ્ધાવાન નિષ્પાપ, માનવી સુણશેય આ,

તેયે મુક્ત થઈ પામે, લોકો જે પુણ્યવાનના… ૭૧.

પ્રાર્થ, તેં સાંભળ્યું શું, આ બધું એકાગ્ર ચિત્તથી ?

અજ્ઞાન-મોહનો નાશ, શું હવે તુજ કૈં થયો ?… ૭૨.

અર્જુન બોલ્યા –

ટળ્યો મોહ, થયું ભાન, તમ અનુગ્રહે, પ્રભો !

થયો છું સ્થિર નિઃશંક, માનીશ તમ શીખને… ૭૩.

સંજય બોલ્યા –

કૃષ્ણાર્જુન મહાત્માનો, આવો સંવાદ અદભૂત,

રોમ ઊભાં કરે તેવો, સાંભળ્યો મેં, મહીપતે… ૭૪.

કૃષ્ણ યોગેશ્વરે સાક્ષાત્ સ્વમુખે બોલતાં સ્વયં,

મેં આ યોગ પરંગૂઢ, સુણ્યો વ્યાસ-અનુગ્રહે… ૭૫.

આ કૃષ્ણાર્જુન સંવાદ, મહા અદભૂત, પાવન,

સ્મરી સ્મરી મʼને તેનો, હર્ષ થાય ફરી ફરી… ૭૬.

ગી.ધ્વ.૮૭.

 

 

અધ્યાય ૧૮ મો – ગુણ પરિણામો અને ઉપસંહાર

સ્મરી સ્મરીય તે રૂપ, હરિનું અતિ અદભૂત,

મહા આશ્ચર્ય પામું, ને હર્ષ થાય ફરી ફરી… ૭૭.

જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ, જ્યાં ધનુર્ધર અર્જુન,

ત્યાં વસે જય, ઐશ્વર્ય, લક્ષ્મી ને સ્થિર નીતિયે… ૭૮.

ॐ तत् सत्

ગી.ધ્વ.૮૮.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ટિપ્પણીઓ

(પહેલો આંકડો શ્લોકનો અને બીજો ચરણનો ક્રમાંક સમજવો)

અધ્યાય ૧ લો

(૪) ભૂરિશ્રવા.

૧૦ (૧ અને ૩) અગણ્ય અને ગણ્ય મૂળના પર્યાપ્ત અવે પર્યાપ્ત શબ્દોને બદલે વાપર્યા છે, અને તેની માફક જ દ્વિઅર્થી છે. એટલે કે અગણ્ય-(૧) ગણાય નહીં એટલી અપાર, અથવા (૨) ન ગણવા જેવી, નજીવી. ગણ્ય – તેથી ઊલટું. બંનેનો પહેલો અર્થ વધારે ઠીક લાગે છે, પણ ઘણા બીજો અર્થ કરે છે.

૩૬ (૩) આતતાયી – શસ્ત્ર ઉગામનાર. આ કોણ? સાધારણ રીતે કૌરવો માટે સમજવામાં આવે છે, પણ મારો અભિપ્રાય તેને ʼઅમનેʼના વિશેષણ તરીકે લેવાનો છે. આ માટે કર્ણપર્વ ૯૧-૪૯, શલ્યપર્વ ૧૧-૧૧ વગેરેમાં આધાર છે. ગમે તે અર્થ કરી શકાય એવી રચના રાખી છે.

અધ્યાય ૨ જો

(૧) ગીતામાં જ્યાં જ્યાં સ્વભાવ શબ્દ આવે ત્યાં ત્યાં તેના પૂરા અર્થમાં સમજવો જોઈએ. એટલે કે પોતાનો મૂળ ભાવ, અસલ પ્રકૃતિ. જેમ કે, અહીં ક્ષત્રિયપણાનો.

ગી.ધ્વ.૮૯.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૨૦ (૨) ભૂતકાળમાં તે ʼનહોતોʼ કે ભવિષ્યમાં ʼન હશેʼ એમ એને માટે કહી ન શકાય. તેથી એ ભૂતમાં ʼહતોʼ ને ભવિષ્યમાં ʼહશેʼ એમ પણ ન કહેવાય. ʼછેʼ એ જ એને માટે યોગ્ય શબ્દ. (૩) નિત્ય-દિવસ-રાત, ઋતુઓ, મરણ, વગેરે કેટલીક બાબતો નિત્ય છે, એટલે એને વખતે આવ્યા વિના નહીં રહે એવી છે. પણ સદા, એટલે સતત, શાશ્વત, સનાતન કે નિરંતર અને અખંડ નથી. આત્મા સદા છે. સદાને નિત્ય પણ કહી શકાય, માટે આત્મા નિત્ય તેમ જ સદા છે.

૪૫ (૧) વેદાર્થો – વેદના વિષયો.

૪૬ (૧) બે અર્થ કરાય છે ː (૧) બધે પાણીથી ભરેલા તળાવનું કેટલું કામ? ઉત્તર – ખપ જેટલું. અને (૨) બધે જ પાણી ભર્યું હોય પછી તળાવનું કેટલું કામ? ઉત્તર – મુદ્દલ નહીં. એ પ્રમાણે બ્રહ્મનિષ્ઠને વેદોનો ખપ કેટલો? કેટલાક પહેલો ઉત્તર આપે છે, કેટલાક બીજો. મને પહેલો અર્થ વધારે ઠીક લાગે છે.

૪૯ (૨) બુદ્ધિનો સામાન્ય અર્થ જ્ઞાન થાય છે. પણ ગીતામાં તે સમતાની બુદ્ધિ (નિષ્ઠા)ના ખાસ અર્થમાં વપરાયો છે. અર્જુનના ધ્યાનમાં એ આવતું નથી એમ કલ્પના કરી, એ સાફ કરવા માટે ૩ જા અને પ મા અધ્યાયની ચર્ચા ઊભી કરી છે. બુદ્ધિ – 0યોગ, 0યોગી = 0યોગી, યુક્ત – યોગયુક્ત, એ બધા શબ્દોમાં સમતાની બુદ્ધિ અને સમતાનો યોગ જ સમજવું. અયોગી, અયુક્ત વગેરે શબ્દોના અર્થ તેથી ઊલટા.

ગી.ધ્વ.૯૦.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૫૦ (૪) કૌશલ્ય = (૧) નિર્વિઘ્નતા, (૨) નિપુણતા, સમતાની બુદ્ધિ જ કર્મયોગમાં નિર્વિઘ્નતા છે, અને તેથી તે જ સાચી નિપુણતા છે. કેટલાક એમ પણ અર્થ કરે છે કે, કર્મમાં નિપુણતા એ જ યોગ છે. એટલો જ અર્ત બરાબર નથી. પણ નિપુણતા વિનાનું કર્મ વિધિયુક્ત – શાસ્ત્રીય રીતે થયેલું – ન હોવાથી, તેને કર્મ જ ન કહેવાય. એ અકર્મ થાય. એટલે નિપુણતાયે કર્મયોગમાં જરૂરની છે જ.

૫૨ (૪) બે એ = બેઉમાં.

૭૦ સહેજ ફેર સાથે આ શ્લોકના પણ બે અર્થો શક્ય છે ː (૧) ʺ સદા ભરાતા (અને) અચળ પ્રતિષ્ઠાવાળા સમુદ્રમાં (જેમ) બધાં નીર પ્રવેશે છે, તેમ જેમાં સહુ કામ પ્રવેશે, તે કામકામી શાંતિ પામે નહીં ʺ ત્યારે કોણ પામે, તે માટે ૭૧મો શ્લોક જુઓ. (૨) ʺસદા ભરાતા (છતાં) અચળ પ્રતિષ્ઠ… તે શાંતિ પામે. કામકામી નહીં (પામે).ʺ

અધ્યાય ૩ જો

૭ – ૮ નીમવું, નીમેલું વગેરે શબ્દો નિયમમાં – संयमમાં રાખવું, રાખેલું એ અર્થમાં વાપર્યા છે.

(૪)  આચર ː ગીતામાં આને બદલે ઘણુંખરૂં समाचर શબ્દ છે તે ગુજરાતીમાં મૂકી શકાયો નથી. એટલે ʼઆચરʼનો અર્થ માત્ર ʼકરવુંʼ એમ ન સમજવો, પણ સારી રીતે કરવું (જુઓ ૩-૨૬ પણ).

ગી.ધ્વ.૯૧.